Ադրբեջանի հարձակումը Հայաստանի վրա. 2022 թվականի սեպտեմբերի  անպատժելի ագրեսիան

2022 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Ադրբեջանը սկսեց չհրահրված և չարդարացված ռազմական ագրեսիա Հայաստանի Հանրապետության դեմ՝ հարձակվելով սահմանային գոտուց դուրս՝ Հայաստանի ինքնիշխան տարածքում: Այս հարձակումը, որը տևեց մինչև սեպտեմբերի 14-ը, հանգեցրեց տասնյակ զոհերի և հազարավոր քաղաքացիների տարհանման:

Ադրբեջանը օգտագործեց ծանր հրետանի, անօդաչու թռչող սարքեր և մեծաքանակ զորքեր՝ հարձակվելով Սոթք, Գորիս, Ջերմուկ, Վարդենիս և այլ բնակավայրերի վրա: Այս գործողությունները ոչ միայն խախտեցին 2020 թվականի եռակողմ հրադադարի պայմանները, այլև ուղղված էին Հայաստանի տարածքային ամբողջականության դեմ՝ փորձելով զավթել նոր տարածքներ:

**Նախապատմությունը** 
Հարձակումը տեղի ունեցավ 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո, երբ Ադրբեջանը, օգտագործելով Թուրքիայի և այլ երկրների աջակցությունը, զավթեց Արցախի տարածքների մեծ մասը: 2021-2022 թվականներին սահմանային միջադեպերը հաճախակիացան՝ Ադրբեջանի կողմից հրահրված: Հայկական կողմը մշտապես զգուշացրել էր միջազգային հանրությանը Ադրբեջանի ռազմատենչության մասին, մասնավորապես՝ Ռուսաստանի թուլության ֆոնին (Ուկրաինայի պատերազմի պատճառով): Սեպտեմբերի 12-ի երեկոյան Հայաստանի պաշտպանության նախարարությունը հայտնեց ադրբեջանական զորքերի կուտակման մասին, իսկ կեսգիշերից հետո սկսվեց հարձակումը: Ադրբեջանը մեղադրեց Հայաստանին «լայնածավալ սադրանքների» մեջ, սակայն հայկական աղբյուրները դա համարում են կեղծ արդարացում՝ հարձակումը քողարկելու համար:

**Իրադարձության ընթացքը** 
Սեպտեմբերի 13-ի կեսգիշերին (մոտ 00:05-ին) ադրբեջանական զորքերը սկսեցին ինտենսիվ հրետակոծություն Հայաստանի սահմանային դիրքերի վրա՝ օգտագործելով հրանոթներ, հավանգներ և անօդաչու թռչող սարքեր: Հարձակումը տարածվեց մոտ 200 կմ երկարությամբ սահմանային գոտում՝ Գեղարքունիքից մինչև Սյունիք: Ադրբեջանցիները հարձակվեցին քաղաքացիական օբյեկտների վրա, ինչը հանգեցրեց 49 հայ զինվորների մահվան և ավելի քան 200 վիրավորների (հայկական տվյալներով): Էվակուացվեց ավելի քան 2700 քաղաքացի: Հայկական բանակը պաշտպանվեց և հակահարված տվեց, սակայն ադրբեջանական կողմը զավթեց որոշ դիրքեր: Միջազգային դիտորդները (օրինակ՝ Crisis Group-ը) նշում են, որ հարձակումը չէր կապված Արցախի հետ, այլ ուղղված էր Հայաստանի ինքնիշխանության դեմ:

**Ադրբեջանի գործողությունների քննադատական գնահատումը** 
Ադրբեջանի գործողությունները խիստ քննադատելի են՝ որպես միջազգային իրավունքի խախտում: Հայկական աղբյուրները (օրինակ՝ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարությունները և EVN Report-ը) մեղադրում են Բաքվին անպատժելի ագրեսիայի մեջ, որը նպատակ ուներ թուլացնել Հայաստանը և զավթել նոր տարածքներ: Ադրբեջանը օգտագործեց ռազմական առավելություն (Թուրքիայի աջակցությամբ), հարձակվելով քաղաքացիական օբյեկտների վրա, ինչը խախտեց Ժնևյան կոնվենցիաները: Այս հարձակումը ցույց տվեց Ադրբեջանի անհաշտեցվածությունը խաղաղության նկատմամբ՝ օգտվելով Ռուսաստանի թուլությունից Ուկրաինայում: Միջազգային հանրությունը (ԱՄՆ, Ֆրանսիա, ԵՄ) դատապարտեց ագրեսիան, սակայն գործնական քայլերը սահմանափակ էին: Ադրբեջանի պաշտոնական վարկածը (մեղադրանքներ Հայաստանին) համարվում է կեղծ՝ հիմնված չհաստատված պնդումների վրա:

**Հետևանքները** 
Հարձակումը հանգեցրեց հրադադարի (սեպտեմբերի 14-ին), սակայն Ադրբեջանը զավթեց որոշ տարածքներ: Հայաստանը դիմեց ՀԱՊԿ-ին, բայց ռուսական օգնությունը սահմանափակ էր: Միջազգային ճնշումը հանգեցրեց ԵՄ դիտորդական առաքելությանը: Այս իրադարձությունը խորացրեց տարածաշրջանային անկայունությունը և ցույց տվեց Ադրբեջանի ռազմատենչ քաղաքականությունը՝ սպառնալով խաղաղությանը:

### Русская версия

Нападение Азербайджана на Армению: 13 сентября 2022 года — неоправданная агрессия

13 сентября 2022 года Азербайджан начал неспровоцированную и неоправданную военную агрессию против Республики Армения, атакуя позиции внутри суверенной территории Армении. Это нападение, продолжавшееся до 14 сентября, привело к десяткам жертв и эвакуации тысяч гражданских. Азербайджан использовал тяжелую артиллерию, беспилотники и большие силы, атакуя Сотк, Горис, Джермук, Варденис и другие населенные пункты. Эти действия не только нарушили трехстороннее перемирие 2020 года, но и были направлены против территориальной целостности Армении, с попыткой захватить новые земли.

**Предыстория** 
Нападение произошло после 44-дневной войны 2020 года, когда Азербайджан, с поддержкой Турции и других стран, захватил большую часть Арцаха. В 2021-2022 годах пограничные инциденты участились, спровоцированные Азербайджаном. Армянская сторона постоянно предупреждала международное сообщество о милитаризме Азербайджана, особенно на фоне слабости России (из-за войны в Украине). Вечером 12 сентября Министерство обороны Армении сообщило о скоплении азербайджанских войск, а после полуночи началось нападение. Азербайджан обвинил Армению в «масштабных провокациях», но армянские источники считают это ложным оправданием для маскировки агрессии.

**Ход события** 
В полночь 13 сентября (около 00:05) азербайджанские войска начали интенсивный артиллерийский обстрел армянских пограничных позиций, используя орудия, минометы и беспилотники. Нападение распространилось на около 200 км пограничной зоны от Гегаркуника до Сюника. Азербайджанцы атаковали гражданские объекты, что привело к гибели 49 армянских солдат и более 200 раненым (по армянским данным). Эвакуировано более 2700 гражданских. Армянская армия оборонялась и наносила ответные удары, но азербайджанская сторона захватила некоторые позиции. Международные наблюдатели (например, Crisis Group) отмечают, что нападение не было связано с Карабахом, а направлено против суверенитета Армении.

**Критическая оценка действий Азербайджана** 
Действия Азербайджана крайне критикуемы как нарушение международного права. Армянские источники (например, заявления премьер-министра Никола Пашиняна и EVN Report) обвиняют Баку в безнаказанной агрессии, направленной на ослабление Армении и захват новых территорий. Азербайджан использовал военное превосходство (с поддержкой Турции), атакуя гражданские объекты, что нарушает Женевские конвенции. Это нападение показало непримиримость Азербайджана к миру, используя слабость России в Украине. Международное сообщество (США, Франция, ЕС) осудило агрессию, но практические шаги были ограничены. Официальная версия Азербайджана (обвинения Армении) считается ложной, основанной на неподтвержденных утверждениях.

**Последствия** 
Нападение привело к перемирию (14 сентября), но Азербайджан захватил некоторые территории. Армения обратилась в ОДКБ, но российская помощь была минимальной. Международное давление привело к миссии наблюдателей ЕС. Это событие усугубило региональную нестабильность и показало милитаристскую политику Азербайджана, угрожающую миру.

### English Version

Azerbaijan’s Attack on Armenia: September 13, 2022 — Unjustified Aggression

On September 13, 2022, Azerbaijan launched an unprovoked and unjustified military aggression against the Republic of Armenia, attacking positions within Armenia’s sovereign territory. This assault, lasting until September 14, resulted in dozens of casualties and the evacuation of thousands of civilians.  Azerbaijan used heavy artillery, drones, and large forces, targeting Sotk, Goris, Jermuk, Vardenis, and other settlements. These actions not only violated the 2020 trilateral ceasefire but were aimed at Armenia’s territorial integrity, attempting to seize new lands.

**Background** 
The attack followed the 44-day war of 2020, when Azerbaijan, with support from Turkey and others, seized much of Artsakh. In 2021-2022, border incidents escalated, provoked by Azerbaijan. The Armenian side consistently warned the international community about Azerbaijan’s militarism, especially amid Russia’s weakness (due to the Ukraine war). On the evening of September 12, Armenia’s Ministry of Defense reported Azerbaijani troop buildup, and after midnight, the assault began. Azerbaijan accused Armenia of “large-scale provocations,” but Armenian sources deem this a false justification to mask the aggression.

**Course of Events** 
At midnight on September 13 (around 00:05), Azerbaijani forces began intense artillery shelling of Armenian border positions, using cannons, mortars, and drones. The attack spread across about 200 km of the border from Gegharkunik to Syunik. Azerbaijanis targeted civilian objects, leading to 49 Armenian soldiers killed and over 200 wounded (per Armenian data). Over 2,700 civilians were evacuated. The Armenian army defended and counterattacked, but Azerbaijan captured some positions. International observers (e.g., Crisis Group) note that the attack was not linked to Karabakh but targeted Armenia’s sovereignty.

**Critical Assessment of Azerbaijan’s Actions** 
Azerbaijan’s actions are highly criticizable as violations of international law. Armenian sources (e.g., Prime Minister Nikol Pashinyan’s statements and EVN Report) accuse Baku of unpunished aggression aimed at weakening Armenia and seizing new territories. Azerbaijan exploited military superiority (with Turkish support), attacking civilian targets, breaching the Geneva Conventions. This assault demonstrated Azerbaijan’s intransigence toward peace, capitalizing on Russia’s weakness in Ukraine. The international community (USA, France, EU) condemned the aggression, but practical steps were limited. Azerbaijan’s official narrative (accusing Armenia) is seen as false, based on unsubstantiated claims.

**Consequences** 
The attack led to a ceasefire (September 14), but Azerbaijan seized some territories. Armenia appealed to the CSTO, but Russian aid was minimal. International pressure resulted in an EU monitoring mission. This event deepened regional instability and highlighted Azerbaijan’s militaristic policy, threatening peace.

### Azərbaycan dili versiyası

Azərbaycanın Ermənistana hücumu: 2022-ci il sentyabrın 13-ü — haqsız aqressiya

2022-ci il sentyabrın 13-də Azərbaycan Ermənistan Respublikasına qarşı təxribatsız və əsassız hərbi aqressiyaya başladı, Ermənistanın suveren ərazisi daxilində mövqelərə hücum etdi. Bu hücum sentyabrın 14-nə qədər davam etdi və onlarla qurban və minlərlə mülki şəxsin evakuasiyasına səbəb oldu. Azərbaycan ağır artilleriya, pilotsuz uçuş aparatları və böyük qüvvələrdən istifadə edərək Sotk, Qoris, Cermuk, Vardenis və digər yaşayış məntəqələrinə hücum etdi. Bu hərəkətlər nəinki 2020-ci il üçtərəfli atəşkəs şərtlərini pozdu, həm də Ermənistanın ərazi bütövlüyünə qarşı yönəldilmişdi, yeni torpaqların zəbt edilməsi cəhdi ilə.

**Tarixçə** 
Hücum 2020-ci il 44 günlük müharibəsindən sonra baş verdi, o zaman Azərbaycan Türkiyə və digər ölkələrin dəstəyi ilə Artsaxın böyük hissəsini zəbt etdi. 2021-2022-ci illərdə sərhəd insidentləri artıb, Azərbaycan tərəfindən təxribatla. Erməni tərəf beynəlxalq ictimaiyyəti Azərbaycanın militarizmi barədə daim xəbərdar edirdi, xüsusilə Rusiyanın zəifliyi fonunda (Ukrayna müharibəsi səbəbindən). Sentyabrın 12-si axşam Ermənistan Müdafiə Nazirliyi Azərbaycan qoşunlarının yığılması barədə məlumat verdi, gecə yarısından sonra hücum başladı. Azərbaycan Ermənistanı “genişmiqyaslı təxribatlarda” ittiham etdi, lakin erməni mənbələri bunu aqressiyanı ört-basdır etmək üçün yalan bəhanə hesab edir.

**Hadisənin gedişi** 
Sentyabrın 13-də gecə yarısı (təxminən 00:05-də) Azərbaycan qüvvələri Ermənistan sərhəd mövqelərinə intensiv artilleriya atəşi açdı, top, minaatan və pilotsuz uçuş aparatlarından istifadə edərək. Hücum Qeqarkunikdən Syunikə qədər təxminən 200 km sərhəd zonasında yayıldı. Azərbaycanlılar mülki obyektlərə hücum etdi, bu da 49 erməni əsgərin ölümü və 200-dən çox yaralının olmasına səbəb oldu (erməni məlumatlarına görə). 2700-dən çox mülki şəxs evakuasiya olundu. Erməni ordusu müdafiə olundu və cavab zərbələri endirdi, lakin Azərbaycan bəzi mövqeləri zəbt etdi. Beynəlxalq müşahidəçilər (məsələn, Crisis Group) qeyd edir ki, hücum Qarabağla əlaqəli deyil, Ermənistanın suverenliyinə qarşı yönəldilmişdir.

**Azərbaycanın hərəkətlərinin tənqidi qiymətləndirilməsi** 
Azərbaycanın hərəkətləri beynəlxalq hüququn pozulması kimi kəskin tənqid olunur. Erməni mənbələri (məsələn, baş nazir Nikol Paşinyanın bəyanatları və EVN Report) Bakını cəzasız aqressiyada ittiham edir, Ermənistanı zəiflətmək və yeni torpaqlar zəbt etmək məqsədi ilə. Azərbaycan hərbi üstünlüyündən (Türkiyə dəstəyi ilə) istifadə edərək mülki obyektlərə hücum etdi, bu da Cenevrə Konvensiyalarını pozur. Bu hücum Azərbaycanın sülhə qarşı barışmazlığını göstərdi, Ukraynada Rusiyanın zəifliyindən istifadə edərək. Beynəlxalq ictimaiyyət (ABŞ, Fransa, Aİ) aqressiyanı pislədi, lakin praktiki addımlar məhdud idi. Azərbaycanın rəsmi versiyası (Ermənistanı ittiham) sübutsuz iddialara əsaslanan yalan hesab olunur.

**Nəticələr** 
Hücum atəşkəslə (sentyabrın 14-də) başa çatdı, lakin Azərbaycan bəzi əraziləri zəbt etdi. Ermənistan KTMT-yə müraciət etdi, lakin rus yardımı minimal idi. Beynəlxalq təzyiq Aİ müşahidə missiyasına səbəb oldu. Bu hadisə region instabilliyini dərinləşdirdi və Azərbaycanın militarist siyasətini göstərdi, sülhə təhdid yaradaraq.