Հայաստանի գլխավոր թագավորների աթոռանիստների (մայրաքաղաքների ու բերդ-ամրոցների) ամփոփ ուղեցույց – Краткий путеводитель по столицам и крепостям главных царей Армении – A brief guide to the capitals and fortresses of the main kings of Armenia

Հայաստանի գլխավոր թագավորական դինաստիաների, նրանց նշանավոր գահակալների և համապատասխան աթոռանիստների (մայրաքաղաքների ու բերդ-ամրոցների) ամփոփ ուղեցույցը, որը կարող եք օգտագործել որպես փաստաթուղթ։

1. Հայկազունիների ժամանակաշրջան (Առասպելական ու վաղ պատմական շրջան)

• Հայկ Նահապետ (Ք.ա. III հազարամյակ)
  • Աթոռանիստ/Բնակատեղի՝ Հայկաշեն (Տուրուբերան նահանգի Հարք գավառում, Վանա լճից հյուսիս)։ Տիտանյան Բելի դեմ հաղթանակից հետո Հայկն իր անունով հիմնեց այս առաջին տոհմական բնակավայրը։
  • Ամրոց/Պաշտպանական կետ՝ Գերեզմանք (Հայկաբերդ)։ Վանա լճի հարավ-արևելքում՝ այն վայրում, որտեղ սպանվեց Բելը, Հայկը կառուցեց բերդաքաղաք, որը դարձավ հայերի առաջին հենակետերից մեկը։
• Արամանյակ (Հայկի որդին)
  • Աթոռանիստ՝ Արագածոտն (Արագածի ստորոտ)։ Բնակչության աճի պատճառով տեղափոխվեց հյուսիս և հիմնեց նոր բնակավայրեր Արագած լեռան շրջակայքում։
• Արամայիս (Արամանյակի որդին)
  • Աթոռանիստ՝ Արմավիր։ Արաքս գետի հին հունի մոտ՝ բլրի վրա, հիմնեց Հայկազունիների առաջին խոշոր վարչական կենտրոնը, որը հետագայում ծառայեց նաև հաջորդ դինաստիաներին։
• Շարա (Արամայիսի որդին)
  • Աթոռանիստ/Դաստակերտ՝ Շարայիս (Շիրակ)։ Արագածի հյուսիսային կողմում հիմնեց պտղաբեր ու հացառատ բնակավայրեր, որոնցից առաջացավ Շիրակի անվանումը։
• Արամ Հայկազունի (Ք.ա. II հազարամյակի սկիզբ / կամ IX դար)
  • Աթոռանիստ՝ Արմավիր (ընդարձակեց և ամրացրեց)։ Նրա օրոք երկիրը ստացավ «Արմենիա» անունը։ Արևմուտքում հիմնեց երկրորդական հենակետ-նստավայր՝ Մաժակ-Կեսարիան (Կապադովկիայում)։
• Պարույր Սկայորդի (Ք.ա. VII դար, առաջին թագադրված Հայկազունին)
  • Աթոռանիստ/Ամրոց՝ Արմավիր / Տուշպա (շրջան)։ Նա Ասորեստանի դեմ դաշինք կնքեց Մարաստանի հետ և պաշտոնապես ճանաչվեց Հայաստանի թագավոր։

1. Վանի (Արարատյան) թագավորություն (Ուրարտու)

• Արամե (մոտ Ք.ա. 860–840 թթ.)
  • Աթոռանիստ/Ամրոց՝ Արզաշկուն (նախնական մայրաքաղաք, ճշգրիտ տեղադրությունը վիճելի է, ենթադրաբար Մանազկերտի շրջանում)։
• Սարդուրի Ա (մոտ Ք.ա. 840–825 թթ.)
  • Աթոռանիստ/Պալատ՝ Տուշպա (Վան)։ Նրա ժամանակ հիմնադրվեց Վանի հզոր միջնաբերդը, որը դարձավ պետության գլխավոր կենտրոնը։
• Արգիշտի Ա (Ք.ա. 786–764 թթ.)
  • Աթոռանիստ/Ամրոցներ՝ Տուշպայից բացի հիմնադրեց Էրեբունի (Երևան) և Արգիշտիխինիլի (Արմավիր) բերդ-քաղաքները՝ հզոր պալատական համալիրներով։
• Ռուսա Բ (Ք.ա. 685–645 թթ.)
  • Աթոռանիստ/Պալատ՝ Թեյշեբաինի (Կարմիր բլուր, Երևան) և Ռուսախինիլի (Թոփրակ կալե, Վանի մոտ)։

2. Երվանդունյաց թագավորություն

• Երվանդ Ա Սակավակյաց (Ք.ա. VI դար)
  • Աթոռանիստ՝ Արմավիր։ Կիրառվում էր որպես քաղաքական ու հոգևոր կենտրոն։
  • Ամրոց/Պալատ՝ Քաղաքն ուներ միջնաբերդ՝ բլրի վրա, որտեղ գտնվում էին տոհմական գանձարանն ու տաճարները։
• Երվանդ Դ Վերջին (Ք.ա. III դարի վերջ)
  • Աթոռանիստ՝ Երվանդաշատ։ Արմավիրից ջրի պակասի պատճառով արքան Ախուրյան և Արաքս գետերի միախառնման վայրում հիմնեց նոր, հզոր մայրաքաղաք։
  • Ամրոց և Պալատ՝ Երվանդաշատն ուներ անառիկ միջնաբերդ՝ բարձր բլրի վրա, շրջապատված վիթխարի պարիսպներով, որոնց մեջ մտցված էին երկաթե սեպեր։ Բլրի ներսում կառուցված էր շքեղ արքայական պալատը։
  • Այլ կառույցներ՝ Բագարան (սրբավայր-քաղաք, որտեղ տեղափոխվեցին քրմապետական աթոռն ու կուռքերը) և Երվանդակերտ (արքայական շքեղ դաստակերտ-ամառանոց՝ Արաքսի հովտում)։

3. Արտաշեսյանների թագավորություն

• Արտաշես Ա (Ք.ա. 189–160 թթ.)
  • Աթոռանիստ՝ Արտաշատ (հիմնադրվել է Ք.ա. 176 թ.-ին)։ Կառուցվել է հռչակավոր կարթագենացի զորավար Հաննիբալի նախագծով, ինչի պատճառով հռոմեացիներն այն անվանում էին «Հայկական Կարթագեն»։
  • Ամրոց/Պալատ՝ Քաղաքը տարածված էր Արաքսի ափին գտնվող 12 բլուրների վրա (ներկայիս Խոր Վիրապի տարածքը)։ Բլուրները միացված էին պարիսպներով, իսկ ամենաբարձր բլրի վրա վեր էր խոյանում արքունի միջնաբերդն ու պալատական համալիրը։ Քաղաքը պաշտպանված էր նաև ջրային խանդակով։
• Տիգրան Բ Մեծ (Ք.ա. 95–55 թթ.)
  • Աթոռանիստ՝ Տիգրանակերտ (Աղձնիք նահանգում, Արևմտյան Տիգրիսի վտակների մոտ)։ Քանի որ Արտաշատը մնացել էր կայսրության հյուսիսում, Տիգրանը հիմնեց նոր, աշխարհագրորեն կենտրոնական մայրաքաղաք։
  • Ամրոց/Պալատ՝ Տիգրանակերտն ուներ 25 մետր բարձրությամբ հաստ պարիսպներ, որոնց ներսում կառուցված էին ախոռներ ու պահեստներ։ Արքայական շքեղ պալատը կառուցված էր քաղաքից դուրս՝ արվարձանում, շրջապատված հսկայական պարտեզներով, որսատեղիներով, արհեստական լճերով և ամրացված առանձին միջնաբերդով։ Քաղաքում կար նաև հունական ոճի թատրոն։
  • Երկրորդական աթոռանիստներ՝ Արտաշատ (հյուսիսային մայրաքաղաք) և Մծբին (միջազգային առևտրի կենտրոն)։

4. Արշակունյաց թագավորություն

• Տրդատ Ա (54–88 թթ.)
  • Աթոռանիստ՝ Արտաշատ։ Հռոմի Ներոն կայսեր տված գումարներով վերաշինեց հռոմեացիների կողմից ավերված Արտաշատը։
  • Ամրոց/Պալատ՝ Գառնիի ամրոց։ Տրդատ Ա-ն հիմնովին վերակառուցեց Գառնիի հնագույն ամրոցը, կառուցեց հեթանոսական տաճարը, արքայական բաղնիքը և ամառային պալատական համալիրը՝ Արշակունի թագավորների ու արքայադուստրերի հանգստի համար։
• Վաղարշ Ա (117–144 թթ.)
  • Աթոռանիստ՝ Վաղարշապատ (նախկին Վարդգեսավանը)։ Պատնեշեց ու պարսպապատեց քաղաքը՝ այն դարձնելով երկրորդ պաշտոնական աթոռանիստը։
• Խոսրով Գ Կոտակ (330–338 թթ.)
  • Աթոռանիստ՝ Դվին։ Արաքսի հունի փոփոխության և Արտաշատի ճահճացման պատճառով արքունիքը տեղափոխեց Դվին բլրի վրա։
  • Ամրոց/Պալատ՝ Դվինն ուներ հզոր բարձրադիր միջնաբերդ, որտեղ կառուցվեց մեծաշուք արքունական պալատը (հետագայում այնտեղ բնակվում էին նաև մարզպանները և կաթողիկոսը)։ Քաղաքի մոտակայքում արքան տնկեց «Խոսրովակերտ» արհեստական անտառը, որը ծառայում էր որպես ռազմական մարզումների և որսի վայր։
• Արշակ Բ (350–368 թթ.)
  • Ամրոց/Գանձարան՝ Արտագերս բերդ (Արշարունիք գավառում)։ Սա Արշակունիների ամենաանառիկ ամրոցն էր, որտեղ պահվում էր պետական գանձարանը։ Շապուհ II-ի արշավանքի ժամանակ Փառանձեմ թագուհին 11,000 զորականներով ավելի քան մեկ տարի այստեղ դիմադրեց պարսկական բանակին։
  • Արքայական Քաղաք՝ Արշակավան (Արարատի ստորոտին, հիմնադրվել է որպես արքայական հենարան, բայց ավերվել նախարարների կողմից)։

5. Բագրատունյաց թագավորություն (885–1045 թթ.)

• Աշոտ Ա Մեծ և Սմբատ Ա (885–914 թթ.)
  • Աթոռանիստ՝ Բագարան, ապա Երազգավորս (Շիրակավան)։ Սրանք ամրացված քաղաք-ամրոցներ էին Շիրակի շրջանում, որոնք հարմար էին արաբական արշավանքներից արագ պաշտպանվելու համար։
• Աբաս Ա (928–953 թթ.)
  • Աթոռանիստ՝ Կարս։ Գետի ափին գտնվող բարձր ժայռի վրա արքան կառուցեց Կարսի անառիկ բերդը (Կենտրոնական միջնաբերդը), հիմնեց արքունի պալատը և Սուրբ Առաքելոց եկեղեցին։
• Աշոտ Գ Ողորմած (953–977 թթ.)
  • Աթոռանիստ՝ Անի (961 թ.-ին հռչակվեց մայրաքաղաք)։ Կառուցեց քաղաքի առաջին պարիսպները («Աշոտաշեն պարիսպներ»)։
• Գագիկ Ա (989–1020 թթ. – Բագրատունյաց հզորացման գագաթնակետը)
  • Աթոռանիստ՝ Անի։
  • Ամրոց և Պալատ՝ Կառուցվեցին հսկայական «Սմբատաշեն պարիսպները»՝ աշտարակներով ու խանդակներով։ Անիի հարավային մասում՝ բարձր հրվանդանի վրա, գտնվում էր Անիի Միջնաբերդը։ Միջնաբերդի ներսում վեր էր խոյանում Բագրատունիների արքունի պալատը՝ իր շքեղ դահլիճներով, սյունասրահներով և բաղնիքներով։ Կառուցվեց նաև Գագկաշեն (հովվաշեն) հռչակավոր տաճարը։

6. Կիլիկյան Հայկական Թագավորություն (1080–1375 թթ.)

• Ռուբեն Ա և Կոստանդին Ա (1080–1100 թթ.)
  • Աթոռանիստ/Ամրոցներ՝ Կոպիտառ և Բարձրբերդ։ Լեռնային Կիլիկիայի դժվարամատչելի, ժայռերի մեջ փորված բերդեր էին, որոնք ծառայում էին և՛ որպես բնակատեղի, և՛ որպես ռազմական հենակետ։
• Թորոս Ա (1100–1129 թթ.)
  • Աթոռանիստ/Ամրոց՝ Վահկա բերդ։ Կիլիկիայի ամենահզոր ամրոցներից մեկը (Կալուտա գետի մոտ)։ Թորոսը գրավեց այն հույներից, ընդարձակեց պարիսպները, կառուցեց իշխանական պալատն ու տոհմական դամբարանը։
• Լևոն Բ Մեծագործ (Թագավոր՝ 1198–1219 թթ.)
  • Աթոռանիստ՝ Սիս (դարձավ համահայկական մայրաքաղաք)։
  • Ամրոց և Պալատ՝ Սիս քաղաքի վերևում գտնվում էր եռաշերտ պաշտպանությամբ Սսի միջնաբերդը։ Այստեղ էր գտնվում «Դարպաս» կոչվող արքունի շքեղ պալատը՝ ընդունելությունների դահլիճներով, որտեղ պահվում էին թագավորական արխիվն ու գանձերը։
  • Ռազմավարական այլ ամրոցներ՝ Անավարզա (հին կենտրոնը՝ վիթխարի ժայռի վրա), Լևոնկլա, Կոռիկոս (ծովային բերդ-նավահանգիստ) և Մուտ (Մութ)։

Վասպուրականի թագավորություն (Արծրունիներ)` Մայրաքաղաքը սկզբում Վանն էր, հետո՝ Ոստանը (Ռշտունիք գավառում) և Աղթամար կղզին, որը նաև կաթողիկոսական աթոռանիստ էր։

Կարսի (Վանանդի) թագավորություն` Մայրաքաղաքն ու հիմնական աթոռանիստը Կարս քաղաքն էր։

Լոռու (Տաշիր-Ձորագետի) թագավորություն (Կյուրիկյաններ)` Առաջին կենտրոնը Սամշվիլդե բերդաքաղաքն էր (այժմ Վրաստանի տարածքում), իսկ հետագայում՝ Լոռե բերդը (Լոռի բերդաքաղաքը)։

Սյունիքի թագավորություն` Մայրաքաղաքը սկզբում Սյունի (Շաղատ) գյուղաքաղաքն էր, իսկ հետո տեղափոխվեց ավելի ամուր Կապան քաղաք (Կապան բերդ)։ Հոգևոր խոշոր կենտրոնն ու եպիսկոպոսանիստը Տաթևի վանքն էր։

Փարիսոսի թագավորություն (Արցախ/Ուտիք)` Կենտրոնը Փարիսոս բերդաքաղաքն էր (ներկայիս Ադրբեջանի տարածքում՝ Շամխորի շրջանում)։

Խաչենի իշխանություն (Արցախ)` Տարբեր շրջաններում աթոռանիստ-կենտրոններ են եղել Խաչենաբերդը (Հավկախաղաց), Կաչաղակաբերդը և Ծար ավանը, իսկ հոգևոր կենտրոնը՝ Գանձասարի վանքը։

Ամփոփիչ հուշաթերթիկ (Փաստաթղթի համար)

• Հայկազունիներ՝ Հայկաշեն, Արմավիր (Արմավիրի բլրի միջնաբերդ)։
• Երվանդունիներ՝ Երվանդաշատ (Արքունի պալատ և երկաթագամ պարիսպներ)։
• Արտաշեսյաններ՝ Արտաշատ (12 բլուրների միջնաբերդ), Տիգրանակերտ (Արտաքաղաքային շքեղ պալատ)։
• Արշակունիներ՝ Դվին (Միջնաբերդի պալատ), Գառնի (Ամառային պալատ), Արտագերս (Գանձարան-ամրոց)։
• Բագրատունիներ՝ Կարս (Կարսի բերդ), Անի (Միջնաբերդի մեծ արքունի պալատ)։
• Ռուբինյաններ/Հեթումյաններ՝ Սիս (Արքունի «Դարպաս» պալատ և եռաշերտ միջնաբերդ), Վահկա բերդ։

Առաջի Հանրապտություն Մայրաքաղաքը Երևան

Երկրորդ Հանրապետության Մայրաքաղաքը Երևան

Լեռնահայաստան Մայրաքաղաքը Գորիս

Երրրորդ Հանրապետության Մայրաքաղաքը Երևան

Краткое руководство по основным царским династиям Армении, их выдающимся правителям, а также их столицам и крепостям, которое вы можете использовать в качестве справочника.

1. Период Айказуни (мифический и раннеисторический период)

Айк Нахапет (3-е тысячелетие до н.э.)

Место жительства: Айкашен (в провинции Харк провинции Туруберан, к северу от озера Ван). После победы над титаном Белом Айк основал это первое династическое поселение от своего имени.

Крепость/оборонительный пункт: Герезманк (Айкаберд). На юго-востоке озера Ван, на месте гибели Бела, Айк построил город-крепость, который стал одним из первых оплотов армян.

Араманьяк (сын Айка)

Место жительства: Арагацотн (у подножия Арагаца). В связи с ростом населения он переместился на север и основал новые поселения вокруг горы Арагац.

Арамаис (сын Араманьяка)

Аторанист: Армавир. Он основал первый крупный административный центр хайказуни на холме у старого русла реки Аракс, который впоследствии обслуживал следующие династии.

Шара (сын Арамаиса)

Аторанист/Дастакерт: Шараис (Ширак). Он основал плодородные и богатые зерном поселения на северной стороне Арагаца, от которого и произошло название Ширак.

Арам Хайказуни (начало 2-го тысячелетия до н.э. / или IX век)

Аторанист: Армавир (расширял и укреплял). Во время его правления страна получила название «Армения». Он основал второстепенную крепость-поселение на западе, Мажак-Кесарию (в Каппадокии).

Паруйр Скиорд (VII век до н.э., первоначально коронованный как Айказуни)

Дворец: Армавир/Тушпа (регион). Он заключил союз с Марданой против Ассирии и был официально признан царём Армении.

1. Ванское (Араратское) царство (Урарту)

Араме (ок. 860–840 до н.э.)

Дворец: Арзашкун (первоначальная столица, точное местоположение оспаривается, предположительно в районе Маназкерта).

Сардури I (ок. 840–825 до н.э.)

Дворец: Тушпа (Ван). Во время его правления была основана могущественная цитадель Ван, ставшая главным центром государства.

Аргишти I (786–764 до н.э.)

Дворцы: Помимо Тушпы, он основал города-крепости Эребуни (Ереван) и Аргиштихинили (Армавир) с мощными дворцовыми комплексами.

Руса II (685–645 до н.э.)

Дворцы: Тейшебайни (Кармир Блур, Ереван) и Русахинили (Топрак Кале, близ Вана).

2. Ервандунское царство

Ерванд I Сакавакяц (VI век до н.э.)

Дворец: Армавир. Служил политическим и духовным центром.

Дворец: В городе была цитадель на холме, где располагались царская казна и храмы.

Ерванд IV Последний (конец III века до н.э.)

Столица: Ервандашат. Из-за нехватки воды из Армавира царь основал новую, могущественную столицу в месте слияния рек Ахурян и Аракс.

Крепость и дворец: Ервандашат имел неприступную цитадель на высоком холме, окруженную огромными стенами, в которые были вставлены железные клинья. Внутри холма был построен великолепный царский дворец.

Другие сооружения: Багаран (город-святилище, куда были перенесены церковный трон и идолы) и Ервандакерт (великолепный царский дастакерт — летняя резиденция в долине Аракс).

3. Династия Артаксеркса

Арташ I (189–160 до н.э.)

Столица: Арташат (основан в 176 г. до н.э.). Он был построен знаменитым карфагенским полководцем Ганнибалом, поэтому римляне называли его «армянским Карфагеном».

Крепость/Дворец: Город раскинулся на 12 холмах на берегах реки Аракс (территория современного Хор-Вирапа). Холмы были соединены стенами, а на самом высоком холме возвышалась царская цитадель и дворцовый комплекс. Город также был защищен рвом.

Тигран II Великий (95–55 до н.э.)

Правление: Тигранакерт (в провинции Агдзник, недалеко от притоков Западного Тигра). Поскольку Арташат оставался на севере империи, Тигран основал новую, географически центральную столицу.

Крепость/Дворец: Тигранакерт имел толстые стены высотой 25 метров, внутри которых были построены конюшни и склады. Роскошный царский дворец был построен за городом, в пригороде, в окружении обширных садов, охотничьих угодий, искусственных озер и отдельной укрепленной цитадели. В городе также был театр в греческом стиле.

Второстепенные столицы: Арташат (северная столица) и Мцбин (центр международной торговли).

4. Аршакунидское царство

Трдат I (54–88)

Столица: Арташат. На средства, предоставленные римским императором Нероном, он восстановил Арташат, разрушенный римлянами.

Крепость/Дворец: крепость Гарни. Трдат I полностью восстановил древнюю крепость Гарни, построил языческий храм, царскую баню и летний дворцовый комплекс для отдыха царей и принцесс Аршакунидов.

Вагарш I (117–144)

Столица: Вагаршапат (ранее Вардгесаван). Он укрепил и обнес город стенами, сделав его второй официальной столицей.

Хосров III Котак (330–338)

Столица: Двин. В связи с изменением русла Аракса и затоплением Арташата, он перенёс двор на холм Двин.

Крепость/Дворец: В Двине находилась мощная высокая цитадель, где был построен роскошный царский дворец (позже там также жили марзпаны и католикос). Неподалеку от города царь высадил искусственный лес «Хосровакерт», который служил военным укреплением.

A brief guide to the main royal dynasties of Armenia, their notable rulers and their respective capitals and fortresses, which you can use as a reference.

1. The Haykazuni Period (Mythical and Early Historical Period)

Hayk Nahapet (3rd millennium BC)

Residence: Haykashen (in the Hark province of the Turuberan province, north of Lake Van). After his victory over the Titan Bel, Hayk founded this first dynastic settlement in his own name.

Fortress/Defensive Point: Gerezmanq (Haykaberd). In the southeast of Lake Van, at the site where Bel was killed, Hayk built a fortress city, which became one of the first strongholds of the Armenians.

Aramanyak (Hayk’s son)

Residence: Aragatsotn (at the foot of Aragats). Due to population growth, he moved north and founded new settlements around Mount Aragats.

Aramayis (son of Aramanyak)

Athoranist: Armavir. He founded the first major administrative center of the Haykazunis on a hill near the old bed of the Araks River, which later served the following dynasties.

Shara (son of Aramayis)

Athoranist/Dastakert: Sharayis (Shirak). He founded fertile and grain-rich settlements on the northern side of Aragats, from which the name Shirak originated.

Aram Haykazuni (beginning of the 2nd millennium BC / or 9th century)

Athoranist: Armavir (expanded and fortified). During his reign, the country received the name “Armenia”. He founded a secondary stronghold-settlement in the west, Mazhak-Kesaria (in Cappadocia).

Paruyr Skyord (7th century BC, first crowned Haykazuni)

Palace/Palace: Armavir / Tushpa (region). He concluded an alliance with Mardana against Assyria and was officially recognized as the king of Armenia.

1. Van (Araratian) Kingdom (Urartu)

Arame (c. 860–840 BC)

Palace/Palace: Arzashkun (original capital, exact location disputed, presumably in the Manazkert region).

Sarduri I (c. 840–825 BC)

Palace/Palace: Tushpa (Van). During his reign, the powerful citadel of Van was founded, which became the main center of the state.

Argishti I (786–764 BC)

Palaces: In addition to Tushpa, he founded the fortress-cities of Erebuni (Yerevan) and Argishtikhinili (Armavir), with powerful palace complexes.

Rusa II (685–645 BC)

Palaces: Teishebaini (Karmir Blur, Yerevan) and Rusakhinili (Toprak Kale, near Van).

2. Yervandunian Kingdom

Yervand I Sakavakyats (6th century BC)

Palace: Armavir. It served as a political and spiritual center.

Palace: The city had a citadel on a hill, where the royal treasury and temples were located.

Yervand IV the Last (end of the 3rd century BC)

Capital: Yervandashat. Due to the lack of water from Armavir, the king founded a new, powerful capital at the confluence of the Akhuryan and Araks rivers.

Fortress and Palace: Yervandashat had an impregnable citadel on a high hill, surrounded by huge walls, into which iron wedges were inserted. Inside the hill was built a magnificent royal palace.

Other structures: Bagaran (a sanctuary-city, where the ecclesiastical throne and idols were moved) and Yervandakert (a magnificent royal dastakert-summer residence in the Araks valley).

3. Artaxerxes Dynasty

Artashes I (189–160 BC)

Capital: Artashat (founded in 176 BC). It was built by the famous Carthaginian general Hannibal, which is why the Romans called it “Armenian Carthage”.

Fortress/Palace: The city was spread over 12 hills on the banks of the Araxes River (the area of ​​present-day Khor Virap). The hills were connected by walls, and on the highest hill rose the royal citadel and palace complex. The city was also protected by a moat.

Tigran II the Great (95–55 BC)

Reign: Tigranakert (in the province of Agdhznik, near the tributaries of the Western Tigris). Since Artashat remained in the north of the empire, Tigran founded a new, geographically central capital.

Fortress/Palace: Tigranakert had thick walls 25 meters high, inside which stables and storehouses were built. The luxurious royal palace was built outside the city, in the suburbs, surrounded by vast gardens, hunting grounds, artificial lakes and a separate fortified citadel. The city also had a Greek-style theater.

Secondary capitals: Artashat (northern capital) and Mtsbin (international trade center).

4. Arshakunid Kingdom

Trdat I (54–88)

Capital: Artashat. With funds provided by the Roman Emperor Nero, he rebuilt Artashat, which had been destroyed by the Romans.

Fortress/Palace: Garni Fortress. Trdat I completely rebuilt the ancient fortress of Garni, built a pagan temple, a royal bath and a summer palace complex for the recreation of the Arshakunid kings and princesses.

Vagharsh I (117–144)

Capital: Vagharshapat (formerly Vardgesavan). He fortified and walled the city, making it the second official capital.

Khosrov III Kotak (330–338)

Capital: Dvin. Due to the change in the course of the Araks and the swamping of Artashat, he moved the court to the Dvin hill.

Fortress/Palace: Dvin had a powerful high citadel, where the luxurious royal palace was built (later the marzpans and the Catholicos also lived there). Near the city, the king planted the artificial forest “Khosrovakert”, which served as a military

1907 թվականի հուլիսի 8-ին ՀՀ Տավուշի մարզի Նորաշեն գյուղում- ծնվել է Արտավազդ Արշակի Ավագյանը-

կենսաբան և ծագումնաբան։ ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ 1946 թվականից։ուսումնասիրում էր բույսերի զարգացումը։ Արտավազդ Ավագյանի հետազոտությունները նվիրված են բուսական օրգանիզմների աճման ու զարգացման նպատակադիր ղեկավարման խնդիրներին, բույսերի բեղմնավորման երևույթների բացահայտմանը, ստադիականության տեսությանը, վեգետատիվ հիբրիդացմանը։ Տվել է բուսական օրգանիզմների երիտասարդացման երևույթի նոր մեկնաբանություն։

8 июля 1907 года в селе Норашен Тавушской области РА родился Артавазд Аршаки Авагян – биолог и специалист по генеалогии.  Член-корреспондент АН СССР с 1946 г. Изучал развитие растений.  Исследования Артавазда Авагяна посвящены проблемам целенаправленного управления ростом и развитием растительных организмов, открытию явлений оплодотворения растений, теории стадиальности и вегетативной гибридизации.  Дал новую  интерпретация явления омоложения растительных организмов.

On July 8, 1907, Artavazd Arshaki Avagyan – biologist and genealogist – was born in Norashen village of Tavush region of RA.  Corresponding member of the Academy of Sciences of the USSR since 1946. He studied the development of plants.  Artavazd Avagyan’s researches are devoted to the problems of purposeful management of the growth and development of plant organisms, the discovery of the phenomena of plant fertilization, the theory of stadiality, and vegetative hybridization.  A new interpretation of the phenomenon of rejuvenation of plant organisms was given.

ԱՐԵՎԻԿ – ,,Երկիր Անառիկ,, խոսքերը, երաժշտությունը, գործիքավորումը Վահե Հայրապետյանի

Սուլթան կուզե ջարդել մեզի զարդին լաո մեռնիմ Քզի – султан хочет разбить всех нас вставай мой сын мой дорогой – sultan want to break or as weykamp my san ,my dear san

Սա հայության շրջանում անչափ սիրված երգերից մեկն է: Ընդունված է համարել, որ այս երգի հեղինակը աշուղ Ֆահրադն է, սակայն կա տեսակետ, որ Ֆահրադը միայն մշակել է վաղուց գոյություն ունեցող ժողովրդական երգը: Եվ հավանաբար ա՛յս է պատճառը, որ այն հայտնի է մի քանի տարբերակներով, որոնցից մի քանիսում խոսվում է հայդուկապետ Արաբոյի մասին, իսկ մյուսներում չի հիշատակվում նրա անունը: Սակայն այն տարբերակներում էլ, ուր հիշատակվում է Արաբոն, արդեն չի գիտակցվում իբրև իրական պատմական անհատ, այլ նա արդեն հանդես է գալիս որպես ազատամարտիկի հավաքական կերպար:
Այս երգը հորինված է ավանդական օրորների նմանությամբ, սակայն հակառակ նպատակադրությամբ՝ ոչ թե քնեցնելու, այլ արթնացնելու, ոտքի հանելու և ի զեն կոչելու մանկանը: Կենտրոնական դեմքը մայրն է, որը հայ ժողովրդի անունից իր մանկանը պատմում է Մշո հայության (որոշ տարբերակներում՝ հայության առհասարակ) թշվառ վիճակի մասին. թուրքական կառավարության հայահալած վերաբերմունքի, դաժան հարկահանության, կեղեքումների ու կոտորածների պատճառով խեղճ մշեցին մեռավ լալով, փախչելով հայրենի հարազատ վայրերից և օտար երկրներում դեգերելով: Ապա մայրը կոչ է անում որդուն՝ «Զարթի՛ր, լաո, մեռնիմ քըզի»: Այս տողը կրկնվում է յուրաքանչյուր քառատողի վերջում և բացահայտում երգի հիմնական տրամադրությունը. իսկ այն պայքարի կոչ է՝ ուղղված ամբողջ հայությանը: Հաջորդ հատվածում մայրը հայտնում է, որ թուրք ասկյարը սպանել է հայության պաշտպան, ապավեն Ջոջ (Մեծ) Ապոյին, որ նույն Արաբոն է, և մեր ժողովրդի հույսը թողել է օրորոցի վրա: Այսինքն համիդյան ջարդերին զոհ գնացին մեծահասակ տղամարդիկ, որոնք պետք է պաշտպանեին իրենց ընտանիքներն ու հայրենակիցներին, և մեր ժողովրդի պաշտպանության հույսը մնացին այս ամենին դեռ անտեղյակ և իրենց ժողովրդի ցավին դեռևս անհաղորդ մանուկները, որոնք քնած են օրորոցներում: Երգի տարբերակներից մեկի վերջին քառատողում մայրը քնած մանկանը հայտնում է, որ սուլթան Համիդը զորք ժողովել, եկել արդեն Մշո բերդն է պատել և ուզում է բռնել նաև իրենց՝ մորը և մանկանը, խաթարել նաև մանկան քունը: Եվ դարձյալ կոչ է անում. «Զարթի՛ր լաո, մեռնիմ քըզի», կարծես ասել ուզելով, որ ջոջերի՝ մեծերի կորստից հետո հայ մանուկն այլևս խաղաղ քնի իրավունք չունի, նա պետք է արագ մեծանա և շարունակի իր հոր պայքարը:

Here are the full lyrics to the iconic Armenian patriotic song “Zartir Lao” (Զարթի՛ր, լա՛օ)

Զարթի՛ր, լա՛օ (Zartir Lao) I Version

Չուր երբ մնամ էլու դռներ,
Էրթամ ժողվիմ զիմ խեղճ գառներ,
Սուքեմ զիմ բաղչայի ծառներ,
Զարթի’ր, լա’ո, մռնիմ քզի:

Խեղճ մշեցին մեռավ լալով,
Օտար երկրներ ման գալով,
Մեռավ թուրքի խարջը տալով,
Զարթի’ր, լա’ո մռնիմ քզի:

Խուժան ասկյար զորք հավաքեց,
Էկավ Սասնա բերդը պատեց,
Սուլթան կուզե ջնջել մզի,
Զարթի’ր, լա’ո, մռնիմ Քզի:

Դեն իրիշկեք` գալողն ով է,
Քաջ Արաբո բախտավորն է,
Կարմիր Իրիցանց զինվորն է,
Զարթի’ր, լա’ո, մռնիմ Քզի:

Զարթի՛ր, լա՛օ (Zartir Lao) II Version

Խուժան ասկյար զարկեց, գնաց,
Մեր խեղճ մշեցուն կոտորեց,
Սուլթան կուզե ջնջել մեզի․
Զարթի՛ր, լա՛օ, մռնիմ քզի,
Զարթի՛ր, լա՛օ, մռնիմ քզի։

Ի՞նչ անիծեմ էն սուլթանին,
Որ ջնջեց մեր սուրբ օրենքին,
Կոտորեց Մշո Սուրբ Կարապետ․
Զարթի՛ր, լա՛օ, մռնիմ քզի,
Զարթի՛ր, լա՛օ, մռնիմ քզի։

Մշո դաշտ վառվեց, բռնկվեց,
Հազարավոր մարդիկ կոտորվեց,
Էսպես մնանք՝ մենք էլ կերթանք․
Զարթի՛ր, լա՛օ, մռնիմ քզի,
Զարթի՛ր, լա՛օ, մռնիմ քզի։

Համիդ եկավ, զորք ժողովեց,
Եկավ Մշո դաշտը պատեց,
Մեր Սուլթանին (Արաբոյին) սպանեցին․
Զարթի՛ր, լա՛օ, մռնիմ քզի,
Զարթի՛ր, լա՛օ, մռնիմ քզի։

Русский перевод — в рифму

Вражья конница промчалась,
Мушцев кровь в полях осталась,
султан хочет разбить всех нас
вставай мой сын мой дорогой!
вставай мой сын мой дорогой!

Что сказать мне про султана?
Святость нашу жжёт упрямо,
Мушский храм разрушил дотла…
вставай мой сын мой дорогой!
вставай мой сын мой дорогой!

Степь Муша горит, пылает,
Наш народ в огне погибает,
Если ждать — погибнем и мы…
вставай мой сын мой дорогой!
вставай мой сын мой дорогой!

English translation — singable

Cruel soldiers struck and vanished,
From our lands Mush folk were banished,
sultan want to burn or as
Weykap my san ,my dear san!
Weykap my san ,my dear san!

May the Sultan’s name be broken,
Holy laws no longer spoken,
Our Saint Karapet is in pain…
Weykap my san ,my dear san!
Weykap my san ,my dear san!

Fields of Mush are burning, crying,
Thousands of our people dying,
If we stay, we’ll all fade away…
Weykapmy san ,my dear san!
Weykapmy san ,my dear san!

The Song of the Zartni Law in Greek- Το Τραγούδι του Χρυσού Λάος