Հայկական պահանջներ Փարիզ 1919 -Армяне декларируют свои права в Париже в 1919 году – Armenian Claims Paris 1919

Տրիալեթիի մշակույթ – Триалетская культура – Trialeti Culture – თრიალეთის კულტურა

Ազոխ, Ալավերդի,Մեացմոր,Պոռտասառ,Վանաձոր,Ամուրսար,Առենի,Տրիալեթի,Շուլավեր
Азох , Алаверди, Мецамор, Портасар , Ванадзор , Амурсар, Арени, Триалети, Шулавер
Azokh , Alaverdi ,Metshamor ,Portasar ,Vanadzor, Amursar , Areni , Trialeti , Shulaver

Տրիալեթիի մշակույթ – Триалетская культура – Trialeti Culture – თრიალეთის კულტურა

Հնագույն քաղաքակրթության օրրանները Այս վայրերը փաստում են տարածաշրջանի բացառիկ նշանակությունը։ Պոռտասառը (Գյոբեկլի Թեփե) աշխարհի հնագույն տաճարային համալիրն է (մ.թ.ա. X-IX հազ.)։ Ազոխի քարանձավը մարդկության հնագույն կայաններից է։ Առենին հայտնի է աշխարհի ամենահին կաշվե կոշիկով և գինեգործարանով։ Մեծամորը և Շուլավերը փաստում են վաղ երկրագործության և մետաղագործության զարգացումը, իսկ Տրիալեթին՝ միջին բրոնզի դարաշրջանի հզոր մշակույթը։

Պոռտասառը (Գյոբեկլի Թեփե) շատ ավելի հին է (մ.թ.ա. 10-9-րդ հազարամյակ), բայց այն հիմքն է, որի վրա բարձրացան հաջորդող մշակույթները։

Առենին ու Մեծամորը իրենց հզորության գագաթնակետին հասան մի փոքր ավելի ուշ՝ էնեոլիթում և բրոնզի դարում (մ.թ.ա. 5-4-րդ հազարամյակներ)։

Տրիալեթիի մշակույթ

Տրիալեթիի մշակույթը Հարավային Կովկասի միջին բրոնզեդարյան հայտնի մշակույթ է (մ.թ.ա. մոտ 8000–6000 թթ.): Այն բնորոշվում է հսկայական դամբարանաբլուրներով, որոնք պատկանել են տոհմական վերնախավին: Այս մշակույթը հայտնի է մետաղագործության բարձր մակարդակով՝ հատկապես ոսկյա և արծաթյա թասերով, որոնք զարդարված են բարդ դրվագներով և թանկարժեք քարերով: Այն կարևոր կապող օղակ է տարածաշրջանի հնագույն քաղաքակրթությունների զարգացման մեջ:

Շուլավեր-Շոմութեփե մշակույթ Շուլավերը Հարավային Կովկասի ուշ նեոլիթյան և վաղ էնեոլիթյան մշակույթի կարևորագույն կենտրոններից է (մ.թ.ա. VIII–VI հազարամյակներ): Այն տարածված է եղել ժամանակակից Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի տարածքներում: Այս մշակույթի բնորոշ գծերն են կլոր հատակագծով կավաշեն տները, զարգացած երկրագործությունը և խեցեգործությունը: Հատկանշական է, որ հենց այս տարածաշրջանում են հայտնաբերվել խաղողի մշակման և գինեգործության ամենավաղ հետքերը, ինչը վկայում է Կովկասի՝ որպես գինեգործության օրրան լինելու մասին:

Колыбель древних цивилизаций Этот список включает важнейшие археологические памятники. Портасар (Гёбекли-Тепе) признан древнейшим храмовым комплексом в мире. Пещера Азох является стоянкой первобытного человека. Арени прославилась древнейшей винодельней и кожаной обувью. Мецамор и Шулавери свидетельствуют о раннем развитии земледелия и металлургии, а Триалети представляет расцвет культуры эпохи средней бронзы.

Уточнение по хронологии Портасар (Гёбекли-Тепе) значительно старше (X–IX тысячелетия до н. э.), но он послужил тем самым фундаментом, на котором воздвиглись последующие культуры. Что касается Арени и Мецамора, они достигли пика своего могущества несколько позже — в эпохи энеолита и бронзового века (V–IV тысячелетия до н. э.), став важнейшими центрами ранней металлургии и виноделия.

Триалетская культура

Триалетская культура — археологическая культура эпохи средней бронзы (ок. 2100–1500 гг. до н.э.), локализованная в Южном Кавказе. Она знаменита своими богатыми курганами, свидетельствующими о высоком социальном расслоении. Мастера этой эпохи достигли невероятных высот в ювелирном искусстве: всемирно известны золотые и серебряные кубки из Триалети, украшенные чеканкой и вставками из драгоценных камней, что указывает на тесные связи с культурами Ближнего Востока.

Культура Шулавери-Шомутепе Культура Шулавери-Шомутепе — это археологическая культура позднего неолита и раннего энеолита (VIII–VI тыс. до н.э.), охватывающая территории современной Армении, Грузии и Азербайджана. Она известна своими характерными круглыми глинобитными постройками. Жители этой культуры были одними из первых в мире, кто освоил оседлое земледелие и скотоводство. Находки в Шулавери подтверждают, что этот регион является одним из древнейших центров виноделия, где были найдены косточки окультуренного винограда.

Trialeti Culture

Cradles of Ancient Civilization These sites represent milestones in human history. Portasar (Göbekli Tepe) is the world’s oldest known temple complex (10th-9th millennium BC). The Azokh Cave is one of the oldest proto-human habitats. Areni is famous for the world’s oldest leather shoe and winery. Metsamor and Shulaveri highlight the dawn of agriculture and metallurgy, while Trialeti showcases the splendor of the Middle Bronze Age.

Chronological Context Portasar (Göbekli Tepe) is much older, dating back to the 10th–9th millennium BC, but it served as the very foundation upon which subsequent cultures were built. Sites like Areni and Metsamor reached the peak of their influence a bit later, during the Chalcolithic and Bronze Age (5th–4th millennium BC), evolving into major hubs for early winemaking and metal production.

The Trialeti culture is a prominent Middle Bronze Age culture (c. 8000–6000 BC) in the South Caucasus. It is best known for its “elite” burial mounds, or kurgans, which contained lavish grave goods. The culture represents a peak in ancient metalworking; the famous Trialeti gold and silver goblets, intricately decorated with ritual scenes and gemstones, demonstrate sophisticated craftsmanship and far-reaching trade connections with Mesopotamia and Asia Minor.

The Shulaveri-Shomutepe culture is a Late Neolithic to Early Chalcolithic culture (8000–6000 BC) that flourished in the South Caucasus region, including modern-day Armenia, Georgia, and Azerbaijan. It is characterized by circular mud-brick architecture and advanced agricultural practices. Notably, archaeological evidence from Shulaveri sites provides some of the world’s earliest clues for grape domestication and winemaking, cementing the region’s reputation as the “cradle of wine.”

თრიალეთის კულტურა

უძველესი ცივილიზაციის კერები ეს ადგილები წარმოადგენს კაცობრიობის ისტორიის უმნიშვნელოვანეს ძეგლებს. პორტასარი (გებეკლი-თეპე) მსოფლიოს უძველესი ტაძარია. აზოხის მღვიმე პირველყოფილი ადამიანის ერთ-ერთი უძველესი სადგომია. არენი ცნობილია უძველესი ფეხსაცმლით და მეღვინეობით. მეწამორი და შულავერი მოწმობს ადრეულ მიწათმოქმედებასა და მეტალურგიას, ხოლო თრიალეთი წარმოაჩენს შუა ბრინჯაოს ხანის ბრწყინვალებას.

ქრონოლოგიური დაზუსტება პორტასარი (გებეკლი-თეპე) გაცილებით ძველია (ძვ. წ. X–IX ათასწლეულები), თუმცა მან საფუძველი ჩაუყარა შემდგომი კულტურების განვითარებას. რაც შეეხება არენისა და მეწამორს, მათ ძლიერების მწვერვალს მოგვიანებით — ენეოლითისა და ბრინჯაოს ხანაში (ძვ. წ. V–IV ათასწლეულები) მიაღწიეს, როდესაც ისინი ადრეული მეტალურგიისა და მეღვინეობის უმნიშვნელოვანეს ცენტრებად იქცნენ.

თრიალეთის კულტურა — შუა ბრინჯაოს ხანის (ძვ. წ. VIII–VI სს.) ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური კულტურა სამხრეთ კავკასიაში. იგი ცნობილია თავისი გრანდიოზული ყორღანული სამარხებით, რომლებიც ტომთა ბელადებს ეკუთვნოდათ. თრიალეთის კულტურა გამორჩეულია ოქრომჭედლობის მაღალი დონით. განსაკუთრებით აღსანიშნავია თრიალეთის ოქროსა და ვერცხლის თასები, რომლებიც შემკულია რთული ორნამენტებითა და ძვირფასი თვლებით.

შულავერ-შომუთეფეს კულტურა შულავერ-შომუთეფეს კულტურა — გვიანი ნეოლითისა და ადრეული ენეოლითის ხანის (ძვ. წ. VIII–VI ათასწლეულები) არქეოლოგიური კულტურა ცენტრალურ ამიერკავკასიაში. იგი მოიცავს თანამედროვე საქართველოს, სომხეთისა და აზერბაიჯანის ტერიტორიებს. კულტურისათვის დამახასიათებელია წრიული ფორმის ნაგებობები და განვითარებული მიწათმოქმედება. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია შულავერში აღმოჩენილი კულტურული ვაზის წიპწები, რაც ადასტურებს, რომ ეს რეგიონი მეღვინეობის ერთ-ერთი უძველესი კერაა მსოფლიოში.

Շուլավեր-Շոմութեփե մշակույթ – Культура Шулавери-Шомутепе – Shulaveri-Shomutepe Culture – შულავერ-შომუთეფეს კულტურა

Շուլավեր-Շոմութեփե մշակույթ

Շուլավերը Հարավային Կովկասի ուշ նեոլիթյան և վաղ էնեոլիթյան մշակույթի կարևորագույն կենտրոններից է (մ.թ.ա. VI–V հազարամյակներ): Այն տարածված է եղել ժամանակակից Հայաստանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի տարածքներում: Այս մշակույթի բնորոշ գծերն են կլոր հատակագծով կավաշեն տները, զարգացած երկրագործությունը և խեցեգործությունը: Հատկանշական է, որ հենց այս տարածաշրջանում են հայտնաբերվել խաղողի մշակման և գինեգործության ամենավաղ հետքերը, ինչը վկայում է Կովկասի՝ որպես գինեգործության օրրան լինելու մասին:

Культура Шулавери-Шомутепе Культура Шулавери-Шомутепе — это археологическая культура позднего неолита и раннего энеолита (VI–V тыс. до н.э.), охватывающая территории современной Армении, Грузии и Азербайджана. Она известна своими характерными круглыми глинобитными постройками. Жители этой культуры были одними из первых в мире, кто освоил оседлое земледелие и скотоводство. Находки в Шулавери подтверждают, что этот регион является одним из древнейших центров виноделия, где были найдены косточки окультуренного винограда.

Shulaveri-Shomutepe Culture The Shulaveri-Shomutepe culture is a Late Neolithic to Early Chalcolithic culture (6th–5th millennium BC) that flourished in the South Caucasus region, including modern-day Armenia, Georgia, and Azerbaijan. It is characterized by circular mud-brick architecture and advanced agricultural practices. Notably, archaeological evidence from Shulaveri sites provides some of the world’s earliest clues for grape domestication and winemaking, cementing the region’s reputation as the “cradle of wine.”

შულავერ-შომუთეფეს კულტურა შულავერ-შომუთეფეს კულტურა — გვიანი ნეოლითისა და ადრეული ენეოლითის ხანის (ძვ. წ. VI–V ათასწლეულები) არქეოლოგიური კულტურა ცენტრალურ ამიერკავკასიაში. იგი მოიცავს თანამედროვე საქართველოს, სომხეთისა და აზერბაიჯანის ტერიტორიებს. კულტურისათვის დამახასიათებელია წრიული ფორმის ნაგებობები და განვითარებული მიწათმოქმედება. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია შულავერში აღმოჩენილი კულტურული ვაზის წიპწები, რაც ადასტურებს, რომ ეს რეგიონი მეღვინეობის ერთ-ერთი უძველესი კერაა მსოფლიოში.

Հայկական և Եթովպական այբուբեններ – Армянский и Эфиопский алфавиты – Armenian and Ethiopian Alphabets

Հայկական և Եթովպական այբուբեններ – Армянский и Эфиопский алфавиты – Armenian and Ethiopian Alphabets

Ահա ձեր տրամադրած տեքստի թարգմանությունը հայերեն և անգլերեն տարբերակներով։ Այս տեքստը հստակ պարզաբանում է պատմական փաստերը և հերքում տարածված ապատեղեկատվությունը։

Հայերեն Թարգմանություն

Ադրբեջանական քարոզչությունը և հայկական ու եթովպական այբուբենների մասին առասպելը

Ադրբեջանական սոցիալական տիրույթում տարածված այն առասպելը, թե իբր հայերը գողացել են եթովպացիների այբուբենը, պատմական փաստերի խեղաթյուրման և քարոզչության մաս է: Այս թեզի գլխավոր նպատակը հայկական մշակույթի, պատմության և ինքնության նսեմացումն է:

Առասպելի ծագումը

  • Ոչ կոռեկտ պատմական համեմատություն. Հայկական այբուբենի և եթովպական գեեզի միջև առկա է որոշակի մակերեսային տեսողական նմանություն: Սակայն դա որևէ կապ չունի գողության կամ ուղղակի պատճենահանման հետ: Երկու այբուբեններն էլ ներկայացնում են միանգամայն տարբեր հնչյունական և գրաֆիկական համակարգեր:
  • Հակահայկական քարոզչություն. Այս առասպելը ծառայում է նացիոնալիստական քարոզչությանը, որի նպատակն է հայերին ներկայացնել որպես պատմության կեղծարարներ:
  • Տեղեկատվական պատերազմ. Ղարաբաղյան հակամարտության համատեքստում տեղեկատվական պատերազմը ձեռք է բերել վճռորոշ նշանակություն: Հայոց այբուբենը, որպես ազգային ինքնության հիմնասյուն, հաճախ է դառնում նման հարձակումների թիրախ:

Պատմական փաստեր

  • Հայոց այբուբեն. Ստեղծվել է Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից 405-406 թթ. հատուկ հայերեն լեզվի համար:
  • Եթովպական այբուբեն. Գեեզ գիրը շատ ավելի հին է (մ.թ.ա. 1-ին դար) և օգտագործվում է եթովպա-սեմական լեզուների համար: Երկու համակարգերն էլ առաջացել են տարբեր ժամանակներում և տարբեր լեզվական խմբերի հիման վրա:

Ինչո՞վ են տարբերվում հայկական և եթովպական այբուբենները

  1. Հայերենն ունի 39 տառ, գրաֆիկան ունի իր ուրույն ոճը, տառերը ներդաշնակորեն հաջորդում են միմյանց:
  2. Եթովպերենն ունի 26 հիմնական նշան, սակայն յուրաքանչյուրն ունի 7 վանկային տարբերակ (կախված ձայնավորից), ինչը լիովին բացակայում է հայերենում:

Распространённый в азербайджанских социальных сетях миф о том, что армяне украли алфавит у эфиопов, является частью искажения исторических фактов и пропаганды. Главная цель этого мифа — принижение армянской культуры, истории и идентичности.
Происхождение мифа
Некорректное историческое сравнение: Между армянским алфавитом и эфиопским геэзом существует определённое поверхностное визуальное сходство. Однако это не имеет ничего общего с кражей или прямым копированием. Оба алфавита представляют собой совершенно разные фонетические и графические системы, развивавшиеся в разное время и в разных культурных ареалах.
Антиармянская пропаганда: Этот миф служит националистической пропаганде, цель которой — представить армян фальсификаторами истории. Распространяя такую ​​дезинформацию, они пытаются поставить под сомнение культурное наследие, созданное армянами, и их идентичность.
Информационная война: В контексте карабахского конфликта информационная война приобрела критически важное значение. В рамках этой войны пропаганда часто направлена ​​на дискредитацию истории, культуры и национальных символов противника. Армянский алфавит, как важнейшая часть национальной идентичности, часто становится объектом подобных нападок.
Исторические факты
Армянский алфавит: Армянский алфавит был создан Месропом Маштоцем в 405–406 годах. Этот алфавит был создан специально для армянского языка и используется до сих пор. Его создание стало одним из важнейших событий в культурной истории Армении.
Эфиопский алфавит: Эфиопский алфавит геэз гораздо древнее, он был создан в I веке до нашей эры и используется для письма на эфиопско-семитских языках.
Оба алфавита возникли в разное время и из разных языковых групп. Поэтому говорить о краже между ними некорректно и основано на ложной информации.
Чем отличаются армянский и эфиопский алфавиты?

  1. Графические различия
    Армянский алфавит
    – состоит из 39 основных букв.
    – Графика бывает как округлой, так и угловатой, но имеет резко разный стиль.
    – Буквы гармонично переплетаются друг с другом.
    Эфиопский (геэз) алфавит
    – около 26 основных букв (каждая имеет 7 вариаций в зависимости от гласной).
    – Графика более тяжёлая, буквы удлинённые снизу и сверху.
    – Структура совершенно иная: форма каждой буквы меняется в зависимости от гласной, что полностью отсутствует в армянском языке.
    Визуально некоторые буквы могут иметь «похожую» форму (например, округлые элементы), но общая система совершенно отличается.

The Myth of the Armenian and Ethiopian Alphabets in Azerbaijani Propaganda

The myth prevalent in Azerbaijani social media claiming that Armenians “stole” the alphabet from Ethiopians is part of a broader distortion of historical facts and propaganda. The primary goal of this myth is to diminish Armenian culture, history, and identity.

Origins of the Myth

  • Inaccurate Historical Comparison: There is a certain superficial visual similarity between the Armenian alphabet and the Ethiopian Ge’ez script. However, this has nothing to do with theft or direct copying. Both alphabets represent completely different phonetic and graphic systems developed at different times.
  • Anti-Armenian Propaganda: This myth serves nationalist propaganda aimed at portraying Armenians as “falsifiers” of history to cast doubt on their cultural heritage.
  • Information Warfare: In the context of the Karabakh conflict, information warfare has become critical. The Armenian alphabet, as a vital part of national identity, frequently becomes a target for such attacks.

Historical Facts

  • Armenian Alphabet: Created by Mesrop Mashtots in 405–406 AD specifically for the Armenian language. It has been used continuously ever since.
  • Ethiopian Alphabet: The Ge’ez script is much older, dating back to the 1st century BC, and is used for Ethio-Semitic languages. Both alphabets emerged in different eras and from entirely different linguistic families (Indo-European vs. Semitic).

Key Differences

  • Structure: The Armenian alphabet is phonemic (each letter represents a sound). The Ethiopian alphabet is an abugida (a syllabary where each base consonant is modified by vowels).
  • Graphics: While some characters might look similar to an untrained eye (like “S” or “U” shapes), their structural logic and writing styles are fundamentally different. Armenian script is more fluid and balanced, whereas Ge’ez is more vertical and blocky.

Հոտված վերցված է ինտերենիտվ – Взято из интернета. – Taken from the internet.

Անգլերենում «մեր թվարկությունից առաջ» և «մեր թվարկության» հասկացությունները – В английском языке для понятий «до нашей эры» (Մթա) и «нашей эры» (Մթ) используются следующие варианты – In English, the following options are used for the concepts of “Before the Common Era” (Մթա) and “Common Era” (Մթ)

Անգլերենում «մեր թվարկությունից առաջ» և «մեր թվարկության» հասկացությունները – В английском языке для понятий «до нашей эры» (Մթա) и «нашей эры» (Մթ) используются следующие варианты – In English, the following options are used for the concepts of “Before the Common Era” (Մթա) and “Common Era” (Մթ)

Անգլերենում «մեր թվարկությունից առաջ» և «մեր թվարկության» հասկացությունների համար օգտագործվում են հետևյալ տարբերակները.

1. Ամենատարածված տարբերակը (Կրոնական հիմքով)

Սրանք ավանդական և ամենահաճախ հանդիպող ձևերն են.

  • BC (Before Christ) — Քրիստոսից առաջ (Մթա)
  • AD (Anno Domini) — Տիրոջ տարում (Մթ)

2. Ժամանակակից/Գիտական տարբերակը (Չեզոք)

Այս տարբերակը հիմնականում օգտագործվում է գիտական հոդվածներում և դասագրքերում՝ կրոնական շեշտադրումից խուսափելու համար.

  • BCE (Before Common Era) — Մինչ մեր դարաշրջանը (Մթա)
  • CE (Common Era) — Մեր դարաշրջանի (Մթ)

Ամփոփ աղյուսակ

ՀայերենԱնգլերեն (Ավանդական)Անգլերեն (Գիտական)
Մթա (Քա)BCBCE
ՄթADCE

Կարևոր նշում: BC, BCE և CE հապավումները միշտ գրվում են տարեթվից հետո (օրինակ՝ 500 BC): Իսկ AD-ն ընդունված է գրել տարեթվից առաջ (օրինակ՝ AD 2024), թեև ժամանակակից անգլերենում հաճախ այն էլ են դնում վերջում:

В английском языке для понятий «до нашей эры» (Մթա) и «нашей эры» (Մթ) используются следующие варианты:

1. Самый распространенный вариант (Религиозная основа)

Это традиционные и наиболее часто встречающиеся формы:

  • BC (Before Christ) — До Рождества Христова (Մթա)
  • AD (Anno Domini) — От Рождества Христова / В лето Господне (Մթ)

2. Современный/Научный вариант (Нейтральный)

Этот вариант в основном используется в научных статьях и учебниках, чтобы избежать религиозного акцента:

  • BCE (Before Common Era) — До нашей эры (Մթա)
  • CE (Common Era) — Нашей эры (Մթ)

Сводная таблица

АрмянскийАнглийский (Традиционный)Английский (Научный)
Մթա (Քա)BCBCE
ՄթADCE

Важное примечание: Аббревиатуры BC, BCE и CE всегда пишутся после года (например, 500 BC). Сокращение AD принято писать перед годом (например, AD 2024), хотя в современном английском его часто ставят и в конце.

В английском языке для понятий «до нашей эры» (Մթա) и «нашей эры» (Մթ) используются следующие варианты:

In English, the following options are used for the concepts of “Before the Common Era” (Մթա) and “Common Era” (Մթ):

1. Most Common Version (Religious Basis)

These are the traditional and most frequently encountered forms:

  • BC (Before Christ) — Before Christ (Մթա)
  • AD (Anno Domini) — In the year of our Lord (Մթ)

2. Modern/Scientific Version (Neutral)

This version is mainly used in scientific articles and textbooks to avoid religious emphasis:

  • BCE (Before Common Era) — Before the Common Era (Մթա)
  • CE (Common Era) — Common Era (Մթ)

Summary Table

ArmenianEnglish (Traditional)English (Scientific)
Մթա (Քա)BCBCE
ՄթADCE

Important Note: The abbreviations BC, BCE, and CE are always written after the year (e.g., 500 BC). AD, however, is traditionally written before the year (e.g., AD 2024), although in modern English, it is often placed at the end as well.

Տիգրան II Մեծ – Тигран II Великий – Tigran II Great

Տիգրան II Մեծ – Тигран II Великий – Tigran II Great

Վրացինները բողոքում են Թբիլիսիում Հեյդար Ալիևի անվան կենտրոն կառուցելուն

Վրացինները բողոքում են Թբիլիսիում Հեյդար Ալիևի անվան կենտրոն կառուցելուն

Նոյ՝ հայերի անմիջական նախնին – Ной Примой Предок Армян – Noah, the Direct Ancestor of the Armenians

Նոյ՝ հայերի անմիջական նախնին – Ной Примой Предок Армян – Noah, the Direct Ancestor of the Armenians

Турана Сионистская глобальная угроза – Turana Zionist World Danger

Турана Сионистская глобальная угроза – Turana Zionist World Danger

ՀԱՅՈՑ ԲՈԼՈՐ ԱՐՔԱՆԵՐԸ

ՀԱՅՈՑ ԲՈԼՈՐ ԱՐՔԱՆԵՐԸ (նորացված ցանկ)

🔸Մոտ 120 հայ արքաներ իշխեցին մոտ 3.900 տարի (մ.թ.ա. 25-րդ դարից մինչև մ.թ. 14-րդ դարն՝ ընդմիջումներով)՝ 40.000 կմ²-ից մինչև 1.000.000 կմ² տարածքների վրա, դառնալով հայ ժողովրդի անկախության, անվտանգության և ինքնիշխանության երաշխավորները:

Այս ցանկը ներառում է Հայկազունիների թագավորությունից մինչև Սիսի հայոց թագավորության արքաներին։ Բացակայում են Բագրատունիների օրոք ու նրանցից անմիջապես հետո իշխած հայոց մանր թագավորությունների (Տարոնի, Վասպուրականի, Սյունիքի, Կարս-Վանանդի, Լոռիի, Արցախի, Տայքի, Գարդման-Փառիսոսի, նաև՝ Զաքարյան-Երկայնաբազուկ) արքաները:

։

__________________________________________

ՀԱՅԿԱԶՈՒՆԻՆԵՐԻ ԱՐՔԱՅԱՑԱՆԿ

(մ.թ.ա. 2.492 – մ.թ.ա. 883թթ., 35 արքա՝ իշխել են 1.609 տարի).

1. Հայկ Նահապետ (մ.թ.ա. 2492-2411),

2. Արամայիս (մ.թ.ա. 1980-1940),

3. Ամասիա (մ.թ.ա. 1940-1908),

4 .Գեղամ (մ.թ.ա. 1908-1858),

5. Հարմա (մ.թ.ա. 1858-1827),

6. Արամ Ա Միավորիչ (մ.թ.ա. 1827-1769),

7. Արա Ա Գեղեցիկ (մ.թ.ա. 1769-1743),

8. Արա Բ Կարդոս (մ.թ.ա. 1743-1725),

9. Անուշավան Սոսանվեր (մ.թ.ա. 1725-1662),

10. Պարետ (մ.թ.ա. 1662-1612),

11. Արբակ (մ.թ.ա. 1612-1568),

12. Զավան (մ.թ.ա. 1568-1531),

13. Փառնակ Ա (մ.թ.ա. 1531-1478),

14. Սուրեն Ա (մ.թ.ա. 1478-1433),

15. Հավանակ (մ.թ.ա. 1433-1403),

16. Վաշտակ (մ.թ.ա. 1403-1381),

17. Հայկակ Ա (մ.թ.ա. 1381-1363),

18. Ամբակ Ա (մ.թ.ա. 1363-1349),

19. Առնակ (մ.թ.ա. 1349-1332),

20. Շավարշ Ա (մ.թ.ա. 1332-1326),

21. Նորայր (մ.թ.ա. 1326-1302),

22. Վստամ (մ.թ.ա. 1302-1289),

23. Կար (մ.թ.ա. 1289-1285),

24. Հորակ (մ.թ.ա. 1285-1267),

25. Հրանտ Ա (մ.թ.ա. 1267-1242),

26. Էնզակ (մ.թ.ա. 1242-1227),

27. Գլակ (մ.թ.ա. 1227-1197),

28. Հորո (մ.թ.ա. 1197-1194),

29. Զարմայր (մ.թ.ա. 1194-1180),

30. Շավարշ Բ (մ.թ.ա. 1180-1137),

31. Պերճ Ա (մ.թա. 1137-1102),

32. Արբուն (մ.թ.ա. 1102-1075),

33. Պերճ Բ (մ.թ.ա. 1075-1035),

34. Բազուկ (մ.թ.ա. 1035-985),

35. Ամբակ Բ (մ.թ.ա. 910-883)։

Փառնավազ Բ (մ.թ.ա. մոտ 590-588, այս արքայի գահակալման տարեթվերը ճշտման ենթակա են, քանի որ Վանի թագավորության արքայացանկի հետ հակասության մեջ են):

__________________________________________

ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ (ՎԱՆ, ՈՒՐԱՐՏՈՒ)

ՀԱՅՈՑ ԱՐՔԱՅԱՑԱՆԿ

(մ.թ.ա. 858 – 585թթ., 15 արքա՝ իշխել են 273 տարի).

1. Արամե (մ.թ.ա.858 – 844),(մ.թ.ա. 859 – 843),

2. Լուտիպրի (մ.թ.ա. 844 – 834),

3. Սարդուրի Ա (մ.թ.ա. 834 – 828), (մ.թ.ա.835 – 825),

4. Իշպուինի (մ.թ.ա. 828 – 810), (մ.թ.ա.825 – 810),

5. Մենուա (մ.թ.ա. 810 – 786),

6. Արգիշտի Ա (մ.թ.ա. 786 – 764),

7. Սարդուրի Բ (մ.թ.ա. 764 – 735),

8. Ռուսա Ա (մ.թ.ա. 735 – 714),

9. Արգիշտի Բ (մ.թ.ա. 714 – 680), (մ.թ.ա.714 – 685),

10. Ռուսա Բ (մ.թ.ա.680 – 639), (մ.թ.ա.685 – 645),

11. Սարդուրի Գ (մ.թ.ա. 639 – 625),

12. Սարդուրի Դ (մ.թ.ա. 625 – 620),

13. Էրիմենա (մ.թ.ա. 620 – 605),

14. Ռուսա Գ (մ.թ.ա. 605 – 595), (մ.թ.ա.605 – 585),

15. Ռուսա Դ (մ.թ.ա.595 – 585)։

_________________________________________

ԵՐՎԱՆԴՈՒՆՅԱՑ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՐՔԱՅԱՑԱՆԿ

🔸(մ.թ.ա. 570 – 200 թթ, 9 արքա՝ կառավարել են 370 տարի).

1. Երվանդ Ա Սակավակյաց (մ.թ.ա. մոտ 570–560-ական թթ.),

2. Տիգրան Երվանդյան (մ.թ.ա. մոտ 560–535 թթ.),

3. Հյուդարնես Ա (մ.թ.ա. VI դարի վերջ),

4. Հյուդարնես Բ (մ.թ.ա. V դարի սկիզբ),

5. Հյուդարնես Գ (մ.թ.ա. V դարի կես),

6. Արտաշիր (մ.թ.ա. V դարի 2-րդ կես),

7. Երվանդ Բ (մ.թ.ա. 404–360 ական թթ., ընդհատումներով),

8. Երվանդ Գ (մ.թ.ա. 331 – մոտ 300 թթ.), այնուհետև հաջորդել է անվան «… անես»

վերջավորությամբ մի գահակալ, ապա տոհմը տրոհվել է,

9. Երվանդ Դ Վերջին (մ.թ.ա. III դարի վերջ – մոտ 200 թ.)

__________________________________________

ԱՐՏԱՇԵՍՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՐՔԱՅԱՑԱՆԿ

(մ.թ.ա. 189 – մ.թ. 1 թթ, 10 արքա՝ կառավարել են 190 տարի)

1. Արտաշես Ա (մ.թ.ա. 189 թ. – մոտ 160 թ.),

2. Արտավազդ Ա (մ.թ.ա. մոտ 160 թ.– մոտ 115 թ.),

3. Տիրան/Տիգրան Ա (մ.թ.ա. մոտ 115 թ. – 95 թ.),

4. Տիգրան Բ Մեծ (մ.թ.ա. 95 – 55 թթ.),

5. Արտավազդ Բ (մ.թ.ա. 55 – 34 թթ.),

6. Արտաշես Բ (մ.թ.ա. 30 – 20 թթ.),

7. Տիգրան Գ (մ.թ.ա. 20 թ. – մոտ 8 թ.),

8. Տիգրան Դ (մ.թ.ա. մոտ 8 – 5 թթ.

և մ.թ.ա. 2 – 1 թթ.),

9. Արտավազդ Գ (մ.թ.ա. 5 – 2 թթ.),

10. Տիգրան Դ և Էրատո (մ.թ.ա. 2 – մ.թ. 1 թթ)։

__________________________________________

ԱՐՇԱԿՈՒՆՅԱՑ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՐՔԱՅԱՑԱՆԿ

(մ.թ. 52 – 428 թթ, 15 արքա՝ կառավարել են 376 տարի).

1. Տրդատ Ա (52 թ-ից, պաշտոնապես` 66–88 թթ.),

2. Սանատրուկ (88–110 թթ.),

3. Աշխադար (110–113 թթ.),

4. Պարթամասիր (113–114 թթ.),

5. Վաղարշ Ա (117–144 թթ.),

5. Բակուր (161–163 թթ.),

6. Վաղարշ Բ (186–198 թթ.),

7. Խոսրով Ա Մեծ (198–216 թթ.),

8. Տրդատ Բ (217–252 թթ.),

Խոսրով Բ (279–287 թթ.),

Տրդատ Գ Մեծ (287–330 թթ.),

Խոսրով Գ Կոտակ (330–338 թթ.),

9. Տիրան (330–350 թթ.),

10. Արշակ Բ (350–368 թթ.),

11. Պապ (370–374 թթ.),

12. Վարազդատ (374–378 թթ.),

13. Արշակ Գ (378–389 թթ.),

14. Խոսրով Դ (384–388 թթ., 414 թ.– մոտ 415 թ.),

15. Վռամշապուհ (385-415 թթ.),

Արտաշես Գ (423–428 թթ.)։

________________________________________

ԲԱԳՐԱՏՈՒՆՅԱՑ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՐՔԱՅԱՑԱՆԿ

(մ.թ. 885 – 1045 թթ, 10 արքա՝ կառավարել են 160 տարի).

1. Աշոտ Ա Մեծ (885–890 թթ.),

2. Սմբատ Ա (890–914 թթ.),

3. Աշոտ Բ Երկաթ (914–929 թթ.),

4. Աբաս (929–953 թթ.),

5. Աշոտ Գ Ողորմած (953–977 թթ.),

6. Սմբատ Բ (977–989 թթ.),

7. Գագիկ Ա (989–1020 թթ.),

8. Հովհաննես-Սմբատ (1020–41թթ.),

9. Աշոտ Դ (1022–40 թթ.),

10. Գագիկ Բ (1042–45 թթ.)։

__________________________________________

ԿԻԼԻԿՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՐՔԱՅԱՑԱՆԿ

(մ.թ. 1080 – 1375թթ, 25 արքա՝ կառավարել են 295 տարի).

1. Ռուբեն Ա (1080 – 1095թթ.),

2. Կոստանդին Ա (1095 – 1100թթ.),

3. Թորոս Ա (1100 – 1129թթ.),

4. Լևոն Ա (1129- 1137թթ.),

5. Թորոս Բ (1145 – 1169թթ.),

6. Ռուբեն Բ (1169 – 1169թթ.),

7. Մլեհ (1169 – 1175թթ.),

8. Ռուբեն Գ (1175 – 1187թթ.),

9. Լևոն Բ (1187 – 1219թթ.),

10. Զաբել (1222 – 1252թթ.),

11. Հեթում Ա (1226 – 1270թթ.),

12. Լևոն Գ (1270 – 1289թթ.),

13. Հեթում Բ (1289 – 1294թթ.),

14. Թորոս Գ (1293 – 1298թթ.),

15. Հեթում Բ (1295 – 1296թթ.),

16. Սմբատ (1296 – 1298թթ.),

17. Կոստանդին Բ (1298 – 1299թթ.),

18. Հեթում Բ (1299 – 1303թթ.),

19. Լևոն Դ (1303 – 1307թթ.),

20. Օշին Ա (1307 – 1320թթ.),

21. Լևոն Ե (1320 – 1341թթ.),

22. Կոստանդին Գ (1343 – 1345թթ.),

23. Կոստանդին Դ (1344 – 1362թթ.),

24. Կոստանդին Ե (1362 – 1373թթ.),

25. Լևոն Զ (1374 – 1375թթ.)։