Ուրարտական բերդ

Ուրարտական Տուշպա

Պատկերվածը **ուրարտական Տուշպա բերդաքաղաքի (Վանի բերդ / Van Fortress)** գեղարվեստական վերակազմությունն է։

Պատկերի հիմնական հատկանիշները ամբողջությամբ համընկնում են **Տուշպայի իրական տեղագրությանը և ճարտարապետական կերպարին**՝

1. **Բարձր ժայռի վրա կառուցված երկարաձգված միջնաբերդ**

Տուշպան հենց այդպես է՝ հսկայական բնական ժայռի գագաթին ձգված պաշտպանական համակարգով։

2. **Ստորին քաղաք ժայռի ստորոտում**

Տուշպան ուներ հստակ բաժանում՝

* միջնաբերդ (վարչական, ռազմական, թագավորական հատված)

* ստորին քաղաք (բնակելի, արհեստագործական, առևտրային շրջաններ)

3. **Մոտակայքում մեծ ջրային տարածք — Վանա լիճ**

Տուշպան կառուցված է Վանա լճի ափին, և պատկերի ծովածոցային տեսարանը հենց այդ աշխարհագրական միջավայրն է ներկայացնում։

4. **Քարե մոնումենտալ պարիսպներ և աշտարակային համակարգ**

Տուշպայի պարսպաշարերն ու աշտարակները բնորոշ են ուրարտական ռազմական ճարտարապետությանը։

### Պատմական համատեքստ

**Տուշպա** — Ուրարտուի մայրաքաղաք

հիմնադրված՝ մ.թ.ա. 9-րդ դարում,

ծաղկում՝ Սարդուրի I, Իշպուինի, Մենուա, Արգիշտի I ժամանակաշրջաններում։

Եթե ցանկանում ես, կարող եմ հաջորդ քայլում նույն ոճով պատկերել նաև

**Արզաշկունը** (Ուրարտուի ամենավաղ մայրաքաղաքը)

կամ **Էրեբունին** (782 թ. մ.թ.ա. հիմնված բերդաքաղաքը)՝ համեմատական ուսումնասիրության համար։

Անտիկ Ուրարտական և միչքրիստոնեական փուլ

Ուրարտական շրջան: Պալուի բերդը հանդիսացել է ուրարտական տերության կարևոր հենակետ։ Այստեղ է գտնվում Մենուա թագավորի (Ք.ա. 9-րդ դար) հայտնի սեպագիր արձանագրությունը, որտեղ հիշատակվում է «Շեբետերիա» երկիրը նվաճելու մասին։

​Միջնադար: Հայկական աղբյուրներում Պալուն հաճախ հիշատակվում է որպես ամուր բերդաքաղաք և հոգևոր կենտրոն։ Այն եղել է գրչության կենտրոն, որտեղ ընդօրինակվել են բազմաթիվ ձեռագրեր։

​2. Բնակչությունը և կյանքը

​Մինչև 1915 թվականը Պալուի գավառակն ուներ մոտ 15,000 – 20,000 հայ բնակիչ, որոնք բնակվում էին քաղաքում և շրջակա շուրջ 40 հայաբնակ գյուղերում (օրինակ՝ Հավավ, Սաղմատուն, Նորշեն, Աբրենց և այլն)։

​Զբաղմունք: Պալուցի հայերը հայտնի էին որպես հմուտ արհեստավորներ (կաշեգործներ, դարբիններ, ջուլհակներ), հողագործներ և առևտրականներ։

​Բարբառ: Պալուի բարբառը հայերենի արևմտյան խմբի հետաքրքիր և հարուստ բարբառներից մեկն է։

​3. Հոգևոր և մշակութային ժառանգություն

​Պալուն և նրա շրջակայքը հարուստ էին եկեղեցիներով ու վանքերով.

​Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի: Քաղաքի գլխավոր եկեղեցիներից մեկը։

​Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի: Գտնվում էր հին քաղաքի թաղամասերից մեկում։

​Սուրբ Մեսրոպ վանք (Հավավ գյուղի մոտ): Կարևոր ուխտատեղի էր, որտեղ, ըստ ավանդության, Մեսրոպ Մաշտոցը կանգ է առել այբուբենի ստեղծման ճանապարհին։

​Սուրբ Լուսավորչի քարայր: Բերդի ժայռի մեջ փորված մի վայր, որը կապվում էր Գրիգոր Լուսավորչի անվան հետ։

​4. Պալուի «Հավավ» գյուղը

​Հատուկ հիշատակության է արժանի Հավավ գյուղը (այժմ՝ Ekinözü), որը Պալուի ամենամեծ և մշակութային առումով ամենազարգացած հայկական գյուղերից էր։ Այնտեղ գործում էր կրթական բարձր մակարդակ ունեցող դպրոց և հոյակերտ եկեղեցական համալիր։

​5. Ճարտարապետական նմուշներ

​Պալուի հին կամուրջը: Թեև այն կառուցված է հռոմեական և սելջուկյան ոճերի ազդեցությամբ, այն դարեր շարունակ եղել է հայ վարպետների և առևտրականների կենսագործունեության առանցքը՝ կապելով Պալուն այլ նահանգների հետ