2026  թվականի ապրիլի 5-ին երևանում մահացել է Զորի Հայկի  Բալայանը՝ գրող, լրագրող, բժիշկ, քաղաքական և հասարակական գործիչ

«Բայկալյան շարժում» միջազգային բնապահպանական կազմակերպության համանախագահ։  12-րդ դարի հայկական Կիլիկիայի «Կիլիկիա» նավի Եվրոպայով մեկ նավարկության մասնակից (2004–2006 թթ.), «Շրջագայություն «Արմենիա» զբոսանավով (2009–2011) արշավախմբի կազմակերպիչ և ղեկավար։  Ունի բազմաթիվ մրցանակներ։
Զորի Բալայանը հատկապես հայտնի է դարձել իր «Օջախը» էսսեով, որը նվիրված է Հայաստանի պատմությանը և առանձին գիրք հրատարակվել է 1981 թվականին։
Այնուհետև Զ.Բալայանը դարձավ Ղարաբաղյան շարժման առաջնորդներից մեկը։  Որպես այդպիսին, նա բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկյանի հետ 1988 թվականի փետրվարի 26-ին (ԼՂԻՄ մարզխորհրդի Հայաստանին վերամիավորվելու մասին որոշումից անմիջապես հետո) հանդիպեց Միխայիլ Գորբաչովի հետ՝ հույս ունենալով համոզել նրան լուծել Ղարաբաղի հարցը։

5 апреля 2026:года в  Ереване скончался –  Зорий Айкович Балаян —  писатель, журналист, врач, политический и общественный деятель, сопредседатель Международной экологической организации «Байкальское движение». Участник плавания на реплике армянского киликийского судна XII века «Киликия» вокруг Европы (2004—2006 гг.), организатор и начальник экспедиции «Кругосветное плавание на яхте „Армения“» (2009—2011 гг.). Имеет многочисленные награды.
Особую известность Зорию Балаяну принесло эссе «Очаг», посвященное истории Армении и изданное отдельной книгой в 1981 г.
Впоследствии З. Балаян стал одним из лидеров карабахского движения. В качестве такового, он вместе с поэтессой Сильвой Капутикян 26 февраля 1988 г (вскоре после постановления Облсовета НКАО о воссоединении с Арменией) встречался с Михаилом Горбачёвым, надеясь уговорить его разрешить карабахский вопрос.

On 04/05/2026 in Yerevan  – Zori Aikovich Balayan died- writer, journalist, doctor, political and public figure, co-chairman of the International Environmental Organization “Baikal Movement”. Participant of the voyage on the replica of the Armenian Cilician vessel of the 12th century “Cilicia” around Europe (2004-2006), organizer and head of the expedition “Circumnavigation on the yacht “Armenia”” (2009-2011). Has numerous awards.
Zori Balayan became especially famous for his essay “Hearth”, dedicated to the history of Armenia and published as a separate book in 1981.
Subsequently, Z. Balayan became one of the leaders of the Karabakh movement. As such, he, together with the poetess Silva Kaputikyan, met with Mikhail Gorbachev on February 26, 1988 (shortly after the NKAO Regional Council’s resolution on reunification with Armenia), hoping to persuade him to resolve the Karabakh issue.

Գագիկ Ռազմիկի Պետրոսյանը ծնվել է 1973 թվականի մարտի 10-ին Ստեփանակերտում, Արցախ։ Նա Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի 6-րդ գումարման պատգամավոր է՝ համամասնական ընտրակարգով, «Ազատ հայրենիք» կուսակցության ցուցակով, քաղաքական գործիչ։

Ավարտել է Ստեփանակերտի թիվ 7 միջնակարգ դպրոցը, հաշվապահական դպրոցը, 1994 թվականին՝ Արցախի պետական համալսարանը՝ ստանալով պատմության և անգլերեն լեզվի ուսուցչի որակավորումը։ Ծառայել է Խորհրդային բանակում, զորացրվելուց հետո աշխատել առևտրի ոլորտում, 1982-1984 թվականներին սովորել Բաքվի ապրանքագիտական տեխնիկումում։ 1988 թվականին թողել է ուսումը և վերադարձել Ստեփանակերտ, որտեղ կամավորական ջոկատներով մասնակցել է Շուշիի, Մարտունու և Աղդամի շրջաններում տեղի ունեցած մարտերին։ 1992-1999 թվականներին ծառայել է ԼՂՀ Պաշտպանության բանակում՝ որպես շտաբի պետի օգնական, ուսումնական գնդի ֆիզիկական պատրաստության պետ, ՊԲ մարզական ակումբի պետ և ջոկի հրամանատար։ Զորացրվելուց հետո հիմնադրել է «Ռազմիկ+» ՓԲԸ-ն։

2000 թվականի հունիսի 18-ին ընտրվել է ԼՂՀ երրորդ գումարման Ազգային ժողովի պատգամավոր Ստեփանակերտի թիվ 10 ընտրատարածքից, եղել է արտաքին հարաբերությունների մշտական հանձնաժողովի փոխնախագահ։ 2005 թվականի հունիսի 19-ի ընտրություններում ընտրվել է չորրորդ գումարման պատգամավոր Ստեփանակերտի թիվ 8 ընտրատարածքից։ 2006 թվականի հոկտեմբերին դարձել է արտադրության և արտադրական ենթակառուցվածքների հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ։ 2010 թվականի մայիսի 23-ի ընտրություններում ընտրվել է հինգերորդ գումարման պատգամավոր «Ազատ հայրենիք» կուսակցության ցուցակով, եղել է պետական-իրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ։ 2015 թվականի մայիսի 3-ի ընտրություններում ընտրվել է Արցախի ԱԺ պատգամավոր «Ազատ հայրենիք» կուսակցության ցուցակով, եղել է «Հայրենիք» խմբակցության անդամ և պետական-իրավական հարցերի հանձնաժողովի անդամ։ «Ազատ հայրենիք» կուսակցության հիմնադիր անդամ է, կուսակցության նախագահության անդամ։ Հեղինակ է միջազգային անվտանգության խնդիրների վերաբերյալ բազմաթիվ հոդվածների և հրապարակումների։ Գագիկ Պետրոսյանը կարևոր դեր է խաղացել Արցախի քաղաքական կյանքում, նպաստելով օրենսդրական գործընթացներին և անվտանգության հարցերին, նրա ներդրումը մնում է անգնահատելի Արցախի անկախության պայքարի համատեքստում։

### Русский

Преданный участник политической борьбы Арцаха

Гагик Размикович Петросян родился 10 марта 1973 года в Степанакерте, Нагорно-Карабахская автономная область. Он — депутат 6-го созыва Национального собрания Республики Арцах по пропорциональной системе от партии «Свободная Родина», политический деятель. Окончил среднюю школу №7 в Степанакерте, школу бухгалтерского учёта, в 1994 году — Степанакертский государственный университет, получив квалификацию учителя истории и английского языка. Служил в Советской армии, после демобилизации работал в сфере торговли, в 1982–1984 годах учился в Бакинском техникуме товароведения. В 1988 году оставил учёбу и вернулся в Степанакерт, где в составе добровольческих отрядов участвовал в боях в районах Шуши, Мартуни и Агдама. С 1992 по 1999 год служил в Армии обороны НКР в Центральном оборонительном округе в качестве помощника начальника штаба, начальника физической подготовки учебного полка, начальника спортивного клуба Армии обороны и командира взвода. После демобилизации основал ООО «Размик+».

18 июня 2000 года избран депутатом 3-го созыва Национального собрания НКР от избирательного округа №10 в Степанакерте, заместителем председателя постоянной комиссии по внешним отношениям. На парламентских выборах 19 июня 2005 года избран депутатом 4-го созыва от избирательного округа №8 в Степанакерте. В октябре 2006 года стал председателем постоянной комиссии по производству и производственной инфраструктуре. На выборах 23 мая 2010 года избран депутатом 5-го созыва по пропорциональной системе от партии «Свободная Родина», стал председателем постоянной комиссии по государственно-правовым вопросам. На выборах 3 мая 2015 года избран депутатом Национального собрания Арцаха от партии «Свободная Родина», член фракции «Родина» и постоянной комиссии по государственно-правовым вопросам. Основатель партии «Свободная Родина», член её правления. Автор многочисленных статей и публикаций по вопросам международной безопасности. Гагик Петросян сыграл важную роль в политической жизни Арцаха, способствуя законодательным процессам и вопросам безопасности, его вклад остаётся неоценимым в контексте борьбы за независимость Арцаха.

### English

Devoted Fighter in Artsakh’s Political Struggle

Gagik Razmikovich Petrosyan was born on March 10, 1973, in Stepanakert, Nagorno-Karabakh Autonomous Oblast. He is a deputy of the 6th convocation of the National Assembly of the Republic of Artsakh by proportional representation from the “Free Homeland” party list, a political figure. He graduated from Secondary School No. 7 in Stepanakert, the accounting school, and in 1994 from Artsakh State University, earning a qualification as a teacher of history and English language. He served in the Soviet Army, and after demobilization, worked in trade; from 1982 to 1984, he studied at the Baku Goods Expertise Technical School. In 1988, he left his studies and returned to Stepanakert, where he joined volunteer detachments and participated in battles in the Shushi, Martuni, and Aghdam districts. From 1992 to 1999, he served in the NKR Defense Army in the Central Defense District as assistant chief of staff, head of physical training for the training regiment, head of the Defense Army sports club, and platoon commander. After demobilization, he founded “Razmik+” LLC.

On June 18, 2000, he was elected deputy of the 3rd convocation of the NKR National Assembly from Stepanakert’s No. 10 electoral district, serving as deputy chairman of the standing committee on foreign relations. At the parliamentary elections on June 19, 2005, he was elected deputy of the 4th convocation from Stepanakert’s No. 8 electoral district. In October 2006, he became chairman of the standing committee on production and production infrastructure. At the elections on May 23, 2010, he was elected deputy of the 5th convocation by proportional representation from the “Free Homeland” party list, serving as chairman of the standing committee on state-legal issues. At the elections on May 3, 2015, he was elected deputy of the Artsakh National Assembly from the “Free Homeland” party list, a member of the “Homeland” faction and the standing committee on state-legal issues. He is a founding member of the “Free Homeland” party and a member of its board. Author of numerous articles and publications on international security issues. Gagik Petrosyan has played a key role in Artsakh’s political life, contributing to legislative processes and security matters; his contributions remain invaluable in the context of the struggle for Artsakh’s independence.

Շավարշ Ստեփանի Սիմոնյան ծնվել է 1912 թվականի  փետրվարի 7-ին նոր օրացույցովՂազախում (Ելիզավետպոլի նահանգ, Ռուսական կայսրություն)՝ հայ ակադեմիկոս, մանկավարժ, հասարակական և պետական գործիչ, ով իր կյանքը նվիրել է հայկական կրթության, մշակույթի և գիտության զարգացմանը։

1933–1937 թվականներին սովորել է Խ. Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտում, ապա ծառայել է խորհրդային բանակում։ 1941-ին Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ զորակոչվել է բանակ՝ ծառայելով սպայական կազմում։ Պատերազմի ավարտից հետո նշանակվել է հանրապետության կառավարությանն առընթեր կուլտուր-լուսավորական հիմնարկների կենտրոնական մեթոդական կաբինետի վարիչի տեղակալ, ապա՝ վարիչ։ Աշխատել է «Սովետական դպրոց» թերթի խմբագիր, Հայաստանի կոմկուսի կենտկոմի դպրոցական բաժնի վարիչ։

1955–1973 թվականներին եղել է Հայկական ԽՍՀ լուսավորության մինիստր։ 1973-ից մինչև կյանքի վերջը՝ մանկավարժական գիտությունների գիտահետազոտական ինստիտուտի տնօրեն։

Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով, երկու Կարմիր դրոշի շքանշանով և այլ պարգևներով։

Նրա անունով է կոչվում Երևանի №112 փորձարարական ավագ դպրոցը, իսկ 2012 թվականի ապրիլի 18-ին Երևանի ավագանու որոշմամբ համաձայնություն է տրվել Երևան քաղաքի Թումանյան փողոց 39 շենք հասցեում տեղադրելու նրա հուշատախտակը։

Շավարշ Ստեփանի Սիմոնյանը մնաց Ղազախից Երևան տանող հայկական կրթության և մշակույթի կամուրջը՝ իր պետական, մանկավարժական և հասարակական նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին կրթության, գիտության և հայրենասիրության խորքերով։

Русский

министр просвещения АрмССР и академик

Шаварш Степанович Симонян родился 7 февраля 1912 года в Казахе (Елизаветпольская губерния, Российская империя) — армянский академик, педагог, общественный и государственный деятель, посвятивший свою жизнь развитию армянского образования, культуры и науки.

В 1933–1937 годах учился в педагогическом институте им. Х. Абовяна, затем служил в Советской армии. В 1941 году во время Великой Отечественной войны был призван в армию, служил в офицерском составе. После окончания войны назначен заместителем, а затем руководителем центрального методического кабинета культурно-просветительских учреждений при правительстве республики. Работал редактором газеты «Советская школа», заведующим школьным отделом ЦК Компартии Армении.

В 1955–1973 годах был министром просвещения Армянской ССР. С 1973 года до конца жизни — директор Научно-исследовательского института педагогических наук.

Награждён орденом Ленина, двумя орденами Красного Знамени и другими наградами.

Его именем названа экспериментальная старшая школа №112 в Ереване, а 18 апреля 2012 года решением Ереванского совета депутатов дано согласие на установку мемориальной доски по адресу: Ереван, улица Туманяна, 39.

Шаварш Степанович Симонян остался мостом армянского образования и культуры от Казаха до Еревана — своим государственным, педагогическим и общественным подвигом, вдохновляя поколения глубинами образования, науки и патриотизма.

English

Minister of Education of the Armenian SSR and Academician

Shavarsh Stepan Simonyan was born on January February 7 1912 in Kazah (Elizavetpol province, Russian Empire) — Armenian academician, pedagogue, public and state figure who devoted his life to the development of Armenian education, culture, and science.

In 1933–1937 studied at the pedagogical institute named after Kh. Abovyan, then served in the Soviet army. In 1941 during the Great Patriotic War was drafted into the army, serving in the officer corps. After the war was appointed deputy, then head of the central methodological office of cultural-educational institutions under the government of the republic. Worked as editor of the newspaper “Soviet School”, head of the school department of the Central Committee of the Communist Party of Armenia.

In 1955–1973 served as Minister of Education of the Armenian SSR. From 1973 until the end of his life — director of the Scientific Research Institute of Pedagogical Sciences.

Awarded the Order of Lenin, two Orders of the Red Banner, and other awards.

A experimental senior school No. 112 in Yerevan is named after him, and on April 18, 2012, by decision of the Yerevan Council of Deputies, permission was given to install a memorial plaque at the address: Yerevan, Tumanyan Street, 39.

Shavarsh Stepan Simonyan remained the bridge of Armenian education and culture from Kazah to Yerevan — with his state, pedagogical, and public dedication, inspiring generations with the depths of education, science, and patriotism.

1. Շավարշ Ստեփանի Սիմոնյան՝ ՀԽՍՀ լուսավորության մինիստր և ակադեմիկոս / Шаварш Степанович Симонян — министр просвещения АрмССР и академик / Shavarsh Stepan Simonyan — Minister of Education of the Armenian SSR and Academician
2. Շավարշ Ստեփանի Սիմոնյան՝ Ղազախից Երևան՝ հայկական կրթության նվիրյալ / Шаварш Степанович Симонян — от Казаха до Еревана: преданный армянскому образованию / Shavarsh Stepan Simonyan — From Kazah to Yerevan: Devoted to Armenian Education
3. Շավարշ Ստեփանի Սիմոնյան՝ ՀՀ մշակույթի և գիտության վաստակավոր գործիչ / Шаварш Степанович Симонян — заслуженный деятель культуры и науки Армении / Shavarsh Stepan Simonyan — Honored Worker of Culture and Science of Armenia
4. Շավարշ Ստեփանի Սիմոնյան՝ մանկավարժ և պետական գործիչ / Шаварш Степанович Симонян — педагог и государственный деятель / Shavarsh Stepan Simonyan — Pedagogue and Statesman
5. Շավարշ Ստեփանի Սիմոնյան՝ հայկական դպրոցի և մշակույթի կերտող / Шаварш Степанович Симонян — творец армянской школы и культуры / Shavarsh Stepan Simonyan — Creator of the Armenian School and Culture

1919 թվականի հունվարի 15-ին Բեռլինում մահացել է Ռոզա Լյուքսեմբուրգը։  20-րդ դարի կարևորագույն հեղափոխական մարքսիստ առաջնորդներից մեկը ազգային հարցի տեսության վերաբերյալ աշխատությունների հեղինակն էր։ 

Դատապարտում էր Հայոց ցեղասպանությունը։  «Ազգերի պայքարը Թուրքիայում և սոցիալ-դեմոկրատիան» հոդվածների շարքում, որը տպագրվել է 1896 թվականի հոկտեմբերին Լյուքսեմբուրգի Դրեզդենում լույս տեսնող «Sachsische Arbeiterzeitung» թերթում հերքել է մամուլում տարածված կարծիքը, թե Թուրքիայում տեղի ունեցած իրադարձությունները (հայերի ջարդերը, հույների և հայերի ելույթները) իբր դա  դիվանագետի, թուրքական ահաբեկչության հետևանք են։  Թուրքիայում «տարբեր ազգեր դարեր շարունակ ներդաշնակ են ապրել կողք կողքի», և միայն եվրոպական երկրների (հատկապես Ռուսաստանի) միջամտությունն առաջացրել է արհեստական դժգոհություն, որի համաձայն սուլթանը չի կարողացել իրականացնել «բազմիցս հաստատված բարեփոխումներ»։  Նշելով այս դրույթների անհամապատասխանությունը՝ Լյուքսեմբուրգը գրել է, որ Թուրքիան դարերի ընթացքում ստեղծել է սոցիալական և ազգային ճնշումների մի համակարգ, որի պայմաններում այս երկրում ապրող քրիստոնյա ժողովուրդների դժգոհությունը վերածվել է ազգային-ազատագրական պայքարի։  Նկատի ունենալով Թուրքիայում ազգային-ազատագրական պայքարի հիմնախնդիրները՝ Լյուքսեմբուրգը նշել է, որ սոցիալ-դեմոկրատիան հիմնովին աջակցում է այդ պայքարին և, հետևաբար, պետք է ճանաչի և համակրի հայության ազատագրական նկրտումները։
Իր «Սոցիալ-դեմոկրատիայի ճգնաժամը» (1915) աշխատության մեջ նա մերկացրել է Աբդուլ Համիդ II-ի, ապա երիտթուրքերի կառավարության «խռովությունը» գերմանական իմպերիալիզմի առաջ և նշել, որ երիտթուրքերը շարունակել են Աբդուլ Համիդի քաղաքականությունը հայկական հարցում։

15 января 1919  года в в Берлине  скончалась лась Роза Люксембург. Одна из самых важных революционных марксистских лидеров ХХ века была автором работ по теории национального вопроса. Интересовалась национально-освободительной борьбой армянского народа, армянским вопросом, осуждала геноцид армян. В серии статей «Борьба наций в Турции и социал-демократия», опубликованной в октябре 1896 году в издававшейся в Дрездене газете «Sachsische Arbeiterzeitung» Люксембург опровергла распространенное в печати мнение относительно того, что события в Турции (погромы армян, выступления греков и армян) являлись, якобы, результатом дипломатических махинаций, что турецкие ужасы являются вымыслом и что, якобы, в Турции «различные нации веками дружно живут бок о бок» и лишь вмешательство европейских стран (в особенности России) вызвало искусственное недовольство, в условиях которого султан не был в состоянии осуществить «многократно одобренные реформы». Отмечая несостоятельность этих положений, Люксембург писала, что Турция на протяжении веков создала такую систему социального и национального угнетения, в условиях которой недовольство проживавших в этой стране христианских наций переросло в национально-освободительную борьбу. Рассматривая вопросы национально-освободительной борьбы в Турции, Люксембург отмечала, что социал-демократия принципиально выступает в поддержку этой борьбы и, следовательно, должна признать и с сочувствием отнестись к освободительным стремлениям армян.
В работе «Кризис социал-демократии» (1915) она разоблачила «пресмыкание» правительства Абдул Гамида II и затем младотурок перед германским империализмом, отмечала, что младотурки продолжили политику Абдул Гамида в армянском вопросе.

On 15/01/1919 , Rosa Luxemburg died in Berlin. One of the most important revolutionary Marxist leaders of the 20th century, she wrote works on the theory of the national question. She was interested in the national liberation struggle of the Armenian people, the Armenian question, and condemned the Armenian genocide. In a series of articles entitled “The Struggle of Nations in Turkey and Social Democracy,” published in October 1896 in the Dresden newspaper “Sachsische Arbeiterzeitung,” Luxemburg refuted the widespread opinion in the press that the events in Turkey (pogroms of Armenians, uprisings of Greeks and Armenians) were allegedly the result of diplomatic machinations, that the Turkish horrors were fiction, and that allegedly in Turkey “different nations have lived side by side in peace for centuries,” and that only the intervention of European countries (especially Russia) had caused artificial discontent, under which conditions the Sultan was unable to implement “repeatedly approved reforms.”  Noting the inconsistency of these provisions, Luxemburg wrote that Turkey had created a system of social and national oppression over the centuries, under which the discontent of the Christian nations living in this country grew into a national liberation struggle. Considering the issues of the national liberation struggle in Turkey, Luxemburg noted that social democracy fundamentally supports this struggle and, therefore, must recognize and sympathize with the liberation aspirations of the Armenians. In her work “The Crisis of Social Democracy” (1915), she exposed the “groveling” of the government of Abdul Hamid II and then the Young Turks before German imperialism, noting that the Young Turks continued Abdul Hamid’s policy on the Armenian question.

Am 5. März 1871 wurde Rosa Luxemburg in Polen geboren.  Einer der bedeutendsten revolutionären marxistischen Führer des 20. Jahrhunderts war Autor von Werken zur Theorie der nationalen Frage.  Sie interessierte sich für den nationalen Befreiungskampf des armenischen Volkes, die Armenierfrage und verurteilte den Völkermord an den Armeniern.  In einer im Oktober 1896 in der Dresdner „Sächsischen Arbeiterzeitung“ veröffentlichten Artikelserie „Völkerkampf in der Türkei und Sozialdemokratie“ widerlegte Luxemburg die in der Presse weit verbreitete Meinung, dass die Ereignisse in der Türkei (Pogrome der Armenier, Reden der Griechen und Armenier) angeblich das Ergebnis diplomatischer Machenschaften seien, dass türkische Schrecken Fiktion seien und dass angeblich  In der Türkei lebten „verschiedene Nationen seit Jahrhunderten in Harmonie Seite an Seite“, und nur die Intervention europäischer Länder (insbesondere Russlands) sorgte für künstliche Unzufriedenheit, wodurch der Sultan nicht in der Lage war, „immer wieder genehmigte Reformen“ umzusetzen.  Luxemburg bemerkte die Widersprüchlichkeit dieser Bestimmungen und schrieb, dass Türkiye im Laufe der Jahrhunderte ein System sozialer und nationaler Unterdrückung geschaffen habe, in dessen Rahmen sich die Unzufriedenheit der in diesem Land lebenden christlichen Nationen zu einem nationalen Befreiungskampf ausweitete.  In Anbetracht der Fragen des nationalen Befreiungskampfes in der Türkei stellte Luxemburg fest, dass die Sozialdemokratie diesen Kampf grundsätzlich unterstützt und daher die Befreiungsbestrebungen der Armenier anerkennen und mit ihnen sympathisieren muss.
In ihrem Werk „Die Krise der Sozialdemokratie“ (1915) deckte sie die „Unterwürfigkeit“ der Regierung von Abdul Hamid II. und dann der Jungtürken vor dem deutschen Imperialismus auf und stellte fest, dass die Jungtürken die Politik von Abdul Hamid in der Armenienfrage fortsetzten.

Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյանը մահացել է 2010 թվականի հունվարի 10-ին Երևանում՝ 86 տարեկան հասակում, թողնելով հետևում հայկական գիտության, տեխնիկայի և պետական կառավարման ոսկե դարաշրջանի անմոռանալի ժառանգություն։ Ծնվել է 1923 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Երևանում։

Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյանը եղել է հայկական գիտության և պետական կյանքի ամենավառ դեմքերից մեկը։ 1940–1942 թվականներին սովորել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, 1942–1946 թվականներին՝ Լենինգրադի Ս. Մ. Բուդյոնու անվան ռազմական ակադեմիայում։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1975), պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս (1990, թղթակից անդամ՝ 1971-ից)։

1946–1959 թվականներին աշխատել է ԽՍՀՄ Պաշտպանության նախարարության հրթիռահրետանային գլխավոր վարչությունում տարբեր ղեկավար պաշտոններում։ 1963–1977 թվականներին եղել է Երևանի մաթեմատիկական մեքենաների գիտահետազոտական ինստիտուտի (ԵՄՄԳՀԻ) տնօրենը։ 1977–1989 թվականներին՝ ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի նախագահը։ 1989–1993 թվականներին՝ ՀՀ ԳԱԱ ֆիզիկատեխնիկական գիտությունների և մեխանիկայի բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար, 1993–2006 թվականներին՝ ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի նախագահը։ 2006 թվականից մինչև վերջը՝ ՀՀ վարչապետի խորհրդական։

Նրա գիտական գործունեությունը կենտրոնացած էր էլեկտրոնային հաշվողական տեխնիկայի, կառավարման ավտոմատացված համակարգերի և ռադիոլոկացիոն համակարգերի վրա։ Նա մեծ ներդրում ունեցավ հայկական գիտության զարգացման և պետական կառավարման արդիականացման գործում։

Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյանը մնաց Երևանից մինչև հայկական գիտության և պետականության բարձունքներ տանող կամուրջը՝ իր գիտական նվաճումներով, պետական առաջնորդությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական գիտության և պետականության խորքերով։

Русский

председатель Совета Министров АрмССР и академик

Фадей Тачатович Саркисян скончался 10 января 2010 года в Ереване в возрасте 86 лет — учёный, академик, государственный деятель, бывший председатель Национальной академии наук Армении, председатель Совета Министров Армянской ССР, бывший депутат Национального собрания РА, генерал.

В 1940–1942 годах учился в Ереванском политехническом институте, в 1942–1946 годах — в Ленинградской военной академии им. С. М. Будённого. Доктор технических наук (1975), профессор, академик НАН РА (1990, член-корреспондент с 1971).

В 1946–1959 годах работал на различных руководящих должностях в Главном артиллерийско-ракетном управлении Министерства обороны СССР. В 1963–1977 годах — директор Ереванского НИИ математических машин (ЕрНИИММ). В 1977–1989 годах — председатель Совета Министров Армянской ССР. В 1989–1993 годах — академик-секретарь отделения физико-технических наук и механики НАН РА, в 1993–2006 годах — президент Национальной академии наук Армении. С 2006 года до конца жизни — советник премьер-министра РА.

Его научная деятельность была сосредоточена на электронной вычислительной технике, автоматизированных системах управления и радиолокационных системах. Он внёс огромный вклад в развитие армянской науки и модернизацию государственного управления.

Фадей Тачатович Саркисян остался мостом от Еревана до вершин армянской науки и государственности — своими научными достижениями, государственным руководством и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской науки и государственности.

English

Chairman of the Council of Ministers of Armenian SSR and Academician

Fadey Tachatovich Sarkisyan died on January 10, 2010, in Yerevan at the age of 86 — scientist, academician, statesman, former President of the National Academy of Sciences of Armenia, Chairman of the Council of Ministers of the Armenian SSR, former deputy of the National Assembly of RA, general.

In 1940–1942 studied at the Yerevan Polytechnic Institute, in 1942–1946 — at the Leningrad Military Academy named after S. M. Budyonny. Doctor of Technical Sciences (1975), professor, academician of NAS RA (1990, corresponding member since 1971).

In 1946–1959 worked in various leadership positions in the Main Artillery-Rocket Directorate of the Ministry of Defense of the USSR. In 1963–1977 — director of the Yerevan Research Institute of Mathematical Machines (YerNIIMM). In 1977–1989 — Chairman of the Council of Ministers of the Armenian SSR. In 1989–1993 — academician-secretary of the department of physical-technical sciences and mechanics of NAS RA, in 1993–2006 — president of the National Academy of Sciences of Armenia. From 2006 until the end of his life — advisor to the Prime Minister of RA.

His scientific activity was focused on electronic computing technology, automated control systems and radar systems. He made a huge contribution to the development of Armenian science and the modernization of state administration.

Fadey Tachatovich Sarkisyan remained the bridge from Yerevan to the heights of Armenian science and statehood — with his scientific achievements, state leadership and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian science and statehood.

1. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ գիտնական և ՀՀ ԳԱԱ նախկին նախագահ / Фадей Тачатович Саркисян — учёный и бывший президент НАН РА / Fadey Tachatovich Sarkisyan — Scientist and Former President of NAS RA
2. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի նախագահ և ակադեմիկոս / Фадей Тачатович Саркисян — председатель Совета Министров АрмССР и академик / Fadey Tachatovich Sarkisyan — Chairman of the Council of Ministers of Armenian SSR and Academician
3. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ Երևանից մինչև հայկական գիտության գագաթներ / Фадей Тачатович Саркисян — от Еревана до вершин армянской науки / Fadey Tachatovich Sarkisyan — From Yerevan to the Heights of Armenian Science
4. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ հայկական գիտության և պետականության խորհրդանիշ / Фадей Тачатович Саркисян — символ армянской науки и государственности / Fadey Tachatovich Sarkisyan — Symbol of Armenian Science and Statehood
5. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ տեխնիկական գիտությունների դոկտոր և պետական գործիչ / Фадей Тачатович Саркисян — доктор технических наук и государственный деятель / Fadey Tachatovich Sarkisyan — Doctor of Technical Sciences and Statesman

Ավետ Ռոբերտի Ադոնցը ծնվել է 1963 թվականի դեկտեմբերի 27-ին Կիևում՝ հայ դիվանագետ, Իսպանիայում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան (2014–2019), Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարի տեղակալ (2019–2021), ով իր կարիերան նվիրել է Հայաստանի միջազգային հարաբերությունների զարգացմանը և եվրոպական ինտեգրմանը։ 

1980 թվականին ավարտել Երևանի Ա. Չեխովի անվան թիվ 55 միջնակարգ դպրոցը, 1985 թվականին՝ ԵՊՀ տնտեսագիտական կիբեռնետիկայի ֆակուլտետը։ 1991 թվականին անցել է բանկային գործի դասընթացներ Ժնևի UBS բանկում, 1993 թվականին՝ դիվանագիտական դասընթացներ Մեծ Բրիտանիայի Լիդսի համալսարանում։ 

1985 թվականին սկսել է աշխատանքը ՀԽՍՀ Պետպլանին կից տնտեսագիտության և պլանավորման գիտահետազոտական ինստիտուտում որպես տնտեսագետ։ 1985–1986 թվականներին ծառայել Խորհրդային բանակում։ 1987–1991 թվականներին աշխատել է նույն ինստիտուտում կրտսեր գիտաշխատողից մինչև գիտական խմբի ղեկավար։ 1991 թվականից անցել է դիվանագիտական ծառայության՝ սկսած Հայաստանի արտաքին տնտեսական կապերի նախարարությունից։ 

1992–1994 թվականներին՝ Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարությունում երկրորդ քարտուղար, 1994–1996 թվականներին՝ Բելգիայում Հայաստանի դեսպանության երկրորդ քարտուղար, 1996–1998 թվականներին՝ միջազգային տնտեսական կազմակերպությունների բաժնի վարիչ, 1998–2001 թվականներին՝ Եվրամիությունում Հայաստանի առաքելության խորհրդական և արտակարգ դեսպանորդ։ 2002–2007 թվականներին՝ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի արտաքին կապերի վարչության պետ։ 2007–2009 թվականներին՝ ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավոր և եվրոպական ինտեգրման հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահ։ 2009–2014 թվականներին համատեղությամբ՝ Բելգիայում, Լյուքսեմբուրգում, Նիդեռլանդներում և Եվրամիությունում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան։ 2014–2019 թվականներին՝ Իսպանիայում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան։ 2019–2021 թվականներին՝ Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարի տեղակալ։ 

Ամուսնացած է, ունի երկու զավակ։ 

Ավետ Ադոնցը մնաց Կիևից Երևան տանող դիվանագիտական կամուրջը՝ իր ծառայությամբ, նշանակումներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական դիվանագիտության խորքերով և միջազգային հարաբերությունների գեղեցկությամբ։



### Русский
Заслуженный деятель армянской дипломатии Посол Армении в Испании и при ЕС 

Авет Роберти Адонц родился 27 декабря 1963 года в Киеве — армянский дипломат, чрезвычайный и полномочный посол Армении в Испании (2014–2019), заместитель министра иностранных дел Армении (2019–2021), посвятивший карьеру развитию международных отношений Армении и европейской интеграции.

В 1980 окончил среднюю школу №55 имени А. Чехова в Ереване, в 1985 — факультет экономической кибернетики ЕГУ. В 1991 прошёл курсы банковского дела в банке UBS в Женеве, в 1993 — дипломатические курсы в Университете Лидса (Великобритания). 

С 1985 начал работу в НИИ экономики и планирования при Госплане АрмССР экономистом. В 1985–1986 служил в Советской армии. В 1987–1991 работал в том же институте от младшего научного сотрудника до руководителя научной группы. С 1991 перешёл на дипломатическую службу в Министерство внешнеэкономических связей Армении. 

В 1992–1994 — второй секретарь в МИД Армении, в 1994–1996 — второй секретарь посольства Армении в Бельгии, в 1996–1998 — начальник отдела международных экономических организаций, в 1998–2001 — советник и чрезвычайный и полномочный посланник в Представительстве Армении при ЕС. В 2002–2007 — начальник управления внешних связей аппарата президента Армении. В 2007–2009 — депутат Национального собрания Армении и председатель постоянной комиссии по европейской интеграции. В 2009–2014 — одновременно посол в Бельгии, Люксембурге, Нидерландах и глава представительства Армении при ЕС. В 2014–2019 — посол Армении в Испании. В 2019–2021 — заместитель министра иностранных дел Армении. 

Женат, имеет двоих детей.

Авет Адонц остался дипломатическим мостом от Киева до Еревана — своей службой, назначениями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской дипломатии и международными отношениями.



### English
Honored Figure in Armenian Diplomacy
Ambassador of Armenia to Spain and the EU 

Avet Roberti Adonts was born on December 27, 1963, in Kyiv — Armenian diplomat, Extraordinary and Plenipotentiary Ambassador of Armenia to Spain (2014–2019), Deputy Minister of Foreign Affairs of Armenia (2019–2021), who dedicated his career to the development of Armenia’s international relations and European integration.

In 1980 graduated from secondary school No. 55 named after A. Chekhov in Yerevan, in 1985 — from the Faculty of Economic Cybernetics of Yerevan State University. In 1991 completed banking courses at UBS Bank in Geneva, in 1993 — diplomatic courses at the University of Leeds (UK).

Since 1985 began work at the Research Institute of Economics and Planning under the State Planning Committee of the Armenian SSR as an economist. In 1985–1986 served in the Soviet Army. In 1987–1991 worked at the same institute from junior researcher to head of scientific group. Since 1991 transitioned to diplomatic service in the Ministry of Foreign Economic Relations of Armenia.

In 1992–1994 — Second Secretary in the Ministry of Foreign Affairs of Armenia, in 1994–1996 — Second Secretary of the Embassy of Armenia in Belgium, in 1996–1998 — Head of the Department of International Economic Organizations, in 1998–2001 — Counselor and Extraordinary and Plenipotentiary Envoy in the Representation of Armenia to the EU. In 2002–2007 — Head of the Foreign Relations Department of the Presidential Administration of Armenia. In 2007–2009 — Deputy of the National Assembly of Armenia and Chairman of the Standing Committee on European Integration. In 2009–2014 — simultaneously Ambassador to Belgium, Luxembourg, Netherlands, and Head of the Representation of Armenia to the EU. In 2014–2019 — Ambassador of Armenia to Spain. In 2019–2021 — Deputy Minister of Foreign Affairs of Armenia.

Married, has two children.

Avet Adonts remained the diplomatic bridge from Kyiv to Yerevan — with his service, appointments, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian diplomacy and international relations.

Հրաչյա Խաչատուրի Մարգարյանը ծնվել է 1912 թվականի նոյեմբերի 26-ին Ազատան գյուղում (Ալեքսանդրապոլի գավառ)՝ հայ խորհրդային կուսակցական և պետական աշխատող, ԽՄԿԿ անդամ (1931), ով իր կյանքը նվիրել է Հայկական ԽՍՀ-ի կուսակցական և մշակութային կառուցմանը՝ դառնալով ՀԿԿ ԿԿ երկրորդ քարտուղար (1953), ՀԽՍՀ մշակույթի նախարար (1959–1964), ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի Նախագահության նախագահի տեղակալ (1964–1967) և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետ։

Մահացել է 1967 թվականի նոյեմբերի 23-ին Երևանում՝ կյանքի 55-րդ տարում։ Ավարտել է ԽՄԿԿ ԿԿ-ին առընթեր կուսակցական կազմակերպիչների բարձրագույն դպրոցը (1946)։ Աշխատել է Լենինականի տեքստիլ կոմբինատում, շրջանային թերթերում, 1937–1939 և 1941–1943 թվականներին՝ ՀԿԿ ԿԿ ապարատում, 1939–1941 թվականներին՝ «Խորհրդային Հայաստան» թերթի խմբագիր, 1943 թվականին՝ ՀԿԿ ԿԿ քարտուղար, 1946–1951 թվականներին՝ ԽՄԿԿ ԿԿ ապարատում (տեսուչ, բաժնի վարիչ), 1952 թվականին՝ «Խորհրդային Հայաստան» թերթի խմբագիր, 1953 թվականին՝ ՀԿԿ ԿԿ երկրորդ քարտուղար։ Եղել է ՀԿԿ ԿԿ (1943–1945, 1952–1967), ՀԽՍՀ Գերագույն սովետի Նախագահության անդամ (1965–1967), ԽՍՀՄ IV–V և ՀԽՍՀ IV–VII գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։ 

Հրաչյա Մարգարյանը մնաց Ազատանից Երևան տանող կուսակցական կամուրջը՝ իր ղեկավարությամբ, խմբագրական աշխատանքով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին խորհրդային Հայաստանի մշակույթի և կուսակցական կյանքի խորքերով։

—

### Русский
Министр культуры АрмССР

Грачья Хачатурович Маргарян родился 26 ноября 1912 года в селе Азатан (Александропольский уезд) — армянский советский партийный и государственный деятель, член КПСС (1931), посвятивший жизнь партийному и культурному строительству АрмССР, став вторым секретарём ЦК КП Армении (1953), министром культуры АрмССР (1959–1964), заместителем председателя Президиума Верховного Совета АрмССР (1964–1967), кавалером ордена Трудового Красного Знамени. Умер 23 ноября 1967 года в Ереване на 56-м году жизни. Окончил Высшую школу партийных организаторов при ЦК ВКП(б) (1946). Работал на Ленинаканском текстильном комбинате, в районных газетах, в аппарате ЦК КП(б) Армении (1937–1939, 1941–1943), редактором газеты «Советская Армения» (1939–1941), секретарём ЦК КП Армении (1943), инспектором, затем заведующим отделом в аппарате ЦК ВКП(б) (1946–1951), редактором «Советская Армения» (1952), вторым секретарём ЦК КП Армении (1953). Член ЦК КП Армении (1943–1945, 1952–1967), Президиума Верховного Совета АрмССР (1965–1967), депутат Верховного Совета СССР IV–V и АрмССР IV–VII созывов.

Грачья Маргарян остался партийным мостом от Азатана до Еревана — своим руководством, редакторской работой и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами культуры и партийной жизни советской Армении.

—

### English
Minister of Culture of the Armenian SSR

Hrachya Khachaturi Margaryan was born on November 26, 1912, in Azatan village (Alexandropol district) — Armenian Soviet party and state figure, CPSU member (1931), who devoted his life to party and cultural construction of the Armenian SSR, becoming second secretary of the CP Armenia Central Committee (1953), Minister of Culture of the Armenian SSR (1959–1964), Deputy Chairman of the Presidium of the Armenian SSR Supreme Soviet (1964–1967), holder of the Order of the Red Banner of Labor. Died on November 23, 1967, in Yerevan at the age of 55. Graduated from the Higher School of Party Organizers under the CPSU Central Committee (1946). Worked at Leninakan Textile Combine, district newspapers, CP(b) Armenia Central Committee apparatus (1937–1939, 1941–1943), editor of *Soviet Armenia* (1939–1941), secretary of CP Armenia Central Committee (1943), inspector, then department head at CPSU Central Committee apparatus (1946–1951), editor of *Soviet Armenia* (1952), second secretary of CP Armenia Central Committee (1953). Member of CP Armenia Central Committee (1943–1945, 1952–1967), Presidium of the Armenian SSR Supreme Soviet (1965–1967), deputy of USSR Supreme Soviet IV–V and Armenian SSR IV–VII convocations.

Hrachya Margaryan remained the party bridge from Azatan to Yerevan — with his leadership, editorial work, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Soviet Armenia’s culture and party life.

—

Լև Դավիթովիչ Տրոցկին (Բրոնշտեյն) ծնվել է 1879 թվականի նոյեմբերի 7-ին  Յանովկա գյուղում, Խերսոնի губерնիա, Ռուսական կայսրություն (այժմ՝ Բերեսլավկա, Ուկրաինա)՝ հարուստ, բայց անգրագետ հրեական ընտանիքում։

Երբեմնի հեղափոխական, խորհրդային քաղաքական գործիչ և տեսաբան, Տրոցկին խաղացել է կարևոր դեր 1905 թվականի հեղափոխության, 1917 թվականի հոկտեմբերյան հեղափոխության, Ռուսական քաղաքացիական պատերազմի և ԽՍՀՄ ստեղծման գործում։ Նրա կյանքը և գաղափարախոսությունը հաճախ կապվում են հայերի ճակատագրի հետ, քանի որ Տրոցկին, որպես Կարմիր բանակի հրամանատար, ազդեց հայ ժողովրդի վրա 1917-1920 թվականների իրադարձությունների ընթացքում, հատկապես Արևմտյան Հայաստանի և Ղարաբաղի հարցերում։

Տրոցկին, ով հրեական ծագմամբ էր, բայց միշտ պաշտպանել է բոլոր ճնշված ժողովուրդների իրավունքները, աջակցել է հայերի ազգային շարժմանը 1917-1918 թվականներին, երբ Բոլշևիկյան հեղափոխությունից հետո ձևավորվեց Հայաստանի Առաջին հանրապետությունը։ Նրա հրամանները օգնել են հայկական ուժերին պայքարել օսմանյան բանակի դեմ, և նա հանդես է եկել հակաթուրքական դիրքորոշմամբ, հատկապես 1918 թվականի Բաթումի պայմանագրի ժամանակ, որով Օսմանյան կայսրությունը կտրուկ կրճատեց հայկական տարածքները։ Տրոցկին քննադատել է Բաթումի պայմանագիրը որպես «իմպերիալիստական դավաճանություն» հայերի հանդեպ, և նրա գրառումները ցույց են տալիս հայերի ճնշման դեմ պայքարի աջակցությունը։ 1920 թվականին Կարմիր բանակի առաջխաղացման ժամանակ Տրոցկին հրամայել է աջակցել հայկական բոլշևիկներին, ինչը հանգեցրեց Հայաստանի սովետացմանը, սակայն նրա գաղափարախոսությունը՝ մշտական հեղափոխության տեսությունը, չի համապատասխանել Ստալինի կենտրոնացված իշխանությանը, ինչը հանգեցրեց Տրոցկու աքսորմանը 1929 թվականին և սպանությանը 1940 թվականին։ Պատերազմի տարիներին Տրոցկին աջակցել է հայկական գերիների ազատագրմանը և հակահայկական քաղաքականության դեմ պայքարին, սակայն Ստալինի ռեպրեսիաները, որոնց Տրոցկին դեմ էր, հարվածել են հայ ինտելիգենցիային, ինչը քննադատվում է որպես Տրոցկու «վաղ հաղթանակի» քաղաքականության հետևանք։ Տրոցկու հիշատակը հայերի մեջ կապված է հեղափոխության հույսի և ճնշման դեմ պայքարի հետ, չնայած նրա կյանքը կտրվել է 1940 թվականի օգոստոսի 21-ին Մեքսիկոյում, Ստալինի հրամանով։ Նրա գրքերը, ինչպիսիք են «Ռուսական հեղափոխությունը»-ն, հաճախ քննարկվում են հայկական համատեքստում՝ որպես ազգային ազատագրման օրինակ։

### Русский
Еврей подержавший армянские освободительные движения против Османской Империи

Лев Давидович Троцкий (Бронштейн) родился 7 ноября 1879 года (по старому стилю 26 октября) в селе Яновка Херсонской губернии Российской империи (ныне Береславка, Украина) в богатой, но неграмотной еврейской семье. Бывший революционер, советский политик и теоретик, Троцкий сыграл ключевую роль в революции 1905 года, Октябрьской революции 1917 года, Гражданской войне в России и создании СССР. Его жизнь и идеология часто связаны с судьбой армян, поскольку как командующий Красной армией он повлиял на армянский народ в событиях 1917–1920 годов, особенно в вопросах Западной Армении и Карабаха.

Троцкий, еврей по происхождению, всегда защищал права угнетённых народов, поддерживал национальное движение армян в 1917–1918 годах, когда после большевистской революции возникла Первая Республика Армения. Его приказы помогали армянским силам бороться с османской армией, и он выступал против турецкой политики, особенно во время Батумского договора 1918 года, по которому Османская империя резко сократила армянские территории. Троцкий критиковал договор как «империалистическое предательство» по отношению к армянам, и его записи показывают поддержку борьбы армян за свободу. В 1920 году, во время наступления Красной армии, Троцкий приказал поддерживать армянских большевиков, что привело к советизации Армении, но его теория постоянной революции не соответствовала сталинской централизованной власти, что закончилось его изгнанием в 1929 году и убийством в 1940 году. Во время войны Троцкий поддерживал освобождение армянских пленных и борьбу против антиармянской политики, но сталинские репрессии, против которых Троцкий был, ударили по армянской интеллигенции, что критикуется как следствие его «преждевременной победы». Память о Троцком среди армян связана с надеждой на революцию и борьбой против угнетения, несмотря на то, что его жизнь оборвалась 21 августа 1940 года в Мексике по приказу Сталина. Его книги, такие как «Русская революция», часто обсуждаются в армянском контексте как пример национального освобождения.

### English
A Jew who supported the Armenian liberation movements against the Ottoman Empire

Lev Davidovich Trotsky (Bronstein) was born on November 7, 1879 (October 26, Old Style), in the village of Yanovka, Kherson Governorate, Russian Empire (now Bereslavka, Ukraine), into a wealthy but illiterate Jewish family. A former revolutionary, Soviet politician, and theorist, Trotsky played a key role in the 1905 Revolution, the October Revolution of 1917, the Russian Civil War, and the creation of the USSR. His life and ideology are often linked to the fate of the Armenians, as, commanding the Red Army, he influenced the Armenian people during the events of 1917–1920, particularly regarding Western Armenia and Karabakh.

Trotsky, of Jewish descent, always defended the rights of oppressed peoples and supported the Armenian national movement in 1917–1918, when the First Republic of Armenia emerged after the Bolshevik Revolution. His orders aided Armenian forces in fighting the Ottoman army, and he took an anti-Turkish stance, especially during the 1918 Treaty of Batumi, by which the Ottoman Empire drastically reduced Armenian territories. Trotsky criticized the treaty as an “imperialist betrayal” against the Armenians, and his records show support for their struggle for freedom. In 1920, during the Red Army’s advance, Trotsky ordered support for Armenian Bolsheviks, leading to the Sovietization of Armenia, but his theory of permanent revolution clashed with Stalin’s centralized power, resulting in his exile in 1929 and assassination in 1940. During the war, Trotsky supported the liberation of Armenian prisoners and opposition to anti-Armenian policies, but Stalin’s repressions, which Trotsky opposed, struck the Armenian intelligentsia, criticized as a consequence of his “premature victory” policy. Trotsky’s memory among Armenians is associated with hope for revolution and struggle against oppression, despite his life ending on August 21, 1940, in Mexico on Stalin’s orders. His books, such as *The Russian Revolution*, are often discussed in the Armenian context as examples of national liberation.

### Hebrew Translation (עברית)

יהודי שתמך בתנועות השחרור הארמניות נגד האימפריה העות’מאנית

לב דוידוביץ’ טרוצקי (ברונשטיין) נולד ב-7 בנובמבר 1879 (26 באוקטובר, סגנון ישן), בכפר יאנובקה, מחוז חרסון, האימפריה הרוסית (כיום ברסלבקה, אוקראינה), למשפחה יהודית אמידה אך אנאלפביתית. מהפכן לשעבר, פוליטיקאי סובייטי ותיאורטיקן, טרוצקי מילא תפקיד מרכזי במהפכת 1905, במהפכת אוקטובר 1917, במלחמת האזרחים הרוסית וביצירת ברית המועצות. חייו ואידיאולוגייתו קשורים לעיתים קרובות לגורל הארמנים, שכן, כמפקד הצבא האדום, הוא השפיע על העם הארמני במהלך האירועים של 1917–1920, במיוחד בנוגע לארמניה המערבית וקרבאך.

טרוצקי, ממוצא יהודי, תמיד הגן על זכויותיהם של עמים מדוכאים ותמך בתנועה הלאומית הארמנית בשנים 1917–1918, כאשר הרפובליקה הראשונה של ארמניה הוקמה לאחר המהפכה הבולשביקית. פקודותיו סייעו לכוחות הארמניים להילחם בצבא העות’מאני, והוא נקט עמדה אנטי-טורקית, במיוחד במהלך חתימת הסכם בטומי ב-1918, שבו האימפריה העות’מאנית צמצמה באופן דרסטי את השטחים הארמניים. טרוצקי ביקר את ההסכם כ”בגידה אימפריאליסטית” נגד הארמנים, ורשומותיו מראות תמיכה במאבקם לחופש. ב-1920, במהלך התקדמות הצבא האדום, טרוצקי הורה לתמוך בבולשביקים הארמניים, מה שהוביל לסובייטיזציה של ארמניה, אך תיאוריית המהפכה המתמדת שלו התנגשה עם הכוח המרכזי של סטלין, מה שהוביל לגלותו ב-1929 ולהתנקשות בו ב-1940. במהלך המלחמה, טרוצקי תמך בשחרור אסירים ארמניים ובהתנגדות למדיניות אנטי-ארמנית, אך הדיכוי של סטלין, שטרוצקי התנגד לו, פגע באינטליגנציה הארמנית, דבר שביקורתו נתפסה כתוצאה ממדיניות “הניצחון המוקדם” שלו. זכרו של טרוצקי בקרב הארמנים קשור לתקווה למהפכה ולמאבק נגד דיכוי, למרות שחייו הסתיימו ב-21 באוגוסט 1940, במקסיקו, בהוראת סטלין. ספריו, כמו *המהפכה הרוסית*, נדונים לעיתים קרובות בהקשר הארמני כדוגמאות לשחרור לאומי.

—

### Turkish Translation (Türkçe)

Osmanlı İmparatorluğu’na karşı Ermeni kurtuluş hareketlerini destekleyen bir Yahudi

Lev Davidoviç Troçki (Bronstein), 7 Kasım 1879’da (Eski Stil 26 Ekim), Rus İmparatorluğu’nun Herson Valiliği’ndeki Yanovka köyünde (bugün Ukrayna’da Bereslavka) zengin ancak okuma yazma bilmeyen bir Yahudi ailesinde doğdu. Eski bir devrimci, Sovyet politikacısı ve teorisyen olan Troçki, 1905 Devrimi, 1917 Ekim Devrimi, Rus İç Savaşı ve SSCB’nin kurulmasında kilit bir rol oynadı. Hayatı ve ideolojisi genellikle Ermenilerin kaderiyle ilişkilendirilir; çünkü Kızıl Ordu’nun komutanı olarak, 1917-1920 olayları sırasında, özellikle Batı Ermenistan ve Karabağ konusunda Ermeni halkını etkiledi.

Yahudi kökenli olan Troçki, her zaman ezilen halkların haklarını savundu ve 1917-1918 yıllarında, Bolşevik Devrimi’nden sonra Birinci Ermenistan Cumhuriyeti’nin ortaya çıktığı dönemde Ermeni ulusal hareketini destekledi. Emirleri, Ermeni güçlerinin Osmanlı ordusuyla savaşmasına yardımcı oldu ve özellikle 1918 Batum Antlaşması sırasında anti-Türk bir duruş sergiledi; bu antlaşma ile Osmanlı İmparatorluğu Ermeni topraklarını büyük ölçüde azalttı. Troçki, bu antlaşmayı Ermenilere karşı bir “emperyalist ihanet” olarak eleştirdi ve kayıtları, onların özgürlük mücadelesine verdiği desteği gösteriyor. 1920’de Kızıl Ordu’nun ilerleyişi sırasında Troçki, Ermeni Bolşeviklere destek verilmesini emretti; bu, Ermenistan’ın Sovyetleşmesine yol açtı, ancak sürekli devrim teorisi Stalin’in merkezi iktidarıyla çelişti ve bu, 1929’da sürgüne gönderilmesine ve 1940’ta suikasta kurban gitmesine neden oldu. Savaş sırasında Troçki, Ermeni mahkumların serbest bırakılmasını ve anti-Ermeni politikalara karşı çıkılmasını destekledi, ancak Stalin’in, Troçki’nin karşı çıktığı baskıları, Ermeni entelijansiyasını vurdu ve bu, onun “erken zafer” politikasının bir sonucu olarak eleştirildi. Ermeniler arasında Troçki’nin hatırası, devrim umudu ve baskıya karşı mücadeleyle ilişkilendirilir, ancak hayatı 21 Ağustos 1940’ta Stalin’in emriyle Meksika’da sona erdi. *Rus Devrimi* gibi kitapları, genellikle Ermeni bağlamında ulusal kurtuluş örnekleri olarak tartışılır.

1874 թվականի նոյեմբերի 7-ին Բաքվում ծնվեց Արշակ Միքայելի Խաչիևը (Խաչիկյան)՝ հայ բոլշևիկ հեղափոխականը, ով դարձավ «պրոֆեսիոնալ հեղափոխական» և խորհրդային աշխատող՝ թողնելով անջնջելի հետք պատմության մեջ: Այս անխոնջ մարտիկը, ով մահացավ 1935 թվականի մարտի 13-ին Թբիլիսիում, իր կյանքը նվիրեց հեղափոխությանը՝ դառնալով խորհրդային իշխանության կերտողներից մեկը:

Արշակի հեղափոխական գործունեությունը սկսվեց 1895 թվականից Բաքվի տպարաններում, որտեղ նա տարածում էր ագիտացիոն թռուցիկներ և մարքսիստական գրականություն: Առաջին բանտարկությունը 1895-ին չկոտրեց նրա ոգին՝ հակառակը, այն դարձավ սկիզբը բազմաթիվ հետապնդումների շղթայի: 1903, 1904, 1906, 1910, 1913 և 1915 թվականներին նա բազմիցս բանտարկվեց տարբեր քաղաքներում հեղափոխական ակտիվության համար, սակայն յուրաքանչյուր անգամ վերադառնում էր պայքարին ավելի վճռական:

1918 թվականին Բաքվի կոմունայում Արշակը գլխավորեց պոլիգրաֆարդյունաբերությունը՝ դառնալով հեղափոխության տպագրական սրտի ղեկավարը: 1921 թվականին գործուղվեց Հայաստան և նշանակվեց աշխատանքի ու սոցապահովության ժողկոմ՝ միաժամանակ գլխավորելով Հայաստանի արհմիությունների խորհուրդը: Անդրֆեդերացիայի կազմավորումից հետո նա տեղափոխվեց Թբիլիսի և դարձավ ԽՍՀՄ հաղորդակցության ճանապարհների ժողկոմատի Անդրկովկասյան երկաթուղու լիազորի տեղակալ՝ աշխատելով այնտեղ մինչև կյանքի վերջը:

Արշակ Խաչիևը ոչ միայն հեղափոխական էր, այլև խորհրդային պետության կառուցող՝ ոգեշնչելով սերունդներին իր անզիջում պայքարով: Նրա ժառանգությունը մնում է որպես հեղափոխության կրակոտ խորհրդանիշ՝ հիշեցնելով, որ իսկական փոփոխությունները ծնվում են անձնվիրումից:

#### Версия на русском:

Неутомимый борец революции, творец советской истории

7 ноября 1874 года в Баку родился Аршак Михайлович Хачиев (Хачикян) — армянский большевик-революционер, «профессиональный революционер» и советский деятель, оставивший неизгладимый след в истории. Этот неутомимый борец, ушедший из жизни 13 марта 1935 года в Тбилиси, посвятил свою жизнь революции, став одним из строителей советской власти.

Революционная деятельность Аршака началась в 1895 году в бакинских типографиях, где он распространял агитационные листовки и марксистскую литературу. Первый арест в 1895-м не сломил его дух — напротив, это стало началом цепи преследований. В 1903, 1904, 1906, 1910, 1913 и 1915 годах он неоднократно арестовывался в разных городах за революционную активность, но каждый раз возвращался в борьбу с новой решимостью.

В 1918 году в Бакинской коммуне Аршак возглавил полиграфическую промышленность, став руководителем печатного сердца революции. В 1921 году он был командирован в Армению и назначен наркомом труда и социального обеспечения, одновременно возглавив Совет профсоюзов Армении. После образования Закавказской федерации он переехал в Тбилиси и стал заместителем уполномоченного НКПС по Закавказской железной дороге, работая там до конца жизни.

Аршак Хачиев был не просто революционером, а строителем советского государства, вдохновлявшим поколения своим бескомпромиссным борьбой. Его наследие остается как пламенный символ революции, напоминая, что настоящие изменения рождаются из самоотверженности.

#### English Version

  The Tireless Fighter of Revolution Who Forged Soviet History

On November 7, 1874, in Baku, Arshak Mikhailovich Khachiev (Khachikyan) was born — an Armenian Bolshevik revolutionary, “professional revolutionary,” and Soviet worker who left an indelible mark on history. This tireless fighter, who passed away on March 13, 1935, in Tbilisi, dedicated his life to the revolution, becoming one of the architects of Soviet power.

Arshak’s revolutionary activity began in 1895 in Baku’s printing houses, where he distributed agitation leaflets and Marxist literature. His first arrest in 1895 did not break his spirit — on the contrary, it marked the start of a chain of persecutions. In 1903, 1904, 1906, 1910, 1913, and 1915, he was repeatedly imprisoned in various cities for revolutionary activities, yet each time he returned to the fight with renewed determination.

In 1918, during the Baku Commune, Arshak led the polygraphic industry, becoming the head of the revolution’s printing heart. In 1921, he was sent to Armenia and appointed People’s Commissar of Labor and Social Security, while also heading the Council of Trade Unions of Armenia. After the formation of the Transcaucasian Federation, he moved to Tbilisi and became Deputy Commissioner of the People’s Commissariat of Communications for the Transcaucasian Railway, working there until the end of his life.

Arshak Khachiev was not just a revolutionary but a builder of the Soviet state, inspiring generations with his uncompromising struggle. His legacy endures as a fiery symbol of revolution, reminding us that true change is born from self-sacrifice.

Քսենիա Անատոլիի Սոբչակը ծնվել է 1981 թվականի նոյեմբերի 5-ին Լենինգրադում (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ), ՌՍՖՍՀ, ԽՍՀՄ։ Ռուս հեռուստահաղորդավար, լրագրող, հանրային գործիչ, դերասանուհի, ով իր կյանքում ունեցել է հայկական կապեր՝ հատկապես քաղաքական, մշակութային և սոցիալական թեմաներով, որոնք ցույց են տալիս ռուս-հայկական հարաբերությունների բարդությունները, ներառյալ Ղարաբաղյան հակամարտությունը և հայկական սփյուռքի հարցերը։

Դեռ իր  հայրը՝ Անատոլի Սոբչակը աջակցել է Արցախյան շարժումին , Քսենիան հաճախ խոսել է հայկական թեմաներով, բայց նրա կարծիքները վիճելի են եղել, հատկապես 2020 թվականի Ղարաբաղյան պատերազմի ժամանակ, երբ նա քննադատել է Ադրբեջանի ագրեսիան, բայց նաև հարցականի է դրել Ռուսաստանի դերը, ասելով, որ «հայ-ռուսական դաշնակցությունը թույլ է, և Ռուսաստանը չի պաշտպանում իր ընկերոջը»։ 2021 թվականին իր ֆիլմում «Միասին» («Вместе») նա խոսել է Ղարաբաղի հակամարտության մասին, որտեղ ցույց է տվել հայկական կողմի տեսակետը, բայց նաև քննադատել է Նիկոլ Փաշինյանին՝ ասելով, որ «Փաշինյանը պատերազմում անգրավաս» է, ինչը առաջացրել է վեճ հայկական համայնքում, բայց նաև հարգանք՝ ռուսական հեռուստատեսության համար հայկական հարցը բարձրացնելու համար։ Քսենիա Սոբչակը հաճախ այցելել է Հայաստան, հանդիպել հայ ինտելեկտուալների հետ, և իր հարցազրույցներում արտահայտել է հարգանք հայ ժողովրդի նկատմամբ, ասելով, որ «հայերը՝ հպարտ ազգ են, ովքեր հաղթահարել են ցեղասպանությունը», և աջակցել հայկական սփյուռքին Ռուսաստանում, հատկապես մշակութային միջոցառումներին, ինչպես «Հայկական օրեր» փառատոնը։ Նրա կարծիքները հաճախ վիճելի են եղել, բայց նա միշտ ընդգծել է ռուս-հայկական կապի կարևորությունը, ասելով, որ «հայերը ռուսների բարեկամներն են, և մեր դաշնակցությունը պետք է ամրապնդվի»։ Քսենիա Սոբչակի գործունեությունը հայկական համայնքի համար խորհրդանիշ է ռուսական մեդիայի և հայկական հարցերի կապի, նրա հարցազրույցները և ֆիլմերը օգնել են բարձրացնել հայկական ձայնը Ռուսաստանում, և նրա հիշատակը շարունակում է ոգեշնչել հայկական սփյուռքին մասնակցել ռուսական հասարակական կյանքին։

—

### Русский
Ксения Собчак, Армения и армяне

Ксения Анатольевна Собчак родилась 5 ноября 1981 года в Ленинграде (ныне Санкт-Петербург), РСФСР, СССР. Российская телеведущая, журналистка, общественный деятель, актриса, чья жизнь связана с армянами через политические, культурные и социальные темы, отражающие сложность русско-армянских отношений, включая Карабахский конфликт и вопросы армянской диаспоры. Её отец Анатолий Собчак, известный политик поддержал Карабахское движение , и Ксения часто говорила об армянских темах, но её мнения были спорными, особенно во время Карабахской войны 2020 года, когда она осудила агрессию Азербайджана, но также поставила под сомнение роль России, сказав: «Армяно-русский союз слаб, и Россия не защищает своего друга». В 2021 году в своём фильме «Вместе» она рассказала о Карабахе, показав армянскую сторону, но критиковала Никол Пашиняна: «Пашинян был бесполезен в войне», что вызвало споры в армянской общине, но также уважение за освещение темы на российском ТВ. Ксения посещала Армению, встречалась с армянскими интеллектуалами, и в интервью выражала уважение к армянскому народу, говоря: «Армяне — гордый народ, переживший геноцид», поддерживая армянскую диаспору в России через культурные мероприятия, такие как фестиваль «Армянские дни». Её взгляды часто спорны, но она всегда подчеркивала важность русско-армянских связей: «Армяне — друзья русских, наш союз должен укрепляться». Деятельность Ксении Собчак для армянской общины — символ связи российской медиа с армянскими вопросами; её интервью и фильмы помогли поднять армянский голос в России, и её память продолжает вдохновлять армянскую диаспору участвовать в российской общественной жизни.

—

### English
Ksenia Sobchak, Armenia, and Armenians

Ksenia Anatolyevna Sobchak was born on November 5, 1981, in Leningrad (now Saint Petersburg), RSFSR, USSR. Russian TV host, journalist, public figure, actress, whose life is connected to Armenians through political, cultural, and social themes, reflecting the complexity of Russian-Armenian relations, including the Karabakh conflict and Armenian diaspora issues. Her father, Anatoly Sobchak, renowned mayor, supported the Armenian community in Saint Petersburg, and Ksenia often discussed Armenian topics, but her opinions were controversial, especially during the 2020 Karabakh War, when she condemned Azerbaijan’s aggression but questioned Russia’s role: “The Armenian-Russian alliance is weak, and Russia doesn’t protect its friend.” In 2021, in her film *Together*, she spoke about Karabakh, showing the Armenian side, but criticized Nikol Pashinyan: “Pashinyan was useless in the war,” sparking debates in the Armenian community but also respect for addressing the issue on Russian TV. Ksenia visited Armenia, met Armenian intellectuals, and in interviews expressed respect for the Armenian people: “Armenians are a proud nation that survived genocide,” supporting the Armenian diaspora in Russia through cultural events like the “Armenian Days” festival. Her views are often contentious, but she always emphasized Russian-Armenian ties: “Armenians are friends of Russians; our alliance must be strengthened.” Ksenia Sobchak’s activities for the Armenian community are a symbol of Russian media’s connection to Armenian issues; her interviews and films helped amplify the Armenian voice in Russia, and her memory continues to inspire the Armenian diaspora to engage in Russian public life.

—