Կովկասյան Աղվանք Աղուանք – Кавказкая Албания -Caucasian Albania

Կովկասյան Աղսվանք – Кавказкая Албания – Kavkasian Albania

Բուն Աղվանք, Առան և Աղվանից մարզպանություն. Պատմաաշխարհագրական վերլուծություն

1. Բուն Աղվանք Պատմական Բուն Աղվանքը երկրամաս էր, որը հիմնականում տարածվում էր Կուր գետից հյուսիս-արևելք՝ ընդգրկելով Կովկասյան լեռնաշղթայի արևելյան լանջերը և հասնելով մինչև Կասպից ծովի ափերը։ Այն բնակեցված էր բազմաթիվ տեղաբնիկ ցեղերով (գարգարներ, ուտեր, լեգեր և այլն), որոնք հայտնի են որպես աղվաններ։ Բուն Աղվանքի տարածքում ձևավորվել էին մի շարք պատմական գավառներ ու մարզեր։

2. Առան (Լպինք, Ուտիք, Կամբեճան) «Առան» (կամ Առանք) պատմաշխարհագրական տերմինը հիմնականում համապատասխանում է Կուր և Արաքս գետերի միջև ընկած դաշտավայրային ու նախալեռնային հատվածին։ Առանի կազմի մեջ պատմականորեն առնչվում կամ մտնում էին այնպիսի տարածքներ, ինչպիսին են Լպինքը, Ուտիքը և Կամբեճանը (բացառելով Արցախը)։ Այս տարածաշրջանը հնում աչքի էր ընկնում իր արոտավայրերով, տաք կլիմայով և ռազմավարական նշանակությամբ, ծառայելով որպես տնտեսական ու քաղաքական շահերի բախման կարևոր վայր։

3. Աղվանից մարզպանություն Աղվանից մարզպանությունը վարչաքաղաքական միավոր էր, որը ստեղծվել է Սասանյան Իրանի արքունիքի կողմից 387 թվականին՝ Հայաստանի առաջին բաժանումից հետո։ Սասանյանները Բուն Աղվանքի հողերը միավորեցին Առանի հետ (ներառյալ Լպինքը, Ուտիքը և Կամբեճանը)՝ ստեղծելով միասնական վարչական միավոր՝ Աղվանից մարզպանությունը, որը գլխավորում էր պարսկական շահի կողմից նշանակվող մարզպանը։388 – 428 հայքին վերադարձավ ՈՒտիքը

Ինչու ադրբեջանցիներն ալբանների ժառանգները չեն

1️⃣ ԼԵԶՈՒ Ալբանները (աղվանները) խոսում էին 26 լեզուներով, որոնք պատկանում էին լեզգիական լեզվախմբին։ Ժամանակակից Դաղստանի նմանությամբ, որտեղ ապրում է մոտ 30 ժողովուրդ, ովքեր խոսում են հարակից լեզուներով։ Ադրբեջանցիները խոսում են պատմական Թուրքեստանի բարբառներից մեկով, որը գտնվում էր Միջին Ասիայում։ Եվ մինչ այժմ Կենտրոնական Ասիայում խոսում են այնպիսի լեզուներով, որոնք նույնիսկ առանց թարգմանչի հասկանալի կլինեն յուրաքանչյուր ադրբեջանցու համար։ Հատկապես՝ թուրքմեներենը, որը 90%-ով նույնական է ադրբեջանցիների լեզվին։ Սա ալթայական լեզվախմբի լեզու է, որը մտնում է թյուրքական խմբի մեջ, իսկ թյուրքական խմբի մեջ՝ օղուզ ենթախմբում։ Ալթայական լեզվաընտանիքի թյուրքական խմբի օղուզ ենթախումբն առաջացել է 7-րդ դարում ժամանակակից Ուզբեկստանի տարածքում՝ Սիրդարյա և Ամուդարյա գետերի հովիտներում, և մինչև 11-րդ դարի կեսերը, բացառությամբ այս տարածքի, այս լեզուն այլ տեղ չի խոսվել: Բնականաբար, Կովկասում նույնպես այս լեզվով խոսողներ ուղղակի չկային։

2️⃣ ՎԵՐԱԲՆԱԿԵՑՈՒՄ Պատմության մեջ առաջին օղուզ թուրքերն Անդրկովկասի տարածքում հայտնվեցին միայն 11-րդ դարի երկրորդ կեսին։ Եվ նույնիսկ այն ժամանակ սրանք Կենտրոնական Ասիայից գաղթականների փոքր խմբեր էին, որոնք այստեղ էին եկել սելջուկյան զորքերից հետո։ Հետագայում առաջացավ գաղթի մեկ այլ հոսք Միջին Ասիայից՝ 14-րդ դարի վերջին։ Սրանք մոնղոլներից հետո Անդրկովկաս եկած օղուզներն էին։ Այնուհետև եղավ թուրք օղուզների գաղթի մեկ այլ հոսք 17-19-րդ դարի սկզբին։ Սրանք քոչվոր ցեղեր էին, որոնց Պարսից կայսրության իշխանությունները միտումնավոր վերաբնակեցնում էին Անդրկովկասում՝ իրենց իշխանությունն այնտեղ ամրապնդելու համար։ Դե, Անդրկովկասում թուրք օղուզների վերջին խոշոր միգրացիոն հոսքը եղել է 19-րդ դարավերջին – 20-րդ դարասկզբին։ Սրանք, այսպես կոչված, «օտխոդնիկներն» էին, որոնք Իրանից արդեն հատել էին ռուսական սահմանը և հաստատվել Անդրկովկասում։ Նրանց թիվը 650.000 էր։ Այսօր նրանք ունեն մոտ 5 միլիոն ժառանգ, այսինքն՝ Անդրկովկասի բոլոր ժամանակակից ադրբեջանցիների կեսը։ Նրանց թվում է, ի դեպ, Իլհամ Ալիևի կնոջ՝ Մեհրիբան Ալիեւայի ընտանիքը, 1911 թվականին Իրանից Անդրկովկաս գաղթած ընտանիք։

3️⃣ ԿՈՎԿԱՍՅԱՆ ԱԼԲԱՆԻԱ (ԱՂՎԱՆՔ) Իսկ հիմա տեսնենք Կովկասյան Ալբանիայի ժամանակագրությունը։ Կովկասյան Ալբանիան դադարեց անկախ պետություն լինել 387 թ., երբ որպես մարզպանություն մտավ Պարսկաստանի կազմ։ Բուն Ալբանիայի մարզպանությունը վերացվել է 640 թվականին, երբ այն մտել է Հայկական Էմիրության կազմի մեջ։ Ալբանական եկեղեցին փոքր-ինչ երկար է գոյատևել Ալբանիայից և գոյություն է ունեցել մինչև 701 թվականը՝ վերջապես, վերադառնալով հայկական եկեղեցու կազմ, որտեղից և առաջացել է ավելի վաղ՝ 550 թվականին։ Այսպես, երբ 11-րդ դարի կեսերին առաջին սելջուկները եկան Անդրկովկաս, այստեղ 684 տարի չկար անկախ ալբանական պետություն, 431 տարի չկար ալբանական մարզպանություն, 370 տարի չկար ալբանական եկեղեցի։ 🔸Ղարաբաղը (և՛ Լեռնային, և՛ Դաշտային) առաջին սելջուկների ժամանման ժամանակ՝ 11-րդ դարում, առնվազն 1400 տարի (և ըստ որոշ հաշվարկների՝ 1800 տարի) եղել է հայերով բնակեցված և խոսել է հայերեն։🔸 Իսկ բուն Ալբանիայի տարածքը, որը գտնվում էր Քուռ գետի և Կասպից ծովի միջև, սելջուկների գալստյան ժամանակ՝ 11-րդ դարում գրեթե 200 տարի կոչվել է Շիրվան, կառավարվել է արաբական դինաստիայի կողմից և եղել է բնակեցված 1/3-ով հայերով և ուդիներով, 1/3-ը՝ պարսիկներով, 1/3-ը՝ իսլամ դավանող լեզգիներով և 1/10-ով՝ հրեաներով և արաբներով: ▪️ԱՅՍԻՆՔՆ, ԹՈՒՐՔԵՐԸ ԵՐԲԵՔ ԿՈՎԿԱՍՅԱՆ ԱԼԲԱՆԻԱՆ ԱՆԳԱՄ ԱՉՔՈՎ ՉԵՆ ՏԵՍԵԼ. ՆՐԱՆՔ ՈՒՂՂԱԿԻ ԺԱՄԱՆԱԿԻ ԲԵՐՈՒՄՈՎ ՉԵՆ ՀԱՆԴԻՊԵԼ։▪️ Այսօր աշխարհում կա մոտ 30 միլիոն ադրբեջանցի, որոնց ճնշող մեծամասնությունը՝ ավելի քան 20 միլիոնն ապրում է Իրանի տարբեր շրջաններում՝ Ատրպատականում, Թեհրանում, Շիրազում, Սպահանում, Քերմանշահում… Ինչպես գիտենք պատմությունից, ալբանացիները պատմության ընթացքում երբեք Իրանում չեն ապրել։ Իսկ Իրանում ապրող ադրբեջանցիները (ի տարբերություն, ասենք, Իրանում ապրող նույն հայերի կամ վրացիների) երբեք չեն ապրել Անդրկովկասում, և հայտնվել են Իրանում ոչ թե Անդրկովկասից, այլ բոլորովին այլ տարածաշրջանից՝ Կենտրոնական Ասիայից, որտեղ, նույնպես, ալբանացիները երբեք չեն ապրել։ Այսինքն՝ Իրանում ապրող ադրբեջանցիների այս 70%-ն ապրիորի, ոչ մի կերպ, ցանկության դեպքում, նույնիսկ, չեն կարող լինել ալբանացիների ժառանգներ։

4️⃣ Ո՞ՒՄ ԺԱՌԱՆԳՆԵՐՆ ԵՆ ԱԴՐԲԵՋԱՆՑԻՆԵՐԸ Ինչ վերաբերում է մնացած 10 միլիոն ադրբեջանցիներին, ովքեր ապրում են Անդրկովկասում կամ գաղթել են այնտեղից (ինչպես, օրինակ, ապրում են Մոսկվայում), ապա նրանց կեսը (≈5 միլիոն) 19-րդ դարավերջի – 20-րդ դարասկզբի Իրանից գաղթածների ժառանգներ են։ Մնացած 5 միլիոնի (ժողովրդի 15%-ը) ավելի քան 4 միլիոնը 17-18-րդ դարերի վերջին Իրանից եկած գաղթականների ժառանգներն են, երբ պարսկական իշխանությունները միտումնավոր նրանց վերաբնակեցնում էին Կովկաս։ Իսկ մնացած 1 միլիոնից հիմնական մասը մոնղոլների և թուրքմենների արշավանքների ժամանակաշրջանի գաղթականների ժառանգներն են (14-րդ դարավերջ – 15-րդ դարասկիզբ), և ՀԱՏ ՈՒ ԿԵՆՏԵՐԸ՝ 11-13-րդ դարերի սելջուկյան արշավանքների հետնորդներն են։ ՈՒՐԵՄՆ ԷԼ ԻՆՉՊԵ՞Ս ԵՆ ԱԼԲԱՆԱՑԻՆԵՐԻ ԺԱՌԱՆԳՆԵՐԸ։ Եթե նույնիսկ հաշվի առնենք, որ ադրբեջանցիներն ալբանացիների ժառանգներ են համարում 20-րդ դարում Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում թուրքացած լեզգիներին, ապա նույնիսկ այս դեպքում նրանց ընդհանուր թիվը չի գերազանցում 300-400 հազարը, ինչը, ընդամենը, Ադրբեջանցիների ընդհանուր թվի 1%-ն է։ Բայց այդ դեպքում նրանք նույն հաջողությամբ կարող են ասել, որ գնչու-ղարաչիների ժառանգներն են։ Եվ դա կլինի շատ ավելի արդար, քանի որ՝

ԱՎԵԼԻ ՔԱՆ 3 ՄԼՆ. ԳՆՉՈՒ-ՂԱՐԱՉԻ ԱՆՑԵԼ Է ԱԴՐԲԵՋԱՆԵՐԵՆԻՆ, ԵՎ ԱՆՁՆԱԳՐԵՐՈՎ ԳՐԱՆՑՎԱԾ Է ՈՐՊԵՍ «ԱԴՐԲԵՋԱՆՑԻՆԵՐ»։

(Հեղինակ՝ Քրիստինա Պետրոսյան, Թարգմանեց և խմբագրեց՝ Ալբերտ Միքայելյանը)

Русский

Истинная Албания (Бун Агванк), Арран и Албанское марзпанство. Историко-географический анализ

1. Бун Агванк (Истинная Албания) Исторический Бун Агванк представлял собой область к северо-востоку от реки Кура, простирающуюся до Кавказских гор и Каспийского моря. Здесь проживали автохтонные племена (утии, гаргары, леги и др.), известные как кавказские албаны.

2. Арран (Лпинк, Утик, Камбечан) Термин «Арран» охватывает низменную и предгорную полосу между Курой и Араксом. В состав Аррана исторически входили такие области, как Лпинк (Лпиния), Утик и Камбечан (исключая Арцах). Этот регион славился своими пастбищами, мягким климатом и играл важную хозяйственную роль.

3. Албанское марзпанство Албанское марзпанство было создано Сасанидским Ираном в 387 году после первого раздела Великой Армении. Персидский двор объединил земли Бун Агванк с Арраном (включая Лпинк, Утик и Камбечан) в единую административную единицу во главе с марзпаном.388–428 годы: Утик вернулся в состав Армении.

Почему азербайджанцы не являются потомками албан

ЯЗЫК Албаны (агванцы) говорили на 26 языках, принадлежавших к лезгинской языковой группе. Подобно современному Дагестану, где проживает около 30 народов, говорящих на родственных языках. Азербайджанцы говорят на одном из диалектов исторического Туркестана, находившегося в Средней Азии. И до сих пор в Центральной Азии говорят на языках, которые понятны каждому азербайджанцу даже без переводчика. Особенно туркменский язык, который на 90% идентичен азербайджанскому. Это язык алтайской языковой семьи, входящий в тюркскую группу, а внутри нее — в огузскую подгруппу. Огузская подгруппа тюркской группы алтайской языковой семьи возникла в VII веке на территории современного Узбекистана, в долинах рек Сырдарья и Амударья, и до середины XI века, за исключением этой территории, на этом языке больше нигде не говорили. Естественно, на Кавказе носителей этого языка также просто не было.

2️⃣ ПЕРЕСЕЛЕНИЕ Первые огузские тюрки появились на территории Закавказья лишь во второй половине XI века. И даже тогда это были небольшие группы переселенцев из Центральной Азии, пришедшие сюда вслед за сельджукскими войсками. Позже возникла еще одна волна миграции из Средней Азии — в конце XIV века. Это были огузы, пришедшие в Закавказье после монголов. Затем последовала очередная волна миграции тюрков-огузов в XVII — начале XIX века. Это были кочевые племена, которых власти Персидской империи целенаправленно переселяли в Закавказье для укрепления своей власти. Ну а последним крупным миграционным потоком тюрков-огузов в Закавказье стал конец XIX — начало XX века. Это были так называемые «отходники», которые перешли российскую границу из Ирана и обосновались в Закавказлье. Их число составляло 650 000. Сегодня у них около 5 миллионов потомков, то есть половина всех современных азербайджанцев Закавказья. К слову, в их числе семья Мехрибан Алиевой, жены Ильхама Алиева, чья семья иммигрировала в Закавказлье из Ирана в 1911 году.

3️⃣ КАВКАЗСКАЯ АЛБАНИЯ (АГВАНК) А теперь посмотрим на хронологию Кавказской Албании. Кавказская Албания перестала быть независимым государством в 387 г., когда вошла в состав Персии в качестве марзпанства. Марзпанство Бун Албании было ликвидировано в 640 году, когда оно вошло в состав Армянского эмирата. Албанская церковь просуществовала немного дольше самой Албании — до 701 года, после чего окончательно вернулась в состав Армянской церкви, из которой она ранее выделилась в 550 году. Таким образом, когда в середине XI века в Закавказье пришли первые сельджуки, здесь уже 684 года не было независимого албанского государства, 431 год — албанского марзпанства и 370 лет — албанской церкви. 🔸Карабах (как Нагорный, так и Равнинный) к моменту прибытия первых сельджуков в XI веке уже по меньшей мере 1400 лет (а по некоторым расчетам — 1800 лет) был заселен армянами и говорил по-армянски.🔸 А территория собственно Албании, находившаяся между рекой Кура и Каспийским морем, к моменту прихода сельджуков в XI веке почти 200 управлялась арабской династией и называлась Ширваном. Она была заселена на 1/3 армянами и удинами, на 1/3 персами, на 1/3 исламизированными лезгинами и на 1/10 евреями и арабами. ▪️ТО ЕСТЬ ТЮРКИ НИКОГДА ДАЖЕ В ГЛАЗА НЕ ВИДЕЛИ КАВКАЗСКУЮ АЛБАНИЮ: ОНИ ПРОСТО СИЛУ ВРЕМЕНИ С НЕЙ НЕ СТОЛКНУЛИСЬ.▪️ Сегодня в мире насчитывается около 30 миллионов азербайджанцев, подавляющее большинство которых — более 20 миллионов — проживает в различных регионах Ирана: в Азербайджане (Иранском), Тегеране, Ширазе, Исфахане, Керманшахе… Как известно из истории, албанцы никогда не жили в Иране. А живущие в Иране азербайджанцы (в отличие, скажем, от живущих в Иране армян или грузин) никогда не жили в Закавказье и оказались в Иране не из Закавказья, а из совершенно другого региона — Центральной Азии, где албанцы также никогда не жили. То есть эти 70% азербайджанцев, проживающих в Иране, априори никак и при всем желании не могут быть потомками албанцев.

4️⃣ ЧЬИМИ ПОТОМКАМИ ЯВЛЯЮТСЯ АЗЕРБАЙДЖАНЦЫ Что касается остальных 10 миллионов азербайджанцев, живущих в Закавказье или мигрировавших оттуда (например, в Москву), то половина из них (≈5 миллионов) — это потомки переселенцев из Ирана рубежа XIX–XX веков. Более 4 миллионов из оставшихся 5 миллионов (15% народа) — это потомки беженцев из Ирана конца XVII–XVIII веков, когда персидские власти целенаправленно переселяли их на Кавказ. А из оставшегося 1 миллиона основная часть — это потомки переселенцев времен монгольских и туркменских нашествий (конец XIV — начало XV века), и ЕДИНИЦЫ — потомки сельджукских нашествий XI–XIII веков. ТАК КАКИМ ЖЕ ОБРАЗОМ ОНИ ПОТОМКИ АЛБАНЦЕВ? Даже если предположить, что азербайджанцы считают потомками албанцев лезгин, отюркизированных в Азербайджанской ССР в XX веке, то и в этом случае их общая численность не превышает 300–400 тысяч, что составляет всего 1% от общей численности азербайджанцев. Но в таком случае они с тем же успехом могут заявлять, что являются потомками цыган-гарачаи. И это было бы гораздо справедливее, поскольку:

БОЛЕЕ 3 МЛՆ. ЦЫГАН-ГАРАЧАИ ПЕРЕШЛИ НА АЗЕРБАЙДЖАНСКИЙ ЯЗЫК И ПО ПАСПОРТУ ЗАПИСАНЫ КАК «АЗЕРБАЙДЖАНЦЫ».

🇬🇧 English

True Albania (Bun Aghvank), Arran, and the Marzpanate of Albania: Historical and Geographical Analysis

1. Bun Aghvank (True Albania) Historical Bun Aghvank was a region situated northeast of the Kura River, extending toward the Caucasus Mountains and the Caspian Sea, inhabited by indigenous tribes known as Caucasian Albanians.

2. Arran (Lpink, Utik, Kambechane) The term “Arran” refers to the lowland and foothill region between the Kura and Aras rivers. Historically, the territories included within Arran were Lpink, Utik, and Kambechane (excluding Artsakh). This region was renowned for its rich pastures, mild climate, and strategic economic significance.

3. The Marzpanate of Albania The Marzpanate of Albania was an administrative entity established by Sasanian Iran in 387 AD following the first partition of Greater Armenia, merging Bun Aghvank with Arran (including Lpink, Utik, and Kambechane) under a Sasanian-appointed marzpan.388–428: Utik returned to Armenia.

Why Azerbaijanis Are Not Descendants of the Albanians

1️⃣ LANGUAGE The Albanians (Aghvanians) spoke 26 languages belonging to the Lezgic language group, similar to modern Dagestan, where about 30 peoples speak related languages. Azerbaijanis speak a dialect of historical Turkestan, located in Central Asia. To this day, languages spoken in Central Asia are intelligible to any Azerbaijani without a translator, especially Turkmen, which is 90% identical to the Azerbaijani language. This is a Turkic language of the Altaic family, specifically belonging to the Oghuz subgroup. The Oghuz subgroup of the Turkic group within the Altaic family originated in the 7th century in the territory of modern Uzbekistan, in the valleys of the Syr Darya and Amu Darya rivers, and until the mid-11th century, outside of this region, this language was not spoken anywhere else. Naturally, there were simply no speakers of this language in the Caucasus either.

2️⃣ RESETTLEMENT The first Oghuz Turks appeared in the territory of Transcaucasia only in the second half of the 11th century. Even then, these were small groups of migrants from Central Asia who arrived here following the Seljuk troops. Later, another migration wave from Central Asia emerged at the end of the 14th century—Oghuz who came to Transcaucasia after the Mongols. This was followed by another wave of Oghuz Turk migration in the 17th to early 19th centuries: nomadic tribes purposefully resettled in Transcaucasia by the authorities of the Persian Empire to strengthen their rule. Finally, the last major migration wave of Oghuz Turks to Transcaucasia occurred in the late 19th to early 20th century. These were the so-called “otkhodniki” who crossed the Russian border from Iran and settled in Transcaucasia, numbering 650,000. Today, they have about 5 million descendants—half of all modern Azerbaijanis in Transcaucasia. Among them, by the way, is the family of Mehriban Aliyeva, the wife of Ilham Aliyev, whose family immigrated to Transcaucasia from Iran in 1911.

3️⃣ CAUCASIAN ALBANIA (AGHVANK) Now let’s look at the chronology of Caucasian Albania. Caucasian Albania ceased to be an independent state in 387 AD when it became a marzpanate of Persia. The marzpanate of Bun Albania was abolished in 640 when it was incorporated into the Armenian Emirate. The Albanian Church lasted slightly longer than Albania itself, surviving until 701 before finally returning to the fold of the Armenian Church, from which it had split earlier in 550. Thus, when the first Seljuks arrived in Transcaucasia in the mid-11th century, there had been no independent Albanian state for 684 years, no Albanian marzpanate for 431 years, and no Albanian church for 370 years. 🔸Karabakh (both Mountainous and Lowland) at the time of the arrival of the first Seljuks in the 11th century had been populated by Armenians and spoken Armenian for at least 1,400 years (and by some estimates, 1,800 years).🔸 As for the territory of Albania proper, located between the Kura River and the Caspian Sea, by the time of the Seljuk arrival in the 11th century it had been governed by an Arab dynasty for nearly 200 years and called Shirvan. It was populated 1/3 by Armenians and Udi, 1/3 by Persians, 1/3 by Islamized Lezgins, and 1/10 by Jews and Arabs. ▪️THAT MEANS THE TURKS NEVER EVEN SAW CAUCASIAN ALBANIA WITH THEIR OWN EYES; THEY SIMPLY NEVER CROSSED PATHS WITH IT DUE TO TIMING.▪️ Today, there are about 30 million Azerbaijanis in the world, the overwhelming majority of whom—more than 20 million—live in various regions of Iran: Iranian Azerbaijan, Tehran, Shiraz, Isfahan, Kermanshah, etc. As history shows, Albanians never lived in Iran. And the Azerbaijanis living in Iran (unlike, say, Armenians or Georgians living in Iran) never lived in Transcaucasia; they ended up in Iran not from Transcaucasia, but from a completely different region—Central Asia, where Albanians never lived either. Therefore, these 70% of Azerbaijanis living in Iran a priori cannot, by any stretch of the imagination, be descendants of the Albanians.

4️⃣ WHO ARE THE AZERBAIJANIS DESCENDED FROM? As for the remaining 10 million Azerbaijanis living in Transcaucasia or who migrated from there (e.g., in Moscow), half of them (≈5 million) are descendants of migrants from Iran at the turn of the 19th and 20th centuries. More than 4 million of the remaining 5 million (15% of the people) are descendants of refugees from Iran from the late 17th and 18th centuries, when Persian authorities purposefully resettled them in the Caucasus. Of the remaining 1 million, the bulk are descendants of migrants from the era of Mongol and Turkmen invasions (late 14th to early 15th centuries), and A FEW INDIVIDUALS are descendants of the Seljuk invasions of the 11th–13th centuries. SO HOW ON EARTH CAN THEY BE DESCENDANTS OF THE ALBANIANS? Even if we assume that Azerbaijanis consider the Lezgins, turkified in the Azerbaijan SSR in the 20th century, to be descendants of the Albanians, even in this case their total number does not exceed 300,000–400,000, which is merely 1% of the total Azerbaijani population. But in that case, they could just as successfully claim to be descendants of the Roma-Garachai. And that would be much fairer, because:

MORE THAN 3 MILLION ROMA-GARACHAI HAVE SWITCHED TO THE AZERBAIJANIAN LANGUAGE AND ARE REGISTERED IN THEIR PASSPORTS AS “AZERBAIJANIS”.

Українська

Справжня Албанія (Бун Агванк), Арран та Албанське марзпанство. Історико-географічний аналіз

1. Бун Агванк Історичний Бун Агванк охоплював землі на північний схід від річки Кура до Каспійського моря, де мешкали кавказькі албани.

2. Арран (Лпінк, Утік, Камбечан) Термін «Арран» означає низинну смугу між Курою та Араксом. До складу Аррану історично входили такі регіони, як Лпінк, Утік та Камбечан (без Арцаху). Ця територія славилася пасовищами та м’яким кліматом.

3. Албанське марзпанство Марзпанство було створене Сасанідським Іраном у 387 році після першого поділу Великої Вірменії шляхом об’єднання Бун Агванку з Арраном (включно з Лпінком, Утіком та Камбечаном) на чолі з марзпаном.388–428: Утик повернувся до складу Вірменії.

Чому азербайджанці не є нащадками албанців

1️⃣ МОВА Албани розмовляли 26 мовами, що належали до лезгинської мовної групи. Подібно до сучасного Дагестану, де мешкає близько 30 народів, які розмовляють спорідненими мовами. Азербайджанці розмовляють одним із діалектів історичного Туркестану, що знаходився в Середній Азії. І досі в Центральній Азії розмовляють мовами, які зрозумілі кожному азербайджанцю без перекладача. Особливо туркменською мовою, яка на 90% ідентична азербайджанській. Це мова алтайської мовної сім’ї, що входить до тюркської групи, а всередині неї — до огузької підгрупи. Огузька підгрупа виникла у VII столітті на території сучасного Узбекистану в долинах Сирдар’ї та Амудар’ї, і до середини XI століття, окрім цієї території, цією мовою більше ніде не розмовляли. Природно, на Кавказі носіїв цієї мови також просто не було.

2️⃣ ПЕРЕСЕЛЕННЯ Перші огузькі тюрки з’явилися на території Закавказзя лише у другій половині XI століття. І навіть тоді це були невеликі групи переселенців із Центральної Азії, які прийшли сюди слідом за сельджуцькими військами. Пізніше виникла ще одна хвиля міграції з Середньої Азії — наприкінці XIV століття. Це були огузи, які прийшли до Закавказзя після монголів. Потім була чергова хвиля міграції тюрків-огузів у XVII — на початку XIX століття. Це були кочові племена, яких влада Перської імперії цілеспрямовано переселяла до Закавказзя задля зміцнення своєї влади. Ну а останнім великим міграційним потоком тюрків-огузів у Закавказзі став кінець XIX — початок XX століття. Це були так звані «отходніки», які перетнули російський кордон з Іраном і осіли в Закавказзі. Їхня кількість становила 650 000. Сьогодні вони мають близько 5 мільйонів нащадків — тобто половину всіх сучасних азербайджанців Закавказзя. До слова, серед них — родина Мехрібан Алієвої, дружини Ільгама Алієва, чия родина іммігрувала до Закавказзя з Ірану в 1911 році.

3️⃣ КАВКАЗЬКА АЛБАНІЯ (АГВАНК) А тепер поглянемо на хронологію Кавказької Албанії. Кавказька Албанія перестала бути незалежною державою у 387 році, коли увійшла до складу Персії як марзпанство. Марзпанство Бун Албанії було ліквідовано у 640 році, коли воно увійшло до складу Вірменського емірату. Албанська церква проіснувала дещо довше за саму Албанію — до 701 року, після чого остаточно повернулася до складу Вірменської церкви, з якої вона раніше виділилася у 550 році. Таким чином, коли в середині XI століття до Закавказзя прийшли перші сельджуки, тут уже 684 роки не було незалежної албанської держави, 431 рік — албанського марзпанства та 370 років — албанської церкви. 🔸Карабах (як Нагірний, так і Рівнинний) на момент прибуття перших сельджуків в XI столітті вже щонайменше 1400 років (а за деякими розрахунками — 1800 років) був заселений вірменами і розмовляв вірменською.🔸 А територія власне Албанії, що знаходилася між річкою Кура та Каспійським морем, на момент приходу сельджуків в XI столітті майже 200 років керувалася арабською династією і називалася Ширваном. Вона була заселена на 1/3 вірменами та удинами, на 1/3 персами, на 1/3 ісламізованими лезгинами та на 1/10 євреями й арабами. ▪️️ТОБТО ТЮРКИ НІКОЛИ НАВІТЬ В ОЧІ НЕ БАЧИЛИ КАВКАЗЬКУ АЛБАНІЮ: ВОНИ ПРОСТО ЗА ЧАСОМ З НЕЮ НЕ ЗІТКНУЛИСЯ.▪️ Сьогодні у світі налічується близько 30 мільйонів азербайджанців, переважна більшість яких — понад 20 мільйонів — мешкає в різних регіонах Ірану: в Азербайджані (Іранському), Тегерані, Ширазі, Ісфахані, Керманшаху… Як відомо з історії, албанці ніколи не жили в Ірані. А азербайджанці, які живуть в Ірані (на відміну, скажімо, від вірмен чи грузин, які живуть в Ірані), ніколи не жили в Закавказзі і опинилися в Ірані не з Закавказзя, а з абсолютно іншого регіону — Центральної Азії, де албанці також ніколи не жили. Тобто ці 70% азербайджанців, що проживають в Ірані, апріорі ніяк і за всього бажання не можуть бути нащадками албанців.

4️⃣ ЧИЇМИ НАЩАДКАМИ Є АЗЕРБАЙДЖАНЦІ Щодо решти 10 мільйонів азербайджанців, які живуть у Закавказзі або мігрували звідти (наприклад, у Москву), то половина з них (≈5 мільйонів) — це нащадки переселенців з Ірану межі XIX–XX століть. Понад 4 мільйони з решти 5 мільйонів (15% народу) — це нащадки біженців з Ірану кінця XVII–XVIII століть, коли перська влада цілеспрямовано переселяла їх на Кавказ. А з решти 1 мільйона основна частина — це нащадки переселенців часів монгольських і туркменських навал (кінець XIV — початок XV століття), і ОДИНИЦІ — нащадки сельджуцьких навал XI–XIII століть. ТО ЯК ЖЕ ТОДІ ВОНИ НАЩАДКИ АЛБАНЦІВ? Навіть якщо припустити, що азербайджанці вважають нащадками албанців лезгинів, отюркізованих в Азербайджанській РСР у XX столітті, то й у цьому випадку їхня загальна чисельність не перевищує 300–400 тисяч, що становить лише 1% від загальної чисельності азербайджанців. Але в такому разі вони з тим самим успіхом можуть заявляти, що є нащадками циган-гарачаїв. І це було б набагато справедливіше, оскільки:

БІЛЬШЕ 3 МЛН. ЦИГАН-ГАРАЧАЇВ ПЕРЕЙШЛИ НА АЗЕРБАЙДЖАНСЬКУ МОВУ І ЗА ПАСПОРТОМ ЗАПИСАНІ ЯԿ «АЗЕРБАЙДЖАНЦІ».

Беларуская

Сапраўдная Албанія (Бун Агванк), Арран і Албанскае марзпанства. Гісторыка-геаграфічны аналіз

1. Бун Агванк Гістарычны Бун Агванк ахопліваў землі на паўночны ўсход ад ракі Кура да Каспійскага мора, населеныя каўказскімі албанамі.

2. Арран (Лпінк, Утык, Камбечан) Тэрмін «Арран» азначае нізінную паласу паміж Курай і Араксам. У склад Аррана гістарычна ўваходзілі такія вобласці, як Лпінк, Утык і Камбечан (без Арцаха). Гэтая тэрыторыя славілася пашамі.

3. Албанскае марзпанства Марзпанства было створана Сасанідскім Іранам у 387 годзе пасля першага падзелу Вялікай Арменіі шляхам аб’яднання Бун Агванку з Арранам (уключаючы Лпінк, Утык і Камбечан).388–428: Утык вярнуўся ў склад Арменіі.

Чаму азербайджанцы не з’яўляюцца нашчадкамі албанаў

1️⃣ МОВА Албаны размаўлялі на 26 мовах, якія належалі да лезгінскай моўнай групы. Падобна да сучаснага Дагестана, дзе пражывае каля 30 народаў, якія размаўляюць на роднасных мовах. Азербайджанцы размаўляюць на адным з дыялектаў гістарычнага Туркестана, які знаходзіўся ў Сярэдняй Азіі. І да гэтаго часу ў Цэнтральнай Азіі размаўляюць на мовах, якія зразумелыя кожнаму азербайджанцу без перакладчыка. Асабліва туркменская мова, якая на 90% ідэнтычная азербайджанскай. Гэта мова алтайскай моўнай сям’і, якая ўваходзіць у цюркскую групу, а ўнутры яе — у агузскую падгрупу. Агузская падгрупа ўзнікла ў VII стагоддзі на тэрыторыі сучаснага Узбекістана ў далінах рэк Сырдар’я і Амудар’я, і да сярэдзіны XI стагоддзя, акрамя гэтай тэрыторыі, на гэтай мове больш нідзе не размаўлялі. Натуральна, на Каўказе носьбітаў гэтай мовы таксама проста не было.

2️⃣ ПЕРАСЯЛЕННЕ Першыя агузскія цюркі з’явіліся на тэрыторыі Закаўказзя толькі ў другой палове XI стагоддзя. І нават тады гэта былі невялікія групы перасяленцаў з Цэнтральнай Азіі, якія прыйшлі сюды ўслед за сельджуцкіanİ войскамі. Пазней узнікла яшчэ адна хваля міграцыі з Сярэдняй Азіі — у канцы XIV стагоддзя. Гэта былі агузы, якія прыйшлі ў Закаўказзе пасля манголаў. Затым рушыла ўслед чарговая хваля міграцыі цюркаў-агузаў у XVII — пачатку XIX стагоддзя. Гэта былі качавыя плямёны, якіх улады Перскай імперыі мэтанакіравана перасялялі ў Закаўказзе дзеля ўмацавання сваёй улады. Ну а апошнім буйным міграцыйным патокам цюркаў-агузаў у Закаўказзе стаў канец XIX — пачатак XX стагоддзя. Гэта былі так званыя «атходнікі», якія перайшлі расійскую мяжу з Ірана і аселі ў Закаўказзе. Іх колькасць складала 650 000. Сёння яны маюць каля 5 мільёнаў нашчадкаў — гэта значыць палову ўсіх сучасных азербайджанцаў Закаўказзя. Дарэчы, сярод іх сям’я Мехрыбан Аліевай, жонкі Ільхама Аліева, чыя сям’я імігравала ў Закаўказзе з Ірана ў 1911 годзе.

3️⃣ КАЎКАЗСКАЯ АЛБАНІЯ (АГВАНК) А цяпер паглядзім на храналогію Каўказскай Албаніі. Каўказская Албанія перастала быць незалежнай дзяржавай у 387 г., калі ўвайшла ў склад Персіі ў якасці марзпанства. Марзпанства Бун Албаніі было ліквідавана ў 640 годзе, калі яно ўвайшло ў склад Армянскага эмірата. Албанская царква прасуществовала крыху даўжэй за саму Албанію — да 701 года, пасля чаго канчаткова вярнулася ў склад Армянскай царквы, з якой яна раней вылучылася ў 550 годзе. Такім чынам, калі ў сярэдзіне XI стагоддзя ў Закаўказзе прыйшлі першыя сельджукі, тут ужо 684 гады не было незалежнай албанскай дзяржавы, 431 год — албанскага марзпанства і 370 гадоў — албанскай царквы. 🔸Карабах (як Нагорны, так і Раўнінны) на момант прыбыцця першых сельджукаў у XI стагоддзі ўжо па меншай меры 1400 гадоў (а па некаторых разліках — 1800 гадоў) быў заселены армянамі і гаварыў па-армянску.🔸 А тэрыторыя самога Албаніі, размешчаная паміж ракой Кура і Каспійскім морам, да моманту прыходу сельджукаў у XI стагоддзі амаль 200 гадоў кіравалася арабскай дынастыяй і называлася Шырванам. Яна была заселена на 1/3 армянамі і ўдзінамі, на 1/3 персамі, на 1/3 ісламізаванымі лезгінамі і на 1/10 яўрэямі і арабамі. ▪️ГЭТԱ ЗНАЧЫЦЬ, ЦЮРКІ НІКОЛІ НАВІТЬ У ВАЧЫ НЕ БАЧЫЛІ КАЎКАЗСКУЮ АЛБАНІЮ: ЯНЫ ПРОСТԱ З-ЗА ЧАСУ З ЯЙ НЕ СЦԱЛΚΝУЛІСЯ.▪️ Сёння ў свеце налічваецца каля 30 мільёнаў азербайджанцаў, пераважная большасць якіх — больш за 20 мільёнаў — пражывае ў розных рэгіёнах Ірана: у Азербайджане (Іранскім), Тэгеране, Шыразе, Ісфахане, Керманшаху… Як вядома з гісторыі, албаны ніколі не жылі ў Іране. А азербайджанцы, якія жывуць у Іране (у адрозненне, скажам, ад армян ці грузін, якія жывуць у Іране), ніколі не жылі ў Закаўказзе і апынуліся ў Іране не з Закаўказзя, а з зусім іншага рэгіёну — Цэнтральнай Азіі, дзе албаны таксама ніколі не жылі. Гэта значыць, гэтыя 70% азербайджанцаў, якія пражываюць у Іране, апрыёры ніяк і пры ўсім жаданні не могуць быць нашчадкамі албанаў.

4️⃣ ЧЫІМІ НАШЧԱДΚԱМІ З’ЯВЛЯЮЦЦԱ АЗЕРБАЙДЖАНЦЫ Што тычыцца астатніх 10 мільёнаў азербайджанцаў, якія жывуць у Закаўказзе або мігравалі адтуль (напрыклад, у Маскву), то палова з іх (≈5 мільёнаў) — гэта нашчадкі перасяленцаў з Ірана мяжы XIX–XX стагоддзяў. Больш за 4 мільёны з астатніх 5 мільёнаў (15% народа) — гэта нашчадкі бежанцаў з Ірана канца XVII–XVIII стагоддзяў, калі перскія ўлады мэтанакіравана перасялялі іх на Каўказ. А з астатняга 1 мільёна асноўная частка — гэта нашчадкі перасяленцаў часоў мангольскіх і туркменскіх нашэсцяў (канец XIV — пачатак XV стагоддзя), і АДЗІНЫЯ — нашчадкі сельджуцкіх нашэсцяў XI–XIII стагоддзяў. ДЫК ЯК ЖԱ ТОДЗЕ ЯНЫ НАШЧАДΚІ АЛБАНԱВ? Нават калі выказаць здагадку, што азербайджанцы лічаць нашчадкамі албанаў лезгінаў, ацюркізаваных у Азербайджанскай ССР у XX стагоддзі, то і ў гэтым выпадку іх агульная колькасць не перавышае 300–400 тысяч, што складае ўсяго 1% ад агульнай колькасці азербайджанцаў. Але ў такім разе яны з тым жа поспехам могуць заяўляць, што з’яўляюцца нашчадкамі цыганаў-гарачаі. І гэта было куды справядлівей, бо:

БОЛЬШ ЗА 3 МЛН. ЦЫГАН-ГАРАЧԱԻ ПЕРАЙШЛІ НА АЗЕРБАЙДЖАНСКУЮ МОВУ І ПА ПАСПОРЦЫ ЗАПІСАНЫ ЯΚ «АЗЕРБАЙДЖАНЦЫ».

Français

La Vraie Albanie (Bun Aghvank), l’Arran et le Marzpanat d’Albanie : Analyse historique et géographique

1. Bun Aghvank Le Bun Aghvank historique était une région située au nord-est de la Koura, peuplée de tribus albanaises du Caucase.

2. Arran (Lpink, Utik, Kambechane) L’« Arran » désigne la plaine et la zone de piémont entre la Koura et l’Araxe. Historiquement, les territoires rattachés à l’Arran comprenaient le Lpink, l’Utik et le Kambechane (à l’exclusion de l’Artsakh). Cette région était réputée pour ses pâturages et son climat.

3. Le Marzpanat d’Albanie Créé par l’Iran sassanide en 387 après le premier partage de la Grande-Arménie, le marzpanat unifia Bun Aghvank et l’Arran (incluant Lpink, Utik et Kambechane) sous un marzpan.388–428 : L’Utik est réintégré à l’Arménie.)

Pourquoi les Azéris ne sont pas les descendants des Albaniens

1️⃣ LANGUE Les Albaniens (Aghvaniens) parlaient 26 langues appartenant au groupe linguistique lezghien, un peu comme le Daghestan moderne où environ 30 peuples parlent des langues apparentées. Les Azéris parlent un dialecte du Turkestan historique, situé en Asie centrale. Aujourd’hui encore, les langues parlées en Asie centrale sont compréhensibles pour tout Azéri sans traducteur, en particulier le turkmène, qui est identique à 90 % à la langue azérie. C’est une langue de la famille altaïque, appartenant au groupe turc et, en son sein, au sous-groupe oghouze. Ce sous-groupe oghouze est apparu au VIIe siècle sur le territoire de l’Ouzbékistan actuel, dans les vallées du Syr-Daria et de l’Amou-Daria, et jusqu’au milieu du XIe siècle, en dehors de cette région, cette langue n’était parlée nulle part ailleurs. Naturellement, il n’y avait donc tout simplement pas de locuteurs de cette langue dans le Caucase.

2️⃣ IMMIGRATION ET COLONISATION Les premiers Turcs oghouzes sont apparus en Transcaucasie seulement dans la seconde moitié du XIe siècle. Même alors, il s’agissait de petits groupes de migrants venus d’Asie centrale à la suite des troupes seldjoukides. Plus tard, une autre vague migratoire en provenance d’Asie centrale est apparue à la fin du XIVe siècle : des Oghouzes arrivés après les Mongols. Puis s’est ensuivie une autre vague de migration des Turcs oghouzes entre le XVIIe et le début du XIXe siècle : des tribus nomades que les autorités de l’Empire perse ont délibérément réinstallées en Transcaucasie pour y renforcer leur pouvoir. Enfin, le dernier grand flux migratoire de Turcs oghouzes en Transcaucasie s’est produit entre la fin du XIXe et le début du XXe siècle. C’étaient les « otkhodniki », qui ont traversé la frontière russe depuis l’Iran et se sont établis en Transcaucasie au nombre de 650 000. Aujourd’hui, ils ont environ 5 millions de descendants, c’est-à-dire la moitié de tous les Azéris contemporains de Transcaucasie. Parmi eux se trouve d’ailleurs la famille de Mehriban Aliyeva, l’épouse d’Ilham Aliyev, dont la famille a émigré d’Iran en Transcaucasie en 1911.

3️⃣ L’ALBANIE DU CAUCASE (AGHVANK) Regardons maintenant la chronologie de l’Albanie du Caucase. L’Albanie du Caucase a cessé d’être un État indépendant en 387 lorsqu’elle est entrée dans le giron de la Perse en tant que marzpanat. Le marzpanat de la véritable Albanie fut supprimé en 640 lorsqu’il fut intégré à l’Émirat arménien. L’Église albanaise a survécu un peu plus longtemps que l’État albanais, subsistant jusqu’en 701 avant de retourner définitivement au sein de l’Église arménienne, dont elle s’était séparée en 550. Ainsi, lorsque les premiers Seldjoukides sont arrivés en Transcaucasie au milieu du XIe siècle, il n’y avait plus d’État albanais indépendant depuis 684 ans, plus de marzpanat albanais depuis 431 ans, et plus d’Église albanaise depuis 370 ans. 🔸Le Karabakh (à la fois montagneux et plat) au moment de l’arrivée des premiers Seldjoukides au XIe siècle était peuplé d’Arméniens et parlait arménien depuis au moins 1 400 ans (et selon certaines estimations, 1 800 ans).🔸 Quant au territoire de l’Albanie proprement dite, situé entre le fleuve Koura et la mer Caspienne, il était dirigé par une dynastie arabe depuis près de 200 ans à l’arrivée des Seldjoukides au XIe siècle et s’appelait le Chirvan. Il était peuplé à 1/3 par des Arméniens et des Oudiens, à 1/3 par des Perses, à 1/3 par des Lezghiens islamisés et à 1/10 par des Juifs et des Arabes. ▪️AUTREMENT DIT, LES TURCS N’ONT MÊME JAMAIS VU L’ALBANIE DU CAUCASE DE LEURS YEUX : ILS NE L’ONT TOUT SIMPLEMENT PAS CROISÉE PAR UN EFFET DE CHRONOLOGIE.▪️ Aujourd’hui, il y a environ 30 millions d’Azéris dans le monde, dont la grande majorité — plus de 20 millions — vit dans diverses régions d’Iran : l’Azerbaïdjan iranien, Téhéran, Chiraz, Ispahan, Kermanchah… Comme l’histoire le montre, les Albaniens n’ont jamais vécu en Iran. Et les Azéris vivant en Iran (contrairement, disons, aux Arméniens ou aux Géorgiens vivant en Iran) n’ont jamais vécu en Transcaucasie et se sont retrouvés en Iran non pas depuis la Transcaucasie, mais depuis une région totalement différente : l’Asie centrale, où les Albaniens n’ont jamais vécu non plus. Par conséquent, ces 70 % d’Azéris vivant en Iran ne peuvent a priori en aucun cas être les descendants des Albaniens.

4️⃣ DE QUI LES AZÉRIS SONT-ILS LES DESCENDANTS ? Quant aux 10 millions d’Azéris restants qui vivent en Transcaucasie ou en ont émigré (comme à Moscou), la moitié d’entre eux (environ 5 millions) sont les descendants de migrants venus d’Iran au tournant des XIXe et XXe siècles. Plus de 4 millions des 5 millions restants (15 % de la population) sont les descendants de réfugiés venus d’Iran à la fin du XVIIe et au XVIIIe siècle, lorsque les autorités perses les ont délibérément réinstallés dans le Caucase. Sur le million restant, la majeure partie est constituée de descendants de migrants des invasions mongoles et turkmènes (fin du XIVe – début du XVe siècle), et de QUELQUES RARES INDIVIDUS descendants des invasions seldjoukides des XIe-XIIIe siècles. ALORS COMMENT POURRAIENT-ILS ÊTRE LES DESCENDANTS DES ALBANIENS ? Même en supposant que les Azéris considèrent comme descendants des Albaniens les Lezghiens turquisés en RSS d’Azerbaïdjan au XXe siècle, leur nombre total ne dépasse pas 300 000 à 400 000 personnes, ce qui représente à peine 1 % de la population azérie totale. Mais dans ce cas, ils pourraient tout aussi bien affirmer qu’ils sont les descendants des Roms-Gharachais. Et cela serait bien plus juste, car :

PLUS DE 3 MILLIONS DE ROMS-GHARACHAIS ONT ADOPTÉ LA LANGUE AZÉRIE ET SONT ENREGISTRÉS SUR LEURS PASSEPORTS COMME « AZÉRIS ».

ქართული (Georgian)

ჭეშმარიტი ალბანეთი (ბუნ აღვანქი), არრანი და ალბანეთის მარზპანობა. ისტორიულ-გეოგრაფიული ანალიზი

1. ბუნ აღვანქი ისტორიული ბუნ აღვანქი მდებარეობდა მდინარე მტკვრის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, კავკასიის ფერდობებსა და კასპიის ზღვას შორის.

2. არრანი (ლფინქი, უტიკი, კამბეჩანი) „არრანი“ აღნიშნავს დაბლობს მტკვარსა და არაქსს შორის. არრანის შემადგენლობაში ისტორიულად შედიოდა ისეთი ტერიტორიები, როგორიცაა ლფინქი, უტიკი და კამბეჩანი (არცახის გამოკლებით). ეს რეგიონი ცნობილი იყო თავისი საძოვრებითა და კლიმატით.

3. ალბანეთის მარზპანობა ალბანეთის მარზპანობა შეიქმნა სასანიდური ირანის მიერ 387 წელს, დიდი სომხეთის პირველი გაყოფის შემდეგ. სპარსეთის კარმა ბუნ აღვანქი და არრანი (ლფინქის, უტიკისა და კამბეჩანის ჩათვლით) ერთიან ადმინისტრაციულ ერთეულად გააერთიანა.388–428 წლები: უთიქი სომხეთს დაუბრუნდა.

რატომ არ არიან აზერბაიჯანელები ალბანელების შთამომავლები

1️⃣ ენა ალბანელები (აღვანები) საუბრობდნენ 26 ენაზე, რომლებიც მიეკუთვნებოდა ლეზგურ ენათა ჯგუფს. თანამედროვე დაღესტნის მსგავსად, სადაც ცხოვრობს დაახლოებით 30 ხალხი, რომლებიც საუბრობენ ნათესაურ ენებზე. აზერბაიჯანელები საუბრობენ ისტორიული თურქესტანის ერთ-ერთ დიალექტზე, რომელიც მდებარეობდა შუა აზიაში. დღემდე შუა აზიაში საუბრობენ ისეთ ენებზე, რომლებიც თარჯიმნის გარეშეც გასაგებია თითოეული აზერბაიჯანელისთვის. განსაკუთრებით თურქმენული ენა, რომელიც 90%-ით იდენტურია აზერბაიჯანული ენისა. ეს არის ალთაური ენობრივი ოჯახის ენა, რომელიც შედის თურქულ ჯგუფში, ხოლო თურქული ჯგუფის შიგნით — ოღუზურ ქვეჯგუფში. ოღუზური ქვეჯგუფის წარმომადგენლები წარმოიშვნენ VII საუკუნეში თანამედროვე უზბეკეთის ტერიტორიაზე, სირდარიისა და ამუდარიის მდინარეების ხეობებში, და XI საუკუნის შუა ხანებამდე, ამ ტერიტორიის გარდა, ამ ენაზე სხვაგან არსად საუბრობდნენ. ბუნებრივია, კავკასიაშიც ამ ენაზე მოლაპარაკეები უბრალოდ არ არსებობდნენ.

2️⃣ განსახლება ისტორიაში პირველი ოღუზი თურქები ამიერკავკასიის ტერიტორიაზე მხოლოდ XI საუკუნის მეორე ნახევარში გამოჩნდნენ. და მაშინაც ეს იყვნენ შუა აზიიდან წამოსული მიგრანტების მცირე ჯგუფები, რომლებიც აქ სელჩუკების ჯარების შემდეგ ჩამოვიდნენ. მოგვიანებით გაჩნდა მიგრაციის კიდევ ერთი ტალღა შუა აზიიდან — XIV საუკუნის ბოლოს. ესენი იყვნენ ოღუზები, რომლებიც ამიერკავკასიაში მონღოლების შემდეგ მოვიდნენ. შემდეგ იყო თურქ-ოღუზების მიგრაციის კიდევ ერთი ტალღა XVII — XIX საუკუნის დასაწყისში. ესენი იყვნენ მომთაბარე ტომები, რომლებსაც სპარსეთის იმპერიის ხელისუფლება მიზანმიმართულად ასახლებდა ამიერკავკასიაში საკუთარი ძალაუფლების განსამტკიცებლად. ნუ, ამიერკავკასიაში თურქ-ოღუზების ბოლო მსხვილი მიგრაციული ნაკადი იყო XIX საუკუნის ბოლო — XX საუკუნის დასაწყისი. ესენი იყვნენ ეგრეთ წოდებული „ოთხოდნიკები“, რომლებმაც ირანიდან რუსეთის საზღვარი გადაკვეთეს და ამიერკავკასიაში დასახლდნენ. მათი რიცხვი 650 000 იყო. დღეს მათ ჰყავთ დაახლოებით 5 მილიონი შთამომავალი, ანუ ამიერკავკასიის ყველა თანამედროვე აზერბაიჯანელის ნახევარი. სხვათა შორის, მათ შორისაა ილჰამ ალიევის მეუღლის, მეჰრიբან ალიევას ოჯახი, რომელმაც ამიერკავკასიაში ირანიდან 1911 წელს გადმოიხვეწა.

3️⃣ კავკასიის ალბანეთი (აღვანკი) ახლა კი გადავხედოთ კავკასიის ალბანეთის ქრონოლოგიას. კავკასიის ალბანეთმა შეწყვიტა არსებობა, როგორც დამოუკიდებელმა სახელმწიფომ, 387 წელს, როდესაც ის სპარსეთის შემადგენლობაში შევიდა, როგორც მარზპანობა. ბუნ ალბანეთის მარზპანობა გაუქმდა 640 წელს, როდესაც ის სომხური საამიროს შემადგენლობაში შევიდა. ალბანურმა ეკლესიამ თავად ალბანეთზე ოდნავ მეტი ხანი იცოცხლა — 701 წლამდე, სანამ საბოლოოდ დაუბრუნდებოდა სომხური ეკლესიის წიაღს, საიდანაც იგი ადრე, 550 წელს გამოეყო. ამრიგად, როდესაც XI საუკუნის შუა ხანებში ამიერკავკასიაში პირველი სელჩუკები მოვიდნენ, აქ უკვე 684 წელი არ იყო დამოუკიდებელი ალბანური სახელმწიფო, 431 წელი არ იყო ალბანური მარზპანობა და 370 წელი არ იყო ალბანური ეკლესია. 🔸ყარაბაღი (როგორც მთიანი, ისე ბარათი) პირველი სელჩუკების ჩამოსვლის მომენტში — XI საუკუნეში, სულ მცირე 1400 წლის (და ზოგიერთი გამოთვლით — 1800 წლის) განმავლობაში დასახლებული იყო სომხებით და საუბრობდა სომხურად.🔸 რაც შეეხება თავად ალბანეთის ტერიტორიას, რომელიც მდებარეობდა მდინარე მტკვარსა და კასპიის ზღვას შორის, სელჩუკების მოსვლის მომენტში — XI საუკუნეში, თითქმის 200 წლის განმავლობაში იმართებოდა არაბული დინასტიის მიერ და შირვანი ეწოდებოდა. იგი დასახლებული იყო 1/3-ით სომხებით და უდებით, 1/3-ით სპარსელებით, 1/3-ით ისლამიზებული ლეზგინებით და 1/10-ით ებრაელებითა და არაბებით. ▪️ე.ი. თურქებს კავკასიის ალბანეთი თვალის ტრაიალზეც კი არასოდეს უნახავთ: ისინი უბრალოდ დროის დამთხვევით ერთმანეთს არ შეხვედრიან.▪️ დღეს მსოფლიოში დაახლოებით 30 მილიონი აზერბაიჯანელია, რომელთა აბსოლუტური უმრავლესობა — 20 მილიონზე მეტი — ცხოვრობს ირანის სხვადასხვა რეგიონში: აზერბაიჯანში (ირანის), თეհրանში, შირაზში, ისპაჰანში, ქერმანშაჰში… როგორც ისტორიიდან ვიცით, ალბანელებს ირანში არასოდეს უცხოვრიათ. ხოლო ირანში მცხოვრები აზერბაიჯანელები (განსხვავებით, ვთქვათ, ირანში მცხოვრები იმავე სომხებისა და ქართველებისგან) არასოდეს ყოფილან ამიერკავკასიაში და ირანში აღმოჩნდნენ არა ამიერკავკასიიდან, არამედ სრულიად სხვა რეგიონიდან — შუა აზიიდან, სადაც ალბანელებს ასევე არასოდეს უცხოვრიათ. ესე იგი, ირანში მცხოვრები ამ აზერბაიჯანელების 70% აპრიორი, ყოველგვარი სურვილის მიუხედავად, ვერანაირად ვერ იქნება ალბანელების შთამომავალი.

4️⃣ ვისი შთამომავლები არიან აზერბაიჯანელები რაც შეეხება დანარჩენ 10 მილიონ აზერბაიჯანელს, რომლებიც ცხოვრობენ ამიერკავკასიაში ან მიგრირებულნი არიან იქიდან (როგორც, მაგალითად, მოსკოვში მცხოვრებნი), მათი ნახევარი (≈5 მილიონი) XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე ირანიდან გადმოსახლებულთა შთამომავლები არიან. დარჩენილი 5 მილიონიდან (ხალხის 15%) 4 მილიონზე მეტი არის XVII-XVIII საუკუნეების ბოლოს ირანიდან წამოსული ლტოლვილების შთამომავალი, როდესაც სპარსეთის ხელისუფლება მიზანმიმართულად ასახლებდა მათ კავკასიაში. ხოლო დანარჩენი 1 მილიონიდან ძირითადი ნაწილი არის მონღოლებისა და თურქმენების შემოსევების პერიოდის მიგრანტების შთამომავალი (XIV საუკუნის ბოლო — XV საუკუნის დასაწყისი), ხოლო ერთეულები — XI-XIII საუკუნეების სელჩუკების შემოსევების հետնորդები. აბა, მაშ როგორღა არიან ალბანელების შთამომავლები? თუნდაც ვივარაუდოთ, რომ აზერბაიჯანელები ალბანელების შთამომავლებად თვლიან XX საუკუნეში აზერბაიჯანის სსრ-ში გათურქებულ ლეზგინებს, მაშინაც კი მათი საერთო რაოდენობა არ აჭარბებს 300–400 ათასს, რაც აზერბაიჯანელთა საერთო რაოდენობის სულ რაღაც 1%-ია. მაგრამ ამ შემთხვევაში მათ იმავე წარმატებით შეუძლიათ განაცხადონ, რომ არიან ბოშა-ყარაჩაების შთამომავლები. და ეს ბევრად უფრო სამართლიანი იქნებოდა, რადგან:

3 მილიონზე მეტი ბოშა-ყარაჩაი გადავიდა აზერბაიჯანულ ენაზე და პასპორტებით რეგისტრირებულია, როგორც „აზერბაიჯანელი“.

Ирон æвзаг

Æцæг Албани (Бун Агванк), Арран æмæ Албаниты марзпанрад. Историон-географион анализ

1. Бун Агванк Историон Бун Агванк уыдис Кура цæղуы скæсæн-ныгуылæны фарсмæ, Кавказы хæхтæм æмæ Каспийскы денджызæн хæстæг.

2. Арран (Лпинк, Утик, Камбечан) «Арран» нысан кæны Кура æмæ Араксы дæлвæз. Арраны скондмæ историон æгъдауæй хаудысты ахæм зæхпытæ, куыд Лпинк, Утик æмæ Камбечан (Арцах уæлдай). Ацы зæхх уыдис зындгонд йæ хæхбæстæгтæй.

3. Албаниты марзпанрад Албаниты марзпанрад сарæзта Сасаниаг Иран 387 азы Стыр Сомихы фыццаг дихы фæстæ, баиу кодта Бун Агванк æмæ Арран (Лпинк, Утик æмæ Камбечанимæ).388–428 азтæ: Утик раздæхт Сомихы скондмæ.

Цæмæн сты азербайджайнæгтæ албайнаг рагзарджытæ

1️⃣ ÆВЗАГ Албайнæгтæ дзырдтой 26 æвзагыл, кæцытæ хаудтой лезгийнаг æвзагон къордмæ. Нырыккон Дагестаны хуызæн, уым цæры 30 адæймагæй фылдæр, кæцытæ дзурынц хæстæг æвзæгтыл. Азербайджайнæгтæ дзурынц историон Туркестаны диалекттæй иуыл, кæцы уыдис Астæуккаг Азийы. Æмæ ныр дæр Астæуккаг Азийы дзурынц ахæм æвзæгтыл, кæцытæ сæрибарæй æмбаргæ сты алкæцы азербайджайнагæн дæр. Уæлдайдæр та туркмены æвзаг, кæцы азербайджайнагимæ у иухуызæг 90%-æй. Ари алтайаг æвзагон бинонты тюркаг къорды хуыз у.

2️⃣ РАЦÆРÆН Историйы фыццаг тюрк-огузтæ Кавказы фæзындысты æрмæст XI æнусы дыккаг хайы. Уæд дæр ма уыдысты Астæуккаг Азийæ рацæуæг гыццыл къордты. Фæстæдæр фæзынди миграцийы ног стыр дæлбарадон хъуыддаг — XIV æнусы кæрон. Уæд та — XVII-XIX æнусы райдианы. Æмæ фæстаг стыр миграцийы стыр стыр уыдис XIX æнусы кæрон — XX æнусы райдианы.

3️⃣ КАВКАЗАГ АЛБАНИ (АГВАНԿ) Албани фæуыдис хæдбар паддзахад 387 азы. Бун Албани марзпанрад фæци 640 азы. Албайнаг аргъуан уыдис 701 азы онг. 🔸Хъæрæмах (Йæ Хæххон дæр æмæ Дæлвæзон дæр) XI æнусы уыдис сомихаг адæмæй æфсæнттæ æмæ дзырдтой сомихагау.🔸 Азербайджайнæгтæ абон сты 30 миллионы, фылдæр хай цæры Ираны. Ираны цæрæг азербайджайнæгтæ никуы уыдысты Кавказы.

4️⃣ КÆЦЫ ТÆХХÆЙ Уæдæ куыд сты албайнаг рагзарджытæ? Кæд сæ нымайæм лезгинтæй, уæддæр сæ нымæц нæ ахиздзæн 300–400 мин адæймагæй, уый у æдæппæт азербайджайнæгты 1%. Фæлæ уæд уый бæсты сæ бон у зæгъын, цæмæй сты цыган-къарачайты рагзарджытæ, уымæн æмæ:

3 МИЛЛИОНÆЙ ФЫЛДÆР ЦЫГАН-КЪАРАЧԱЙ ИВД СТЫ АЗЕРБАЙЖАЙНАГ ÆВЗАГМÆ ÆМÆ ПАСПОРТЫ НЫВГÆД СТЫ КУЫД «АЗЕРБАЙЖАЙНÆГТÆ».

Сербенер, ари, ахպерс, նույն տեքստը կիրիլիցայով (սլավոնատառ)՝ սերբերենով․

Превод на српски језик (ћирилица)

Права Албанија, Аран и Албански марзпанат: Историјско-географска анализа

1. Права Албанија Историјска Права Албанија је била регија која се углавном простирала североисточно од реке Куре, обухватајући источне падине Кавказких планина и досежући до обала Каспијског језера. Ову област су насељавала бројна аутохтона племена (гаргари, ути, леги итд.), позната као Албанци. На територији Праве Албаније формирале су се многе историјске провинције и регије.

2. Аран (Липика, Утик, Камбечан) Историјско-географски термин „Аран“ (или Аранк) у великој мери одговара равничарском и подгорском делу између река Куре и Аракса. Историјски гледано, територије попут Липике, Утика и Камбечана (искључујући Арцах) биле су повезане са Араном или су чиниле његов део. У античко доба ова регија се истицала својим пашњацима, топлим климатским условима и стратешким значајем, служећи као важно место за сукоб економских и политичких интереса.

3. Албански марзпанат Албански марзпанат је био управно-политички ентитет који је створио двор Сасанидског Ирана 387. године, након прве поделе Јерменије. Сасаниди су ујединили земље Праве Албаније са Араном (укључујући Липику, Утик и Камбечан), створивши јединствену административну јединицу — Албански марзпанат, којим је управљао марзпан којег је именовао персијски шах.388–428. године: Утик се вратио у састав Јерменије.

Зашто Азери нису потомци Албанаца

1️⃣ ЈЕЗИК Албанци (агвани) су говорили 26 језика који су припадали лезгинској језичкој групи. Слично као у данашњем Дагестану, где живи око 30 народа који говоре сродним језицима. Азери говоре једним од дијалеката историјског Туркестана, који се налазио у Централној Азији. И до дан-данас у Централној Азији се говори језицима који су разумљиви сваком Азеру чак и без преводиоца. Посебно туркме Eски језик, који је 90% идентичан азерском језику. Ово је језик алтајске језичке породице, који спада у туркијску групу, а у оквиру туркијске групе у огуску подгрупу. Огуска подгрупа туркијске групе алтајске језичке породице настала је у 7. веку на територији данашњег Узбекистана, у долинама река Сирдарја и Амударја, и све до средине 11. века, осим у овој регији, овим језиком се нигде другде није говорило. Сасвим природно, ни на Кавказу није било говорника овог језика.

2️⃣ НАСЕЉАВАЊЕ / МИГРАЦИЈА Први огуски Турци у историји појавили су се на територији Закавказја тек у другој половини 11. века. И чак тада, то су биле мале групе миграната из Централне Азије које су овде дошле након селџучких трупа. Касније се појавио још један миграциони талас из Централне Азије — крајем 14. века. То су били Огузи који су дошли у Закавказје након Монгола. Затим је уследио још један миграциони талас турских Огуза у 17-19. веку и почетком 20. века. То су била номадска племена која су власти Персијског царства намерно насељавале у Закавказје како би ојачале своју власт тамо. Па, последњи велики миграциони талас турских Огуза у Закавказје догодио се крајем 19. и почетком 20. века. То су били такозвани „отходници“ који су већ прешли руску границу из Ирана и настанили се у Закавказју. Њихов број је био 650.000. Данас они имају око 5 милиона потомка, односно половину свих савремених Азера у Закавказју. Међу њима је, узгред буди речено, и породица жене Илхама Алијева, Мехрибан Алијеве, чија је породица емигрирала из Ирана у Закавказје 1911. године.

3️⃣ КАВКАЗКА АЛБАНИЈА А сада погледајмо хронологију Кавкаске Албаније. Кавкаска Албанија је престала да буде независна држава 387. године, када је ушла у састав Персије као марзпанат. Марзпанат Праве Албаније укинут је 640. године, када је ушао у састав Јерменског емирата. Албанска црква је надживела Албанију за нешто дуже време и постојала је до 701. године, да би се коначно вратила у састав Јерменске цркве, из које је и настала нешто раније, 550. године. Дакле, када су први Селџуци дошли у Закавказје средином 11. века, овде већ 684 године није постојала независна албанска држава, 431 годину није било албанског марзпаната и 370 година није постојала албанска црква. 🔸Карабах (и Горњи и Доњи), у тренутку доласка првих Селџука у 11. веку, најмање 1400 година (а према неким прорачунима и 1800 година) био је насељен Јерменима и говорио се јерменски језик.🔸 А територија Праве Албаније, која се налазила између реке Куре и Каспијског језера, у време доласка Селџука у 11. веку скоро 200 година се звала Ширван, њоме је владала арапска династија, а била је насељена 1/3 Јермена и Удина, 1/3 Персијанаца, 1/3 Лезгина исламске вероисповести и 1/10 Јевреја и Арапа. ▪️ДРУГИМ РЕЧИМА, ТУРЦИ НИКАДА У ЖИВОТУ НИ СУ ВИДЕЛИ КАВКАЗКУ АЛБАНИЈУ: ОНИ ЈЕ ЈЕДНОСТАВНО НИСУ СУСРЕЛИ ЗБОГ ТОКА ВРЕМЕНА.▪️ Данас на свету има око 30 милиона Азера, а велика већина њих — више од 20 милиона — живи у различитим регионима Ирана: у Атропатени, Техерану, Ширазу, Исфахану, Керманшаху… Као што знамо из историје, Албанци никада у историји нису живели у Ирану. А Азери који живе у Ирану (за разлику од, рецимо, Јермена или Грузијаца који живе у Ирану) никада нису живели у Закавказју, а у Ирану су се појавили не из Закавказја, већ из сасвим другачијег региона — Централне Азије, где Албанци такође никада нису живели. Односно, ових 70% Азера који живе у Ирану априори, ни на који начин, чак и када би то желели, не могу бити потомци Албанаца.

4️⃣ ЧИЈИ СУ ПОТОМЦИ АЗЕРИ? Што се тиче преосталих 10 милиона Азера који живе у Закавказју или су одатле емигрирали (као што су они који живе у Москви), половина њих (≈5 милиона) су потомци оних који су емигрирали из Ирана крајем 19. и почетком 20. века. Од преосталих 5 милиона (15% народа), више од 4 милиона су потомци избеглица дошлих из Ирана крајем 17. и 18. века, када су персијске власти намерно насељавале људе на Кавказ. А од преосталог 1 милиона, главни део чине потомци избеглица из периода монголских и туркменских похода (крај 14. и почетак 15. века), а МАЛИ БРОЈ ЊИХ су потомци селџучких похода из 11-13. века. ПА КАКО ОНДА МОГУ БИТИ ПОТОМЦИ АЛБАНИЈЕ? Ако узмемо у обзир чак и то да Азери сматрају туркизиране Лезгине из Азербејџанске ССР у 20. веку потомцима Албанаца, ни у том случају њихов укупан број не прелази 300-400 хиљада, што је само 1% од укупног броја Азера. Али у том случају они са истим успехом могу тврдити да су потомци Рома-Карача. И то би било много праведније, јер: ВИШЕ ОД 3 МИЛИОНА РОМА-КАРАЧА ПРЕШЛО ЈЕ НА АЗЕРСКИ ЈЕЗИК И У ЛИЧНИМ КАРТАМА СУ УПИСАНИ КАО „АЗЕРИ“.

Srpski / Српски

Prava Albanija (Bun Aghvank), Aran i Albanska marzpanija. Istorijsko-geografska analiza

1. Bun Aghvank (Prava Albanija) Istorijska Prava Albanija obuhvatala je oblast severnoistočno od reke Kure sve do Kavkaza i Kaspijskog jezera.

2. Aran (Lpink, Utik, Kambečan) Izraz “Aran” se odnosi na nizijsku ravnicu između Kure i Araksa. Istorijski gledano, u sastav Arana ulazile su teritorije kao što su Lpink, Utik i Kambečan (isključujući Arcah). Ova oblast je bila poznata po bogatim pašnjacima.

3. Albanska marzpanija Albansku marzpaniju osnovala je Sasanidska Persija 387. godine nakon prve podela Velike Jermenije, spajajući Bun Aghvank sa Aranom (uključujući Lpink, Utik i Kambečan) pod upravom marzpana.388–428. godine: Utik se vratio u sastav Jermenije.

Zašto Azerbejdžanci nisu potomci Albanaca

1️⃣ JEZIK Albanci (Aghvanci) su govorili 26 jezika koji su pripadali lezginskoj jezičkoj grupi. Slično današnjem Dagestanu, gde živi oko 30 naroda koji govore srodnim jezicima. Azerbejdžanci govore jednim od dijekata istorijskog Turkestana, koji se nalazio u Srednjoj Aziji. I do danas se u Centralnoj Aziji govori jezicima koje svaki Azerbejdžanac razume čak i bez prevodioca. Posebno turkmenskim jezikom, koji je 90% identičan azerbejdžanskom jeziku. Ovo je jezik altajske jezičke porodice, koji spada u turkijsku grupu, a unutar nje u ogusku podgrupu. Oguska podgrupa turkijske grupe altajske porodice nastala je u VII veku na teritoriji današnjeg Uzbekistana, u dolinama reka Sirdarja i Amudarja, i sve do sredine XI veka, izuzev ove teritorije, ovim jezikom se nigde drugde nije govorilo. Prirodno, ni na Kavkazu nije bilo govornika ovog jezika.

2️⃣ PRESELJENJE Prvi oguski Turci pojavili su se na teritoriji Zakavkazja tek u drugoj polovini XI veka. I čak i tada su to bile male grupe migranata iz Centralne Azije koje su ovamo došле nakon seldžučkih trupa. Kasnije se pojavila još jedna talas migracije iz Srednje Azije — krajem XIV veka. To su bili Oguzi koji su došli u Zakavkazje posle Mongola. Zatim je usledila još jedna talas migracije turkijskih Oguza u XVII — početkom XIX veka. To su bila nomadska plemena koja su vlasti Persijske carstva namerno preseljavale u Zakavkazje kako bi učvrstile svoju vlast. Pa, poslednji veliki migracioni talas turkijskih Oguza u Zakavkazje dogodio se krajem XIX — početকম XX veka. To su bili takozvani “othodnici” koji su prešli rusku granicu iz Irana i nastanili se u Zakavkazju. Njihov broj iznosio je 650.000. Danas oni imaju oko 5 miliona potomaka, odnosno polovinu svih savremenih Azerbejdžanaca Zakavkazja. Između ostalog, među njima je i porodica Mehriban Alijeve, supruge Ilhama Alijeva, čija je porodica emigrirala u Zakavkazje iz Irana 1911. godine.

3️⃣ KAVKASKA ALBANIJA (AGHVANK) A sada da pogledamo hronologiju Kavkaske Albanije. Kavkaska Albanija je prestala da bude nezavisna država 387. godine, kada je ušla u sastav Persije kao marzpanija. Marzpanija Bunkse Albanije ukinuta je 640. godine, kada je ušla u sastav Jermenskog emirata. Albanska crkva je postojala nešto duže od same Albanije — sve do 701. godine, pre nego što se konačno vratila u sastav Jermenske crkve, iz koje se ranije izdvojila 550. godine. Tako, kada su sredinom XI veka prvi Seldžuci došli u Zakavkazje, ovde već 684 godine nije bilo nezavisne albanske države, 431 godinu nije bilo albanske marzpanije i 370 godina nije bilo albanske crkve. 🔸Karabah (i Gorski i Ravninski) u trenutku dolaska prvih Seldžuka u XI veku bio je naseljen Jermenima i govorio jermenski već najmanje 1.400 godina (a po nekim procenama — 1.800 godina).🔸 A teritorija same Albanije, koja se nalazila između reke Kure i Kaspijskog jezera, u vreme dolaska Seldžuka u XI veku skoro 200 godina bila je pod upravom arapske dinastije i zvala se Širvan. Bila je naseljena 1/3 Jermenima i Udima, 1/3 Persijancima, 1/3 islamizovanim Lezginima i 1/10 Jevrejima i Arapima. ▪️TO ZNAČI DA TURCI NIKADA NISU NI VIDELI KAVKASKU ALBANIJU: ONI SE JEDNOSTAVNO U VREMENU NISU SA NJOM SASTALI.▪️ Danas u svetu ima oko 30 miliona Azerbejdžanaca, od kojih ogromna većina — više od 20 miliona — živi u različitim regionima Irana: u Iranskom Azerbejdžanu, Teheranu, Širazu, Isfahanu, Kermanšahu… Kao što znamo iz istorije, Albanci nikada nisu živeli u Iranu. A Azerbejdžanci koji žive u Iranu (za razliku od, recimo, Jermena ili Gruzina koji žive u Iranu) nikada nisu živeli u Zakavkazju, i našли su se u Iranu ne iz Zakavkazja, već iz potpuno drugog regiona — Centralne Azije, gde Albanci takođe nikada nisu živeli. Odnosno, ovih 70% Azerbejdžanaca koji žive u Iranu apriori, ni na koji način, čak i uz svu želju, ne mogu biti potomci Albanaca.

4️⃣ ČIJI SU POTOMCI AZERBEJDŽANCI Što se tiče preostalih 10 miliona Azerbejdžanaca koji žive u Zakavkazju ili su odatle emigrirali (na primer, u Moskvu), polovina njih (≈5 miliona) su potomci migranata iz Irana sa prelaza iz XIX u XX veк. Više od 4 miliona od preostalih 5 miliona (15% naroda) su potomci izbeglica iz Irana s kraja XVII i XVIII veka, kada su persijske vlasti namerno preseljavale ljude na Kavkaz. A od preostalih 1 milion, glavni deo su potomci migranata iz vremena mongolskih i turkmenskih najezda (kraj XIV — početak XV veka), i POJEDINCI su potomci seldžučkih najezda XI–XIII veka. PA KAKO ONDA MOGU BITI POTOMCI ALBANACA? Čak i ako pretpostavimo da Azerbejdžanci smatraju Lezgine, koji suoturčeni u Azerbejdžanskoj SSR u XX veku, potomcima Albanaca, ni u tom slučaju njihov ukupni broj ne prelazi 300–400 hiljada, što je samo 1% ukupnog broja Azerbejdžanaca. Ali u tom slučaju oni sa istim uspehom mogu tvrditi da su potomci Roma-Garačaja. I to bi bilo mnogo pravednije, jer:

VIŠE OD 3 MILIONA ROMA-GARAČAJA PREŠLO JE NA AZERBEJDŽANSKI JEZIK I U PASOŠIMA SU UPISANI KAO „AZERBEJDŽANCI“.

Traducere în limba moldovenească (română )

Albania Propriu-Zisă, Aran și Marzpanatul Albaniei: O analiză istorico-geografică

1. Albania Propriu-Zisă Albania Propriu-Zisă istorică a fost o regiune care se întindea în principal la nord-est de râul Kura, cuprinzând versanții estici ai Munților Caucaz și ajungând până la malurile Mării Caspice. Aceasta era locuită de numeroase triburi indigene (gargarieni, utieni, legi etc.), cunoscute sub denumirea de albanezi. Pe teritoriul Albaniei Propriu-Zise s-au format o serie de regiuni și provincii istorice.

2. Aran (Lipina, Utik, Cambecean) Termenul istorico-geografic „Aran” (sau Arank) corespunde în mare măsură zonei de șes și de sub munte situată între râurile Kura și Araxes. Din punct de vedere istoric, teritorii precum Lipina, Utik și Cambecean (excluzând Artsakh) erau asociate sau făceau parte din Aran. În antichitate, această regiune se distingea prin pășunile sale, clima caldă și importanța sa strategică, servind drept un loc important pentru ciocnirea intereselor economice și politice.

3. Marzpanatul Albaniei Marzpanatul Albaniei a fost o unitate administrativ-politică creată de curtea Iranului Sasanid în anul 387, după prima divizare a Armeniei. Sasanizii au unit pământurile Albaniei Propriu-Zise cu Aran (inclusiv Lipina, Utik și Cambecean), creând o unitate administrativă unică: Marzpanatul Albaniei, condus de un marzpan numit de șahul persan.388–428. godine: Utik se vratio u sastav Jermenije.

De ce azerii nu sunt urmașii albanilor

1️⃣ LIMBA Albanii (agvanii) vorbeau 26 de limbi care aparțineau grupului lingvistic lezghin. Similar Daghestanului modern, unde trăiesc aproximativ 30 de popoare care vorbesc limbi înrudite. Azerii vorbesc unul dintre dialecte ale Turkistanului istoric, care era situat în Asia Centrală. Și până în prezent, în Asia Centrală se vorbește în limbi care vor fi înțelese de orice azer chiar și fără traducător. În special, limba turkmenă, care este identică în proporție de 90% cu limba azeră. Aceasta este o limbă din familia altaică, care intră în grupul turcic, iar în cadrul grupului turcic face parte din subgrupul oguz. Subgrupul oguz al grupului turcic din familia de limbi altaice a apărut în secolul al VII-lea pe teritoriul Uzbekistanului modern, în văile râurilor Syr Darya și Amu Darya, și până la jumătatea secolului al XI-lea, cu excepția acestei regiuni, această limbă nu a fost vorbită în altă parte. Evident, nu existau vorbitori ai acestei limbi nici în Caucaz.

2️⃣ REPREZENTAREA / MIGRAȚIA Primii turci oguzi din istorie au apărut pe teritoriul Transcaucaziei abia în a doua jumătate a secolului al XI-lea. Și chiar și atunci, aceștia erau mici grupuri de migranți din Asia Centrală care veniseră aici după trupele selgiucide. Mai târziu a apărut un alt flux de migrație din Asia Centrală – la sfârșitul secolului al XIV-lea. Aceștia erau oguzii veniți în Transcaucaz după mongoli. Apoi a existat un alt flux de migrație a turcilor oguzi în secolele XVII-XIX – începutul secolului al XX-lea. Acestea erau triburi nomade pe care autoritățile Imperiului Persan le relocau în mod intenționat în Transcaucaz pentru a-și consolida puterea acolo. Ei bine, ultimul flux migrațional major al turcilor oguzi în Transcaucaz a avut loc la sfârșitul secolului al XIX-lea și începutul secolului al XX-lea. Aceștia erau așa-numitii „othodnik” care trecuseră deja granița rusă din Iran și se stabiliseră în Transcaucaz. Numărul lor era de 650.000. Astăzi ei au aproximativ 5 milioane de urmași, adică jumătate din toți azerii moderni din Transcaucaz. Printre ei se numără, apropo, familia soției lui Ilham Aliyev, Mehriban Aliyeva, o familie care a emigrat din Iran în Transcaucaz în 1911.

3️⃣ ALBANIA CAUCAZIANĂ Iar acum să privim cronologia Albaniei Caucaziene. Albania Caucaziană a încetat să mai fie un stat independent în anul 387, când a intrat în componența Persiei ca marzpanat. Marzpanatul Albaniei Propriu-Zise a fost desființat în anul 640, când a intrat în componența Emiratului Armean. Biserica albaneză a supraviețuit puțin mai mult decât Albania și a existat până în 701, revenind în cele din urmă în componența Bisericii Armene, din care apăruse mai devreme, în 550. Astfel, când primii selgiuci au venit în Transcaucaz la mijlocul secolului al XI-lea, aici nu exista un stat albanez independent de 684 de ani, nu exista un marzpanat albanez de 431 de ani și nu exista o biserică albaneză de 370 de ani. 🔸Karabahul (atât cel de Munte, cât și cel de Șes), în momentul sosirii primilor selgiuci în secolul al XI-lea, fusese locuit de armeni și vorbise limba armeană timp de cel puțin 1400 de ani (iar conform unor estimări, 1800 de ani).🔸 Iar teritoriul Albaniei propriu-zise, situat între râul Kura și Marea Caspică, în momentul sosirii selgiucizilor în secolul al XI-lea, se numise timp de aproape 200 de ani Shirvan, fusese guvernat de o dinastie arabă și era locuit în proporție de 1/3 de armeni și udini, 1/3 de perși, 1/3 de lezghini de religie islamică și 1/10 de evrei și arabi. ▪️️CU ALTE CUVINTE, TURCII NICI MĂCAR DIN GREȘEALĂ NU AU VĂZUT VREODATĂ ALBANIA CAUCAZIANĂ: ACEȘTIA PUR ȘI SIMPLU NU S-AU ÎNTÂLNIT CU EA DIN CAUZA CURSULUI TIMPULUI.▪️ Astăzi în lume există aproximativ 30 de milioane azeri, marea majoritate a acestora – peste 20 de milioane – trăind în diferite regiuni ale Iranului: în Atropatena, Teheran, Shiraz, Isfahan, Kermanshah… După cum știm din istorie, albanezii nu au trăit niciodată în Iran de-a lungul istoriei. Iar azerii care trăiesc în Iran (spre deosebire, să zicem, de armenii sau georgienii care trăiesc în Iran) nu au trăit niciodată în Transcaucaz și au apărut în Iran nu din Transcaucaz, ci dintr-o regiune cu totul diferită – Asia Centrală, unde, de asemenea, albanezii nu au trăit niciodată. Adică aceste 70% dintre azerii care trăiesc în Iran, a priori, în niciun caz și chiar dacă ar dori, nu pot fi urmașii albanezilor.

4️⃣ A CUI URMAȘI SUNT AZERII? În ceea ce privește restul de 10 milioane de azeri care trăiesc în Transcaucaz sau au emigrat de acolo (cum ar fi cei care trăiesc la Moscova), jumătate dintre ei (≈5 milioane) sunt urmașii celor care au emigrat din Iran la sfârșitul secolului al XIX-lea și începutul secolului al XX-lea. Din celelalte 5 milioane (15% din popor), peste 4 milioane sunt urmașii refugiaților veniți din Iran la sfârșitul secolelor XVII-XVIII, când autoritățile persane îi relocau în mod intenționat în Caucaz. Iar din milionul rămas, partea principală o constituie urmașii refugiaților din perioada campaniilor mongole și turkmene (sfârșitul secolului al XIV-lea – începutul secolului al XV-lea), iar CÂȚIVA DINTRE EI sunt descendenții campaniilor selgiucide din secolele XI-XIII. ATUNCI CUM MAI POT FI URMAȘII ALBANEZILOR? Dacă luăm în considerare chiar și faptul că azerii îi consideră pe lezghinii turcizați din RSS Azerbaidjan în secolul al XX-lea drept urmași ai albanezilor, atunci nici măcar în acest caz numărul lor total nu depășește 300-400 de mii, ceea ce reprezintă doar 1% din numărul total al azerilor. Dar în acest caz ei pot spune cu aceeași reușită că sunt urmașii țiganilor-karaci. Și acest lucru ar fi mult mai corect, deoarece: MAI MULT DE 3 MILIOANE DE ȚIGANI-KARACI AU TRECUT LA LIMBA AZERĂ ȘI SUNT ÎNREGISTRAȚI ÎN ACTELE DE IDENTITATE CA „AZERI”.

(Autor: Kristina Petrosyan, Tradus și editat de: Albert Mikaelyan)

Polski

Prawdziwa Albania (Bun Aghvank), Arran i Marzpanat Albanii. Analiza historyczno-geograficzna

1. Bun Aghvank Historyczny Bun Aghvank był regionem położonym na północny wschód od rzeki Kury, zamieszkałym przez rdzenne plemiona kaukaskie.

2. Arran (Lpink, Utik, Kambeczan) Termin „Arran” odnosi się do nizinnego obszaru między Kurą a Araksem. W skład Arranu wchodziły historycznie takie krainy jak Lpink, Utik i Kambeczan (z wyłączeniem Artsachu).

3. Marzpanat Albanii Marzpanat Albanii został utworzony przez Iran Sasanidów w 387 roku po pierwszym podziale Wielkiej Armenii, łącząc Bun Aghvank z Arranem (w tym Lpink, Utik i Kambeczan) pod rządami marzpana.388–428: Utyk wrócił w skład Armenii

Dlaczego Azerbejdżanie nie są potomkami Albańczyków

1️⃣ JĘZYK Albańczycy (Aghvanczycy) mówili 26 językami należącymi do grupy lezgijskiej. Podobnie jak we współczesnym Dagestanie, gdzie żyje około 30 ludów mówiących spokrewnionymi językami. Azerbejdżanie mówią jednym z dialektów historycznego Turkiestanu, położonego w Azji Środkowej. Do dziś w Azji Środkowej mówi się językami, które są zrozumiałe dla każdego Azerbejdżanina nawet bez tłumacza. Szczególnie język turkmeński jest w 90% identyczny z językiem azerbejdżańskim. Jest to język z rodziny ałtajskiej, należący do grupy turkijskiej, a w jej obrębie do podgrupy oguzkiej. Podgrupa oguzja powstała w VII wieku na terenie dzisiejszego Uzbekistanu w dolinach Syr-darii i Amu-darii i do połowy XI wieku, poza tym regionem, nie mówiono nim nigdzie indziej. Naturalnie na Kaukazie również nie było osób posługujących się tym językiem.

2️⃣ OSIEDLANIE SIĘ Pierwsi Turkowie oguzcy pojawili się na Kaukazie Południowym dopiero w drugiej połowie XI wieku. Nawet wtedy były to małe grupy migrantów z Azji Środkowej, które przybyły tu śladem wojsk seldjukidzkich. Później pojawiła się kolejna fala migracji z Azji Środkowej pod koniec XIV wieku (Oguzowie po Mongołach). Następnie miała miejsce kolejna fala migracji w XVII i na początku XIX wieku — były to plemiona koczownicze celowo osiedlane przez Persję. Wreszcie największa fala migracyjna z przełomu XIX i XX wieku to tzw. „otchodniki” z Iranu (650 000 osób), z których dziś wywodzi się około 5 milionów potomków – połowa współczesnych Azerbejdżan Kaukaskiego. Wśród nich jest m.in. rodzina Mehriban Alijewej, żony Ilhama Alijewa.

3️⃣ KAUKASKA ALBANIA (AGHVANK) Kaukaska Albania przestała być niepodległym państwem w 387 roku n.e., wchodząc w skład Persji jako marzpanat. Marzpanat Buntowskiej Albanii zniesiono w 640 roku. Kościół albański przetrwał do 701 roku, po czym wrócił do Kościoła ormiańskiego. Gdy w XI wieku przybyli Seldjukidzi, od 684 lat nie było już niepodległej Albanii, od 431 lat marzpanatu, a od 370 lat kościoła albańskiego. 🔸Karabach w XI wieku był już od co najmniej 1400–1800 lat zamieszkany przez Ormian i mówiono tam po ormiańsku.🔸 Tymczasem tereny właściwej Albanii (między Kurą a Morzem Kaspijskim) przez blisko 200 lat przed Seldjukidami nazywały się Szyrwanem i były zamieszkane w 1/3 przez Ormian i Udyjczyków, w 1/3 przez Persów, w 1/3 przez islamizowanych Lezginów i w 1/10 przez Żydów i Arabów. ▪️OZNACZA TO, ŻE TURKOWE NIGDY NA OCZY NIE WIDZIELI KAUKASKIEJ ALBANIICZYKÓW.▪️ Dziś na świecie jest ok. 30 milionów Azerbejdżan, z czego ponad 20 milionów żyje w Iranie (włoski Azerbejdżan, Tehrani itp.). Ponieważ Albańczycy nigdy nie żyli w Iranie, a ci Azerbejdżanierze pochodzą z Azji Środkowej, a nie z Kaukazu, 70% z nich apriori nie może być potomkami Albańczyków.

4️⃣ CZYICH SĄ POTOMKAMI? Z pozostałych 10 milionów połowa to potomkowie migrantów z Iranu z przełomu XIX i XX wieku, a ponad 4 miliony to potomkowie uchodźców z XVII–XVIII wieku. Zaledwie garstka to potomkowie Seldjuków. Nawet jeśli uznać za potomków Albańczyków zarturkizowanych Lezginów w XX wieku, ich liczba nie przekracza 300–400 tysięcy (1%). W takim samym stopniu mogliby twierdzić, że są potomkami Romów-Gharachai, ponieważ:

PONAD 3 MILIONY ROMÓW-GHARACHAI PRZESZŁO NA JĘZYK AZERBEJDŻAŃSKI I W PASZPORTACH FIGURUJE JAKO „AZERBEJDŻANIE”.

12. 🇪🇸 Euskara (Basque)

Benetako Albania (Bun Aghvank), Arran eta Albaniako Marzpanerria. Azterketa historiko eta geografikoa

1. Bun Aghvank Historiko Bun Aghvank Kura ibaiaren ipar-ekialdean zegoen eskualdea zen, kaukasoar albaniarrek populatua.

2. Arran (Lpink, Utik, Kambechane) «Arran» hitzak Kura eta Araxes ibaien arteko behe-lautada adierazten du. Historikoki Arranen barne sartzen ziren lurraldeak Lpink, Utik eta Kambechane ziren (Artsakh alde utzita).

3. Albaniako Marzpanerria Albaniako Marzpanerria Sasaniar Iranek sortu zuen 387. urtean, Armenia Handiaren lehen banaketaren ondoren, Bun Aghvank eta Arran batuz (Lpink, Utik eta Kambechane barne).388–428: Utik Armeniara itzuli zen.

Zergatik ez diren azerbaijandarrak albaniarren ondorengoak

1️⃣ HIZKUNTZA Albaniarrek (aghvaniarrek) lezgiar hizkuntza-taldeko 26 hizkuntzatan hitz egiten zuten. Gaur egungo Dagestanen bezala, bertan 30 herri inguruk hitz egiten dute elkarren arteko hizkuntzetan. Azerbaijandarrek Turkestan historikoko dialekto batean hitz egiten dute, Erdialdeko Asian zegoena. Gaur egun ere Erdialdeko Asian azerbaijandar bakoitzak itzultzailerik gabe ulertzen dituen hizkuntzak hitz egiten dira, batez ere turkmendiera, azerbaijanierarekin % 90ean berdin-berdina dena. Hau familia altaikoko hizkuntza bat da, turkiar taldean eta talde horren barruan oguz azpitaldean sartzen dena.

2️⃣ BIRPOPULAZIOA Lehen turkiar oguzak Kaukasoko lurraldean XI. mendearen bigarren erdian bakarrik agertu ziren. Orduan ere Erdialdeko Asiako migratzaile talde txikiak ziren. Ondoren, beste migrazio-fluxu bat egon zen XIV. mendearen amaieran, eta gero XVII-XIX. mendeen hasieran. Azkenik, XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran Iranetik Kaukasora mugitu ziren 650.000 «otkhodnik»-ak izan ziren. Gaur egun 5 milioi ondorengo inguru dituzte.

3️⃣ KAUKASOKO ALBANIA (AGHVANK) Kaukasoko Albaniak K.o. 387an utzi zion estatu independente izateari. Bunean Albaniako marzpanerria 640an deuseztatu zen. Eliza albaniarra 701era arte egon zen bizirik, azkenean Eliza armeniarrera itzuli aurretik. XI. mendean lehen seljukirrak iritsi zirenean, bazen 684 urte estatu albaniar independente bat ez zegoela. 🔸Karabakh, XI. mendean seljukirrak iritsi zirenean, gutxienez 1.400 urtez (eta kalkulu batzuen arabera 1.800 urtez) armeniarrez populatuta eta armenieraz hizketan egona zen.🔸 Gaur egun munduan 30 milioi azerbaijandar inguru daude; horietatik 20 milioi baino gehiago Iranen bizi dira. Eta Iranen bizi diren azerbaijandarrek ez dute inoiz Kaukason bizitu, Erdialdeko Asiatik etorri baitziren. Beraz, ezin dira sekula albaniarren ondorengoak izan.

4️⃣ NOREN ONDORENGOAK DIRA? Gainerako 10 milioietatik, erdia XIX-XX. mendeen arteko Irango migratzaileen ondorengoak dira. Lezgiar euskaldunak kontuan hartuta ere, ezin dira 300.000-400.000 baino gehiago izan (% 1 inguru).

3 MILIOI ROMA-GHARACHAI BAINO GEHIAGOK AZERBAIJANIERARA ALDATU DUTE BEREN HIZKUNTZA ETA PASAPORTEAN «AZERBAIJARRA» GISA ERREGISTRATUTA DAUDE.

Ελληνικά (Greek)

Η Αληθινή Αλβανία (Bun Aghvank), ο Αρράν και το Μαρζπανάτο της Αλβανίας: Ιστορική και Γεωγραφική Ανάλυση

1. Bun Aghvank Η ιστορική Bun Aghvank ήταν μια περιοχή βορειοανατολικά του ποταμού Κούρα, κατοικούμενη από αυτόχθονες καυκάσιες φυλές.

2. Arran (Lpink, Utik, Kambechane) Ο όρος «Αρράν» αναφέρεται στην πεδινή ζώνη μεταξύ του Κούρα και του Αράξη. Ιστορικά, τα εδάφη που περιλαμβάνονταν στον Αρράν ήταν το Lpink, το Utik και το Kambechane (εξαιρουμένου του Αρτσάχ).

3. Το Μαρζπανάτο της Αλβανίας Το Μαρζπανάτο της Αλβανίας ιδρύθηκε από την Ισλαμική/Σασανidική Περσία το 387 μ.Χ. μετά την πρώτη διαίρεση της Μεγάλης Αρμενίας, ενώνοντας την Bun Aghvank με τον Αρράν (συμπεριλαμβανομένων των Lpink, Utik και Kambechane).388–428: Ο Ουτίκης επέστρεψε στην Αρμενία.

Γιατί οι Αζέροι δεν είναι απόγονοι των Αλβανών

1️⃣ ΓΛΩΣΣΑ Οι Αλβανοί (Αγβάνιοι) μιλούσαν 26 γλώσσες που ανήκαν στη λεζγική γλωσσική ομάδα. Όπως στο σύγχρονο Νταγκεστάν, όπου ζουν περίπου 30 λαοί που μιλούν συγγενείς γλώσσες. Οι Αζέροι μιλούν μια διάλεκτο του ιστορικού Τουρκεστάν, το οποίο βρισκόταν στην Κεντρική Ασία. Μέχρι σήμερα, στην Κεντρική Ασία ομιλούνται γλώσσες κατανοητές σε κάθε Αζέρο ακόμη και χωρίς μεταφραστή. Ειδικά η τουρκμενική γλώσσα, η οποία είναι κατά 90% ταυτόσημη με την αζερική. Αυτή είναι μια γλώσσα της αλταϊκής γλωσσικής οικογένειας, η οποία ανήκει στην τουρκική ομάδα και εντός αυτής στην ογουζική υποομάδα. Η ογουζική υποομάδα εμφανίστηκε τον 7ο αιώνα στην επικράτεια του σύγχρονου Ουзбекиστάν, στις κοιλάδες των ποταμών Συρ Ντάρια και Αму Ντάρια, και μέχρι τα μέσα του 11ου αιώνα, εκτός αυτής της περιοχής, δεν ομιλούνταν πουθενά αλλού. Φυσικά, στον Καύκασο δεν υπήρχαν καν ομιλητές αυτής της γλώσσας.

2️⃣ ΜЕТАNАΣΤЕҮСH Οι πρώτοι Τούρκοι Ογούζοι εμφανίστηκαν στην Υπερκαυκασία μόνο το δεύτερο μισό του 11ου αιώνα. Ακόμη και τότε, ήταν μικρές ομάδες μεταναστών από την Κεντρική Ασία που ήρθαν εδώ μετά τα στρατεύματα των Σελτζούκων. Αργότερα προέκυψε ένα άλλο κύμα μετανάστευσης στα τέλη του 14ου αιώνα. Ακολούθησε άλλο ένα κύμα τον 17ο – αρχές 19ου αιώνα από νομαδικές φυλές που εγκατέστησε σκόπιμα η Περσική Αυτοκρατορία. Τέλος, η τελευταία μεγάλη μεταναστευτική ροή στα τέλη του 19ου – αρχές 20ού αιώνα ήταν οι λεγόμενοι «otkhodniki» από το Ιράν (650.000 άτομα), από τους οποίους σήμερα προέρχονται περίπου 5 εκατομμύρια απόγονοι – οι μισοί σημερινοί Αζέροι. Μεταξύ αυτών είναι η οικογένεια της Μεχριμπάν Αλίεβα.

3️⃣ КАҮKАSIАN АLВΑΝIА (АGНVΑΝK) Η Καυκάσια Αλβανία έπαψε να είναι ανεξάρτητο κράτος το 387 μ.Χ. όταν έγινε μαρζπανάτο της Περσίας. Το μαρζπανάτο καταργήθηκε το 640. Η αλβανική εκκλησία επέζησε έως το 701, οπότε και επανήλθε στην Αρμενική Εκκλησία. Όταν οι Σελτζούκοι έφτασαν τον 11ο αιώνα, δεν υπήρχε ανεξάρτητο αλβανικό κράτος εδώ και 684 χρόνια. 🔸Το Καραμπάχ τον 11ο αιώνα κατοικούνταν από Αρμένιους και μιλούσε αρμενικά για τουλάχιστον 1.400 με 1.800 χρόνια.🔸 Σήμερα υπάρχουν περίπου 30 εκατομμύρια Αζέροι παγκοσμίως, εκ των οποίων περισσότεροι από 20 εκατομμύρια ζουν στο Ιράν. Επειδή οι Αλβανοί δεν έζησαν ποτέ στο Ιράν και αυτοί οι Αζέροι προέρχονται από την Κεντρική Ασία, δεν μπορούν εκ των προτέρων να είναι απόγονοι των Αλβανών.

4️⃣ ПОIОN OI АПОГОNОI Ακόμη κι αν θεωρήσουμε τους εκτουρκισμένους Λεζγίνους ως απογόνους, αυτοί δεν ξεπερνούν τις 300.000–400.000 (1%). Αντίθετα, είναι πιο δίκαιο να αναφερθεί ότι:

ПЕPIСSОTЕRОI АРО 3 EKАTОММYPIА РОМА-GАRАСHАI ЕХОҮN МЕТАВЕI SТHΝ АZЕRВАIЈАNIКH GLWSSА KАI ЕINAI ЕGGЕGРАММЕNОI SТА DІАВАТHRIА ТOУS WSS «АZЕRІ».

14. 🇮🇳 हिन्दी (Hindi)

सच्ची अल्बानिया (बुन अगवांक), अर्रान और अल्बानिया का मार्ज़पानत: ऐतिहासिक और भौगोलिक विश्लेषण

1. बुन अगवांक ऐतिहासिक बुन अगवांक कुरा नदी के उत्तर-पूर्व में स्थित एक क्षेत्र था, जहाँ काकेशियन अल्बानियाई जनजातियाँ निवास करती थीं।

2. अर्रान (ल्पिंक, उतिक, कंबेचान) “अर्रान” शब्द कुरा और अराक्स के बीच के मैदानी क्षेत्र को संदर्भित करता है। ऐतिहासिक रूप से अर्रान के दायरे में ल्पिंक, उतिक और कंबेचान जैसे क्षेत्र शामिल थे (आर्टसाख को छोड़कर)।

3. अल्बानिया का मार्ज़पानत अल्बानिया का मार्ज़पानत 387 ईस्वी में सासानिद ईरान द्वारा महान आर्मेनिया के पहले विभाजन के बाद स्थापित किया गया था, जिसमें बुन अगवांक और अर्रान (ल्पिंक, उतिक और कंबेचान सहित) को मिला दिया गया था।388–428: उतिक आर्मेनिया के अधीन वापस लौट आया।

अज़रबैजानी अल्बानियाई लोगों के वंशज क्यों नहीं हैं

1️⃣ भाषा अल्बानियाई (अगवान) 26 भाषाओं में बोलते थे जो लेज़्गिक भाषा समूह से संबंधित थीं। आधुनिक दागेस्तान की तरह, जहाँ लगभग 30 लोग आपस में जुड़ी भाषाएँ बोलते हैं। अज़रबैजानी लोग ऐतिहासिक तुर्केस्तान की बोलियों में से एक बोलते हैं, जो मध्य एशिया में स्थित था। आज भी मध्य एशिया में ऐसी भाषाएँ बोली जाती हैं जिन्हें बिना अनुवादक के कोई भी अज़रबैजानी समझ सकता है। विशेष रूप से तुर्कमेन भाषा, जो अज़रबैजी भाषा से 90% तक समान है। यह अल्ताई भाषा परिवार की एक भाषा है, जो तुर्क समूह के भीतर ओघुज़ उपसमूह से संबंधित है।

2️⃣ पुनर्वास ट्रांसकाकॉसिए में पहले ओघुज़ तुर्क केवल 11वीं शताब्दी के उत्तरार्ध में प्रकट हुए। उस समय भी ये मध्य एशिया से प्रवासियों के छोटे समूह थे जो सेल्जुक सेनाओं के बाद यहाँ आए थे। बाद में 14वीं शताब्दी के अंत में एक और प्रवास लहर आई। इसके बाद 17वीं से 19वीं शताब्दी की शुरुआत में खानाबदोश जनजातियों का प्रवास हुआ। अंततः, 19वीं शताब्दी के अंत और 20वीं शताब्दी की शुरुआत में ईरान से आए “ओत्खोदनिकी” (650,000 लोग) अंतिम बड़े प्रवासी थे, जिनके आज लगभग 5 मिलियन वंशज हैं।

3️⃣ कॉकेशियन अल्बानिया (अगवांक) कॉकेशियन अल्बानिया 387 ईस्वी में फारस का मार्ज़पानत बनने के बाद एक स्वतंत्र राज्य नहीं रहा। अल्बानियाई चर्च 701 तक जीवित रहा। 11वीं शताब्दी में जब पहले सेल्जुक आए, तो यहाँ 684 वर्षों से कोई स्वतंत्र अल्बानियाई राज्य नहीं था। 🔸11वीं शताब्दी में सेल्जुक के आगमन के समय काराबाख कम से कम 1400 वर्षों (और कुछ अनुमानों के अनुसार 1800 वर्षों) से अर्मेनियाई लोगों द्वारा बसा हुआ था और अर्मेनियाई बोलता था।🔸 आज दुनिया में लगभग 30 मिलियन अज़रबैजानी हैं, जिनमें से 20 मिलियन से अधिक ईरान में रहते हैं। चूँकि अल्बानियाई कभी ईरान में नहीं रहे और ये अज़रबैजानी मध्य एशिया से आए हैं, वे अल्बानियाई लोगों के वंशज नहीं हो सकते।

4️⃣ वे किसके वंशज हैं? यदि हम मान भी लें कि अज़रबैजानी 20वीं शताब्दी में अज़रबैजानी एसएसआर में तुर्कीकृत लेज़्गिन को अल्बानियाई मानते हैं, तो भी उनकी संख्या 300,000-400,000 से अधिक नहीं है (जो कुल आबादी का मात्र 1% है)। इसके बजाय, यह कहना अधिक उचित होगा कि:

3 मिलियन से अधिक रोमा-गाराचाई ने अज़रबैजानी भाषा अपना ली है और पासपोर्ट में “अज़रबैजानी” के रूप में पंजीकृत हैं।

فارسی (Persian)

آلبانی واقعی (بون آگوانک)، ارّان و مرزبانی آلبانی: تحلیل تاریخی و جغرافیایی

1. بون آگوانک بون آگوانک تاریخی منطقه‌ای در شمال شرقی رود کورا بود که توسط قبایل بومی قفقازی سکونت داشت.

2. ارّان (لپینک، اوتیک، کامبچان) اصطلاح «ارّان» به منطقه دشت میان رودهای کورا و ارس اشاره دارد. از نظر تاریخی، مناطقی که در قلمرو ارّان جای می‌گرفتند عبارت بودند از لپینک، اوتیک و کامبچان (به‌جز آرتساخ).

3. مرزبانی آلبانی مرزبانی آلبانی توسط ایران ساسانی در سال ۳۸۷ میلادی پس از نخستین تقسیم ارمنستان بزرگ تأسیس شد که بون آگوانک را با ارّان (شامل لپینک، اوتیک و کامبچان) ادغام کرد.

چرا آذری‌ها از نسل آلبانیایی‌ها نیستند

1️⃣ زبان آلبانیایی‌ها (اگوان‌ها) به ۲۶ زبان متعلق به شاخه زبان‌های لزگی صحبت می‌کردند. مانند داغستان امروزی که در آن حدود ۳۰ قوم به زبان‌های خویشاوند سخن می‌گویند. آذری‌ها به یکی از گویش‌های ترکستان تاریخی در آسیای مرکزی صحبت می‌کنند. تا به امروز نیز در آسیای مرکزی زبان‌هایی صحبت می‌شود که برای هر آذری بدون مترجم قابل فهم است؛ به‌ویژه زبان ترکمنی که ۹۰٪ با زبان آذری یکسان است. این زبانی از خانواده زبان‌های آلتایی، گروه ترکی و زیرگروه اغوز است. زیرگروه اغوز در قرن هفتم در قلمرو ازبکستان امروزی پدید آمد.

2️⃣ مهاجرت نخستین ترکان اغوز تنها در نیمه دوم قرن یازدهم در قفقاز جنوبی پدیدار شدند. حتی در آن زمان نیز این‌ها گروه‌های کوچکی از مهاجران آسیای مرکزی بودند. بعدها موج دیگری از مهاجرت در اواخر قرن چهاردهم آمد. سپس موج مهاجرت قبایل کوچ‌نشین در قرن هفدهم تا اوایل قرن نوزدهم رخ داد. در نهایت، آخرین موج بزرگ مهاجرت در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، مهاجران از ایران بودند که تعدادشان ۶۵۰,۰۰۰ نفر بود و امروز حدود ۵ میلیون نفر از نوادگان آن‌ها در قفقاز زندگی می‌کنند.

۳️⃣ آلبانیای قفقاز (اگوانک) آلبانیای قفقاز در سال ۳۸۷ میلادی پس از تبدیل شدن به مرزبانی ایران استقلال خود را از دست داد. کلیسای آلبانی تا سال ۷۰۱ دوان آورد. هنگامی که سلجوقیان در قرن یازدهم آمدند، ۶۸۴ سال بود که دولت مستقل آلبانی وجود نداشت. 🔸قره‌باغ در زمان ورود سلجوقیان حداقل ۱۴۰۰ تا ۱۸۰۰ سال بود که توسط ارمنی‌ها مسکونی شده بود و به زبان ارمنی سخن می‌گفت.🔸 امروز حدود ۳۰ میلیون آذری در جهان وجود دارد که بیش از ۲۰ میلیون نفر آن‌ها در ایران زندگی می‌کنند. از آنجا که آلبانیایی‌ها هرگز در ایران زندگی نکرده‌اند و این آذری‌ها از آسیای مرکزی آمده‌اند، نمی‌توانند از نسل آلبانیایی‌ها باشند.

۴️⃣ آن‌ها نوادگان چه کسانی هستند؟ حتی اگر فرض کنیم آذری‌ها لزگی‌های ترک‌شده در شوروی را نوادگان آلبانیایی‌ها می‌دانند، تعداد آن‌ها از ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار نفر تجاوز نمی‌کند (تنها ۱٪ از کل جمعیت). اما در عوض، این واقعیت بسیار منصفانه‌تر است که:

بیش از ۳ میلیون نفر از کولی‌های قره‌چای زبان خود را به آذری تغییر داده و در گذرنامه‌های خود به عنوان «آذربایجانی» ثبت شده‌اند.

16. 🇸🇦 العربية (Arabic)

ألبانيا الحقيقية (بون أغفانك)، أران ومارزبانات ألبانيا: تحليل تاريخي وجغرافي

1. بون أغفانك كانت بون أغفانك التاريخية منطقة تقع شمال شرق نهر كورا، موطناً للقبائل القوقازية الأصلية.

2. أران (لبينك، أوتيك، كامبيشان) يشير مصطلح “أران” إلى المنطقة السهلية بين نهري كورا وأراكس. تاريخياً، كانت الأراضي المشمولة في أران هي لبينك وأوتيك وكامبيشان (باستثناء أرتساخ).

3. مارزبانات ألبانيا تأسس مارزبانات ألبانيا من قبل الإمبراطورية الساسانية عام 387 م بعد التقسيم الأول لأرمينيا الكبرى، حيث تم دمج بون أغفانك مع أران (بما في ذلك لبينك وأوتيك وكامبيشان).

لماذا لا يُعد الأذربيجانيون أحفاداً للألبان

1️⃣ اللغة كان الألبان (الأغفان) يتحدثون 26 لغة تنتمي إلى المجموعة اللغوية اللزغية، على غرار داغستان الحديثة حيث يعيش نحو 30 شعباً يتحدثون بلغات متقاربة. يتحدث الأذربيجانيون إحدى لهجات تركستان التاريخية التي كانت تقع في آسيا الوسطى. وحتى يومنا هذا، تُتحدث في آسيا الوسطى لغات مفهومة لأي أذربيجاني حتى بدون مترجم، وخاصة اللغة التركمانية المتطابقة بنسبة 90% مع الأذربيجانية. وهي لغة من عائلة اللغات الألتاوية وتنتتمي إلى المجموعة التركية، وبالتحديد الفرع الغُزي.

2️⃣ إعادة التوطين ظهر الأتراك الغُز لأول مرة في منطقة القوقاز الجنوبي في النصف الثاني من القرن الحادي عشر فقط، وكانت مجرد مجموعات صغيرة من المهاجرين من آسيا الوسطى. لاحقاً ظهرت موجة هجرة أخرى في أواخر القرن الرابع عشر، تلتها موجة في القرن السابع عشر إلى أوائل القرن التاسع عشر. وأخيراً، تمثلت آخر موجة هجرة كبرى في أواخر القرن التاسع عشر وأوائل القرن العشرين بقدوم نحو 650,000 شخص من إيران، والذين يبلغ عددهم اليوم نحو 5 ملايين سليل — أي نصف أذربيجانيي القوقاز المعاصرين.

3️⃣ ألبانيا القوقازية (أغفانك) توقفت ألبانيا القوقازية عن كونها دولة مستقلة في عام 387 م عندما أصبحت مارزبانية فارسية. وانتهت الكنيسة الألبانية عام 701 م. عندما وصل السلاجقة في القرن الحادي عشر، لم تكن هناك دولة ألبانية مستقلة منذ 684 عاماً. 🔸كان إقليم قره‌باغ وقت وصول السلاجقة في القرن الحادي عشر مسكوناً بالأرمن ولأكثر من 1400 إلى 1800 عام يتحدثون الأرمنية.🔸 اليوم يوجد نحو 30 مليون أذربيجاني في العالم، أكثر من 20 مليون منهم يعيشون في إيران. وبما أن الألبان لم يعيشوا قط في إيران، وهؤلاء الأذربيجانيون جاؤوا من آسيا الوسطى، فلا يمكنهم بأي حال من الأحوال أن يكونوا أحفاداً للألبان.

4️⃣ من هم أسلافهم حقاً؟ حتى لو افترضنا أن الأذربيجانيين يعتبرون اللزغيين المُتتركين في الحقبة السوفيتية أحفاداً للألبان، فإن عددهم لا يتجاوز 300,000 إلى 400,000 نسمة (فقط 1% من المجموع). ولكن الأرجح والأكثر عدالة هو أن:

أكثر من 3 ملايين من الغجر (الغاراشاي) تحولوا إلى اللغة الأذربيجانية وتم تسجيلهم في جوازات السفر كـ “أذربيجانيين”.

中文 (Chinese)

真正的阿尔巴尼亚（布恩·阿格万克）、阿兰与阿尔巴尼亚省：历史与地理分析

1. 布恩·阿格万克 历史上，布恩·阿格万克是库拉河东北部的一个地区，居住着高加索阿尔巴尼亚土著部落。

2. 阿兰 (Lpink, 乌蒂克, 坎贝昌) “阿兰”一词指的是库拉河与阿拉克斯河之间的低地平原。从历史上看，阿兰的范围包括Lpink、乌蒂克和坎贝昌（不含阿尔察赫）。

3. 阿尔巴尼亚省（Marzpanate） 阿尔巴尼亚省是萨珊波斯于公元387年在大亚美尼亚第一次瓜分后建立的行政单位，将布恩·阿格万克与阿兰（包含Lpink、乌蒂克和坎贝昌）合并。388–428年：乌蒂克回归亚美尼亚

为什么阿塞拜疆人不是阿尔巴尼亚人的后裔

1️⃣ 语言 阿尔巴尼亚人（阿格万人）说26种属于莱ズ吉语族的语言。类似于现代达吉斯坦，那里大约有30个讲相关语言的民族。 阿塞拜疆人使用的是历史土 Turkestan（位于中亚）的一种方言。时至今日，中亚的语言对任何阿塞拜疆人来说都不需要翻译就能听懂。特别是土库曼语，与阿塞拜疆语的相似度达90%。这是一门阿尔泰语系的突厥语族乌古斯支语言。乌古斯支语言起源于公元7世纪现代乌兹别克斯坦境内的锡尔河和阿姆河流域。

2️⃣ 移居 乌古斯突厥人直到公元11世纪下半叶才出现在外高加索地区，当时他们只是随塞尔柱军队而来的中亚小批移民。 后来在14世纪末出现了另一波移民潮。 接着在17-19世纪初又有一波来自波斯帝国的游牧部落迁移潮。 最后，在19世纪末20世纪初，最后一波大批移民是从伊朗越界来到外高加索的约65万“otkhodniki”，如今他们拥有约500万后裔，占现代外高加索阿塞拜疆人的一半。

3️⃣ 高加索阿尔巴尼亚 (Aghvank) 高加索阿尔巴尼亚于公元387年成为波斯的马尔兹帕纳特（省份），不再是一个独立国家。阿尔巴尼亚教会一直存在到701年。 当11世纪塞尔柱人到达时，这里已经有684年没有独立的阿尔巴尼亚国了。 🔸在11世纪塞尔柱人到来时，卡拉巴赫（包括山地和平原）已经被亚美尼亚人居住并说亚美尼亚语至少1400到1800年了。🔸 今天全世界大约有3000万阿塞拜疆人，其中绝大多数（超过2000万）生活在伊朗的不同地区。由于阿尔巴尼亚人从未在伊朗生活过，而这些伊朗的阿塞拜疆人来自中亚，他们从根本上就不可能是阿尔巴尼亚人的后裔。

4️⃣ 他们的真正祖先是谁？ 即使假设阿塞拜疆人将20世纪在阿塞拜疆苏维埃被突厥化的莱兹ギ人视为阿尔巴尼亚人的后裔，其总数也不超过30万至40万人（仅占总人口的1%）。 相反，更真实的情况是：

超过300万吉普赛人（Gharachai）改说阿塞拜疆语，并在护照上被登记为“阿塞拜疆人”。

日本語 (Japanese)

真のアルバニア（ブン・アグヴァンク）、アッラン、およびアルバニアのマルズパナート：歴史的・地理的分析

1. ブン・アグヴァンク 歴史的なブン・アグヴァンクは、クーラ川の北東に位置し、コーカサス先住部族が居住していた地域でした。

2. アッラン（ルピンク、ウティク、カンベチャン） 「アッラン」とは、クーラ川とアラス川の間の低地帯を指します。歴史的にアッランの構成に含まれていたのは、ルピンク、ウティク、カンベチャンでした（アルツァフを除く）。

3. アルバニアのマルズパナート アルバニアのマルズパナートは、大アルメニアの第一次分割後の387年にサーサーン朝ペルシャによって設立され、ブン・アグヴァンクとアッラン（ルピンク、ウティク、カンベチャンを含む）を統合しました。388–428年：ウティクはアルメニアに復帰した。

なぜアゼルバイジャン人はアルバニア人の末裔ではないのか

1️⃣ 言語 アルバニア人（アグヴァン人）は、レズギ語族に属する26の言語を話していました。現代 Dagestan のように、約30の民族が近縁の言語を話しているのと似ています。 アゼルバイジャン人は、中央アジアにあった歴史的なトルキスタンの諸方言の一つを話します。今日に至るまで、中央アジアの言葉は翻訳者なしでアゼルバイジャン人に理解できます。特にトルクメン語はアゼルバイジャン語と90%同一です。これはアルタイ諸語のテュルク語族オグズ諸語に属する言語です。

2️⃣ 移住 オグズ・トルコ人がザカフカジアに現れたのは11世紀後半になってからであり、それもセルジューク朝軍に続いて中央アジアからやって来た少数の移民グループでした。 その後、14世紀末に中央アジアからの別の波が起こり、17世紀から19世紀初頭にかけてペルシャ帝国によって組織的に移住させられた遊牧民の波が続きました。 そして最後に、19世紀末から20世紀初頭にかけてイランから国境を越えて移住した約65万人の人々（いわゆるオトホドニキ）がおり、彼らの末裔は今日、ザカフカジアのアゼルバイジャン人の約半分にあたる500万人を数えます。

3️⃣ コーカサス・アルバニア（アグヴァンク） コーカサス・アルバニアは387年にペルシャのマルズパナート（総督領）となったことで独立国家としての地位を失いました。アルバニア教会は701年まで存続しました。 11世紀に最初のセルジューク朝が到来した時、ここにはすでに684年間、独立したアルバニア国家は存在していませんでした。 🔸11世紀のセルジューク朝到来時、カラバフは少なくとも1400〜1800年前からアルメニア人によって居住され、アルメニア語が話されていました。🔸 今日、世界には約3000万人のアゼルバイジャン人がおり、その大半（2000万人以上）はイランに住んでいます。歴史上、アルバニア人がイランに住んだことは一度もなく、イランのアゼルバイジャン人は中央アジアから来たため、彼らがアルバニア人の末裔であるはずがありません。

4️⃣ 彼らの真の先祖は誰か？ 仮に、20世紀のアゼルバイジャン・ソビエトでテュルク化されたレズギ人をアルバニア人の末裔とみなしたとしても、その総数は30万〜40万人（全人口のわずか1%）を超えません。 むしろ、次の事実の方がはるかに現実的です：

300万人以上のロマ・ガラチャイ（ロマ系集団）がアゼルバイジャン語に言語移行し、パスポートに「アゼルバイジャン人」として登録されている。

---

БЕСПРИСТРАСТНОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ ИСТОРИИ СТРАНЫ АЛУАНК

Սահլ Սմբատյան — Խաչենի Արծիվը և Արցախի Պաշտպանը

Խիստ և անհանգիստ IX դարում, երբ հայկական հողերը գտնվում էին Արաբական խալիֆայության ծանր լծի տակ, իսկ Արևելյան Հայաստանի քաղաքներն ու վանքերը տառապում էին անվերջ արշավանքներից և ավերումներից, Արցախի լեռներում վեր բարձրացավ մի մարդ, որի անունը դարձավ քաջության, տոկունության և ազատության համար մղվող պայքարի խորհրդանիշ։ Այդ մարդը Սահլ Սմբատյանն էր՝ Խաչենի իշխանը, հին Առանշահիկների տոհմի ժառանգը և իր ժամանակի մեծագույն հայ իշխաններից մեկը։

Երբ շատերը խոնարհվում էին նվաճողների ուժի առջև, Սահլը ընտրեց այլ ճանապարհ։ Նա որոշեց պաշտպանել իր հողը, իր ժողովրդին և իր ժառանգությունը։ Այդ տարիներին Արցախն ու Սյունիքը հայկական ազատության վերջին հենակետերն էին երկրի արևելյան հատվածում։ Այստեղ՝ անառիկ լեռների, անտառների և ամրոցների մեջ, պահպանվում էր անկախության ոգին՝ մի ոգի, որը հնարավոր չէր կոտրել ոչ սրով, ոչ էլ վախով։

821 թվականին նոր աղետ հասավ Արցախին։ Արաբական ջոկատները ավերեցին հին Ամարասի վանքը, կործանեցին գյուղեր և հազարավոր մարդկանց գերեվարեցին։ Թվում էր, թե դիմադրությունն անիմաստ է։ Սակայն Սահլ Սմբատյանը հավաքեց իր զորքը և հանկարծակի հարված հասցրեց թշնամուն Շիկաքար ամրոցի մոտ՝ գերեվարելով շուրջ հազար մարդու։ Ճակատամարտը արագ և անողոք էր։ Արաբական ջոկատը ջախջախվեց, իսկ բազմաթիվ գերիներ ազատ արձակվեցին։ Այս հաղթանակի լուրը տարածվեց ամբողջ Հայաստանում և նոր հույս ներշնչեց պատերազմներից հոգնած մարդկանց սրտերում։

Սակայն Սահլը միայն ռազմիկ չէր։ Նա հասկանում էր, որ պետությունը հենվում է ոչ միայն սրերի, այլև տոհմերի, ամրոցների, վանքերի և մշակույթի վրա։ Նույն տարում նա ամրապնդեց իր տոհմի դիրքերը՝ ամուսնացնելով որդուն՝ Ատրներսեհին, իշխանուհի Սպրամի հետ՝ Միհրանյանների նշանավոր տոհմի վերջին ներկայացուցիչներից մեկի։ Այս միությունը կապեց Արցախի և Կովկասյան Աղվանքի հին իշխանական ավանդույթները և դարձավ Խաչենի ապագա հզորության հիմքը։

Սահլի ընտանիքի առաջնորդությամբ Արցախում կառուցվեցին նոր ամրոցներ և վանական համալիրներ։ Ատրներսեհը կառուցեց անառիկ Հանդաբերդ ամրոցը, որը դարեր շարունակ դարձավ տարածաշրջանում հայկական ներկայության խորհրդանիշներից մեկը։ Սպրամը հիմնեց Սոդքի Նորավանքը՝ այն վերածելով շրջանի հոգևոր կենտրոնի։ Այսպիսով, Սահլի պայքարը ոչ միայն իր ժողովրդի գոյատևման, այլև նրա մշակույթի և հավատքի պահպանման համար էր։

Իշխանի փառքը տարածվեց Արցախի սահմաններից շատ հեռու։ Միջնադարյան մատենագիրները նրան կոչում էին Սյունիքի և Աղվանքի իշխան, Խաչենի ամրոցի տեր և Արևելյան Կովկասի ամենաազդեցիկ հայ իշխաններից մեկը։ Որոշ աղբյուրներ նույնիսկ նրա իշխանությունը կապում են Շաքիի շրջանի հետ։

Սահլը հատկապես հայտնի դարձավ 837 թվականին։ Այդ տարի շուրջ տասներկու հազար զինվորից կազմված մեծ արաբական բանակ ներխուժեց հայկական հողեր։ Սակայն Մուխանքի դաշտում Սահլի գլխավորած հայ իշխաններն ու նրանց դաշնակիցները կարողացան ծանր պարտություն հասցնել զավթիչներին։ Այս հաղթանակը դարձավ IX դարի հայերի ամենանշանակալի հաղթանակներից մեկը արաբական զորքերի նկատմամբ։

Նույն թվականին պատմության մեջ մտավ ևս մեկ դրվագ։ Երկար տարիներ Արցախն ու Սյունիքը տառապում էին խուռամիների նշանավոր առաջնորդ Բաբեկ Խոռամդինի արշավանքներից։ Թեև Բաբեկը պայքարում էր խալիֆայության դեմ, նրա արշավանքները հաճախ ուղեկցվում էին հայկական հողերի ավերմամբ և տեղական բնակչության կորստով։ Երբ բախտը երես թեքեց նրանից, հենց Սահլ Սմբատյանն էր, որ գերեց փառաբանված զորավարին և հանձնեց արաբ զորապետ Աֆշինին։ Այս իրադարձությունը մեծ արձագանք գտավ ամբողջ տարածաշրջանում և հայկական իշխանի անունը հայտնի դարձրեց Կովկասից շատ հեռու։

Սակայն որքան մեծանում էր Սահլի փառքը, այնքան ավելի վտանգավոր էր նա թվում խալիֆայության ղեկավարներին։ Արաբական իշխանությունների համար անկախություն պահպանող և ապստամբություններ բարձրացնող հայ իշխանները լուրջ սպառնալիք էին։ 854 թվականին սկսվեց Բուղա ալ-Քաբիրի գլխավորած մեծ պատժիչ արշավանքը։ Հայ իշխանները մեկը մյուսի հետևից ձերբակալվեցին և տարվեցին գերություն։

Նրանց թվում էր նաև Սահլ Սմբատյանը։

Շղթայված՝ նա այլ հայ ազնվականների հետ տարվեց հեռավոր Սամառա։ Թշնամիների համար դա պետք է դառնար անհնազանդ իշխանությունների նկատմամբ վերջնական հաղթանակի խորհրդանիշը։ Սակայն տեղի ունեցավ հակառակը։ Հայ ժողովուրդը պահպանեց իր իշխանի հիշատակը որպես հերոսի, որը մինչև վերջ հավատարիմ մնաց իր հողին։

Նրանից հետո իշխանությունը փոխանցվեց որդուն՝ Ատրներսեհին, իսկ նրա հիմնած իշխանական տոհմը շարունակեց իշխել Խաչենում։ Ժամանակի ընթացքում հենց Խաչենը դարձավ Արցախի հայկական պետականության գլխավոր կենտրոնը՝ դարեր շարունակ պահպանելով հայկական մշակույթը, եկեղեցին և քաղաքական ավանդույթը։

Այսօր Սահլ Սմբատյանի անունը շարունակում է մնալ այն ժամանակաշրջանի խորհրդանիշը, երբ ժողովրդի ճակատագիրը որոշվում էր լեռնանցքներում, հին ամրոցների պարիսպների մոտ և ժայռերով շրջապատված վանքերում։ Նա պարզապես իշխան չէր։ Նա իր հողի պաշտպանը, պետականության կերտողը և այն մարդն էր, ով ապացուցեց, որ նույնիսկ հզոր կայսրության առջև կարելի է պահպանել պատիվը, արժանապատվությունն ու ազատությունը։

Լևան Տոնագանյան

Հայաստան Հարմինյա Ուրարտու – Армения Харминиуя Урарту – Armenia Hurrian Urartu

Ամերիկյան 1921 թ. քարտեզ

Ամերիկյան 1921 թ. քարտեզ, որը կարմիր գծով մատնանշում է Միացյալ Նահանգների նախագահ Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճռով հաստատված Հայաստանի Հանրապետության սահմանները: ՀՀ-ն իր կազմում ներառում է, Արևմտյան Հայաստանի Բաղեշի, Վանի, Կարնո և Տրապիզոնի նահանգների զգալի մասը, ինչպես նաև Արևելյան Հայաստանի Կարսի Մարզը, Նախիջևանը, Արցախը և Գարդմանը:

Հայաստանը և հայերը ըստ «Գրանատ»-ի

[«Գրանատ»-ի 3-րդ հատորում զետեղված են «Հայ գրականություն» (սյունակներ 533-542), «Հայ եկեղեցի» (սյունակներ 542-543), «Հայաստան» (սյունակներ 477-480), «Հայեր» (սյունակներ 521-533), «Հայոց լեզու» (սյունակներ 543-544) հոդվածները]:
Հայաստանը երկիր է Առաջավոր Ասիայում, մի ժամանակ ինքնուրույն պետություն, այժմ բաժանված է Թուրքիայի, Ռուսաստանի և Պարսկաստանի միջև [այնուհետև տրված են Հայաստանի սահմանները, որոնք համընկնում են Հայկական լեռնաշխարհի սահմաններին, մակերևութապատկերը, բնաաշխարհագրական բնութագիրը, կլիման, տնտեսությունը, բուսական և կենդանական աշխարհը, սյունակներ 477-480]: Քաղաքական առումով նախկին Փոքր Հայքը և Մեծ Հայքի արևմտյան մասը պատկանում են Թուրքիային (Էրզրումի, Վանի, Բիթլիսի, Մամուրեթ ուլ Ազիզի, Դիարբեքիրի վիլայեթները՝ Էրզրում, Վան, Բիթլիս, Մուշ և այլ քաղաքներով), Մեծ Հայքի հարավ-արևելյան մասը պատկանում է Պարսկաստանին, Մեծ Հայքի հյուսիս-արևելյան մասը պատկանում է Ռուսաստանին [սյունակ 480]:
Հայերը պատկանում են կարճագանգ մարդաբանական տիպին, նրանք աշխատասեր են, հակված են ուսման, ընկալող են և գործունյա, տարբեր երկրներում նրանք հիմնականում առևտրականներ և արհեստավորներ են [սյունակ 521]: Կենցաղում սա խաղաղ ժողովուրդ է, բայց դառնում է հանդուգն խիզախության հասնող քաջ, երբ գործը վերաբերում է իրեն մոտ ինչ-որ բանի, հայերը ամուր կապված են ընտանիքին և տանը, ընտանեկան սովորությունները ամուր են, բարոյականության դեմ զանցանքները պատժվում են հասարակական կարծիքով [սյունակ 522]:
Հայերը միշտ և ամենուր մեծամասամբ հողագործներ են եղել. Կովկասում ապրող հայերի 97,3 %-ը գյուղացի է [էջ 522]:
Մինչև 1877-78 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմը հայերը վայելել են [ռուսական] իշխանությունների բարեհաճությունը, քանի-որ ռուսական վարչությունը և զինվորական ղեկավարությունը կարիք ունեին հայերի չեզոքությանը, այնուհետև ռուսական կառավարությունը սկսեց ռուսացման քաղաքականությունը [սյունակ 532]: Հայերը դժգոհությամբ ընդունեցին այդ քաղաքականությունը, ինչպես նաև հայ եկեղեցու ունեցվածքի բռնագրավման մասին օրենքը, և իշխանությունները, սովորական վարչական միջոցներով չկարողանալով ազդել հայերի վրա, որոշեցին հայերի դեմ հանել տգետ և անկիրթ թաթարական զանգվածներին. այդպես են ծագել հայկական կոտորածները Ռուսաստանում [սյունակ 533]:

[«Հայ գրականություն», «Հայ եկեղեցի», «Հայոց լեզու» հոդվածները ցույց են տալիս, որ դրանք բավական հայտնի էին Ռուսաստանում և այդ հանրագիտարանում իրենց արժանի տեղն են գրավել այլ կրոնների և զարգացած մյուս ժողովուրդների լեզուների և գրականության կողքին]:

Հայերն ունեն մուգ մազեր, մուգ աչքեր, սովորաբար միջին հասակի են, ճակատը ուղիղ, լայն, միջին բարձրության, աչքերի միջև եղած հեռավորությունը ոչ հեռու, այտոսկրերը ցցված չեն, դեմքը միջին լայնության և երկարության, քիթը՝ սովորաբար երկար, նեղ, կեռ կամ արծվանման, բերանը՝ ոչ մեծ, աչքերը՝ խոշոր, խիտ հոնքերով և երկար արտևանունքներով, նրանց թիվը շուրջ 3 մլն է, Ռուսաստանում՝ 1,2 մլն [ սյունակ 521: Ըստ Մ. Նեյմանի, հայերի ընդհանուր թիվն այդ ժամանակ մոտ 5 մլն էր, տե՛ս նրա «Армяне» գիրքը, Երևան, 1990, էջ 26]:

Իմ առջև դրված խնդիրը լուծելու համար օգտագործել եմ հետևյալ հրատարակությունները. «Энциклопедический словарь товарищества Гранат и компания», т. 3, изд. 7-ое, т. 17, т. 23 (այսուհետև՝ «Գրանատ»), Большая энциклопедия, т. 1, изд. 3-е, СПБ, 1903; т. 2, изд. 3-е, СПБ, 1903; т. 7, изд. 2-ое, СПБ, 1903; т. 10, изд. 3-е, СПБ, 1903; т. 18, СПБ, 1904 (այսուհետև՝ «Մեծ հանրագիտարան»), Энциклопедический словарь, изд. Ф.А.Брокгауз, И.А.Ефрон, т. 1, СПБ, 1890; т. 3, СПБ, 1890; т. 18, СПБ, 1893; т. 26, СПБ, 1894; т. 64, СПБ, 1901; т. 67, СПБ, 1902 (այսուհետև՝ «Բրոկհաուզ»), Библейская энциклопедия, М., 1891 (այսուհետև՝ «Աստվածաշնչյան հանրագիտարան»):
Մինչև բուն նյութին անցնելը նշեմ, որ Անդրկովկասի արևելքում հաստատված ժողովրդի անվանումը չակերտների մեջ եմ առել, որովհետև այդ ժողովրդի իրական անվանումը «թուրքմանք» է կամ՝ «կովկասյան թաթարներ». նրանք բնիկ երևալու համար իրենց անվանում են «ադրբեջանցիներ» կամ, առավել անհեթեթ՝ «ազերիներ»:
Ուզում եմ հիշեցնել նաև, որ հայերի և վրացիների, Հայաստանի և Վրաստանի պատմության որոշ նյութեր հանրագիտարաններում ներկայացված են XIX դարի վերջի և XX դարի սկզբի պատմագիտության մակարդակով և հնացել են: Հանրագիտարաններից քաղված նյութերը թեև չակերտների մեջ չեն, այնուամենայնիվ ներկայացվում են համարյա բառացիորեն, իսկ իմ անհրաժեշտ դիտողություններն առնված են անկյունավոր փակագծերի մեջ:

[Այստեղ տրամաբանորեն պետք է հետևեր՝ «Ադրբեջանը և ադրբեջանցիները ըստ «Գրանատ»-ի» վերնագիրը, սակայն այս դեպքում տրամաբանությունը չի գործում, որովհետև Ռուսաստանի և ամբողջ աշխարհի համար Անդրկովկասում այդպիսի ժողովուրդ և պետություն գոյություն չի ունեցել: Նրանց մասին նյութերը պետք է փնտրել նրանց իրական անվան տակ, այսինքն՝ «կովկասյան թաթարներ» կամ «Ատրպատականի թաթարներ» եզրերի տակ: Ցավոք «Գրանատ»-ի համապատասխան հատորները չհաջողվեց ձեռք բերել, սակայն նրանց մասին հոդվածների բովանդակությունը պետք է նույնը լինի, ինչպես մյուս հանրագիտարաններում: Այդ բացը կարելի է լրացնել «Գրանատ»-ի «Կովկաս» հոդվածով (հ. 23, սյունակներ 48-80]:
Անդրկովկասի բնակչությունը շատ վաղ է հասել զգալի մշակութային զարգացման ի դեմս վրացիների և հայերի, որոնք ունեցել են ինքնուրույն թագավորություններ [նույն տեղում, սյունակ 68-69]: Կովկասում, ի թիվս այլ ժողովուրդների, ապրում են վրացիներ [սյունակներ 69-70], հայեր (1,2 մլն). սրանք Անդրկովկասի ամենահին և մշակութապես ամենազարգացած ժողովուրդներից են [սյունակ 71], ատրպատականի թաթարներ (շուրջ 1,5 մլն), որոնք սելջուկյան թուրքերի և ΧΙΙΙ դ. թյուրք-մոնղոլների հետնորդներն են՝ զգալիորեն պարսկական խառնուրդով, իրենց մշակութային զարգացմամբ զիջում են Անդրկովկասի քրիստոնյա ժողովուրդներին [սյունակ 73]: