ՀԱՅՈՑ ԲՈԼՈՐ ԱՐՔԱՆԵՐԸ (նորացված ցանկ)

Մոտ 120 հայ արքաներ իշխեցին մոտ 3.900 տարի (մ.թ.ա. 25-րդ դարից մինչև մ.թ. 14-րդ դարն՝ ընդմիջումներով)՝ 40.000 կմ²-ից մինչև 1.000.000 կմ² տարածքների վրա, դառնալով հայ ժողովրդի անկախության, անվտանգության և ինքնիշխանության երաշխավորները:

Այս ցանկը ներառում է Հայկազունիների թագավորությունից մինչև Սիսի հայոց թագավորության արքաներին։ Բացակայում են Բագրատունիների օրոք ու նրանցից անմիջապես հետո իշխած հայոց մանր թագավորությունների (Տարոնի, Վասպուրականի, Սյունիքի, Կարս-Վանանդի, Լոռիի, Արցախի, Տայքի, Գարդման-Փառիսոսի, նաև՝ Զաքարյան-Երկայնաբազուկ) արքաները:

Հնարավոր է, որ հայոց որոշ արքաներ տեղ չեն գտել այստեղ, ուստի ընթերցողը կարող է սեփական հավաստի տեղեկություններն առաջարկել այդ առիթով՝ բացը լրացնելու նպատակով։

ՀԱՅԿԱԶՈՒՆԻՆԵՐԻ ԱՐՔԱՅԱՑԱՆԿ

(մ.թ.ա. 2.492 – մ.թ.ա. 883թթ., 35 արքա՝ իշխել են 1.609 տարի).

1. Հայկ Նահապետ (մ.թ.ա. 2492-2411),

2. Արամայիս (մ.թ.ա. 1980-1940),

3. Ամասիա (մ.թ.ա. 1940-1908),

4 .Գեղամ (մ.թ.ա. 1908-1858),

5. Հարմա (մ.թ.ա. 1858-1827),

6. Արամ Ա Միավորիչ (մ.թ.ա. 1827-1769),

7. Արա Ա Գեղեցիկ (մ.թ.ա. 1769-1743),

8. Արա Բ Կարդոս (մ.թ.ա. 1743-1725),

9. Անուշավան Սոսանվեր (մ.թ.ա. 1725-1662),

10. Պարետ (մ.թ.ա. 1662-1612),

11. Արբակ (մ.թ.ա. 1612-1568),

12. Զավան (մ.թ.ա. 1568-1531),

13. Փառնակ Ա (մ.թ.ա. 1531-1478),

14. Սուրեն Ա (մ.թ.ա. 1478-1433),

15. Հավանակ (մ.թ.ա. 1433-1403),

16. Վաշտակ (մ.թ.ա. 1403-1381),

17. Հայկակ Ա (մ.թ.ա. 1381-1363),

18. Ամբակ Ա (մ.թ.ա. 1363-1349),

19. Առնակ (մ.թ.ա. 1349-1332),

20. Շավարշ Ա (մ.թ.ա. 1332-1326),

21. Նորայր (մ.թ.ա. 1326-1302),

22. Վստամ (մ.թ.ա. 1302-1289),

23. Կար (մ.թ.ա. 1289-1285),

24. Հորակ (մ.թ.ա. 1285-1267),

25. Հրանտ Ա (մ.թ.ա. 1267-1242),

26. Էնզակ (մ.թ.ա. 1242-1227),

27. Գլակ (մ.թ.ա. 1227-1197),

28. Հորո (մ.թ.ա. 1197-1194),

29. Զարմայր (մ.թ.ա. 1194-1180),

30. Շավարշ Բ (մ.թ.ա. 1180-1137),

31. Պերճ Ա (մ.թա. 1137-1102),

32. Արբուն (մ.թ.ա. 1102-1075),

33. Պերճ Բ (մ.թ.ա. 1075-1035),

34. Բազուկ (մ.թ.ա. 1035-985),

35. Ամբակ Բ (մ.թ.ա. 910-883)։

Փառնավազ Բ (մ.թ.ա. մոտ 590-588, այս արքայի գահակալման տարեթվերը ճշտման ենթակա են, քանի որ Վանի թագավորության արքայացանկի հետ հակասության մեջ են):

ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ (ՎԱՆ, ՈՒՐԱՐՏՈՒ)

ՀԱՅՈՑ ԱՐՔԱՅԱՑԱՆԿ

(մ.թ.ա. 858 – 585թթ., 15 արքա՝ իշխել են 273 տարի).

1. Արամե (մ.թ.ա.858 – 844),(մ.թ.ա. 859 – 843),

2. Լուտիպրի (մ.թ.ա. 844 – 834),

3. Սարդուրի Ա (մ.թ.ա. 834 – 828), (մ.թ.ա.835 – 825),

4. Իշպուինի (մ.թ.ա. 828 – 810), (մ.թ.ա.825 – 810),

5. Մենուա (մ.թ.ա. 810 – 786),

6. Արգիշտի Ա (մ.թ.ա. 786 – 764),

7. Սարդուրի Բ (մ.թ.ա. 764 – 735),

8. Ռուսա Ա (մ.թ.ա. 735 – 714),

9. Արգիշտի Բ (մ.թ.ա. 714 – 680), (մ.թ.ա.714 – 685),

10. Ռուսա Բ (մ.թ.ա.680 – 639), (մ.թ.ա.685 – 645),

11. Սարդուրի Գ (մ.թ.ա. 639 – 625),

12. Սարդուրի Դ (մ.թ.ա. 625 – 620),

13. Էրիմենա (մ.թ.ա. 620 – 605),

14. Ռուսա Գ (մ.թ.ա. 605 – 595), (մ.թ.ա.605 – 585),

15. Ռուսա Դ (մ.թ.ա.595 – 585)։

ԵՐՎԱՆԴՈՒՆՅԱՑ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՐՔԱՅԱՑԱՆԿ

(մ.թ.ա. 570 – 200 թթ, 9 արքա՝ կառավարել են 370 տարի).

1. Երվանդ Ա Սակավակյաց (մ.թ.ա. մոտ 570–560-ական թթ.),

2. Տիգրան Երվանդյան (մ.թ.ա. մոտ 560–535 թթ.),

3. Հյուդարնես Ա (մ.թ.ա. VI դարի վերջ),

4. Հյուդարնես Բ (մ.թ.ա. V դարի սկիզբ),

5. Հյուդարնես Գ (մ.թ.ա. V դարի կես),

6. Արտաշիր (մ.թ.ա. V դարի 2-րդ կես),

7. Երվանդ Բ (մ.թ.ա. 404–360 ական թթ., ընդհատումներով),

8. Երվանդ Գ (մ.թ.ա. 331 – մոտ 300 թթ.), այնուհետև հաջորդել է անվան «… անես»

վերջավորությամբ մի գահակալ, ապա տոհմը տրոհվել է,

9. Երվանդ Դ Վերջին (մ.թ.ա. III դարի վերջ – մոտ 200 թ.)

ԱՐՏԱՇԵՍՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՐՔԱՅԱՑԱՆԿ

(մ.թ.ա. 189 – մ.թ. 1 թթ, 10 արքա՝ կառավարել են 190 տարի)

1. Արտաշես Ա (մ.թ.ա. 189 թ. – մոտ 160 թ.),

2. Արտավազդ Ա (մ.թ.ա. մոտ 160 թ.– մոտ 115 թ.),

3. Տիրան/Տիգրան Ա (մ.թ.ա. մոտ 115 թ. – 95 թ.),

4. Տիգրան Բ Մեծ (մ.թ.ա. 95 – 55 թթ.),

5. Արտավազդ Բ (մ.թ.ա. 55 – 34 թթ.),

6. Արտաշես Բ (մ.թ.ա. 30 – 20 թթ.),

7. Տիգրան Գ (մ.թ.ա. 20 թ. – մոտ 8 թ.),

8. Տիգրան Դ (մ.թ.ա. մոտ 8 – 5 թթ.

և մ.թ.ա. 2 – 1 թթ.),

9. Արտավազդ Գ (մ.թ.ա. 5 – 2 թթ.),

10. Տիգրան Դ և Էրատո (մ.թ.ա. 2 – մ.թ. 1 թթ)։

ԱՐՇԱԿՈՒՆՅԱՑ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՐՔԱՅԱՑԱՆԿ

(մ.թ. 52 – 428 թթ, 15 արքա՝ կառավարել են 376 տարի).

1. Տրդատ Ա (52 թ-ից, պաշտոնապես` 66–88 թթ.),

2. Սանատրուկ (88–110 թթ.),

3. Աշխադար (110–113 թթ.),

4. Պարթամասիր (113–114 թթ.),

5. Վաղարշ Ա (117–144 թթ.),

5. Բակուր (161–163 թթ.),

6. Վաղարշ Բ (186–198 թթ.),

7. Խոսրով Ա Մեծ (198–216 թթ.),

8. Տրդատ Բ (217–252 թթ.),

Խոսրով Բ (279–287 թթ.),

Տրդատ Գ Մեծ (287–330 թթ.),

Խոսրով Գ Կոտակ (330–338 թթ.),

9. Տիրան (330–350 թթ.),

10. Արշակ Բ (350–368 թթ.),

11. Պապ (370–374 թթ.),

12. Վարազդատ (374–378 թթ.),

13. Արշակ Գ (378–389 թթ.),

14. Խոսրով Դ (384–388 թթ., 414 թ.– մոտ 415 թ.),

15. Վռամշապուհ (385-415 թթ.),

Արտաշես Գ (423–428 թթ.)։

ԲԱԳՐԱՏՈՒՆՅԱՑ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՐՔԱՅԱՑԱՆԿ

(մ.թ. 885 – 1045 թթ, 10 արքա՝ կառավարել են 160 տարի).

1. Աշոտ Ա Մեծ (885–890 թթ.),

2. Սմբատ Ա (890–914 թթ.),

3. Աշոտ Բ Երկաթ (914–929 թթ.),

4. Աբաս (929–953 թթ.),

5. Աշոտ Գ Ողորմած (953–977 թթ.),

6. Սմբատ Բ (977–989 թթ.),

7. Գագիկ Ա (989–1020 թթ.),

8. Հովհաննես-Սմբատ (1020–41թթ.),

9. Աշոտ Դ (1022–40 թթ.),

10. Գագիկ Բ (1042–45 թթ.)։

ԿԻԼԻԿՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՐՔԱՅԱՑԱՆԿ

(մ.թ. 1080 – 1375թթ, 25 արքա՝ կառավարել են 295 տարի).

1. Ռուբեն Ա (1080 – 1095թթ.),

2. Կոստանդին Ա (1095 – 1100թթ.),

3. Թորոս Ա (1100 – 1129թթ.),

4. Լևոն Ա (1129- 1137թթ.),

5. Թորոս Բ (1145 – 1169թթ.),

6. Ռուբեն Բ (1169 – 1169թթ.),

7. Մլեհ (1169 – 1175թթ.),

8. Ռուբեն Գ (1175 – 1187թթ.),

9. Լևոն Բ (1187 – 1219թթ.),

10. Զաբել (1222 – 1252թթ.),

11. Հեթում Ա (1226 – 1270թթ.),

12. Լևոն Գ (1270 – 1289թթ.),

13. Հեթում Բ (1289 – 1294թթ.),

14. Թորոս Գ (1293 – 1298թթ.),

15. Հեթում Բ (1295 – 1296թթ.),

16. Սմբատ (1296 – 1298թթ.),

17. Կոստանդին Բ (1298 – 1299թթ.),

18. Հեթում Բ (1299 – 1303թթ.),

19. Լևոն Դ (1303 – 1307թթ.),

20. Օշին Ա (1307 – 1320թթ.),

21. Լևոն Ե (1320 – 1341թթ.),

22. Կոստանդին Գ (1343 – 1345թթ.),

23. Կոստանդին Դ (1344 – 1362թթ.),

24. Կոստանդին Ե (1362 – 1373թթ.),

25. Լևոն Զ (1374 – 1375թթ.)։

Ալբերտ Միքայելյան