Շուշիի անկումը՝ Հայկական ողբերգության օր

2020 թվականի նոյեմբերի 8-ին Ադրբեջանի զինված ուժերը գրավեցին Շուշին՝ Արցախի Հանրապետության մշակութային և ռազմավարական կարևորագույն քաղաքը, ինչը դարձավ 44-օրյա պատերազմի (2020 թ. սեպտեմբերի 27 – նոյեմբերի 10) ամենացավալի պահերից մեկը: Այս իրադարձությունը, որը տեղի ունեցավ պատերազմի 42-րդ օրը, հանգեցրեց Շուշիի հայ բնակչության տեղահանմանը և քաղաքի կորստին:

Նոյեմբերի 9-ին ստորագրված եռակողմ հայտարարությունը (Հայաստան, Ադրբեջան, Ռուսաստան) պաշտոնապես հաստատեց Շուշիի անցումը Ադրբեջանին: Շուշին, որը հայտնի է որպես «Արցախի պսակը», ուներ հազարամյա հայկական պատմություն և խորհրդանշում էր հայ ժողովրդի դիմադրությունը: Նրա անկումը դարձավ հայկական ողբերգության օր՝ հիշեցնելով 1915 թվականի Ցեղասպանության և տարածքային կորուստների ցավը:

**Նախապատմություն** 
Շուշին հիմնադրվել է 18-րդ դարում և դարձել Արցախի մշակութային կենտրոն՝ հայկական եկեղեցիներով (Ղազանչեցոց, Կանաչ Ժամ) և բերդով: 1920 թվականին Շուշիի ջարդերը (ադրբեջանական ուժերի կողմից) ոչնչացրին հայ բնակչությունը: 1992 թվականին հայկական ուժերը ազատագրեցին քաղաքը, դարձնելով այն Արցախի խորհրդանիշ: 2020 թվականի պատերազմում Ադրբեջանը, Թուրքիայի և վարձկանների աջակցությամբ, գրավեց Շուշին՝ օգտագործելով դրոններ և հրետանի: Նոյեմբերի 8-ին ադրբեջանական զորքերը մտան քաղաք՝ հանգեցնելով հայկական ուժերի նահանջի:

**Պատերազմի ընթացքը և Շուշիի անկումը** 
Պատերազմը սկսվեց սեպտեմբերի 27-ին, և Շուշին դարձավ գլխավոր թիրախ՝ իր բարձր դիրքի պատճառով: Հոկտեմբերի վերջին ադրբեջանական ուժերը շրջապատեցին քաղաքը, իսկ նոյեմբերի 8-ին գրավեցին այն: Հայկական կողմը կորցրեց հազարավոր զինվորներ, իսկ քաղաքի բնակչությունը տեղահանվեց: Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հայտարարեց գրավումը, իսկ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը նոյեմբերի 9-ին ստորագրեց հայտարարությունը՝ կանգնեցնելով պատերազմը: Շուշիի անկումը հանգեցրեց Արցախի տարածքների 75%-ի կորստին:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Շուշիի անկումը դարձավ հայկական ողբերգության օր՝ հիշեցնելով կորուստները: Այն խորացրեց Հայաստանի ներքին ճգնաժամը, հանգեցրեց բողոքի ակցիաների և Փաշինյանի իշխանության թուլացմանը: Միջազգային հանրությունը (ՄԱԿ, ԵՄ) դատապարտեց գրավումը, բայց չկարողացավ կանգնեցնել: Հայերը կորցրեցին մշակութային ժառանգություն՝ եկեղեցիներ և հուշարձաններ, որոնք հետագայում ավերվեցին կամ վերափոխվեցին: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայ ժողովրդի դիմադրության շարունակությունը՝ չնայած կորուստներին:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 2020 թ. նոյեմբերի 8
– **Կորուստներ**: Հազարավոր զինվորներ, քաղաքի հայ բնակչության տեղահանում
– **Հետագա զարգացում**: Նոյեմբերի 9-ի հայտարարություն, Շուշիի անցում Ադրբեջանին

(Աղբյուրներ՝ Հայաստանի պաշտպանության նախարարության զեկույցներ, ՄԱԿ-ի բանաձևեր, Արցախի կառավարության արխիվներ):

—

### Русская версия

Падение Шуши — День армянской трагедии

8 ноября 2020 года азербайджанские вооружённые силы захватили Шуши — культурный и стратегический центр Республики Арцах, что стало одним из самых болезненных моментов 44-дневной войны (27 сентября – 10 ноября 2020 года). Это событие произошло на 42-й день войны и привело к депортации армянского населения Шуши. 9 ноября было подписано трёхстороннее заявление (Армения, Азербайджан, Россия), официально закрепившее переход Шуши под контроль Азербайджана. Шуши, известный как «корона Арцаха», имел тысячелетнюю армянскую историю и символизировал стойкость армянского народа. Его падение стало днём армянской трагедии, напоминая о потерях и боли Геноцида 1915 года.

**Предыстория** 
Шуши был основан в XVIII веке и стал культурным центром Арцаха с армянскими церквями (Газанчецоц, Канах Жам) и крепостью. В 1920 году шушинские погромы (азербайджанскими силами) уничтожили армянское население. В 1992 году армянские силы освободили город, сделав его символом Арцаха. В 2020 году Азербайджан, с поддержкой Турции и наёмников, захватил Шуши, используя дроны и артиллерию. 8 ноября азербайджанские войска вошли в город, вынудив армянские силы отступить.

**Ход войны и падение Шуши** 
Война началась 27 сентября, и Шуши стал главной целью из-за своего высокого положения. К концу октября азербайджанские силы окружили город, а 8 ноября захватили его. Армянская сторона потеряла тысячи солдат, а население города было депортировано. Президент Азербайджана Ильхам Алиев объявил о захвате, а премьер Армении Никол Пашинян 9 ноября подписал заявление, остановив войну. Падение Шуши привело к потере 75% территории Арцаха.

**Последствия для армян** 
Падение Шуши стало днём армянской трагедии, напоминая о потерях. Оно углубило внутренний кризис в Армении, привело к протестам и ослаблению власти Пашиняна. Международное сообщество (ООН, ЕС) осудило захват, но не смогло его остановить. Армяне потеряли культурное наследие — церкви и памятники, которые позже были разрушены или переименованы. Как армянский историк, я вижу в этом продолжение армянской стойкости несмотря на потери.

**Краткие факты**
– **Дата**: 8 ноября 2020 г.
– **Потери**: Тысячи солдат, депортация армянского населения
– **Дальнейшее развитие**: Заявление 9 ноября, переход Шуши Азербайджану

(Источники: Отчёты Министерства обороны Армении, резолюции ООН, архивы правительства Арцаха).

—

### English Version

The Fall of Shushi — A Day of Armenian Tragedy

On November 8, 2020, Azerbaijani armed forces captured Shushi, the cultural and strategic center of the Republic of Artsakh, marking one of the most painful moments of the 44-day war (September 27 – November 10, 2020). This event occurred on the 42nd day of the war and led to the deportation of Shushi’s Armenian population. On November 9, a trilateral statement (Armenia, Azerbaijan, Russia) was signed, officially ceding Shushi to Azerbaijan. Shushi, known as the “crown of Artsakh,” had a millennia-old Armenian history and symbolized the Armenian people’s resilience. Its fall became a day of Armenian tragedy, evoking memories of losses and the pain of the 1915 Genocide.

**Background** 
Shushi was founded in the 18th century and became Artsakh’s cultural center with Armenian churches (Ghazanchetsots, Kanach Zham) and a fortress. In 1920, the Shushi massacres (by Azerbaijani forces) destroyed the Armenian population. In 1992, Armenian forces liberated the city, making it a symbol of Artsakh. In 2020, Azerbaijan, with Turkey’s support and mercenaries, captured Shushi using drones and artillery. On November 8, Azerbaijani troops entered the city, forcing Armenian forces to retreat.

**Course of the War and Fall of Shushi** 
The war began on September 27, and Shushi became the main target due to its elevated position. By late October, Azerbaijani forces surrounded the city, and on November 8, captured it. The Armenian side lost thousands of soldiers, and the city’s population was deported. Azerbaijani President Ilham Aliyev announced the capture, while Armenian Prime Minister Nikol Pashinyan signed the statement on November 9, halting the war. The fall of Shushi led to the loss of 75% of Artsakh’s territory.

**Consequences for Armenians** 
The fall of Shushi became a day of Armenian tragedy, reminding of losses. It deepened Armenia’s internal crisis, leading to protests and weakening Pashinyan’s power. The international community (UN, EU) condemned the capture but could not stop it. Armenians lost cultural heritage — churches and monuments later destroyed or repurposed. As an Armenian historian, I see in this the continuation of Armenian resilience despite losses.

**Key Facts**
– **Date**: November 8, 2020
– **Losses**: Thousands of soldiers, deportation of Armenian population
– **Further Development**: November 9 statement, Shushi’s transfer to Azerbaijan

(Sources: Reports from Armenia’s Ministry of Defense, UN resolutions, Artsakh government archives).

—