1933 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Երևանում ծնվեց Ելենա Աշոտի Ալեքսանյանը՝ հայ գրականագետ, քննադատ և թարգմանչուհի, որի կյանքը դարձավ հայ-ռուսական գրական կապերի խորհրդանիշ մինչև իր մահը 2008 թվականի հուլիսի 24-ին:

Այս նշանավոր գիտնականը, բանասիրական գիտությունների դոկտոր և պրոֆեսոր, 1969 թվականից ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ, իր ողջ կյանքը նվիրեց գրականությանը՝ կամրջելով երկու մշակույթներ և բացահայտելով հայկական ռեալիզմի խորքերը: 1955-ին ավարտելով Երևանի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ռուսաց լեզվի և գրականության բաժինը՝ նա սկսեց աշխատել համալսարանի հրատարակչությունում և «Կոմունիստ» թերթում, այնուհետև ավարտեց ասպիրանտուրան և ստաժավորվեց Մոսկվայի Մաքսիմ Գորկու անվան ինստիտուտում: Դասավանդել է Բրյուսովի անվան ինստիտուտում, իսկ 1967 թվականից աշխատել ՀՀ ԳԱԱ գրականության ինստիտուտի գրական կապերի բաժնում որպես ավագ գիտաշխատող: 1965-ին պաշտպանեց թեկնածուականը Կ. Պաուստովսկու նովելիստիկայի մասին, իսկ 1978-ին՝ դոկտորականը հայկական ռեալիզմի և ռուս գրականության փորձի թեմայով: Նրա մենագրությունները՝ «Կ. Պաուստովսկին նովելիստ» (Մոսկվա, 1969), «Հայկական ռեալիզմը և ռուս գրականության փորձը» (Երևան, 1977), «Գրականության շարժումը» (Երևան, 1985)՝ դարձան կարևոր ներդրում գրականագիտության մեջ: Ելենան թարգմանել է ռուսերեն Ավետիք Իսահակյանի, Սերո Խանզադյանի, Վարդգես Պետրոսյանի, Հայկ Վարդանյանի, Ռաֆայել Արամյանի, Պերճ Զեյթունցյանի ստեղծագործությունները՝ բացելով հայ գրականությունը ռուս ընթերցողի համար: 2003-ին արժանացել է Հայաստանի գրողների միության Լ. Մկրտչյանի անվան և Հայ-ռուսական համալսարանի մրցանակների՝ «Հայաստանը ապրում է հզոր հոգում» գրքի համար: Ելենա Ալեքսանյանը մնաց որպես գիտնական, որի աշխատանքները լցված էին խորունկ վերլուծությամբ և սիրով գրականության հանդեպ՝ հավերժացնելով հայ-ռուսական մշակութային կապերը:

#### Русская версия

18 декабря 1933 года в Ереване родилась Елена Ашотовна Алексанян — армянский литературовед, критик и переводчица, чья жизнь стала символом армяно-русских литературных связей до своей смерти 24 июля 2008 года. Эта выдающаяся учёная, доктор филологических наук и профессор, член Союза писателей СССР с 1969 года, посвятила всю жизнь литературе, соединяя две культуры и раскрывая глубины армянского реализма. В 1955 году окончив филологический факультет Ереванского университета по специальности русский язык и литература, она работала в издательстве университета и в газете «Коммунист», затем заочно аспирантуру и стажировку в Институте мировой литературы имени М. Горького в Москве. Преподавала русскую литературу в институте имени В. Брюсова, а с 1967 года работала старшим научным сотрудником отдела литературных связей Института литературы НАН РА. В 1965 году защитила кандидатскую о новеллистике К. Паустовского, в 1978-м — докторскую об армянском реализме и русском литературном влиянии. Её монографии — «К. Паустовский-новеллист» (Москва, 1969), «Армянский реализм и опыт русской литературы» (Ереван, 1977), «Движение литературы» (Ереван, 1985) — стали важным вкладом в литературоведение. Елена переводила на русский Аветика Исаакяна, Серо Ханзадяна, Вардгеса Петросяна, Айка Варданняна, Рафаела Арамяна, Перча Зейтунцяна, открывая армянскую литературу русскому читателю. В 2003 году удостоена премий Союза писателей Армении имени Л. Мкртчяна и Российско-Армянского университета за книгу «Армения живёт в мощной душе». Елена Алексанян осталась как учёная, чьи работы полны глубокого анализа и любви к литературе, увековечив армяно-русские культурные связи.

#### English Version

On December 18, 1933, in Yerevan, Elena Ashoti Aleksanyan was born — an Armenian literary scholar, critic, and translator whose life became a symbol of Armenian-Russian literary connections until her death on July 24, 2008. This distinguished scholar, Doctor of Philology and professor, member of the USSR Writers’ Union since 1969, dedicated her entire life to literature, bridging two cultures and revealing the depths of Armenian realism. In 1955, graduating from the Philology Faculty of Yerevan University in Russian language and literature, she worked at the university publishing house and the newspaper “Kommunist,” then completed postgraduate studies (correspondence) and internship at the Maxim Gorky Institute of World Literature in Moscow. She taught Russian literature at the Valery Bryusov Institute, and from 1967 worked as a senior researcher in the Department of Literary Connections at the Institute of Literature of the NAS RA. In 1965, she defended her candidate’s thesis on K. Paustovsky’s novellas, and in 1978 — her doctoral on Armenian realism and Russian literary influence. Her monographs — “K. Paustovsky as a Novellist” (Moscow, 1969), “Armenian Realism and the Experience of Russian Literature” (Yerevan, 1977), “The Movement of Literature” (Yerevan, 1985) — became significant contributions to literary studies. Elena translated into Russian works by Avetik Isahakyan, Sero Khanzadyan, Vardges Petrosyan, Hayk Vardanyan, Rafael Aramyan, Perch Zeytuntsyan, opening Armenian literature to Russian readers. In 2003, she was awarded the L. Mkrtchyan Prize of the Writers’ Union of Armenia and the Russian-Armenian University Prize for the book “Armenia Lives in a Powerful Soul.” Elena Aleksanyan remained as a scholar whose works are filled with profound analysis and love for literature, eternalizing Armenian-Russian cultural ties.

Զավեն Վասիլի Ավետիսյանը ծնվել է 1933 թվականի նոյեմբերի 16-ին Խաշթառակ գյուղում (Իջևանի շրջան)՝ հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1980), ՀՀ վարչապետի շնորհակալագրով խրախուսված (2013)։

1951–1956 թթ. սովորել է Չերնիգովի ռազմաօդային ուսումնարանում, ծառայել Լենինգրադում որպես օդաչու, 1958 թվականին զորացրվել։ 1963 թվականին ավարտել ԵՊՀ բանասիրական ֆակուլտետը, աշխատել հայրենի գյուղի դպրոցում որպես ուսուցիչ։ 1966–1969 թթ.՝ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի ասպիրանտուրա։ 1969 թվականին պաշտպանել «Թումանյանի գեղարվեստական մտածողության հարցերը» թեմայով թեկնածուական ատենախոսություն։ 1974 թվականից՝ ինստիտուտի տեսության բաժնի ավագ գիտաշխատող։ 

Հեղինակել է «Թումանյանի ստեղծագործական լաբարատորիան» (1973), «Գեղարվեստական մտածողության հետքերով» (1985), «Հայ պատմավեպի պոետիկան» (1987), «Մարդը V դարի գրականության մեջ» (1994), «Գրականության տեսություն» (1998), «Տեքստաբանություն» (2000), «Նորագույն գրականության զարգացման միտումները» (2003), «Նարեկացու Մատյանը» (2004), «Հնի և նորի զուգահեռներում» (2008) գրքերը։ 

Զավեն Ավետիսյանը մնաց Խաշթառակից Երևան տանող գրական հետքը՝ իր ատենախոսություններով, գրքերով, դասախոսություններով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին Թումանյանի, Նարեկացու և հայ գրականության խորքերով։

—

### Русский
Автор «Книги скорби Нарекаци»*От лётчика до учёного

Завен Васильевич Аветисян родился 16 ноября 1933 года в селе Хаштарак (Иджеванский район) — армянский литературовед, доктор филологических наук, профессор, член Союза писателей СССР (1980), награждён благодарностью премьер-министра РА (2013). В 1951–1956 учился в Черниговском высшем авиационном училище, служил лётчиком в Ленинграде, демобилизован в 1958. В 1963 окончил филологический факультет ЕГУ, работал учителем армянского языка и литературы в родном селе. В 1966–1969 — аспирантура Института литературы им. М. Абегяна. В 1969 защитил кандидатскую диссертацию «Вопросы художественного мышления Туманяна». С 1974 — старший научный сотрудник отдела теории института.

Автор книг «Творческая лаборатория Туманяна» (1973), «По следам художественного мышления» (1985), «Поэтика армянского исторического романа» (1987), «Человек в литературе V века» (1994), «Теория литературы» (1998), «Текстология» (2000), «Тенденции развития новейшей литературы» (2003), «Книга скорби Нарекаци» (2004), «В параллелях старого и нового» (2008).

Завен Аветисян остался литературным следом от Хаштарака до Еревана — своими диссертациями, книгами, лекциями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами Туманяна, Нарекаци и армянской литературы.

—

### English
Author of Narekatsi’s Book of Lamentations*From Pilot to Scholar

Zaven Vasili Avetisyan was born on November 16, 1933, in Khashtarak village (Ijevan district) — Armenian literary scholar, Doctor of Philological Sciences, professor, member of the USSR Writers’ Union (1980), awarded the RA Prime Minister’s commendation (2013). Studied at Chernihiv Higher Aviation School (1951–1956), served as a military pilot in Leningrad, demobilized in 1958. Graduated from YSU’s Faculty of Philology in 1963, taught Armenian language and literature in his native village. Postgraduate studies at M. Abeghyan Institute of Literature (1966–1969). In 1969 defended his candidate dissertation *Issues of Tumanyan’s Artistic Thinking*. Since 1974 — senior researcher in the theory department of the institute.

Authored *Tumanyan’s Creative Laboratory* (1973), *Traces of Artistic Thinking* (1985), *Poetics of the Armenian Historical Novel* (1987), *Man in 5th-Century Literature* (1994), *Theory of Literature* (1998), *Textology* (2000), *Trends in the Development of Modern Literature* (2003), *Narekatsi’s Book of Lamentations* (2004), *In Parallels of Old and New* (2008).

Zaven Avetisyan remained the literary trace from Khashtarak to Yerevan — with his dissertations, books, lectures, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Tumanyan, Narekatsi, and Armenian literature.

—

Բուրաստան Սերգեյի Զուլումյանը ծնվել է 1953 թվականի նոյեմբերի 12-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Ռուսաստանցի լեզվաբան, լեզվաբանական գիտությունների թեկնածու (1993)

Ա. Մ. Գորկու անվան գրականության ինստիտուտի Ռուսաստանի Դաշնության և ԱՊՀ երկրների ժողովուրդների գրականությունների բաժնի ավագ գիտական աշխատող, Մոսկվայի պետական համալսարանի Ասիայի և Աֆրիկայի երկրների ինստիտուտի ավագ գիտական աշխատող և ավագ դասախոս, Հայկական գիտական միության անդամ։ 1954-1965 թվականներին սովորել է Պ. Ի. Չայկովսկու անվան մանկական երաժշտական դպրոցում, 1960-1970 թվականներին՝ Ռ. Միրոյանի անվան թիվ 77 դպրոցում։ 1975 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի լեզվաբանության ֆակուլտետը՝ ռուսաց լեզու և գրականության մասնագիտությամբ։ 1976-1983 թվականներին աշխատել է «Սովետական գրող» հրատարակչությունում։ 1989 թվականին ընդունվել է ԽՍՀՄ ԳԱ (այժմ՝ ՌԳԱ) Ա. Մ. Գորկու անվան գրականության ինստիտուտի ասպիրանտուրա, 1993 թվականին պաշտպանել է «Պարույր Սևակի ստեղծագործությունները հայկական բանաստեղծության համատեքստում» թեկնածուական ատենախոսությունը։ 1993 թվականից Ռուսաստանի և ԱՊՀ երկրների ժողովուրդների գրականությունների բաժնի ավագ գիտական աշխատող է։ Դասավանդում է «Համաշխարհային գեղարվեստական մշակույթ», «Արվեստի պատմություն» և «Հայ գրականության պատմություն» դասընթացները, կազմել է «Հայ գրականության պատմություն» ծրագիրը ՄՊՀ-ի Ասիայի և Աֆրիկայի ինստիտուտի հայկական լեզու սովորող ուսանողների համար։ Հայ գրականության մասին հոդվածներ է հեղինակել «Կրուգոսվետ» և Ռուսական մեծ հանրագիտարաններում։ Մասնակցել է «Լազարյան ընթերցումներ» (2003, 2006) կոնֆերանսներին, կազմակերպել «Ազգային ինքնագիտակցություն և գրականություն» (Երևան, 2002) և «Գրիգոր Նարեկացին և միջնադարի հոգևոր մշակույթը» (Մոսկվա, 2004) կոնֆերանսները ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի ինստիտուտի հետ։

**Հրապարակումներ** 
– Գրքեր: 
  – «Պարույր Սևակի ստեղծագործությունները հայկական բանաստեղծության համատեքստում» (2002) 
  – «Ռուսաստանի ժողովուրդների գրականություններ։ XX դար։ Բառարան» (2005, պատասխանատու քարտուղար) 
– Հոդվածներ: 
  – «Պարույր Սևակի պոետիկան» (1993) 
  – «Հայ մշակույթի ակունքներում» (1995) 
  – «Դիմակ և դեմք Պարույր Սևակի «Դիմակներ» բանաստեղծական ցիկլում» (1996) 
  – «XX դարի սկզբի արևմտահայ բանաստեղծության գեղարվեստական որոնումներ» (1998) 
  – «Գրիգոր Նարեկացի։ Հոգու անմահություն» (1996) 
  – «Հայկական սփյուռքը Բյուզանդիայում» (2002) 
  – «Հրանտ Մաթևոսյան։ Պատկերային աշխարհի պարադոքսներ» (2003) 
  – «Հեռացող աշխարհի պոեզիան։ Աքսել Բակունց» (2005) 
  – «Մխիթարյան միաբանության գրական գործունեությունը Սուրբ Ղազար կղզում» (2005) 

Բուրաստան Զուլումյանի աշխատանքները կարևոր ներդրում են ունեցել ռուս-հայ գրականագիտության մեջ, հատկապես հայ գրականության ուսումնասիրության և միջմշակութային կապերի վերլուծության գործում։

—

### Русский

межкультурных связей

Бурастан Сергеевна Зулумян родилась 12 ноября 1953 года в Ереване, Армянская ССР, СССР. Российский филолог, кандидат филологических наук (1993), старший научный сотрудник Отдела литератур народов Российской Федерации и стран СНГ ИМЛИ им. А. М. Горького РАН, старший научный сотрудник и старший преподаватель Института стран Азии и Африки МГУ, член Армянского научного общества. В 1954–1965 годах училась в Детской музыкальной школе им. П. И. Чайковского, в 1960–1970 годах — в школе №77 им. Р. Мирояна. В 1975 году окончила филологический факультет Ереванского государственного университета (специальность — русский язык и литература). В 1976–1983 годах работала в издательстве «Советский писатель». В 1989 году поступила в очную аспирантуру ИМЛИ АН СССР (ныне РАН), в 1993 году защитила кандидатскую диссертацию «Творчество Паруйра Севака в контексте армянской поэзии». С 1993 года — старший научный сотрудник Отдела литератур народов Российской Федерации и стран СНГ. Преподаёт курсы «Мировая художественная культура» и «История искусств» (высшая квалификационная категория), «История армянской литературы», составила программу по курсу «История армянской литературы» для студентов ИСАА, изучающих армянский язык. Автор статей по армянской литературе в Большой российской энциклопедии и энциклопедии «Кругосвет». Участник конференций «Лазаревские чтения» (2003, 2006), организатор конференций «Национальное самосознание и литература» (Ереван, 2002) и «Григор Нарекаци и духовная культура Средневековья» (Москва, 2004) совместно с Институтом литературы им. М. Абегяна НАН РА.

**Публикации** 
– Книги: 
  – «Творчество Паруйра Севака в контексте армянской поэзии» (2002) 
  – «Литературы народов России. XX век. Словарь» (2005, ответственный секретарь) 
– Статьи: 
  – «Поэтика Паруйра Севака» (1993) 
  – «У истоков армянской культуры» (1995) 
  – «Лицо и маска в поэтическом цикле «Маски» Паруйра Севака» (1996) 
  – «Художественные искания западноармянской поэзии начала XX века» (1998) 
  – «Григор Нарекаци. Бессмертие души» (1996) 
  – «Армянская диаспора в Византии» (2002) 
  – «Грант Матевосян. Парадоксы образного мира» (2003) 
  – «Поэзия уходящего мира. Аксель Бакунц» (2005) 
  – «Литературная деятельность конгрегации мхитаристов на острове св. Лазаря» (2005) 

Работы Бурастан Зулумян внесли важный вклад в русско-армянское литературоведение, особенно в изучение армянской литературы и межкультурных связей.

—

### English

Expert in Intercultural Connections

Burastan Sergeyevna Zuluman was born on November 12, 1953, in Yerevan, Armenian SSR, USSR. A Russian philologist, candidate of philological sciences (1993), senior researcher at the Department of Literatures of the Peoples of the Russian Federation and CIS Countries at the A. M. Gorky Institute of World Literature of the Russian Academy of Sciences, senior researcher and senior lecturer at the Institute of Asian and African Countries at Moscow State University, and member of the Armenian Scientific Society. From 1954 to 1965, she studied at the P. I. Tchaikovsky Children’s Music School, and from 1960 to 1970, at School No. 77 named after R. Miroyan. In 1975, she graduated from the Faculty of Philology at Yerevan State University, specializing in Russian language and literature. From 1976 to 1983, she worked at the “Soviet Writer” publishing house. In 1989, she enrolled in the full-time graduate program at the A. M. Gorky Institute of World Literature of the USSR Academy of Sciences (now RAS), and in 1993, she defended her candidate dissertation “The Works of Paruyr Sevak in the Context of Armenian Poetry.” Since 1993, she has been a senior researcher at the Department of Literatures of the Peoples of the Russian Federation and CIS Countries. She teaches courses “World Artistic Culture” and “History of Arts” (highest qualification category), “History of Armenian Literature,” and developed the program for “History of Armenian Literature” for students of the Institute of Asian and African Countries studying Armenian. She authored articles on Armenian literature in the Great Russian Encyclopedia and the “Krugosvet” encyclopedia. She participated in “Lazarev Readings” conferences (2003, 2006) and organized conferences “National Self-Consciousness and Literature” (Yerevan, 2002) and “Grigor Narekatsi and Medieval Spiritual Culture” (Moscow, 2004) with the M. Abegyan Institute of Literature of the National Academy of Sciences of Armenia.

**Publications** 
– Books: 
  – *The Works of Paruyr Sevak in the Context of Armenian Poetry* (2002) 
  – *Literatures of the Peoples of Russia. 20th Century. Dictionary* (2005, responsible secretary) 
– Articles: 
  – *Poetics of Paruyr Sevak* (1993) 
  – *At the Origins of Armenian Culture* (1995) 
  – *Face and Mask in Paruyr Sevak’s Poetic Cycle “Masks”* (1996) 
  – *Artistic Searches of Western Armenian Poetry at the Beginning of the 20th Century* (1998) 
  – *Grigor Narekatsi: Immortality of the Soul* (1996) 
  – *Armenian Diaspora in Byzantium* (2002) 
  – *Grant Matevosyan: Paradoxes of the Figurative World* (2003) 
  – *Poetry of the Departing World: Axel Bakunts* (2005) 
  – *Literary Activity of the Mekhitarist Congregation on St. Lazarus Island* (2005) 

Burastan Zuluman’s work has made a significant contribution to Russian-Armenian literary studies, particularly in the study of Armenian literature and intercultural connections.

—

Հայկ Գաբրիելի Գյուլիքևխյանը մահացել է 1951 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ։ Հայ գրականագետ, փիլիսոփա, հասարակական գործիչ, պրոֆեսոր (1929), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

Ծնվել է 1886 թվականի հունվարի 7-ին Շուշիում, Ելիզավետպոլի նահանգ, Ռուսական կայսրություն։ Նախնական կրթությունը ստացել է Շուշիի ռեալական դպրոցում, ապա սովորել է Գերմանիայի Ենայի և Լայպցիգի համալսարաններում՝ հետևելով փիլիսոփայության, քաղաքատնտեսության և գրականության դասընթացներին։ 1907 թվականին սովորել է Ցյուրիխի համալսարանում, իսկ 1914 թվականին ավարտել է Հայդելբերգի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետը։ Նույն տարում ձերբակալվել է որպես ռուսահպատակ և ուղարկվել գերմանական համակենտրոնացման ճամբար, որտեղից ազատվել է 1918 թվականին։ 1918-1919 թվականներին եղել է Աստրախանում, ծառայել 11-րդ բանակում, խմբագրել «Կրասնի վոեին» և «Կարմիր բանվոր» թերթերը։ 1920 թվականին աշխատել է Գրոզնիում՝ որպես կուսակցության քաղկոմի ագիտբաժնի վարիչ և քարտուղար։ Նույն թվականին փոխադրվել է Հայաստան, կարճ ժամանակ խմբագրել Երևանի «Կոմունիստ» թերթը, 1921 թվականին աշխատել է Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)՝ որպես «Կարմիր Շիրակ» թերթի խմբագիր և գավառային կոմիտեի կուլտպրոպ բաժնի վարիչ։ 1923 թվականին եղել է ՀԿԿ Կենտկոմի բաժնի վարիչ, 1924-1927 թվականներին՝ Երևանի պետական համալսարանի պրոռեկտոր, 1931-1934 թվականներին՝ ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմին կից մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի ռեկտոր, 1934 թվականին՝ լուսժողկոմատին առընթեր գրականության և պատմության ինստիտուտի ռեկտոր։ 1936-1938 թվականներին խմբագրել է «Հայկական ԽՍՀ պատմության և գրականության ինստիտուտի տեղեկագիրք»-ը։ 1939 թվականից եղել է Արմֆանի գրականության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, իսկ կյանքի վերջին տարիներին աշխատել է Երևանի Վ. Բրյուսովի անվան մանկավարժական ինստիտուտում։ ԽՄԿԿ անդամ էր 1906 թվականից։ Գյուլիքևխյանի գրականագիտական աշխատանքները ներառում են եվրոպական, ռուս և հայ գրականության ուսումնասիրություններ։ Նա վերլուծել է Շեքսպիրը, Գյոթեին, Հայնեին, Հեգելին, Պուշկինին, Բելինսկուն, Չերնիշևսկուն, Գորկուն, Պլեխանովին, Աբովյանին, Շիրվանզադեին, Սունդուկյանին, ինչպես նաև սովետահայ դրամատուրգիան և հայ թատրոնը։ Հայաստանի պրոլետարական գրողների ասոցիացիայի հիմնադիրներից էր, ուսումնասիրել է պրոլետարական գրականության զարգացումը։ Նրա նշանակալի աշխատություններից են «Գաբրիել Սունդուկյան» (1944), «Սովետական դրամատուրգիայի մասին» (1948), «Քննադատական հոդվածներ» (1955), «Ընտրանի» (1978), ինչպես նաև «Պուշկինի գեղագիտական հայացքները դրամատուրգիայի վերաբերյալ» և Շեքսպիրի մասին հոդվածները։ Նրա աշխատանքները նպաստել են հայ գրականագիտության և մշակութային կյանքի զարգացմանը։

### Русский
Основатель пролетарской литературы

Айк Габриелович Гюликехвян скончался 29 сентября 1951 года в Ереване, Армянская ССР. Армянский литературовед, философ, общественный деятель, профессор (1929), член Союза писателей СССР с 1934 года. Родился 7 января 1886 года в Шуши, Елизаветпольская губерния, Российская империя. Начальное образование получил в реальном училище Шуши, затем учился в университетах Йены и Лейпцига в Германии, посещая курсы философии, политэкономии и литературы. В 1907 году учился в Цюрихском университете, а в 1914 году окончил философский факультет Гейдельбергского университета. В том же году был арестован как подданный России и отправлен в немецкий концлагерь, откуда освобождён в 1918 году. В 1918–1919 годах находился в Астрахани, служил в 11-й армии, редактировал газеты «Красный воин» и «Красный рабочий». В 1920 году работал в Грозном начальником агитационного отдела и секретарём парткома. В том же году переехал в Армению, недолго редактировал ереванскую газету «Коммунист» на армянском языке. В 1921 году работал в Александрополе (ныне Гюмри) редактором газеты «Красный Ширак» и начальником отдела культпропа губкома. В 1923 году был начальником отдела ЦК КП Армении, в 1924–1927 годах — проректором Ереванского государственного университета, в 1931–1934 годах — ректором Института марксизма-ленинизма при ЦК КП(б) Армении, в 1934 году — ректором Института литературы и истории при Наркомпросе. В 1936–1938 годах редактировал «Вестник Института истории и литературы Армянской ССР». С 1939 года был старшим научным сотрудником Института литературы Артфана, а в последние годы жизни работал в Ереванском педагогическом институте им. В. Брюсова. Член КПСС с 1906 года. Гюликехвян занимался исследованиями европейской, русской и армянской литературы, анализируя произведения Шекспира, Гёте, Гейне, Гегеля, Пушкина, Белинского, Чернышевского, Горького, Плеханова, Абовиана, Ширванзаде, Сундукяна, а также советскую армянскую драматургию и театр. Был одним из основателей Ассоциации пролетарских писателей Армении, изучал развитие пролетарской литературы. Среди его значимых работ: «Габриел Сундукян» (1944), «О советской драматургии» (1948), «Критические статьи» (1955), «Избранное» (1978), а также статьи о Пушкине и Шекспире. Его труды внесли значительный вклад в развитие армянской литературоведческой науки и культурной жизни.

### English
Founder of Proletarian Literature

Hayk Gabrielovich Gyulikekhvyan passed away on September 29, 1951, in Yerevan, Armenian SSR. An Armenian literary scholar, philosopher, public figure, and professor (1929), he was a member of the USSR Writers’ Union from 1934. Born on January 7, 1886, in Shushi, Elizavetpol Governorate, Russian Empire, he received his early education at the Shushi Real School before studying philosophy, political economy, and literature at the universities of Jena and Leipzig in Germany. In 1907, he studied at the University of Zurich, and in 1914, he graduated from the Faculty of Philosophy at Heidelberg University. That same year, he was arrested as a Russian subject and sent to a German concentration camp, from which he was released in 1918. In 1918–1919, he was in Astrakhan, serving in the 11th Army and editing the newspapers *Krasny Voin* and *Krasny Rabochy*. In 1920, he worked in Grozny as head of the agitation department and secretary of the party committee. Later that year, he moved to Armenia, briefly editing the Yerevan newspaper *Kommunist* in Armenian. In 1921, he worked in Alexandropol (now Gyumri) as editor of the newspaper *Krasny Shirak* and head of the cultural propaganda department of the provincial committee. In 1923, he was head of a department in the Central Committee of the Communist Party of Armenia, and from 1924 to 1927, he served as vice-rector of Yerevan State University. From 1931 to 1934, he was rector of the Institute of Marxism-Leninism under the Central Committee of the Communist Party (Bolsheviks) of Armenia, and in 1934, rector of the Institute of Literature and History under the People’s Commissariat of Education. From 1936 to 1938, he edited the *Bulletin of the Institute of History and Literature of the Armenian SSR*. From 1939, he was a senior researcher at the Institute of Literature of Armfan, and in his final years, he worked at the V. Bryusov Pedagogical Institute in Yerevan. A member of the CPSU since 1906, Gyulikekhvyan’s literary studies covered European, Russian, and Armenian literature, analyzing works by Shakespeare, Goethe, Heine, Hegel, Pushkin, Belinsky, Chernyshevsky, Gorky, Plekhanov, Abovyan, Shirvanzade, Sundukyan, and Soviet Armenian drama and theater. He was a co-founder of the Armenian Proletarian Writers’ Association and studied the development of proletarian literature. His notable works include *Gabriel Sundukyan* (1944), *On Soviet Dramaturgy* (1948), *Critical Articles* (1955), and *Selected Works* (1978), as well as articles on Pushkin and Shakespeare. His contributions significantly advanced Armenian literary scholarship and cultural life.

Արֆո (Արփենիկ) Ավետիսի Պետրոսյանը մահացել է 1985 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Մոսկվայում։ Շուշիում ծնված  Հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ էր 1952 թվականից։

1936 թվականին ավարտել է Մոսկվայի ժուռնալիստիկայի կոմունիստական ինստիտուտը։ 1938-1945 թվականներին աշխատել է ԽՄԿԿ Կենտկոմի ապարատում։ 1946-1951 թվականներին եղել է ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդին առընթեր արվեստի գործերի վարչության նախագահի տեղակալ։ 1951-1970 թվականներին աշխատել է Մաքսիմ Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտում, որտեղ 1955 թվականից եղել է տնօրենի առաջին տեղակալ։ Ղեկավարել է ԽՍՀՄ ազգային գրականությունների մատենաշարի և «Բազմազգ խորհրդային գրականության պատմություն» վեցհատորյակի ստեղծման աշխատանքները։ 1970 թվականից եղել է «ԽՍՀՄ ժողովուրդների էպոսները» ակադեմիական մատենաշարի գլխավոր խմբագիրը։ Նրա ռուսերեն հրատարակված աշխատություններից են՝ «Գրականության կուսակցականությունը» (1952) և «Ժողովրդական պատմությունը և նրա էպոսը» (1982, նվիրված «Սասնա ծռեր» էպոսին)։ Պարգևատրվել է Հոկտեմբերյան հեղափոխության շքանշանով։ Պետրոսյանի աշխատանքները նշանակալի ներդրում են ունեցել հայ և խորհրդային գրականագիտության մեջ, մասնավորապես՝ հայկական էպոսի ուսումնասիրության և խորհրդային բազմազգ գրականության պատմության պահպանման գործում։

### Русский

«Сасна црер» и советская литература 

Арфо (Арпеник) Аветисовна Петросян умерла 23 сентября 1985 года в Москве. Армянский литературовед, доктор филологических наук, член Союза писателей СССР с 1952 года. Окончила Коммунистический институт журналистики в Москве в 1936 году. В 1938–1945 годах работала в аппарате ЦК КПСС. В 1946–1951 годах была заместителем председателя Управления по делам искусств при Совете Министров СССР. С 1951 по 1970 год работала в Институте мировой литературы имени Максима Горького, с 1955 года — первым заместителем директора, руководила созданием серии национальных литератур СССР и шеститомной «Истории многонациональной советской литературы». С 1970 года была главным редактором академической серии «Эпосы народов СССР». Среди её работ, изданных на русском языке, — «Партийность литературы» (1952) и «Народная история и её эпос» (1982, посвящена армянскому эпосу «Сасна црер»). Награждена орденом Октябрьской Революции. Работы Петросян внесли значительный вклад в армянскую и советскую литературоведческую науку, особенно в изучение армянского эпоса и сохранение истории многонациональной советской литературы.

### English

*Sasna Tsrer* and Soviet Literature 

Arfo (Arpenik) Avetisovna Petrosyan died on September 23, 1985, in Moscow. An Armenian literary scholar, doctor of philological sciences, and member of the USSR Writers’ Union since 1952. She graduated from the Communist Institute of Journalism in Moscow in 1936. From 1938 to 1945, she worked in the apparatus of the CPSU Central Committee. From 1946 to 1951, she served as deputy head of the Arts Department under the USSR Council of Ministers. From 1951 to 1970, she worked at the Maxim Gorky Institute of World Literature, becoming the first deputy director in 1955, where she led the creation of the USSR national literatures series and the six-volume *History of Multinational Soviet Literature*. From 1970, she was the chief editor of the academic series *Epics of the Peoples of the USSR*. Her published works in Russian include *The Partisanship of Literature* (1952) and *Folk History and Its Epic* (1982, dedicated to the Armenian epic *Sasna Tsrer*). She was awarded the Order of the October Revolution. Petrosyan’s work made a significant contribution to Armenian and Soviet literary studies, particularly in the study of the Armenian epic and the preservation of the history of multinational Soviet literature.

Սմբատ Շահազիզը (Շահազիզյան) ծնվել է 1840 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Աշտարակում, Ռուսական կայսրություն։ Նա հայ բանաստեղծ, հրապարակախոս և մանկավարժ էր, հայ բայրոնիզմի խոշորագույն ներկայացուցիչ, արևելյան լեզուների գիտությունների թեկնածու (1867)։

Նրա հորեղբայրը հայ խորհրդային գրականագետ, պատմաբան, մանկավարժ Երվանդ Շահազիզն էր։ Նախնական կրթությունը ստացել է տեղական դպրոցում, 1851 թվականին ուղարկվել Մոսկվա՝ Լազարյան ճեմարանում սովորելու, որը ավարտել է 1862 թվականին։ Այնտեղ աշակերտել է Գաբրիել Յրանյանին և ջերմ բարեկամություն հաստատել Ստեփանոս Նազարյանցի հետ, ոգեշնչվելով Ալիշանի, Նալբանդյանի և Պատկանյանի ստեղծագործություններով։ Ճեմարանն ավարտելուց հետո մնացել է որպես հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ, որտեղ սկսել է գրական գործունեությունը։ 1862 թվականից հրապարակել է առաջին բանաստեղծությունները, որոնք հրատարակվել են «Ազատության ժամեր» ժողովածուով (1860)։ Բեղմնավոր շրջանը տևել է մի քանի տարի, որի ընթացքում ստեղծել է իր գրական ժառանգության հիմնական մասը, այդ թվում՝ «Լևոնի վիշտը և զանազան բանաստեղծություններ» (1865) պոեմը, որը բայրոնիզմի ազդեցության տակ է գրված։ Նրա բանաստեղծությունը կենտրոնացած էր ազգի, հայրենիքի, լուսավորության և ազատության գաղափարների վրա, հարձակվելով կղերականության վրա որպես ժողովրդի դահիճների։ Նրա ոգևորության աղբյուրները եղել են ռուսական և եվրոպական գրողները, ինչը հանգեցրել է որոշ ազդեցությունների, սակայն նրա ինքնուրույն գործերը, ինչպես «Երազը» կամ «Ինձ մի սիրի», ցույց են տալիս անձնական քնարերգության փայլուն օրինակներ։ 1893 թվականին հիմնել է կարիքավոր գրողների «Աբով-Նազար» հիմնադրամը, 1898 թվականին թոշակի անցնելուց հետո ստեղծել կոմիտե՝ 1894-1896 թվականների Համիդյան կոտորածների հետևանքով որբացած երեխաների խնամքի համար։ Նա քննադատել է Ցարական Ռուսաստանի հակահայկական քաղաքականությունը և թուրքական դիվանագիտության երկակիությունը։ Գրական գործունեությունը դադարեցրել է 1895 թվականից հետո, կենտրոնանալով հրապարակախոսության վրա, այդ թվում՝ «Ժամանակ» պարբերականում հոդվածներով (1864)։ Մահացել է 1908 թվականի հունվարի 5-ին Մոսկվայում, 67 տարեկան հասակում, թաղված է Մոսկվայում։ Սմբատ Շահազիզի ստեղծագործությունները, հրատարակված «Ընտիր բանաստեղծություններ» (1941), «Երկեր» (1947, 1961, 1980, 1993) ժողովածուներում, կարևոր դեր են խաղացել հայ բանաստեղծության զարգացման գործում, հատկապես բայրոնիզմի և հասարակական քննադատության ոլորտներում։

### Русский

Главный голос армянского байронизма

Смбат Шахазиз (Шахазизян) родился 17 сентября 1840 года в Аштараке, Российская империя. Он был армянским поэтом, публицистом и педагогом, крупнейшим представителем армянского байронизма, кандидатом восточных языков (1867). Дядя армянского советского литературоведа, историка и педагога Ерванда Шахазизяна. Получил начальное образование в местной школе, в 1851 году был отправлен в Москву в Лазаревский институт восточных языков, который окончил в 1862 году. Там он учился у Габриэла Ераняна и подружился с Степносом Назаряном, вдохновляясь творчеством Алишана, Налбандяна и Патканяна. После окончания семинарии остался учителем армянского языка и литературы. В 1862 году начал литературную деятельность, опубликовав первый сборник стихов «Часы свободы» (1860). Его плодотворный период длился всего несколько лет, в течение которых он создал основу своего литературного наследия, включая поэму «Печаль Левона и различные стихотворения» (1865), написанную под влиянием байронизма. Его поэзия фокусировалась на идеях нации, родины, просвещения и свободы, с острой критикой духовенства как угнетателей народа. Источники вдохновения — русские и европейские писатели, что привело к некоторым влияниям, но его независимые работы, такие как «Сон» или «Не люби меня», демонстрируют блестящие примеры личной лирики. В 1893 году основал фонд «Абов-Назар» для нуждающихся писателей, в 1898 году, выйдя на пенсию, создал комитет для ухода за детьми-сиротами после Хамидских массовых убийств 1894–1896 годов. Он разоблачал антиармянскую политику царской России и двуличие турецкой дипломатии. Литературная деятельность прекратилась после 1895 года, сосредоточившись на публицистике, включая статьи в журнале «Мегу» (1864). Умер 5 января 1908 года в Москве в возрасте 67 лет, похоронен в Москве. Творчество Смбата Шахазиз опубликовано в сборниках «Избранные стихотворения» (1941), «Сочинения» (1947, 1961, 1980, 1993) и сыграло важную роль в развитии армянской поэзии, особенно в байронизма и общественной критике.

### English

Foremost Voice of Armenian Byronism

Smbat Shahaziz (Shahazizyan) was born on September 17, 1840, in Ashtarak, Russian Empire. He was an Armenian poet, publicist, and educator, the foremost representative of Armenian Byronism, candidate of Oriental studies (1867). He was the uncle of Armenian Soviet literary scholar, historian, and educator Yervand Shahaziz. He received his early education in a local school and in 1851 was sent to Moscow to study at the Lazarev Institute of Oriental Languages, which he graduated from in 1862. There, he studied under Gabriel Yeranyan and formed a close friendship with Stepanos Nazaryants, inspired by the works of Alishan, Nalbandyan, and Patkanian. After graduating, he remained as a teacher of Armenian language and literature. He began his literary career in 1862, publishing his first collection of poems *Hours of Freedom* (1860). His productive period lasted only a few years, during which he created the core of his literary legacy, including the poem *The Sorrow of Levon and Various Poems* (1865), written under the influence of Byronism. His poetry centered on themes of nation, homeland, enlightenment, and freedom, with sharp criticism of the clergy as oppressors of the people. Sources of inspiration included Russian and European writers, leading to some influences, but his independent works, such as “Dream” or “Don’t Love Me,” showcase brilliant examples of personal lyricism. In 1893, he founded the “Abov-Nazar” fund for needy writers, and in 1898, after retirement, established a committee for the care of children orphaned by the Hamidian massacres of 1894–1896. He exposed the anti-Armenian policy of Tsarist Russia and the duplicity of Turkish diplomacy. His literary activity ceased after 1895, focusing on publicism, including articles in the magazine *Megu* (1864). He died on January 5, 1908, in Moscow at the age of 67 and is buried in Moscow. Shahaziz’s works, published in collections *Selected Poems* (1941), *Works* (1947, 1961, 1980, 1993), played a crucial role in the development of Armenian poetry, particularly in Byronism and social critique.

Հակոբ Նշանի Սալախյանը ծնվել է 1922 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Խարկովում, Ուկրաինական ԽՍՀ։ Հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1948 թվականից։

Ծնվել է Խարկովում, ավարտել է տեղի հայկական միջնակարգ դպրոցը, 1944 թվականին՝ Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ռուսաց լեզվի և գրականության բաժինը։ 1944-1947 թվականներին սովորել է Լենինգրադի համալսարանի ասպիրանտուրայում։ 1947 թվականին պաշտպանել է «Լև Տոլստոյի վաղ շրջանի գեղագիտական հայացքները» թեմայով դիսերտացիա և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 1948-1958 թվականներին դասախոսել է Երևանի պետական համալսարանում և կոնսերվատորիայում։ 1954-1958 թվականներին եղել է Հայաստանի գրողների միության վարչության երկրորդ քարտուղար, «Հայֆիլմ» կինոստուդիայի սցենարական բաժնի վարիչ, «Լիտերատուրնայա գազետա» թերթի Հայաստանի սեփական թղթակից։ 1959-1969 թվականներին եղել է «Դրուժբա նարոդով» ամսագրի խմբագրի տեղակալ Մոսկվայում։ Դասավանդել է ռուս գրականության պատմություն ՍՄԿԿ Կենտկոմին կից հասարակական գիտությունների ակադեմիայում։ Հրատարակել է «Ն. Վ. Գոգոլ. քննադատական կենսագրական ակնարկ», «Եղիշե Չարենց» (բանաստեղծի մասին առաջին ամբողջական մենագրություն), «Զինված մարգարեն» (Տ. Շևչենկոյի կյանքի և գործունեության մասին) աշխատությունները։ Գրել է առաջաբաններ Հ. Պարոնյանի, Գ. Զոհրապի, Հ. Հակոբյանի ռուսերեն հրատարակությունների համար։ Նրա գրքերից են «Եղիշե Չարենց» (ռուսերեն), «Հինավուրցը և երիտասարդը», «Ժամանակիդ շունչը դարձիր», «Դասականներ և ժամանակակիցներ»։ Սալախյանի գրականագիտական աշխատանքները նշանակալի ներդրում են հայ և ռուս գրականության ուսումնասիրության մեջ։ Մահացել է 1969 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Մոսկվայում։ 

—

**Русский** 

Хранитель наследия Егише Чаренца и Т. Шевченко

Акоп Ншанович Салахян родился 1 сентября 1922 года в Харькове, Украинская ССР. Армянский литературовед, кандидат филологических наук, член Союза писателей СССР с 1948 года. Родился в Харькове, окончил местную армянскую среднюю школу, а в 1944 году — отделение русского языка и литературы филологического факультета Ереванского государственного университета. В 1944–1947 годах учился в аспирантуре Ленинградского университета. В 1947 году защитил диссертацию на тему «Эстетические взгляды раннего Льва Толстого» и получил степень кандидата филологических наук. В 1948–1958 годах преподавал в Ереванском государственном университете и консерватории. В 1954–1958 годах был вторым секретарём правления Союза писателей Армении, руководителем сценарного отдела киностудии «Арменфильм», собственным корреспондентом «Литературной газеты» в Армении. В 1959–1969 годах работал заместителем редактора журнала «Дружба народов» в Москве. Преподавал историю русской литературы в Академии общественных наук при ЦК КПСС. Опубликовал книги «Н. В. Гоголь. Критико-биографический очерк», «Егише Чаренц» (первая полная монография о поэте), «Вооружённый пророк» (о жизни и творчестве Т. Шевченко). Написал предисловия к русскоязычным изданиям произведений О. Пароняна, Г. Зограба, О. Акопяна. Среди его книг — «Егише Чаренц» (на русском), «Старое и молодое», «Стань дыханием времени», «Классики и современники». Литературоведческие работы Салахяна внесли значительный вклад в изучение армянской и русской литературы. Скончался 1 сентября 1969 года в Москве. 

—

**English** 

Literary Scholar: Guardian of the Legacy of Yeghishe Charents and T. Shevchenko

Hakob Nshanovich Salakhyan was born on September 1, 1922, in Kharkov, Ukrainian SSR. An Armenian literary scholar, candidate of philological sciences, and member of the USSR Writers’ Union since 1948. Born in Kharkov, he graduated from a local Armenian secondary school and, in 1944, the Russian language and literature department of the philological faculty at Yerevan State University. From 1944 to 1947, he studied in the postgraduate program at Leningrad University. In 1947, he defended his dissertation on “The Early Aesthetic Views of Leo Tolstoy,” earning a candidate’s degree in philology. From 1948 to 1958, he lectured at Yerevan State University and the Conservatory. From 1954 to 1958, he served as the second secretary of the Armenian Writers’ Union, head of the script department at Armenfilm studio, and Armenia’s correspondent for *Literaturnaya Gazeta*. From 1959 to 1969, he was deputy editor of the *Druzhba Narodov* journal in Moscow. He taught the history of Russian literature at the Academy of Social Sciences under the Central Committee of the CPSU. He published works including *N. V. Gogol: A Critical-Biographical Essay*, *Yeghishe Charents* (the first comprehensive monograph on the poet), and *The Armed Prophet* (on the life and work of T. Shevchenko). He wrote introductions for Russian editions of works by H. Paronyan, G. Zohrab, and H. Hakobyan. His books include *Yeghishe Charents* (in Russian), *The Old and the Young*, *Become the Breath of Your Time*, and *Classics and Contemporaries*. Salakhyan’s literary scholarship made a significant contribution to the study of Armenian and Russian literature. He passed away on September 1, 1969, in Moscow. 

—