1570թ. պորտուգալացի հայտնի քարտեզագիր Ֆերնան վաս Դուրադոն իր կազմած քարտեզում պատկերել է Մեծ ու Փոքր Հայքերը. այստեղ հստակ երևում է պատմական Հայաստանի ողջ տարածքը:

Քարտեզը պահվում է ԱՄՆ Հանթինգթոն քաղաքի գրադարանում:

________________________________________

In 1570, the famous Portuguese cartographer Fernand vas Dourado depicted Greater and Lesser Armenia in his map. The entire territory of historical Armenia is clearly visible here.

The map is kept in the library of the city of Huntington, USA

Վարդան Մամիկոնյան և Վասակ Սյունի․ Պատմական դասերը և ազգային միասնության տեսլականը – Вардан Мамиконян и Васак Сюни: Исторические уроки и видение национального единства – Vardan Mamikonian and Vasak Syuni: Historical Lessons and the Vision of National Unity

Վարդան Մամիկոնյան և Վասակ Սյունի․ Պատմական դասերը և ազգային միասնության տեսլականը

Հայոց պատմության ամենադրամատիկ և միևնույն ժամանակ ամենասխալ մեկնաբանված էջերից մեկը 5-րդ դարի ազատագրական շարժումն է, որի կենտրոնում են հայտնվել երկու խոշոր պետական ու զինվորական գործիչներ՝ Վարդան Մամիկոնյանը և Վասակ Սյունին։ Դարեր շարունակ նրանց կերպարները ներկայացվել են ծայրահեղ հակադրության մեջ, սակայն պատմագիտական խոր վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ նրանց սկզբնական նպատակն ընդհանուր էր՝ հայոց պետականության, ինքնության և ներքին ինքնավարության պահպանումը։

Ընդհանուր ճակատն ընդդեմ օտար հավատքի

Սկզբնական շրջանում Վարդան Մամիկոնյանը և Վասակ Սյունին գործում էին միասնաբար։ Երկու գործիչներն էլ հստակ գիտակցում էին, որ Սասանյան Պարսկաստանի և Հազկերտ Բ-ի պարտադրած զրադաշտականությունը որևէ առնչություն չուներ հայերի պատմական հեթանոսական անցյալի հետ։ Պարսկական մազդեզականությունը քաղաքական գործիք էր՝ Հայաստանը Սասանյան Կայսրությանը վերջնականապես ձուլելու և ինքնիշխանությունից զրկելու համար։ Այդ իսկ պատճառով, թե՛ զինվորական առաջնորդ Վարդանը, թե՛ Հայոց մարզպան Վասակը սկզբում միացյալ ճակատով հանդես եկան պարսից մոգերի ու զրադաշտականության էքսպանսիայի դեմ։

Տարաձայնությունների խորացումը և ներքին հակասությունները

Երկու առաջնորդների միջև վիճակը վատթարացավ ու պառակտում առաջացավ այն ժամանակ, երբ պայքարի մեթոդներն ու ներքին քաղաքականությունը բախվեցին միմյանց։ Քրիստոնեական եկեղեցու և զինվորականության կողմից սկսված կտրուկ քայլերը՝ այդ թվում Փայտակարանի և սահմանամերձ շրջանների հեթանոսություն պահպանած հայերի նկատմամբ հալածանքները, բարդացրին ներքին կայունությունը։

Վասակ Սյունին, լինելով երկրի քաղաքական ղեկավարը (մարզպանը), ձգտում էր խուսափել երկրի ամբողջական ավերումից, դիվանագիտական ճանապարհով պահպանել հայոց ինքնավարությունը և թույլ չտալ ներքին քաղաքացիական բախումներ հավատքային հողի վրա։ Վարդան Մամիկոնյանը, հավատարիմ մնալով սրբազան ուխտին և զինվորական պատվին, ընտրեց բացահայտ զինված դիմադրության ու նահատակության ճանապարհը։

Ազգային միավորման պատգամը

Վարդան Մամիկոնյանի և Վասակ Սյունու պատմությունը ոչ թե ազգը պառակտող հավերժական վեճի աղբյուր պետք է լինի, այլ դաս՝ ազգային միասնության անհրաժեշտության մասին։ Երբ երկրի զինվորական, քաղաքական և հոգևոր էլիտաները կորցնում են ընդհանուր լեզուն և միասնական strateg-իան, վտանգվում է պետականության ապագան։

Այսօր մենք պետք է արժևորենք թե՛ Վարդանի անձնվիրությունն ու հավատամքը, թե՛ Վասակի պետական-դիվանագիտական մտածողության դասերը՝ հասկանալով, որ հայ ժողովրդի հզորությունը նրա ներքին համախմբվածության և ազգային շահի շուրջ միավորվելու մեջ է։

ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ․ ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՏՎԻ ԵՎ ԱՆԿՈՏՐՈՒՄ ՀԱՎԱՏՔԻ ԱՌԱՋՆՈՐԴԸ

Հայոց պատմության փառապանծ էջերում Վարդան Մամիկոնյանի կերպարը հավերժացել է որպես ազգային ինքնության, անկոտրում կամքի և հայրենասիրության խորհրդանիշ։ 5-րդ դարի կեսերին, երբ Սասանյան Պարսկաստանը փորձում էր ջնջել Հայաստանի ինքնիշխանությունը և պարտադրել օտար կրոն ու մշակույթ, հենց Սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանն էր, որ իր շուրջը համախմբեց ժողովրդին և դարձավ համազգային ազատագրական պայքարի դրոշակակիրը։

Զինվորական պատիվն ու սրբազան ուխտը

Վարդան Մամիկոնյանը միայն զորավար չէր․ նա հոգևոր ու քաղաքական այնպիսի հենասյուն էր, որի համար հայրենիքի ազատությունն ու հավատամքը բարձր էին ամեն տեսակ անձնական շահերից կամ քաղաքական հաշվարկներից։ Տիզբոնում առերես հավատափոխության դրամատիկ իրադարձություններից հետո, վերադառնալով Հայաստան, նա առաջիններից էր, որ հրաժարվեց կեղծ հպատակությունից և ստանձնեց ազգային դիմադրության առաջնորդությունը։ Նա կարողացավ մեկ միասնական բանակի մեջ միավորել ազնվականությանը, հոգևորականությանը և շարքային ժողովրդին՝ ստեղծելով հզոր ուժ ընդդեմ աշխարհակալ Պարսկաստանի։

Ավարայրի սխրանքը և անմահությունը

451 թվականի Ավարայրի ճակատամարտը դարձավ հայոց ոգու հաղթանակի վկայությունը։ Չնայած թշնամու ճնշող թվային ու ռազմական առավելությանը՝ Վարդան Սպարապետն ու նրա զինակիցները մարտի նետվեցին անսասան հավատով։ Վարդանն իր անձնական օրինակով ու քաջությամբ ոգեշնչեց ամբողջ զորքին՝ ցույց տալով, որ հայրենյաց ազատության համար նահատակությունը ոչ թե պարտություն է, այլ հավերժական հաղթանակ։

Ավարայրում Վարդան Մամիկոնյանի կատարած սխրանքը ստիպեց Սասանյան արքունիքին հրաժարվել հայերին ձուլելու և հավատափոխ անելու իր ծրագրերից։ Վարդանանց սխրանքի շնորհիվ Հայաստանը պահպանեց իր ինքնությունը, լեզուն և քրիստոնեական հավատքը։

Վարդանի պատգամը ժամանակակիցներին

Վարդան Մամիկոնյանը հայ ժողովրդին թողեց անգնահատելի պատգամ՝ հավատարմություն սեփական արմատներին, անկոտրում կամք և պատրաստակամություն՝ պաշտպանելու հայրենիքի անկախությունը։ Նրա կերպարը դարեր շարունակ ոգեշնչել է հայ սերունդներին ազատագրական պայքարում և այսօր էլ մնում է ազգային համախմբման ու հպարտության ամենավառ խորհրդանիշներից մեկը։

ՎԱՍԱԿ ՍՅՈՒՆԻ՝ ՔԱՋ, ԽՈՀԵՄ ՈՒ ՀՄՈՒՏ ԴԻՎԱՆԱԳԵՏԸ

Վասակ Սյունի (387-454 թթ.)՝ Հայաստանի և Վրաստանի մարզպան:
Պատանի տարիքում ապրել է Պարսից Սասանյանների արքունիքում՝ որպես պատանդ: Հոր մահից հետո վերադարձել է հայրենիք, տապալել հորեղբորը՝ Վաղինակ Սյունուն, և նրանից խլել Սյունյաց տանուտիրությունը:
420-ական թթ. աջակցել է Մեսրոպ Մաշտոցին՝ Հայաստանի արևելյան նահանգներում դպրոցներ հիմնելու և լուսավորություն տարածելու գործում:
440 թ. Վասակ Սյունին նշանակվել է Վրաց, ապա՝ Հայոց մարզպան:
Պարսից Հազկերտ 2-րդ արքայի՝ հայերին զրադաշտականություն պարտադրելու մասին հրովարտակի մերժողական պատասխանին մասնակցելու համար, այլ երևելի նախարարների հետ, կանչվել է Տիզբոն պատասխանատվության: Առերես հավատափոխության և որդիներին պատանդ թողնելու գնով՝ վերադարձել է Հայաստան:
449-451 թթ. երկրում ծավալված ժողովրդա – ազատագրական շարժման ժամանակ Վասակ Սյունին վարել է այն կանխելու և արյունահեղ կռվից խուսափելու քաղաքականություն՝ գտնելով, որ առանց Բյուզանդիայի ռազմական օգնության հայկական սակավաթիվ ուժերը չեն կարող հաղթանակի հասնել պարսկական մեծաքանակ ուժերի դեմ: Չհասնելով արդյունքի, Վասակ Սյունին վճռական պահին լքել է ապստամբներին:
Ավարայրից հետո Վասակ Սյունին, նախ, հեռացվել է մարզպանի պաշտոնից, բռնագրավվել է նրա ունեցվածքը և կանչվել Տիզբոն, ձերբակալվել և տանջամահ արվել մահապարտների բանտում:
Ինչպես ժամանակին արդարացիորեն նշել է Նիկողայոս Ադոնցը, հավանաբար Եղիշեն միտումնավոր է Վասակին վերագրել նրա փեսայի՝ Վարազվաղան Սյունու արարքները:
Սյունաց նախարարական տոհմն ամենանշանավորներից է հայոց պատմության մեջ: Սյունիքը, գտնվելով հայոց սահմանագլխին, միշտ էլ անմատչելի ամրոցի դեր է կատարել հայոց միջնաշխարհի համար:
Վասակ Սյունին ծնվել է հայոց համար ողբերգական 387 թ.: Նա Անդովկ Սյունու թոռն էր՝ Արշակ Բ արքայի աներոջ, որ անձնական վիրավորանքի համար ավերեց Տիզբոնն ու հերոսաբար դիմադրեց պարսից Շապուհ արքայի ոտնձգություններին հայոց դեմ:
Վասակի հայր Բակուրը ստիպված էր Վասակին պատանդ թողնել Տիզբոնի արքունիքում: Պարսից թագավորները հայ անվանի իշխաններին հնազանդ պահելու համար նրանց պայազատներին պատանդ էին տանում Պարսից մայրաքաղաք:
Շուտով Բաղաբերդում դավադրության զոհ է դառնում Վասակի հայրը, և նա 410 թ. վերադառնալով գերությունից՝ տապալում է հորեղբորը՝ Վաղինակ Սյունուն, իշխանազրկում նրան և տեր կանգնում հայրական կալվածքներին: Երբ մահանում է Սյունյաց իշխան Բակուրը, նրա սենեկապետը, գալով Տիզբոն, այդ մասին տեղեկացնում է Պարսից արքային: Վերջինս որոշում է Սյունիքի իշխան նշանակել Վասակին: Իրեն շնորհավորելու եկած սենեկապետին հպարտ սյունեցին պատասխանում է, որ ինքն է ժառանգական կարգով Սյունիքի օրինական տերը, և արքան չէ՛, որ իրեն պետք է իր երկրի տերը կարգի:
Վասակը ժամանակի ուսյալ այրերից էր և որպես իր հայրենիքի, ազգի նվիրյալ, Մաշտոցի աշակերտ Կորյունի մեջբերմամբ, առաջիններից էր, որ աջակցեց Մեսրոպ Մաշտոցին Հայաստանում գրագիտություն տարածելու գործում: Նա իր իշխանությունը հրավիրեց Մաշտոցին, ամեն պայման ստեղծեց նրա անարգել գործունեության համար: Ինչպես ժամանակակից պատմիչն է նշում. «Աստված տվեց, որ Սյունիքի իշխանության գլուխն անցավ քաջ սիսական Վասակը՝ խելացի ու հանճարեղ և կանխագետ, աստվածային իմաստության շնորհքով օժտված մի մարդ…»:
Ամեն դեպքում, հաշվի առնելով Վասակ Սյունու պատանդ ժամանակաշրջանը, Պարսից արքունիքը նրան յուրային էր համարում և հաշվի առնելով նրա զբաղեցրած բարձր դիրքը Հայաստանում՝ 440 թ. նրան նշանակեց նախ Վրաստանի, ապա նաև Հայաստանի մարզպան:
Վասակ Սյունու կյանքի վերջին շրջանի մասին հիմնական աղբյուրը Եղիշեի «Վարդանի և հայոց պատերազմի մասին» մատյանն է: Ցավոք, բացի Եղիշեից, Սյունաց իշխանի մասին արժանահավատ այլ աղբյուր գրեթե չկա: Իսկ Եղիշեն իր մատյանում, հասկանալի պատճառներով, Վասակի կերպարին անդրադարձել է միակողմանի, կանխակալ կարծիքով. Վասակը ներկայացված է որպես դավաճան: Սակայն անգամ Եղիշեի վերլուծությամբ վեր է հառնում Վասակ Սյունեցու բոլորովին այլ կերպար՝ հայրենասեր իշխան, քաջ մարտիկ, խոհեմ ու հմուտ դիվանագետ:
Վերլուծելով 450-51 թթ. իրադարձությունները՝ նախ պետք է նշել, որ դա զուտ կրոնական պատերազմ էր և համաժողովրդական ապստամբության կամ ազատագրական պայքարի հետ որևէ աղերս չուներ: Կարդալով Եղիշեի մատյանը՝ հանդիպում ենք երկու մասի պառակտված հայ նախարարների բանակին: Նրանցից առաջինը՝ Վարդանանք, մտորում էին միայն Հայաստանում քրիստոնեությունը պաշտպանելու և հանուն նրա նահատակվելու մասին:
Երկրորդ խումբը՝ Վասականք, որոնց պատմությունն անարդարացիորեն որպես դավաճան է պիտակել, մտորում էին ազգի և պետության շահերի մասին, Հայաստանում անկախ պետականությունը վերականգնելու դիրքերից:
Դա պարզ երևում է հենց հայ նախարարների ու հոգևորականների գրած նամակից առ Հազկերտ արքան. «…Մեր ամբողջ գույքն ու ստացվածքը քո ձեռքում են, և մեր մարմինները քո առաջն են. քո կամքի համաձայն արա՝ ինչ ուզում ես: Եթե այս հավատքի մեջ թողնես, ո՛չ երկրի վրա ուրիշ տեր կընդունենք քո փոխարեն, ո՛չ էլ երկնքում ուրիշ աստված կընդունենք Հիսուս Քրիստոսի փոխարեն»:
Պետք է նկատել, որ Պարսից արքունիքը, հավատուրացության հրովարտակը Հայաստան ուղարկելով, կանխատեսում էր հայերի ապստամբությունը: Բնականաբար, նա հայ նախարարներին զուսպ պահելու համար պատանդներ պիտի վերցներ: Եվ պատանդ առավ հենց Վասակ Սյունու զավակներին: Նշանակում է՝ Պարսից արքունիքը վախենում էր հենց Վասակից, ոչ թե՝ Վարդանից:
Հատկանշական է, որ Վարդան Մամիկոնյանը, լինելով Մամիկոնյանների տանուտեր և հայոց սպարապետ, մինչ շարժումը ոչ մի էական ճակատամարտում աչքի չէր ընկել և, առհասարակ, իր դիրքին հասել էր պապի՝ հայոց կաթողիկոս Սահակ Պարթևի շնորհիվ: Նա ավելի շատ կրոնավորի կերպար ուներ, քան զորականի:
Իսկ շարժումը սկսվեց հենց Վասակի նախաձեռնությամբ: Տիզբոնից վերադառնալով՝ հայ նախարարները տարակուսանքի մեջ էին և չգիտեին իրենց անելիքը: Ոմանք ուղղակի փախան Բյուզանդիա: Նրանց թվում էր նաև սպարապետը, որ ի պաշտոնե ամենից շատ պիտի ընդդիմանար և մտածեր ժողովրդի մասին, բայց ընտանիքի հետ փախուստի դիմեց:
Միայն Վասակ Սյունին էր, որ գիտեր իր անելիքը. համընդհանուր ոգևորության հիման վրա ապստամբել, վտարել պարսիկներին Հայաստանից և անկախ թագավորություն հիմնել: Նա վաղուց էր նախապատրաստվել ապստամբությանը: Ինչպես Փարպեցին է նշում, Վասակը փախուստի մեջ գտնվող Վարդանին ուղղված իր նամակում նշում է, որ ինքը վաղուց երդումներով կապել է շատ հոների, որոնք իր կանչին են սպասում՝ ասպատակելու Պարսկաստանը: Վասակն այդ արել էր դեռևս վրաց մարզպան եղած ժամանակ: Այդպես կարող էր վարվել միայն հեռատես գործիչը:
Սակայն նրա ծրագրերին ամենից շատ ընդդիմանում էր հենց սպարապետը, որ վերադառնալով սկսեց իր ծրագրով առաջ շարժվել, ինչը պառակտեց հայոց աշխարհը:
Անգամ այդ փաստը չի կարողացել թաքցնել Փավստոսը. «…Սյունաց Վասակ իշխանը հայոց երանելի սպարապետ ու Մամիկոնեից տեր Վարդանին ստիպում էր գնալ զորքով և դիմակայել նրանց»: Մամիկոնյան իշխանը համաձայնում է միանալ ապստամբներին միայն այն պայմանով, որ Վասակն ապստամբության համար օգնության կոչով կդիմի Բյուզանդիային և հոներին: Իսկ Վասակը, Վարդանին հորդորելով, գուցե նաև ստիպելով, հետ կանչեց, որպեսզի չպառակտվի հայոց միաբանությունը:
Վասակը կատարում է պայմանը, բայց Վարդանը հետ է կանգնում պայմանից: Նա կազմակերպված ապստամբության փոխարեն Հայաստանում անկազմակերպ, տարերային շարժում է սկսում, որի նպատակը և վերջն անիմաստ նահատակությունն էր: Մենք տեսնում ենք, որ Վարդանի և Վասակի նպատակներն ու գործելաոճը շատ տարբեր էին: Վարդանանք չունեին հեռուն գնացող նպատակներ, ծրագրեր. նրանց նպատակը ոչ թե ապստամբության հաղթանակն էր և երկրի անկախության վերականգնումը, այլ հապշտապ նահատակությունն ու մարտիրոսացումը, որով պետք էր ամրապնդել եկեղեցու դիրքերը Հայաստանում: Ասել է թե՝ Վարդանանք սոսկ մասնակի շահեր էին հետապնդում: Այս իմաստով Վարդանին ձեռնտու էր տարերային, անկազմակերպ շարժումը, քաոսի մեջից նա վեր կհառներ իր հերոսական մարտիրոսությամբ:
Այլ էր Վասակի պարագան: Նա ամենից մոտ էր կանգնած Պարսից արքունիքին և լավ էր հասկանում, որ Վարդանի ուղին կործանարար է: Նա հեռուն գնացող նպատակներ ուներ, այն է՝ երկրի անկախացում և իր թագավորության հռչակում: Սրան հասնելու համար միայն ռազմական հաղթանակը քիչ էր, ավելի շատ ճկունություն ու դիվանագիտական հմտություն էր անհրաժեշտ: Վասակը հմուտ դիվանագետ էր և լավ վարչարար: Եվ քանի որ Պարսից արքան ետ էր կանգնել իր ուրացման ծրագրից, ներում էր շնորհել հայերին ապստամբության համար, Վասակը պահը հարմար գտավ կործանարար շարժումը սառեցնելու համար և Վարդանանց ու հայ հոգևորականների կողմից արժանացավ դավաճանի «լուսապսակի»:
Իսկ Վարդանը մինչև վերջ տարավ իր գործը՝ նահատակությունը: Նրա գործողություններում բացակայում էր մարտավարությունը: Համաձայն դեպքերին մասնակից և ականատես պատմիչի՝ նա Ավարայրում փոխանակ ջարդեր մարտին անպատրաստ պարսկական զորքը, հապաղում է և թույլ տալիս թշնամուն, որ ուշքի գա: Բացի այդ, փոխանակ պատվար ծառայեցներ Տղմուտ գետը, նախահարձակ է լինում և իր վատ զինված, հիմնականում գյուղացիներով համալրված զորքը տանում պարսից դեմ կործանման: Վարդանի նպատակը հաղթանակը չէր, այլ՝ նահատակությունը: Մեջբերենք Փավստոսին. «Եվ հայոց երանելի սպարապետ Վարդանը, իր հետ եղած ավագների միաբանությամբ, Ամատունյաց տոհմից մի սեպուհի, որի անունն էր Առանձար, երեք հարյուրի չափ հեծյալներով ուղարկեց հետախուզելու պարսից զորքերի բազմությունը, և եթե հնար լիներ, գրգռելու, որ շուտ գան և մեզ բերեն արքայության պսակներ»:
Այն, որ Վարդանանք անկախության և ազգային զարթոնքի խնդիր չէին դրել, երևում է նաև մարտից առաջ նրա և իր զինակիցների կոչերից ու ելույթներից: Իր խոսքում Վարդանը որևէ մեջբերում չի անում հայոց պատմությունից ու հայ հերոսներից: Նրա խոսքը համեմված էր Հին Կտակարանի, այսինքն՝ հրեական հերոսների խոսքով: Բնականաբար, եթե Վարդանի բանակում գերիշխեր հայ ժողովրդի, հասարակ շինականների բազմությունը, նրանց համար դա անհասկանալի կլիներ: Վարդանը միամիտ չէր, նա նման ճառ չէր կարդա: Մնում է ենթադրել, որ Վարդանի բանակը բաղկացած էր միայն այն ազնվականների զորագնդերից, որոնք անմիջականորեն եկեղեցու ազդեցության տակ էին և հռոմեամետ կողմնորոշում ունեին:
Փաստորեն, Վարդան Մամիկոնյանը մի անելանելի դրության առաջ էր կանգնած: Եթե Հայաստանում հաղթեր ապստամբությունը՝ Վասակ Սյունու գլխավորությամբ, Հայաստանում Մամիկոնյանների տոհմը հետին պլան կմղվեր, քրիստոնեությունը կանհետանար երկրից: Եթե հաղթեին պարսիկները, դարձյալ Մամիկոնյանների բյուզանդամետ տոհմը հետին պլան կմղվեր, քրիստոնեությունը արմատախիլ կլիներ: Հետևաբար, միակ ելքը դրությունից, որ երկրում և՛ քրիստոնեությունը չզիջեր դիրքերը, և՛ Մամիկոնյան տոհմը չկորցներ ազդեցությունն ու հեղինակությունը, պատերազմին կրոնական երանգ տալն ու նահատակվելն էր հանուն քրիստոնեության:
Փաստորեն, Հայաստանում սկսվել էր քաղաքացիական պատերազմ: Եվ առանձնակի դաժանությամբ աչքի էին ընկնում Վարդանանք:
Եղիշեն անթաքույց հրճվանքով է պատմում, ասես խոսքը հայերի տառապանքի մասին չէ. «Գարունը գալուն պես Վարդանը գունդ-գունդ զորք էր ուղարկում Սյունյաց երկիր, առնում ու ավերում էր շատ գավառներ. և այնպես նեղը լծեց Վասակին և նրա հետ եղած ամբողջ զորքին, որ սովի վտանգից անխտիր սատկած էշերի և ձիերի միս էին ուտում: Եվ շատ հարվածներ էր հասցնում ուրացյալին, այնպես, որ սուրբ եպիսկոպոսների ժողովն ու քահանայության ամբողջ ուխտը դառն արտասուք էին թափում չարաչար տանջվածների վրա, որովհետև բոբիկ ոտքով էին քշում տղամարդկանց ու փափկասուն կանանց և շատ տղաների քարերին խփելով՝ սպանեցին-գցեցին ճանապարհների վրա»:
Եղիշեի ու Փարպեցու հաղորդած տեղեկությունները վկայում են, որ Վարդանի ապստամբությանը կողմնակից չի եղել հայ նախարարական տների գերակշիռ մեծամասնությունը: Նրանք բռնել են Վասակի կողմը: Մասնավորապես, Արտաշատի ժողովին մասնակցած նախարարական 18 տներից 10-ն անցան Վասակի կողմը: Այսինքն՝ երկրի ազատանու մեծագույն մասը Վասակի կողմնակիցներն էին, սակայն Վարդանը, պատանդներ բռնելով, նենգադավում էր հայոց իշխաններին և ստիպում, որ նրանք իրենց գնդերով միանան իրեն:
Այս դեպքերը թելադրում են ենթադրել, որ Ավարայրի դաշտում ամենևին էլ բախում չի եղել հայոց և պարսից բանակների միջև: Բախումը եղել է Վասակի և Վարդանի զորաբանակների միջև, ուղղակի պարսից պետությունը երկրում օրինական կարգը վերահաստատելու համար օգնական զորաջոկատով և փղերով օգնել է Վասակին:
Այս տեսակետի օգտին է խոսում փաստը, որ թե՛ պարսկական, թե՛ բյուզանդական մատենագրության մեջ այս պատերազմի մասին ակնարկ անգամ չկա: Այդ մասին գրում է նաև Եղիշեն՝ նշելով, որ ուրացողների կողմից այն օրն ընկավ երեք հազար հինգ հարյուր քառասունչորս մարդ: Բնականաբար, ուրացողներ բառը չէր կարող պարսիկներին վերաբերել:
Ինչևէ, որպես հեռատես գործիչ, Վասակ Սյունին ամեն ինչ արեց եղբայրասպան պատերազմը կանխելու համար: Բայց նրա ջանքերն ապարդյուն անցան:
Վասակին, այնուամենայնիվ, հաջողվում է Վարդանի բանակից մի ստվար հատվածի ետ պահել կործանումից. ճակատամարտի հենց սկզբից բանակի մի մասն ուղղակի փախուստի է դիմում մարտադաշտից:
Ճակատամարտից հետո Վասակն ամեն ինչ անում է, որ երկրում խաղաղություն տիրի: Եղիշեն գրում է, որ նա հորդորում է ամրոցներում թաքնվածներին անձնատուր լինել և հնազանդվել կարգին: Սակայն Վարդանանք չեն ենթարկվում, և Վասակը ստիպված բռնության է դիմում՝ իր երկրում կարգ ու կանոն հաստատելու համար:
Չնայած պարտությանը՝ Վասակի թշնամիները քնած չէին: Նրանք բողոքեցին պարսից արքունիք՝ ապստամբության ողջ մեղքը գցելով Վասակի վրա: Պարսից արքունիքը, բնականաբար, երկիրը խաղաղեցնելուց հետո պետք է ազատվեր Վասակ Սյունուց: Նախ նա, ըստ էության, ապստամբական շարժման սկզբնավորողն էր և ցանկանում էր երկիրը անկախացնել: Բացի այդ, Վասակին հեռացնելով ասպարեզից, Հազկերտը կսիրաշահեր ոչ միայն հայ կղերականությանը, այլև, որ պակաս կարևոր չէր, Բյուզանդիային:
Տիզբոնի ճանապարհին Վասակը հոգում է գերյալ հոգևորականների և նախարարների կարիքները և զրույցի ժամանակ ասում, որ եզակի հնարավորություն է բացվել երկրի անկախությունը վերականգնելու համար: Ավաղ, դա չէր մտնում հայ եկեղեցու ծրագրերի մեջ, և ինչպես Փարպեցին է նշում, Ղևոնդ երեցը Վասակի այդ նկրտումներին պատասխանում է. «Դևը… քեզ մտածել է տալիս, թե այժմ Հայոց աշխարհի թագավորությամբ արյաց արքունիքը կարող է անել քո վաստակների արժանի հատուցումը: Նրանք փոխարենը քեզ ոչինչ չեն կարող տալ: Բայց, արդարև, թե որ դու կենդանի գլուխդ ուսերիդ վրա տանես Հայաստան, կնշանակի՝ Աստված ինձ հետ չի խոսել»: Սա ուղղակի վկայություն է այն մասին, որ հայ եկեղեցու հոգը չէր երկրի անկախության վերականգնումը:
Ամեն դեպքում, արքունիքում Վասակին դիմավորեցին շուքով և մեծարանքով, սակայն նրան վատաբանեցին հայ հոգևորականները: Նրանք իրենց բողոքում նշում են, ի թիվս այլ մեղքերի, որ Վասակը ձգտում էր թագավորական իշխանության, իմա՝ անկախության:
Արքան Վասակին զրկում է Սյունյաց տանուտիրությունից, նրա ողջ ունեցվածքը բռնագրավում: Վասակը բանտարկվում է Վրկանաց աշխարհում:
Տարաբախտ իշխանը մահացավ մոտ 455 թ., հայրենիքից հեռու, գերության մեջ: Ըստ որոշ մասնագետների՝ Քաջ Վասակի աճյունը, այնուամենայնիվ, հողին է հանձնվել Սյունյաց աշխարհի մայրաքաղաք, իր ծննդավայր Շաղատից քիչ հեռու՝ Անգեղակոթի գերեզմանատանը:
▪️ Սամվել Սիմոնյանի գրառումը՝
ՀՊ Տելեգրամյան ալիքից:

Вардан Мамиконян и Васак Сюни: Исторические уроки и видение национального единства

Одна из самых драматичных и в то же время неоднозначно трактуемых страниц армянской истории — освободительное движение V века, в центре которого оказались два крупных государственных и военных деятеля: Вардан Мамиконян и Васак Сюни. На протяжении веков их образы противопоставлялись, однако глубокий исторический анализ показывает, что их первоначальная цель была общей — сохранение армянской государственности, идентичности и внутренней автономии.

Общий фронт против чужеродной веры

На начальном этапе Вардан Мамиконян и Васак Сюни действовали совместно. Оба лидера четко осознавали, что зороастризм (маздеизм), навязываемый Сасанидской Персией и Йездигердом II, не имел ничего общего с историческим языческим прошлым армян. Персидский маздеизм был лишь политическим инструментом для окончательного ассимилирования Армении в состав Сасанидской империи и лишения ее суверенитета. Именно поэтому как военный лидер Вардан, так и марзпан Армении Васак первоначально выступили единым фронтом против экспансии персидских жрецов и зороастризма.

Углубление разногласий и внутренние противоречия

Раскол между двумя лидерами произошел тогда, когда их методы борьбы и внутренние политики вступили в противоречие. Решительные действия, предпринятые христианской церковью и военными, включая преследования армян, сохранявших язычество в Пайтакаране и приграничных регионах, осложнили внутреннюю стабильность.

Васак Сюни, будучи политическим руководителем страны (марзпаном), стремился избежать полного разорения Армении, сохранить автономию дипломатическим путем и не допустить внутренних гражданских столкновений на религиозной почве. Вардан Мамиконян, верный святому клятвенному союзу и военной чести, избрал путь открытого вооруженного сопротивления и самопожертвования.

Завет национального объединения

История Вардана Мамиконяна и Васака Сюни должна быть не источником вечных споров, раскалывающих нацию, а уроком жизненной необходимости национального единства. Когда военная, политическая и духовная элиты страны теряют общий язык и единую стратегию, под угрозой оказывается само будущее государственности.

Сегодня нам необходимо ценить как самоотверженность и верность принципам Вардана, так и уроки государственно-дипломатического мышления Васака, понимая, что сила армянского народа заключается в его внутреннем сплочении и объединении вокруг национальных интересов.

ВАРДАН МАМИКОНЯН: ЛИДЕР НАЦИОНАЛЬНОЙ ЧЕСТИ И НЕСГИБАЕМОЙ ВЕРЫ

В славных страницах армянской истории образ Вардана Мамиконяна навсегда остался символом национальной идентичности, несгибаемой воли и глубокого патриотизма. В середине V века, когда Сасанидская Персия стремилась стереть суверенитет Армении и навязать чужеродную религию и культуру, именно Спарапет (Главнокомандующий) Вардан Мамиконян объединил вокруг себя народ и стал знаменосцем общенационального освободительного движения.

Воинская честь и священная клятва

Вардан Мамиконян был не просто военачальником; он являлся духовной и политической опорой, для которой свобода Отечества и вера были выше любых личных интересов или политических расчетов. Вернувшись в Армению после драматических событий показного отречения в Ктесифоне, он одним из первых отверг ложное подчинение и возглавил национальное сопротивление. Ему удалось объединить дворянство, духовенство и простой народ в единую армию, создав мощную силу против могущественной Персидской империи.

Подвиг Аварайра и бессмертие

Аварайрская битва 451 года стала свидетельством победы армянского духа. Несмотря на подавляющее численное и военное превосходство врага, Спарапет Вардан и его соратники бросились в бой с непоколебимой верой. Вардан своим личным примером и мужеством вдохновлял все войско, доказав, что самопожертвование ради свободы Родины — это не поражение, а вечная победа.

Подвиг Вардана Мамиконяна на Аварайрском поле заставил Сасанидский двор отказаться от своих планов по ассимиляции и насильственному обращению армян. Благодаря героизму Вардана и его воинов Армения сохранила свою идентичность, язык и христианскую веру.

Завет Вардана современникам

Вардан Мамиконян оставил армянскому народу бесценный завет: верность своим корням, несгибаемую волю и готовность защищать независимость Родины. На протяжении веков его образ вдохновлял поколение за поколением в освободительной борьбе и сегодня остается одним из ярчайших символов национального единства и гордости.

ВАСАК СЮНИ: ХРАБРЫЙ, РАССУДИТЕЛЬНЫЙ И ИКУСНЫЙ ДИПЛОМАТ

Васак Сюни (387–454 гг.) — марзпан Армении и Грузии.

В юношеские годы жил при дворе персидских Сасанидов в качестве заложника. После смерти отца вернулся на родину, сверг своего дяди Вагинака Сюни и отобрал у него главенство в нахарарском доме Сюни.

В 420-х гг. оказал содействие Месропу Маштоцу в деле основания школ и распространения просвещения в восточных провинциях Армении.

В 440 г. Васак Сюни был назначен марзпаном Грузии, а затем — Армении.

За участие в составлении ответа с отказом на указ персидского царя Йездигерда II о навязывании армянам зороастризма, вместе с другими видными нахарарами, был вызван в Ктесифон для дачи ответа. Ценой показного вероотступничества и оставления сыновей в заложниках вернулся в Армению.

В ходе развернувшегося в 449–451 гг. народно-освободительного движения Васак Сюни проводил политику предотвращения воспламенения страны и избежания кровопролитной войны, считая, что без военной помощи Византии малочисленные армянские силы не смогут победить многочисленную персидскую армию. Не добившись результата, в решительный момент Васак Сюни покинул восставших.

После Аварайра Васак Сюни был смещен с поста марзпана, его имущество было конфисковано, сам он был вызван в Ктесифон, арестован и замучен до смерти в тюрьме смертников.

Как в свое время справедливо отмечал Николаос Адонц, Егише, вероятнее всего, умышленно приписал Васаку поступки его зятя — Варазвагана Сюни.

Нахарарский род Сюни — один из самых знатных в армянской истории. Сюник, располагаясь на рубежах Армении, всегда играл роль неприступной крепости для внутренней страны (мидзнашхарха).

Васак Сюни родился в трагический для армян 387 год. Он был внуком Андовка Сюни — тестя царя Аршака II, который из-за личного оскорбления разорил Ктесифон и героически противостоял посягательствам персидского царя Шапуха против Армении.

Отец Васака, Бакур, был вынужден оставить Васака заложником при Ктесифонском дворе. Персидские цари удерживали наследников знатных армянских князей в качестве заложников, чтобы держать тех в повиновении.

Вскоре отец Васака стал жертвой заговора в Багаберде, и Васак, вернувшись из плена в 410 г., сверг своего дядю Вагинака Сюни, лишил его власти и завладел отцовскими владениями. Когда умер князь Сюника Бакур, его постельничий (сенекапет) прибыл в Ктесифон, чтобы известить об этом персидского царя. Последний решил назначить князем Сюника Васака. В ответ на поздравления сенекапота гордый сюниец заявил, что он является законным наследственным хозяином Сюника, и не царю указывать ему, кто должен быть хозяином его страны.

Васак был одним из образованнейших мужей своего времени и преданным сыном своей родины и нации. По цитате ученика Маштоца — Кюрюна, он был одним из первых, кто оказал содействие Месропу Маштоцу в деле распространения грамотности в Армении. Он пригласил Маштоца в свои владения и создал все условия для его беспрепятственной деятельности. Как отмечает современный историк: «Бог дал так, что во главе Сюникского княжества встал храбрый сыниец Васак — человек умный, гениальный, прозорливый, одаренный даром божественной мудрости…»

Так или иначе, учитывая период его заложничества, персидский двор считал его своим человеком, и, приняв во внимание его высокое положение в Армении, в 440 г. назначил его сначала марзпаном Грузии, а затем и Армении.

Главным источником сведений о последнем периоде жизни Васака Сюни является труд Егише «О Вардане и армянской войне». К сожалению, помимо Егише, практически нет других достоверных источников об этом сюникском князе. И Егише в своем труде по понятным причинам подошел к образу Васака односторонне, предвзято: Васак представлен предателем. Однако даже сквозь призму анализа Егише проступает совершенно иной образ Васака Сюнеци — князя-патриота, храброго воина, рассудительного и искусного дипломата.

Анализируя события 450–451 гг., прежде всего следует отметить, что это была сугубо религиозная война, не имевшая ничего общего с общенародным восстанием или освободительной борьбой. Читая труд Егише, мы встречаем разделенную на две части армянскую нахарарскую армию. Первая из них — Вардананк — думала исключительно о защите христианства в Армении и мученичестве во имя него.

Вторая группа — Васаканк, которую история несправедливо заклеймила как предателей, размышляла с позиций интересов нации и государства, восстановления независимой государственности в Армении.

Это четко видно из письма армянских нахараров и духовенства к царю Йездигерду: «…Все наше имущество и достояние в твоих руках, и тела наши перед тобой; поступай по своей воле, как пожелаешь. Если оставишь нас в этой вере, то ни на земле другого господина не признаем вместо тебя, ни на небе — другого Бога вместо Иисуса Христа».

Следует заметить, что персидский двор, отправляя в Армению эдикт об отступничестве, предвидел восстание армян. Естественно, для удержания армянских нахараров в повиновении он должен был взять заложников. И в заложники были взяты именно дети Васака Сюни. Следовательно, персидский двор опасался именно Васака, а не Вардана.

Примечательно, что Вардан Мамиконян, будучи танутером дома Мамиконянов и спарапетом армян, до этого движения не прославился ни в одном крупном сражении и вообще достиг своего положения благодаря своему деду — армянскому католикосу Сааку Партеву. Он больше походил на духовное лицо, чем на военачальника.

Само же движение началось именно по инициативе Васака. Вернувшись из Ктесифона, армянские нахарары пребывали в растерянности и не знали, как поступить. Некоторые просто бежали в Византию. Среди них был и спарапет, который по должности должен был больше всех противостоять ситуации и думать о народе, но он вместе с семьей пустился в бегство.

Лишь Васак Сюни знал, что ему делать: на волне всеобщего воодушевления поднять восстание, изгнать персов из Армении и основать независимое царство. Он задолго готовился к восстанию. Как отмечает Газарук Парпеци, в своем письме бежавшему Вардану Васак указывал, что он давным-давно клятвами связал множество гуннов, которые ждут его призыва для опустошения Персии. Васак сделал это еще в бытность марзпаном Грузии. Так мог поступить только дальновидный деятель.

Однако больше всего его планам противился именно спарапет, который по возвращении начал продвигать собственную программу, что раскололо армянский мир.

Даже этот факт не смог скрыть Павстос: «…Князь Сюника Васак заставлял блаженного спарапета армян и господина Мамиконянов Вардана идти с войском и противостоять им». Князь Мамиконян соглашается присоединиться к восставшим лишь при условии, что Васак обратится за помощью к Византии и гуннам. А Васак, увещевая и, возможно, принуждая Вардана, возвращает его назад, дабы не допустить раскола армянского единства.

Васак выполняет условие, но Вардан отступает от договоренности. Вместо организованного восстания он начинает в Армении неорганизованное, стихийное движение, целью и концом которого было бессмысленное мученичество. Мы видим, что цели и методы Вардана и Васака сильно различались. У Вардананк не было далеко идущих целей и планов; их целью была не победа восстания и восстановление независимости страны, а поспешное мученичество и матиризация, призванные укрепить позиции церкви в Армении. Иными словами, Вардананк преследовали лишь частичные интересы. В этом смысле Вардану было выгодно стихийное, неорганизованное движение — из хаоса он возвысился бы своим героическим мученичеством.

Иначе обстояло дело с Васаком. Он ближе всех стоял к персидскому двору и прекрасно понимал, что путь Вардана пагубен. У него были далеко идущие цели — независимость страны и провозглашение собственного царства. Для достижения этого одной военной победы было мало, требовалось больше гибкости и дипломатического мастерства. Васак был искусным дипломатом и хорошим администратором. И поскольку персидский царь отступил от своего плана вероотступничества и даровал армянам прощение за восстание, Васак счел момент подходящим для того, чтобы заморозить пагубное движение, за что и был удостоен со стороны Вардананк и армянского духовенства «нимба» предателя.

Вардан же довел свое дело до конца — до мученичества. В его действиях отсутствовала тактика. Согласно свидетельствам очевидца и участника событий, в Аварайре, вместо того чтобы разгромить неподготовленное персидское войско, он медлит и позволяет врагу опомниться. Кроме того, вместо того чтобы сделать реку Тхмут преградой, он выступает первым и ведет свое плохо вооруженное, состоявшее в основном из крестьян войско на гибель против персов. Целью Вардана была не победа, а мученичество. Обратимся к Павстосу: «И блаженный спарапет армян Вардан вместе с единомышленными с ним старейшинами отправил сепуха из рода Аматуни по имени Арандзар с отрядом около трехсот всадников разведать численность персидских войск и, если возможно, спровоцировать их на скорый приход и дарование нам венцов царства».

То, что Вардананк не ставили вопрос независимости и национального пробуждения, видно и из его призывов и выступлений перед битвой. В своей речи Вардан не делает ни одной цитаты из армянской истории и армянских героев. Его речь была сдобрена цитатами из Ветхого Завета, то есть речами еврейских героев. Естественно, если бы в армии Вардана преобладала масса простого народа и крестьянства, это было бы им непонятно. Вардан не был наивен и не стал бы читать такую речь. Остается предполагать, что армия Вардана состояла лишь из тех дружин знати, которые находились под непосредственным влиянием церкви и имели проримскую ориентацию.

Фактически Варадан Мамиконян оказался в безвыходном положении. Если бы восстание в Армении под предводительством Васака Сюни победило, род Мамиконянов был бы отодвинут на второй план, а христианство исчезло бы из страны. Если бы победили персы, провизантийский род Мамиконянов вновь оказался бы на задворках, а христианство было бы вырвано с корнем. Следовательно, единственным выходом из положения, при котором и христианство не сдало бы позиций, и род Мамиконянов не потерял бы влияния и авторитета, было придание войне религиозной окраски и мученичество во имя христианства.

Фактически в Армении началась гражданская война. И особой жестокостью отличались именно Вардананк.

Егише с нескрываемым ликованием рассказывает об этом, словно речь идет не о страданиях армян: «С наступлением весны Вардан отрядами отправлял войска в Сюникскую землю, захватывал и разорял многие гавары; и так прижал Васака и все бывшее с ним войско, что от опасности голода они ели мясо павших ослов и лошадей. И он наносил много ударов вероотступнику, так что собрание святых епископов и весь чин духовенства проливали горькие слезы над жестоко мучимыми, потому что босыми гнали мужчин, нежных жен и множество детей, разбивая их о камни, убивали и бросали на дорогах».

Сообщения Егише и Парпеци свидетельствуют, что подавляющее большинство армянских нахарарских домов не поддерживало восстание Вардана. Они приняли сторону Васака. В частности, из 18 нахарарских домов, участвовавших в Арташатском соборе, 10 перешли на сторону Васака. То есть большая часть азанов страны являлась сторонниками Васака, однако Вардан, захватывая заложников, вероломно принуждал армянских князей присоединяться к нему со своими отрядами.

Эти события наводят на мысль, что на Аварайрском поле вовсе не было столкновения между армянской и персидской армиями. Столкновение произошло между войсками Васака и Вардана, а персидское государство просто помогло Васаку вспомогательным отрядом и слонами для восстановления законного порядка в стране.

В пользу этой точки зрения говорит тот факт, что ни в персидской, ни в византийской письменности об этой войне нет ни малейшего намека. Об этом пишет и Егише, отмечая, что в тот день со стороны отступников пало три тысячи пятьсот сорок четыре человека. Естественно, слово «отступники» не могло относиться к персам.

Как бы то ни было, как дальновидный деятель Васак Сюни сделал все для предотвращения братоубийственной войны. Но его усилия оказались тщетными.

Васаку все же удается уберечь значительную часть армии Вардана от уничтожения: с самого начала сражения часть войска просто бежит с поля боя.

После битвы Васак делает все для установления мира в стране. Егише пишет, что он призывает укрывшихся в крепостях сдаться и подчиниться порядку. Однако Вардананк не подчиняются, и Васак вынужден прибегнуть к силе для наведения порядка в своей стране.

Несмотря на поражение, враги Васака не дремали. Они пожаловались персидскому двору, свалив всю вину за восстание на Васака. Персидский двор, естественно, после умиротворения страны должен был избавиться от Васака Сюни. Во-первых, он по сути был инициатором восстания и желал независимости страны. Кроме того, устранив Васак с арены, Йездигерд ублажил бы не только армянское духовенство, но и, что не менее важно, Византию.

По дороге в Ктесифон Васак заботится о нуждах пленных священников и нахараров и во время беседы говорит, что открылась уникальная возможность восстановить независимость страны. Увы, это не входило в планы армянской церкви, и, как отмечает Парпеци, иерей Гевонд отвечает на эти стремления Васака: «Дьявол… внушает тебе мысли о том, что ныне персидский двор за царство Армянской земли может воздать по заслугам твоим. Они ничего не могут дать взамен. Но поистине, если ты живым донесешь свою голову до Армении, значит, Бог со мной не говорил». Это прямое свидетельство того, что заботой армянской церкви не было восстановление независимости страны.

В любом случае при дворе Васака встретили с помпой и почестями, однако армянское духовенство очернило его. В своей жалобе они указали, среди прочих грехов, что Васак стремился к царской власти, то есть к независимости.

Царь лишил Васака главенства в роде Сюни, все его имущество было конфисковано. Васак был заточен в тюрьму в стране Гиркания.

Злополучный князь скончался около 455 г., вдали от родины, в плену. По мнению некоторых специалистов, прах Храброго Васака все же был предан земле на кладбище Ангелакота, недалеко от его родины — столицы Сюникской земли Шагата.

Vardan Mamikonian and Vasak Syuni: Historical Lessons and the Vision of National Unity

One of the most dramatic and historically misinterpreted chapters of Armenian history is the 5th-century liberation movement, centered around two major statesmen and military figures: Vardan Mamikonian and Vasak Syuni. For centuries, their figures have been portrayed in extreme opposition. However, deep historical analysis reveals that their initial objective was shared: the preservation of Armenian statehood, identity, and internal autonomy.

A United Front Against a Foreign Faith

In the initial stage, Vardan Mamikonian and Vasak Syuni acted in unison. Both leaders clearly recognized that the Zoroastrianism (Mazdeism) imposed by Sasanian Persia and Yazdegerd II had no connection to the historical pagan heritage of the Armenians. Persian Mazdeism was purely a political tool designed to fully assimilate Armenia into the Sasanian Empire and strip it of its sovereignty. Therefore, both the military commander Vardan and the Marzpan (governor) of Armenia Vasak initially presented a united front against the expansion of Persian magi and Zoroastrianism.

Deepening Divergence and Internal Conflicts

The rift between the two leaders widened when their methods of struggle and internal policies clashed. Radical measures undertaken by the Christian clergy and military—including the persecution of Armenians who retained pagan traditions in Paytakaran and border regions—further complicated internal stability.

Vasak Syuni, as the political leader of the country, sought to prevent the complete devastation of Armenia, preserve autonomy through diplomatic means, and avoid internal civil conflicts on religious grounds. Vardan Mamikonian, remaining faithful to the sacred covenant and military honor, chose the path of open armed resistance and martyrdom.

The Call for National Unity

The history of Vardan Mamikonian and Vasak Syuni should not serve as a source of perpetual division, but rather as a profound lesson on the necessity of national unity. When a nation’s military, political, and spiritual elites lose a common language and a unified strategy, the very future of statehood is jeopardized.

Today, we must value both Vardan’s selflessness and devotion, as well as the diplomatic and statecraft lessons of Vasak, understanding that the strength of the Armenian people lies in internal cohesion and alignment around national interests.

VARDAN MAMIKONIAN: THE LEADER OF NATIONAL HONOR AND UNYIELDING FAITH

In the glorious pages of Armenian history, the figure of Vardan Mamikonian is forever enshrined as a symbol of national identity, unyielding will, and profound patriotism. In the mid-5th century, when Sasanian Persia sought to erase Armenia’s sovereignty and impose a foreign religion and culture, it was Commander-in-Chief (Sparapet) Vardan Mamikonian who rallied the nation around him and became the standard-bearer of the national liberation movement.

Military Honor and the Sacred Covenant

Vardan Mamikonian was not merely a military leader; he was a spiritual and political pillar for whom the freedom of the homeland and faith stood above any personal gain or political calculation. Returning to Armenia after the dramatic events of feigned apostasy in Ctesiphon, he was among the first to reject false submission and assume the leadership of national resistance. He succeeded in uniting the nobility, the clergy, and the common people into a single cohesive army, creating a formidable force against the powerful Persian Empire.

The Heroism of Avarayr and Immortality

The Battle of Avarayr in 451 AD stands as a testament to the triumph of the Armenian spirit. Despite the enemy’s overwhelming numerical and military superiority, Sparapet Vardan and his comrades-in-arms went into battle with unwavering faith. Vardan inspired the entire army through his personal example and bravery, demonstrating that martyrdom for the freedom of the fatherland is not a defeat, but an eternal victory.

Vardan Mamikonian’s heroic deed at Avarayr forced the Sasanian court to abandon its plans for assimilation and forced conversion of the Armenians. Thanks to the valor of Vardan and his soldiers, Armenia preserved its identity, language, and Christian faith.

Vardan’s Legacy to Posterity

Vardan Mamikonian left an invaluable legacy to the Armenian people: devotion to one’s roots, an unbroken will, and the readiness to defend the independence of the homeland. For centuries, his figure has inspired generations of Armenians in their struggles for freedom and remains today one of the brightest symbols of national unity and pride.

VASAK SYUNI—BRAVE, PRUDENT, AND SKILLED DIPLOMAT

Vasak Syuni (387–454 AD) was the Marzpan (Governor) of Armenia and Georgia.

One of the most dramatic and historically misinterpreted chapters of Armenian history is the 5th-century liberation movement, centered around two major statesmen and military figures: Vardan Mamikonian and Vasak Syuni. For centuries, their figures have been portrayed in extreme opposition. However, deep historical analysis reveals that their initial objective was shared: the preservation of Armenian statehood, identity, and internal autonomy.

A United Front Against a Foreign Faith

In the initial stage, Vardan Mamikonian and Vasak Syuni acted in unison. Both leaders clearly recognized that the Zoroastrianism (Mazdeism) imposed by Sasanian Persia and Yazdegerd II had no connection to the historical pagan heritage of the Armenians. Persian Mazdeism was purely a political tool designed to fully assimilate Armenia into the Sasanian Empire and strip it of its sovereignty. Therefore, both the military commander Vardan and the Marzpan (governor) of Armenia Vasak initially presented a united front against the expansion of Persian magi and Zoroastrianism.

Deepening Divergence and Internal Conflicts

The rift between the two leaders widened when their methods of struggle and internal policies clashed. Radical measures undertaken by the Christian clergy and military—including the persecution of Armenians who retained pagan traditions in Paytakaran and border regions—further complicated internal stability.

Vasak Syuni, as the political leader of the country, sought to prevent the complete devastation of Armenia, preserve autonomy through diplomatic means, and avoid internal civil conflicts on religious grounds. Vardan Mamikonian, remaining faithful to the sacred covenant and military honor, chose the path of open armed resistance and martyrdom.

The Call for National Unity

The history of Vardan Mamikonian and Vasak Syuni should not serve as a source of perpetual division, but rather as a profound lesson on the necessity of national unity. When a nation’s military, political, and spiritual elites lose a common language and a unified strategy, the very future of statehood is jeopardized.

Today, we must value both Vardan’s selflessness and devotion, as well as the diplomatic and statecraft lessons of Vasak, understanding that the strength of the Armenian people lies in internal cohesion and alignment around national interests.

Vasak Syuni (387–454 AD) was the Marzpan (Governor) of Armenia and Georgia.

In his youth, he lived at the court of the Persian Sasanians as a hostage. After his father’s death, he returned to his homeland, overthrew his uncle Vaginak Syuni, and seized the headship of the Syuni noble house.

In the 420s, he supported Mesrop Mashtots in founding schools and spreading enlightenment in the eastern provinces of Armenia.

In 440 AD, Vasak Syuni was appointed Marzpan of Georgia, and subsequently of Armenia.

For participating in the rejection response to the edict of the Persian King Yazdegerd II forcing Zoroastrianism upon Armenians, he was summoned to Ctesiphon for accountability along with other prominent nakharars (nobles). At the cost of feigned apostasy and leaving his sons as hostages, he returned to Armenia.

During the popular liberation movement that unfolded in the country from 449 to 451 AD, Vasak Syuni pursued a policy of preventing the country from igniting and avoiding a bloody war, believing that without Byzantine military assistance, the small Armenian forces could not achieve victory against the numerous Persian troops. Failing to reach a result, at the decisive moment Vasak Syuni left the rebels.

After Avarayr, Vasak Syuni was first removed from the post of Marzpan, his property was confiscated, and he was summoned to Ctesiphon, arrested, and tortured to death in a prison for death row inmates.

As Nikolaos Adontz justly noted at the time, Yegheše probably deliberately attributed the actions of Vasak’s son-in-law, Varazvaghan Syuni, to Vasak.

The Syuni princely family is one of the most prominent in Armenian history. Syunik, located at the borderlands of Armenia, always played the role of an inaccessible fortress for the Armenian heartland (midznashkharh).

Vasak Syuni was born in the tragic year of 387 AD for Armenians. He was the grandson of Andovk Syuni, the father-in-law of King Arshak II, who, due to a personal insult, ravaged Ctesiphon and heroically resisted the encroachments of the Persian King Shapur against Armenia.

Vasak’s father, Bakur, was forced to leave Vasak as a hostage at the Ctesiphon court. Persian kings took the heirs of prominent Armenian princes as hostages to keep them submissive.

Soon, Vasak’s father fell victim to a conspiracy in Bagaberd, and upon returning from captivity in 410 AD, Vasak overthrew his uncle Vaginak Syuni, stripped him of power, and claimed his paternal estates. When Prince Bakur of Syunik died, his chamberlain went to Ctesiphon to inform the Persian king. The latter decided to appoint Vasak as the Prince of Syunik. Responding to the chamberlain who came to congratulate him, the proud man of Syunik replied that he was the rightful hereditary master of Syunik, and it was not for the king to appoint him as the master of his country.

Vasak was one of the educated men of his time and a devotee of his homeland and nation. According to the quotation by Koryun, a disciple of Mashtots, he was among the first to support Mesrop Mashtots in spreading literacy in Armenia. He invited Mashtots to his domain and created every condition for his unhindered activity. As a contemporary historian notes: “God granted that the brave Sisakan Vasak headed the principality of Syunik — a man smart, brilliant, and visionary, endowed with the gift of divine wisdom…”

In any case, considering the period of his being a hostage, the Persian court considered him one of their own, and taking into account his high position in Armenia, in 440 AD they appointed him first Marzpan of Georgia, and then of Armenia.

The main source about the final period of Vasak Syuni’s life is Yegheše’s chronicle “On Vardan and the Armenian War”. Unfortunately, apart from Yegheše, there are virtually no other reliable sources about the Prince of Syunik. And Yegheše, for understandable reasons, approached Vasak’s figure in a one-sided, biased manner in his chronicle, presenting Vasak as a traitor. However, even through Yegheše’s analysis, a completely different image of Vasak Syunetsi emerges — a patriot prince, a brave warrior, a prudent and skilled diplomat.

Analyzing the events of 450–451 AD, it must first be noted that this was purely a religious war and had nothing to do with a national uprising or liberation struggle. Reading Yegheše’s chronicle, we encounter the Armenian nakharar army split into two parts. The first of them, the Vardananks, thought only of defending Christianity in Armenia and being martyred for it.

The second group, the Vasakanks, whom history has unjustly branded as traitors, thought from the standpoint of the interests of the nation and the state, aiming to restore independent statehood in Armenia.

This is clearly evident from the letter written by the Armenian nakharars and clergy to King Yazdegerd: “…All our property and possessions are in your hands, and our bodies are before you; do as you wish according to your will. If you leave us in this faith, we will neither accept another master on earth instead of you, nor another God in heaven instead of Jesus Christ.”

It should be noted that the Persian court, by sending the edict of apostasy to Armenia, anticipated the rebellion of the Armenians. Naturally, to keep the Armenian nakharars under control, it had to take hostages. And the hostages taken were specifically the children of Vasak Syuni. This means the Persian court feared Vasak, not Vardan.

It is noteworthy that Vardan Mamikonian, being the tanuter of the Mamikonians and the Sparapet (commander-in-chief) of the Armenians, had not distinguished himself in any significant battle prior to this movement and generally achieved his position thanks to his grandfather, the Armenian Catholicos Sahak Partev. He had the image of a clergyman rather than a warrior.

The movement itself began precisely at Vasak’s initiative. Returning from Ctesiphon, the Armenian nakharars were in doubt and did not know what to do. Some simply fled to Byzantium. Among them was the Sparapet, who by virtue of his office should have opposed the situation most of all and thought of the people, but he fled with his family.

Only Vasak Syuni knew what to do: based on universal enthusiasm, launch an uprising, expel the Persians from Armenia, and establish an independent kingdom. He had long been preparing for the uprising. As Ghazar Parpetsi notes, in his letter to the fleeing Vardan, Vasak pointed out that he had long ago bound many Huns with oaths who were waiting for his call to ravage Persia. Vasak had done this while he was still Marzpan of Georgia. Only a far-sighted statesman could have acted thus.

However, his plans were most strongly opposed by the Sparapet himself, who upon returning began to push forward with his own plan, which fractured the Armenian world.

Even this fact could not be hidden by Pavstos: “…The Prince of Syunik Vasak forced the blessed Sparapet of the Armenians and the lord of the Mamikonians, Vardan, to go with an army and confront them.” The Mamikonian prince agrees to join the rebels only on the condition that Vasak appeals to Byzantium and the Huns for military help. And Vasak, exhorting and perhaps compelling Vardan, called him back so as not to shatter the unity of the Armenians.

Vasak fulfills the condition, but Vardan backs down from the agreement. Instead of an organized uprising, he initiates an unorganized, spontaneous movement in Armenia, the goal and end of which was senseless martyrdom. We see that the goals and actions of Vardan and Vasak were very different. The Vardananks did not have far-reaching goals or plans; their goal was not the victory of the uprising and the restoration of the country’s independence, but hasty martyrdom and martyrization to strengthen the positions of the church in Armenia. That is to say, the Vardananks pursued only partial interests. In this sense, a spontaneous, unorganized movement was beneficial to Vardan; from the chaos, he would rise through his heroic martyrdom.

The case of Vasak was different. He was closest to the Persian court and understood well that Vardan’s path was destructive. He had far-reaching goals, namely the independence of the country and the proclamation of his own kingdom. To achieve this, a military victory alone was not enough; more flexibility and diplomatic skill were needed. Vasak was a skilled diplomat and a good administrator. And since the Persian king had stepped back from his apostasy plan and granted the Armenians amnesty for the uprising, Vasak found the moment opportune to freeze the destructive movement, for which he earned the “halo” of a traitor from the Vardananks and the Armenian clergy.

Vardan, on the other hand, carried his cause to the end — to martyrdom. His actions lacked tactics. According to a historian who participated in and witnessed the events, at Avarayr, instead of crushing the unprepared Persian army, he hesitates and allows the enemy to recover. Moreover, instead of using the Tghmut River as a barrier, he takes the initiative and leads his poorly armed army, consisting mainly of peasants, to destruction against the Persians. Vardan’s goal was not victory, but martyrdom. Let us quote Pavstos: “And the blessed Sparapet of the Armenians Vardan, with the consent of the elders with him, sent a sepuh from the Amatuni family, whose name was Arandzar, with about three hundred horsemen to reconnoiter the magnitude of the Persian forces and, if possible, provoke them to come quickly and bring us crowns of the kingdom.”

The fact that the Vardananks did not raise the issue of independence and national awakening is also evident from his appeals and speeches before the battle. In his speech, Vardan does not make a single quote from Armenian history or Armenian heroes. His speech was flavored with quotes from the Old Testament, i.e., the words of Jewish heroes. Naturally, if the army of Vardan had been dominated by the mass of the common people and simple peasants, this would have been incomprehensible to them. Vardan was not naive and would not have given such a speech. One must assume that Vardan’s army consisted only of those noble regiments that were directly under the influence of the church and had a pro-Roman orientation.

In fact, Vardan Mamikonian was placed in an impossible situation. If the uprising in Armenia led by Vasak Syuni had triumphed, the Mamikonian family would have been sidelined, and Christianity would have disappeared from the country. If the Persians had won, the pro-Byzantine Mamikonian family would have been sidelined once more, and Christianity would have been eradicated. Consequently, the only way out of the situation where neither Christianity would lose its footing nor the Mamikonian family would lose its influence and authority was to give the war a religious tint and be martyred for Christianity.

In fact, a civil war had begun in Armenia. And the Vardananks particularly stood out for their cruelty.

Yegheše recounts this with undisguised glee, as if it were not about the suffering of Armenians: “With the coming of spring, Vardan sent troops in detachments into the land of Syunik, seizing and ravaging many districts; and he so squeezed Vasak and all the army with him that from the danger of famine they ate the meat of dead donkeys and horses. And he inflicted many blows upon the renegade, so that the assembly of holy bishops and the whole order of the priesthood shed bitter tears over the severely tortured, because they drove men, tender women, and many children barefoot, and dashing them against stones, killed and threw them on the roads.”

The information reported by Yegheše and Parpetsi indicates that the overwhelming majority of Armenian nakharar houses did not support Vardan’s uprising. They took Vasak’s side. In particular, out of the 18 nakharar houses that participated in the Council of Artashat, 10 went over to Vasak’s side. That is, the vast majority of the country’s azats were supporters of Vasak, but Vardan, taking hostages, acted treacherously toward the Armenian princes and forced them to join him with their regiments.

These events suggest that there was no clash at all between the Armenian and Persian armies on the field of Avarayr. The clash was between the armies of Vasak and Vardan, and the Persian state simply helped Vasak with an auxiliary detachment and elephants to re-establish lawful order in the country.

The fact that neither Persian nor Byzantine literature contains even the slightest hint about this war speaks in favor of this view. Yegheše also writes about this, noting that three thousand five hundred and forty-four people fell on the side of the renegades that day. Naturally, the word “renegades” could not apply to the Persians.

Be that as it may, as a far-sighted statesman, Vasak Syuni did everything to prevent a fratricidal war. But his efforts were in vain.

Vasak nevertheless succeeded in keeping a substantial part of Vardan’s army from destruction; from the very beginning of the battle, a part of the army simply fled from the battlefield.

After the battle, Vasak does everything to ensure peace reigns in the country. Yegheše writes that he urges those hiding in the fortresses to surrender and submit to order. However, the Vardananks do not comply, and Vasak is forced to resort to violence to establish law and order in his country.

Despite the defeat, Vasak’s enemies were not asleep. They complained to the Persian court, placing all the blame for the uprising on Vasak. The Persian court, naturally, after pacifying the country, had to get rid of Vasak Syuni. Firstly, he was essentially the initiator of the uprising and desired the country’s independence. Moreover, by removing Vasak from the arena, Yazdegerd would appease not only the Armenian clergy, but, equally importantly, Byzantium.

On the way to Ctesiphon, Vasak cares for the needs of the captive clergy and nakharars and says during a conversation that a unique opportunity has opened up to restore the country’s independence. Alas, this was not part of the plans of the Armenian church, and as Parpetsi notes, priest Ghevond answers these aspirations of Vasak: “The devil… makes you think that now the Persian court for the kingdom of the Armenian land can render a reward worthy of your labors. They cannot give you anything in return. But truly, if you carry your living head on your shoulders to Armenia, it means God has not spoken to me.” This is direct testimony that restoring the country’s independence was not the concern of the Armenian church.

In any case, at the court Vasak was met with pomp and honors, but the Armenian clergy slandered him. In their complaint, they noted, among other sins, that Vasak aspired to royal power, meaning independence.

The king deprived Vasak of the headship of the Syunik house, and all his property was confiscated. Vasak was imprisoned in the land of Hyrcania.

The ill-fated prince died around 455 AD, far from his homeland, in captivity. According to some specialists, the remains of Brave Vasak were nevertheless laid to rest in the cemetery of Aghavnatot (Angelahot) not far from his birthplace — the capital of the Syunik land, Shagat.

Հատվածը մասամբ ստեղծվել է Ալբերտ Միքայելյանի կողմից – Этот отрывок был частично создан Альбертом Микаеляном – The excerpt was partially created by Albert Mikayelyan.

Հատվածը մասամբ ստեղծվել է gemin, Этот отрывок был частично создан gemin,The excerpt was partially gemincreated by gemni

Поскольку соседи с востока, которые за 100 лет 4 раза привыкли меня название своего народа, не говоря уже про алфавит, в стремлении обесценить все армянское говорят, мол армянский алфавит взял за основу эфиопский, вот мнение ИИ на этот счет:

1. Что видно на сравнении?

• Многие армянские и эфиопские буквы имеют схожую геометрическую форму (например, Ա – ሀ, Ք – በ, Գ – ገ, Տ – ተ и др.).

• Сходство особенно заметно в большинстве согласных (около 29 из 38 армянских букв, по данным исследования 2026 года с использованием машинного анализа).

• Однако звучание букв НЕ СОВПАДАЕТ.

• Это внешнее сходство НЕ ДОКАЗЫВАЕТ, что одна письменность произошла от другой.

2. Возможные объяснения сходства

• ОБЩИЕ древние графические традиции (например, южноаравийское письмо как исток эфиопского).

• ПАРАЛЛЕЛЬНОЕ РАЗВИТИЕ в условиях схожей культурной среды.

• ВЛИЯНИЕ более древних письменностей региона.

3. Исторический контекст

• Армянский алфавит – 405 год (Месроп Маштоц).

• Эфиопское письмо – IV век (из южноаравийского письма, но с собственной эволюцией).

Անդրկովկասի քարտեզ. Карта Закавказского края. Transcaucasian map http://arbugo.am/

Կոմիտաս Պատարագ Պատարագ – Комитас литургия – Komitas Divine Liturgy http://arbugo.am/

Մեծ Հայք – Great Armenia – Великой Армении

Մեծ Հայքի արքունիքի, բդեշխութիւնների եւ աւագ ու կրտսէր նախարարական տոհմերի հողային տիրոյթների քարտէզը։ 298-387թթ.։

Map of land holdings of the royal court, bdeshkhs (border principalities), and senior and junior princely families of Great Armenia. 298-387.

Карта земельных владений царского двора, бдешхов (приграничных княжеств) и старших и младших княжеских родов Великой Армении. 298-387.

Ֆաբրիցիովարտան Մարինի․ «Արխիվներում հայտնաբերված 1880 թվականի ամերիկյան քարտեզ։ Դիարբեքիրից մինչև Բաքու ձգվող տարածքը նշված է որպես Հայաստան։ Քանի որ խոսքը քարտեզների մասին է, ես ևս հիշեցի այս քարտեզները։ Նայեք 1880 թվականի այս ամերիկյան քարտեզին․ տեսեք, թե որտեղ է գտնվում Հայաստանը, իսկ որտեղ՝ Ադրբեջանը։ Դիարբեքիրից մինչև Բաքու ընկած տարածքը նշված է որպես Հայաստան, մինչդեռ Ադրբեջանը գտնվում է Անդրկովկասից դուրս՝ Արաքս գետից հարավ՝ Իրանի տարածքում»։

Реконструкция внешности людей, живших около 3.000 лет назад на западном берегу оз. Севан – XI-XI века д.н.э.