Հունվսրի  21-ին, 1924 թ., մահացավ Վ.Ի. Լենինը՝ բոլշևիկների առաջնորդը, ով դարձավ Հայաստանի ճակատագրի առանցքային դեմքերից մեկը 20-րդ դարի սկզբին:

1920 թվականին, երբ Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը ճգնաժամի մեջ էր թուրքական բանակի հարվածների տակ, Լենինը խաղադրույք կատարեց խորհրդայնացման վրա: 1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Կարմիր բանակը մտավ Երևան, և Հայաստանը դարձավ խորհրդային: Սա փրկեց երկիրը լիակատար կործանումից, բայց ինչ գնով:
Լենինը դաշնակիցներ էր փնտրում և գտավ նրանց Մուստաֆա Քեմալի դեմքով: Խորհրդային Ռուսաստանը Թուրքիային աջակցեց զենքով և ոսկով՝ հույս ունենալով հեղափոխական դաշինք կնքել: Արդյունքում՝ Մոսկվայի (1921) և Կարսի պայմանագրերով Թուրքիային հանձնվեցին Կարսը, Արդահանը և սուրբ Արարատը: Նախիջևանը բաժին հասավ Ադրբեջանին: Հայաստանը, զրկվելով իր պատմական հողերից, մնաց սահմաններում, որոնք հեռու էին ազգային ձգտումներից:
Ոմանց համար Լենինը փրկիչ է, ով պատերազմների կրակի մեջ պահպանեց հայկական պետականությունը: Մյուսների համար՝ պրագմատիկ, ով զոհաբերեց Արարատը Քեմալի հետ դաշինքի համար: Խորհրդայնացումը Հայաստանին տվեց կայունություն ԽՍՀՄ կազմում, բայց կորուստների ցավը մնաց հավերժ:
Լենինն ու Հայաստանը՝ ընտրության պատմություն է գոյատևման և երազանքի միջև, որտեղ հաղթանակը խառնվեց դառնության հետ:

On 01-21 1924, V.I. Lenin, the Bolshevik leader, died, becoming a pivotal figure in Armenia’s fate in the early 20th century. In 1920, as the First Republic of Armenia was collapsing under Turkish military assaults, Lenin opted for Sovietization. On December 2, 1920, the Red Army entered Yerevan, and Armenia became Soviet. This saved the country from total destruction, but at what cost?
Lenin sought allies and found them in Mustafa Kemal. Soviet Russia supported Turkey with weapons and gold, hoping for a revolutionary alliance. The result was the Moscow (1921) and Kars treaties, which ceded Kars, Ardahan, and sacred Mount Ararat to Turkey. Nakhichevan was given to Azerbaijan. Armenia, stripped of historic lands, was left with borders far from national aspirations.
For some, Lenin is a savior who preserved Armenian statehood amid the flames of war. For others, he is a pragmatist who sacrificed Ararat for an alliance with Kemal. Sovietization brought Armenia stability within the USSR, but the pain of losses lingered forever.
Lenin and Armenia—a story of choosing between survival and dreams, where victory was bittersweet.

21 января 1924 года скончался В.И.Ленин, вождь большевиков, стал ключевой фигурой в судьбе Армении в начале XX века. В 1920 году, когда Первая Республика Армения агонизировала под ударами турецкой армии, Ленин сделал ставку на советизацию. 2 декабря 1920 года Красная Армия вошла в Ереван, и Армения стала советской. Это спасло страну от полного разгрома, но какой ценой?
Ленин искал союзников и нашел их в Мустафе Кемале. Советская Россия поддержала Турцию оружием и золотом, надеясь на революционный альянс. Итог — Московский (1921) и Карсский договоры, отдавшие Турции Карс, Ардаган и священный Арарат. Нахичеван достался Азербайджану. Армения, лишенная исторических земель, осталась в границах, далеких от национальных чаяний.
Для одних Ленин — спаситель, сохранивший армянскую государственность в огне войн. Для других — прагматик, пожертвовавший Араратом ради союза с Кемалем. Советизация дала Армении стабильность в составе СССР, но боль утрат осталась навсегда.
Ленин и Армения — история выбора между выживанием и мечтой, где победа смешалась с горечью.

Մարկ Անտոնիոսը ծնվել է մ.թ.ա. 83 թվականի հունվարի 14-ին՝ հռոմեական քաղաքական գործիչ, հրամանատար, եռապետության (տրիումվիրատի) անդամ, ով իր կյանքի ընթացքում մի քանի անգամ առնչվել է Հայաստանի և հայ ժողովրդի հետ։ Մահացել է մ.թ.ա. 30 թվականի օգոստոսի 1-ին Ալեքսանդրիայում։

Մարկ Անտոնիոսը Հռոմեական հանրապետության ամենավառ դեմքերից էր՝ Գայոս Յուլիոս Կեսարի մերձավոր դաշնակիցը, այնուհետև՝ Լեպիդուսի և Օկտավիանոսի հետ եռապետության անդամը։ Նրա կյանքի ամենակարևոր էջերից մեկը կապված է հայկական թագավորության հետ։

Մ.թ.ա. 36 թվականին Մարկ Անտոնիոսը մեծ բանակով արշավեց դեպի Հայաստան և Պարթիա՝ նպատակ ունենալով հաղթել պարթևներին և ընդլայնել Հռոմեական ազդեցությունը Արևելքում։ Այդ արշավանքի ընթացքում նա սերտ կապեր հաստատեց Հայաստանի թագավոր Արտավազդ Բ-ի հետ։ Սակայն Արտավազդ Բ-ն (որին հռոմեացիները անվանում էին Արտաբազդես) չաջակցեց Անտոնիոսին պատերազմում, ինչի հետևանքով հռոմեական բանակը մեծ պարտություն կրեց։

Մ.թ.ա. 34 թվականին Մարկ Անտոնիոսը վերադարձավ Հայաստան՝ այս անգամ խաբեությամբ գրավելով Արտավազդ Բ-ին։ Թագավորը բերվեց Ալեքսանդրիա, որտեղ ցուցադրաբար անցկացվեց հաղթանակի շքերթ, իսկ 34 թվականին Արտավազդ Բ-ն սպանվեց Կլեոպատրայի հրամանով։ Այս դեպքերը դարձան Հայաստանի և Հռոմի միջև հարաբերությունների ամենաողբերգական էջերից մեկը։

Մարկ Անտոնիոսի գործունեությունը հայկական պատմության մեջ մնաց որպես հռոմեական մեծ ուժի և հայկական թագավորության միջև բարդ, հաճախ ողբերգական հարաբերությունների խորհրդանիշ։

Русский
один из величайших римских деятелей, связанных с Арменией и армянами

Марк Антоний родился 14 января 83 года до н. э. — римский политик, полководец, член второго триумвирата, чья жизнь несколько раз тесно пересекалась с Арменией и армянским народом. Умер 1 августа 30 года до н. э. в Александрии.

Марк Антоний был одной из самых ярких фигур Римской республики — ближайший союзник Гая Юлия Цезаря, затем член триумвирата вместе с Лепидом и Октавианом. Один из самых значимых эпизодов его жизни связан с Арменией.

В 36 году до н. э. Марк Антоний с огромной армией выступил в поход на Армению и Парфию, стремясь разгромить парфян и расширить римское влияние на Востоке. В ходе этого похода он установил тесные связи с армянским царём Артаваздом II. Однако Артавазд II (которого римляне называли Артабазд) не оказал Антонию поддержки в войне, что привело к тяжёлому поражению римской армии.

В 34 году до н. э. Марк Антоний вернулся в Армению и на этот раз обманом захватил Артавазда II. Царь был привезён в Александрию, где был проведён публичный триумфальный шествие, а в 34 году Артавазд II был казнён по приказу Клеопатры. Эти события стали одной из самых трагических страниц в отношениях между Арменией и Римом.

Деятельность Марка Антония в армянской истории осталась символом сложных, часто трагических взаимоотношений между великой римской державой и армянским царством.

English
one of the greatest Roman figures connected with Armenia and Armenians

Mark Antony was born on January 14, 83 BC — Roman politician, general, member of the Second Triumvirate, whose life several times closely intersected with Armenia and the Armenian people. Died on August 1, 30 BC in Alexandria.

Mark Antony was one of the most prominent figures of the Roman Republic — close ally of Gaius Julius Caesar, then member of the triumvirate with Lepidus and Octavian. One of the most significant episodes of his life is connected with Armenia.

In 36 BC Mark Antony marched with a huge army to Armenia and Parthia, aiming to defeat the Parthians and expand Roman influence in the East. During this campaign he established close ties with the Armenian king Artavasdes II. However, Artavasdes II (whom the Romans called Artabazdes) did not support Antony in the war, which led to a heavy defeat of the Roman army.

In 34 BC Mark Antony returned to Armenia and this time captured Artavasdes II by deception. The king was brought to Alexandria, where a public triumphal procession was held, and in 34 BC Artavasdes II was executed by order of Cleopatra. These events became one of the most tragic pages in the relations between Armenia and Rome.

The activity of Mark Antony in Armenian history remained a symbol of the complex, often tragic relations between the great Roman power and the Armenian kingdom.

1. Մարկ Անտոնիոս՝ Հայաստանի և հայերի հետ կապված հռոմեական մեծագույն գործիչներից մեկը / Марк Антоний — один из величайших римских деятелей, связанных с Арменией и армянами / Mark Antony — one of the greatest Roman figures connected with Armenia and Armenians
2. Մարկ Անտոնիոս՝ Արտավազդ Բ-ի գերեվարողը և Հայաստանի ողբերգության պատճառներից մեկը / Марк Антоний — пленитель Артавазда II и одна из причин трагедии Армении / Mark Antony — Captor of Artavasdes II and One of the Causes of Armenia’s Tragedy
3. Մարկ Անտոնիոս՝ մ.թ.ա. 36–34 թվականների հայ-հռոմեական պատերազմների գլխավոր դեմքը / Марк Антоний — главная фигура армяно-римских войн 36–34 годов до н. э. / Mark Antony — Main Figure of the Armeno-Roman Wars of 36–34 BC
4. Մարկ Անտոնիոս՝ Հայաստանը նկարագրած և դրա պատմության մեջ հետք թողած հռոմեացի / Марк Антоний — римлянин, описавший и оставивший след в истории Армении / Mark Antony — Roman Who Described and Left a Mark in the History of Armenia
5. Մարկ Անտոնիոս՝ Արարատի և հայերի մասին խոսած հռոմեական հրամանատար / Марк Антоний — римский полководец, говоривший об Арарате и армянах / Mark Antony — Roman Commander Who Spoke of Ararat and Armenians

Ֆրանսուա Միտերանը մահացել է 1996 թվականի հունվարի 8-ին Փարիզում՝ 79 տարեկան հասակում, թողնելով հետևում ոչ միայն Ֆրանսիայի նախագահի, այլև հայ ժողովրդի և Հայաստանի նկատմամբ անկեղծ համակրանքի ու աջակցության վառ օրինակը։ Ծնվել է 1916 թվականի հոկտեմբերի 26-ին Ժառնակում։

Ֆրանսուա Միտերանը եղել է Ֆրանսիայի Հանրապետության նախագահը 1981–1995 թվականներին և մնացել է հայ ժողովրդի համար ամենահարգված արևմտյան առաջնորդներից մեկը։ Նա բազմիցս բարձրաձայնել է 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության ճանաչման անհրաժեշտության մասին՝ դատապարտելով Թուրքիայի պաշտոնական ժխտողական քաղաքականությունը։

1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժից հետո Միտերանը անձամբ այցելել է Հայաստան, հանդիպել երկրի ղեկավարության հետ և աջակցել միջազգային օգնության ծրագրերին։ Նրա այցը և հայ ժողովրդի նկատմամբ ցուցաբերած ուշադրությունը խոր հետք են թողել հայկական հասարակության հիշողության մեջ։

Ֆրանսուա Միտերանը մնաց այն քաղաքական գործիչներից մեկը, ով ոչ միայն խոսել է հայերի մասին, այլև գործով ցույց տվել է համերաշխություն՝ դառնալով Հայաստանի և հայ ժողովրդի իսկական ընկեր։

Русский
символ армяно-французской солидарности

Франсуа Миттеран скончался 8 января 1996 года в Париже в возрасте 79 лет, оставив после себя не только образ президента Франции, но и яркий пример искренней симпатии и поддержки армянского народа и Армении. Родился 26 октября 1916 года в Жарнаке.

Франсуа Миттеран был президентом Французской Республики в 1981–1995 годах и остался одним из самых уважаемых западных лидеров в глазах армянского народа. Он неоднократно публично заявлял о необходимости признания Геноцида армян 1915 года, осуждая официальную отрицательскую политику Турции.

После Спитакского землетрясения 1988 года Миттеран лично посетил Армению, встретился с руководством страны и поддержал международные программы помощи. Его визит и внимание к армянскому народу оставили глубокий след в памяти армянского общества.

Франсуа Миттеран остался одним из тех политических деятелей, кто не только говорил об армянах, но и на деле проявил солидарность, став настоящим другом Армении и армянского народа.

English
symbol of Armenian-French solidarity

François Mitterrand passed away on January 8, 1996, in Paris at the age of 79, leaving behind not only the image of the President of France, but also a vivid example of sincere sympathy and support for the Armenian people and Armenia. Born on October 26, 1916, in Jarnac.

François Mitterrand served as President of the French Republic from 1981 to 1995 and remains one of the most respected Western leaders in the eyes of the Armenian people. He repeatedly publicly stated the need to recognize the Armenian Genocide of 1915, condemning Turkey’s official denial policy.

After the 1988 Spitak earthquake, Mitterrand personally visited Armenia, met with the country’s leadership, and supported international relief programs. His visit and attention to the Armenian people left a deep mark on the memory of Armenian society.

François Mitterrand remained one of those political figures who not only spoke about Armenians but also showed solidarity in action, becoming a true friend of Armenia and the Armenian people.

Français
symbole de la solidarité arméno-française

François Mitterrand est décédé le 8 janvier 1996 à Paris à l’âge de 79 ans, laissant derrière lui non seulement l’image d’un président de la République française, mais aussi un exemple éclatant de sympathie sincère et de soutien envers le peuple arménien et l’Arménie. Né le 26 octobre 1916 à Jarnac.

François Mitterrand a été président de la République française de 1981 à 1995 et reste l’un des dirigeants occidentaux les plus respectés aux yeux du peuple arménien. Il a maintes fois affirmé publiquement la nécessité de reconnaître le Génocide arménien de 1915, condamnant la politique officielle de négationnisme de la Turquie.

Après le séisme de Spitak en 1988, Mitterrand s’est rendu personnellement en Arménie, a rencontré les dirigeants du pays et a soutenu les programmes d’aide internationale. Sa visite et son attention portée au peuple arménien ont profondément marqué la mémoire de la société arménienne.

François Mitterrand reste l’un de ces hommes politiques qui non seulement ont parlé des Arméniens, mais qui ont aussi manifesté une solidarité concrète, devenant un véritable ami de l’Arménie et du peuple arménien.

1. Ֆրանսուա Միտերան՝ Հայաստանի և հայ ժողովրդի իսկական ընկեր / Франсуа Миттеран — настоящий друг Армении и армянского народа / François Mitterrand — true friend of Armenia and the Armenian people / François Mitterrand — véritable ami de l’Arménie et du peuple arménien
2. Ֆրանսուա Միտերան՝ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման կողմնակից / Франсуа Миттеран — сторонник признания Геноцида армян / François Mitterrand — supporter of Armenian Genocide recognition / François Mitterrand — partisan de la reconnaissance du Génocide arménien
3. Ֆրանսուա Միտերան՝ Սպիտակի երկրաշարժի և Հայաստանի այցելուն / Франсуа Миттеран — посетитель Армении после землетрясения в Спитаке / François Mitterrand — visitor to Armenia after the Spitak earthquake / François Mitterrand — visiteur en Arménie après le séisme de Spitak
4. Ֆրանսուա Միտերան՝ արևմտյան առաջնորդ և հայերի բարեկամ / Франсуа Миттеран — западный лидер и друг армян / François Mitterrand — Western leader and friend of Armenians / François Mitterrand — dirigeant occidental et ami des Arméniens
5. Ֆրանսուա Միտերան՝ հայ-ֆրանսական համերաշխության խորհրդանիշ / Франсуа Миттеран — символ армяно-французской солидарности / François Mitterrand — symbol of Armenian-French solidarity / François Mitterrand — symbole de la solidarité arméno-française

Հարրի Թրումանը, ԱՄՆ 33-րդ նախագահը- մահացել է 1972 թվականի դեկտեմբերի 26-ին : Նրա կառավարման ժամանակաշրջանը դարձավ պատմական իրադարձությունների խաչմերուկ, որոնք ազդեցին ոչ միայն համաշխարհային քաղաքականության, այլև հայ ժողովրդի ճակատագրի վրա:

Թրումանը հայտնի է Հիրոսիմայի և Նագասակիի վրա ատոմային ռումբերի կիրառման որոշմամբ, որը, պատմաբանների կարծիքով, ոչ միայն ավարտեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, այլև ազդանշան էր ԽՍՀՄ-ին՝ զսպելու նրա ծրագրերը Թուրքիայի նկատմամբ: Այս քայլով Թրուման խոչընդոտեց Խորհրդային Հայաստանի տարածքների ընդլայնմանը, որի համար պայքարում էր Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի քարտուղար Գրիգորի Արուտինովը: 
1945 թվականին, երբ խորհրդային զորքերը կանգնած էին Բեռլինի մոտ, Արուտինովը դիմեց Ստալինին՝ առաջարկելով պահանջել Թուրքիայից վերադարձնել հայկական պատմական տարածքները՝ Կարսը և Արդահանը: Ստալինը, վստահելով Արուտինովին, հավանություն տվեց այս նախաձեռնությանը: ԽՍՀՄ-ը չեղարկեց Թուրքիայի հետ խաղաղության պայմանագիրը և ուլտիմատում ներկայացրեց: Թուրքիան մերժեց պահանջը, սակայն սկսեց տարհանել սահմանամերձ շրջանների բնակչությանը և ունեցվածքը: Խորհրդային բանակը սկսեց պատրաստվել ռազմական գործողությունների՝ հայկական հողերի ազատագրման համար: 
Ցավոք, ԱՄՆ-ի գործողությունները սահմանափակվեցին ոչ միայն ատոմային ռումբերով: 1947 թվականին Թրումանի վարչակազմը Թուրքիային տրամադրեց 100 միլիոն դոլարի վարկ՝ բանակի արդիականացման համար, իսկ 1952 թվականին Թուրքիան դարձավ ՆԱՏՕ-ի անդամ՝ վերածվելով Արևմուտքի առաջնային դաշնակցի, որը սահմանակից էր ԽՍՀՄ-ին: Թրումանի այս քայլերը փակեցին հայ ժողովրդի պատմական արդարության վերականգնման ճանապարհը, սակայն նրա ժառանգությունը մնում է որպես համաշխարհային պատմության առանցքային էջերից մեկը: 

Гарри Труман, 33-й президент Соединенных Штатов, умер 26 декабря 1972 года-  моментом в мировой истории, определив не только исход Второй мировой войны, но и судьбу армянского народа. Трумэн вошёл в историю как президент, санкционировавший сброс атомных бомб на Хиросиму и Нагасаки. Историки считают, что одной из целей этих атак было предупреждение Сталину, чтобы он отказался от претензий на Турцию. Этим решением Трумэн воспрепятствовал планам Григория Арутинова, секретаря ЦК Компартии Армении, а Турция осталась единственной страной из союзников Гитлера, избежавшей наказания. 
В 1945 году, когда советские войска стояли под Берлином, Арутинов обратился к Сталину с предложением потребовать от Анкары возвращения оккупированных армянских территорий — Карса и Ардагана. Сталин, доверяя Арутинову, одобрил инициативу. СССР денонсировал советско-турецкий договор о мире и предъявил Турции ультиматум. Турция ответила отказом, но начала эвакуацию населения и имущества из приграничных районов. Советская армия сосредоточила на границе крупные силы и готовилась к операции по освобождению западноармянских земель. 
К сожалению, действия США не ограничились атомными бомбами. В 1947 году администрация Трумэна предоставила Турции льготный кредит на 100 миллионов долларов (огромная сумма по тем временам) для перевооружения армии. В 1952 году Турция вступила в НАТО, став ключевым форпостом Запада и единственным членом альянса, граничащим с СССР. Эти шаги Трумэна заблокировали возможность восстановления исторической справедливости для армянского народа, но его наследие остаётся одной из ключевых глав мировой истории. 

Harry Truman, 33rd President of the United States – died December 26, 1972. His presidency marked a pivotal era in global history, influencing not only the outcome of World War II but also the fate of the Armenian people. Truman is best known for authorizing the atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki, a decision historians believe was partly aimed at signaling to Stalin to abandon ambitions toward Turkey. By doing so, Truman thwarted the plans of Grigory Arutinov, Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Armenia, while Turkey remained the only Axis-aligned nation to escape punishment. 
In 1945, as Soviet troops stood at Berlin’s gates, Arutinov urged Stalin to demand the return of occupied Armenian territories—Kars and Ardahan—from Turkey. Stalin, valuing Arutinov’s counsel, approved the initiative. The USSR denounced the Soviet-Turkish peace treaty and issued an ultimatum to Ankara. Turkey rejected the demand but began evacuating border regions. The Soviet army amassed forces along the border, preparing for an operation to liberate Western Armenian lands. 
Regrettably, the U.S. response extended beyond atomic bombs. In 1947, Truman’s administration granted Turkey a $100 million loan (a colossal sum at the time) to modernize its military. In 1952, Turkey joined NATO, becoming a critical Western ally and the only NATO member directly bordering the USSR. Truman’s actions closed the door on restoring historical justice for the Armenian people, yet his legacy endures as a defining chapter in world history.

25 դեկտեմբերի 1991 թվականին, ժամը 19:00-ին (Մոսկվայի ժամանակով) Միխայիլ Գորբաչովը հրաժարական տվեց Խորհրդային Միության նախագահի պաշտոնից՝ հեռուստատեսությամբ կարդալով իր վերջին ելույթը: Այս պահը դարձավ ԽՍՀՄ-ի գոյության վերջնական կետը՝ 69 տարվա պատմությունից հետո:

Հայաստանի և հայ ժողովրդի համար այս իրադարձությունը խորհրդանշում էր խորհրդային ժամանակաշրջանի ավարտը, անկախության վերջնական հաստատումը և միաժամանակ՝ ծանր ճգնաժամի սկիզբը: Գորբաչովի հրաժարականը տեղի ունեցավ Բելովեժյան համաձայնագրերից (8 դեկտեմբեր) և Ալմա-Աթայի հռչակագրից (21 դեկտեմբեր) հետո, երբ 11 հանրապետություններ (Հայաստանը ներառյալ) ստորագրեցին Անկախ Պետությունների Համագործակցության (ԱՊՀ) ստեղծումը: Հայաստանի համար 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ի անկախության հանրաքվեից հետո սա վերջնական քայլն էր դեպի լիակատար ինքնիշխանություն, բայց նաև՝ Ղարաբաղյան պատերազմի, տնտեսական կոլապսի և սոցիալական ճգնաժամի սկիզբը:

Գորբաչովի հրաժարականը հայ ժողովրդի համար երկիմաստ էր: Մի կողմից՝ նրա «գլասնոստ»-ը և «պերեստրոյկա»-ն տվեցին հնարավորություն բացահայտորեն խոսել 1915 թվականի Ցեղասպանության, 1988 թվականի Սումգայիթի ջարդերի և Ղարաբաղյան շարժման մասին: Մյուս կողմից՝ ԽՍՀՄ-ի փլուզումը թողեց Հայաստանը առանց տնտեսական կապերի, էներգամատակարարման և անվտանգության երաշխիքների: 1991 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Գորբաչովի հրաժարականից անմիջապես հետո Կրեմլի վրա իջեցվեց ԽՍՀՄ դրոշը և բարձրացվեց Ռուսաստանի եռագույնը: Հայաստանում այս օրը ընդունվեց որպես անկախության վերջնական հաստատում, սակայն միաժամանակ՝ որպես անորոշության և ճգնաժամի սկիզբ: Հայաստանի առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց, որ «Հայաստանը մտնում է նոր դարաշրջան՝ առանց կայուն դաշնակիցների և տնտեսական հենարանի»:

Այս օրը հայ ժողովրդի համար խորհրդանշում է և՛ ազատության, և՛ մեծ կորուստների պահը: ԽՍՀՄ-ի փլուզումը բերեց անկախություն, բայց նաև պատերազմ, շրջափակում և տնտեսական կոլապս, հայկական պետականության վերածնունդը՝ ծանր գնով:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1991 թ. դեկտեմբերի 25
– **Վայր**: Մոսկվա, Կրեմլ
– **Ելույթի ժամը**: 19:00 (Մոսկվայի ժամանակով)
– **Հետևանքներ Հայաստանի համար**: Անկախության վերջնական հաստատում, Ղարաբաղյան պատերազմի սրացում, տնտեսական ճգնաժամ

(Աղբյուրներ՝ Հայաստանի Հանրապետության արխիվներ, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հուշեր, ԽՍՀՄ վերջին օրերի վավերագրություններ):

—

### Русская версия

Отставка Горбачёва и Новая Страница Армении

25 декабря 1991 года в 19:00 по московскому времени Михаил Горбачёв ушёл в отставку с поста президента СССР, зачитав по телевидению своё последнее обращение. Этот момент стал окончательной точкой в 69-летней истории Советского Союза. Для Армении и армянского народа это событие означало завершение советской эпохи, окончательное утверждение независимости и одновременно начало тяжелейшего кризиса. Отставка Горбачёва произошла после Беловежских соглашений (8 декабря) и Алма-Атинской декларации (21 декабря), когда 11 республик (включая Армению) подписали создание Содружества Независимых Государств (СНГ). Для Армении после референдума о независимости 21 сентября 1991 года это был последний шаг к полному суверенитету, но также начало обострения Карабахской войны, экономического коллапса и социального кризиса.

Отставка Горбачёва для армянского народа была неоднозначной. С одной стороны, его «гласность» и «перестройка» дали возможность открыто говорить о Геноциде 1915 года, Сумгаитских погромах 1988 года и Карабахском движении. С другой стороны, распад СССР оставил Армению без экономических связей, энергоснабжения и гарантий безопасности. 25 декабря 1991 года над Кремлём был спущен флаг СССР и поднят триколор России. В Армении этот день был принят как окончательное утверждение независимости, но одновременно как начало неопределённости и кризиса. Первый президент Армении Левон Тер-Петросян заявил, что «Армения вступает в новую эру без стабильных союзников и экономической опоры».

Этот день для армянского народа стал символом одновременно свободы и огромных потерь. Распад СССР принёс независимость, но также войну, блокаду и экономический коллапс. Как и  возрождение армянской государственности — ценой огромных жертв.

**Краткие факты**
– **Дата**: 25 декабря 1991 г.
– **Место**: Москва, Кремль
– **Время обращения**: 19:00 (московское время)
– **Последствия для Армении**: Окончательное утверждение независимости, обострение Карабахской войны, экономический кризис

(Источники: Архивы Республики Армения, мемуары Левона Тер-Петросяна, хроники последних дней СССР).

—

### English Version

Gorbachev’s Resignation and Armenia’s New Chapter

On December 25, 1991, at 19:00 Moscow time, Mikhail Gorbachev resigned as President of the USSR, delivering his final televised address. This moment marked the definitive end of the 69-year history of the Soviet Union. For Armenia and the Armenian people, this event symbolized the conclusion of the Soviet era, the final affirmation of independence, and simultaneously the beginning of a severe crisis. Gorbachev’s resignation followed the Belavezha Accords (December 8) and the Alma-Ata Declaration (December 21), when 11 republics (including Armenia) signed the creation of the Commonwealth of Independent States (CIS). For Armenia, after the independence referendum on September 21, 1991, this was the final step toward full sovereignty, but also the onset of the escalation of the Karabakh War, economic collapse, and social crisis.

Gorbachev’s resignation was ambiguous for the Armenian people. On one hand, his “glasnost” and “perestroika” enabled open discussion of the 1915 Genocide, the 1988 Sumgait pogroms, and the Karabakh movement. On the other hand, the USSR’s collapse left Armenia without economic ties, energy supply, and security guarantees. On December 25, 1991, the USSR flag was lowered over the Kremlin and replaced by the Russian tricolor. In Armenia, this day was accepted as the final affirmation of independence, but also as the beginning of uncertainty and crisis. Armenia’s first president Levon Ter-Petrosyan stated that “Armenia is entering a new era without stable allies and economic support.”

This day became a symbol for the Armenian people of both freedom and immense losses. The collapse of the USSR brought independence but also war, blockade, and economic collaps,  see in this the rebirth of Armenian statehood — at a tremendous cost.

**Key Facts**
– **Date**: December 25, 1991
– **Location**: Moscow, Kremlin
– **Time of Address**: 19:00 (Moscow time)
– **Consequences for Armenia**: Final affirmation of independence, escalation of the Karabakh War, economic crisis

(Sources: Archives of the Republic of Armenia, memoirs of Levon Ter-Petrosyan, chronicles of the USSR’s final days).

—

1961 թվականի դեկտեմբերի 24-ին ծնվել է Հեյդար-օղլին, ով այլևս չի տեսնում էկզիստենցիալ անհրաժեշտություն շարունակել սպասարկել Հեյդար-բաբայի պաշտամունքը: Ալիև-կրտսերը, հարբած «ղարաբաղյան հաջողությամբ» և հավատացած իր սեփական բացառիկությանը, ինչ-որ պահից սկսած ակնհայտորեն սկսել է զգալ խանդ իր հոր համընդհանուր պաշտամունքի նկատմամբ, որը ինքն էլ երբևէ տնկել էր:

Իշխանությունը ստացել է որպես ժառանգորդ և կառավարել երկիրը բացառապես իր ծնողի և ուսուցչի դրած ավանդույթների և մեթոդաբանության իներցիայով, իսկ Ղարաբաղում հաղթանակը, թեկուզ գնված, օգնել է նրան ձեռք բերել քաղաքական և նույնիսկ պատմական ինքնաբավության զգացում, պատմական հաջողակի և հարմարվողի իմիջից ազատվելու ուրախություն:

Համենայնդեպս, ադրբեջանական նախագահի վարքագիծը, որ ամեն ամիս ավելի ու ավելի քիչ է հիշում հոր մասին իր մեդիայական ելույթներում և դատողություններում, և Ադրբեջանի պետական քարոզչական մեքենայի կողմից Հեյդար Ալիևի նախկին մասշտաբների փառաբանման նվազումը ավելի ու ավելի հստակ վկայում է այդ երկրում տեղի ունեցող իշխանության գաղափարախոսական կորիզի խորքային վերափոխման մասին: Կարծես թե Ալիև-ավագի անձի պաշտամունքը իշխող կլանի կողմից համարվել է արխայիզմ «նոր Ադրբեջանի» համար, որի վերափոխումը իբր տեղի է ունեցել մեկ այլ անձնավորության և մեկ այլ անվան ստվերի տակ:

### Русская версия

наследник культа, отказывающийся от тени отца

24 декабря 1961 года родился Гейдар-оглы — который уже не видит экзистенциальной необходимости продолжать обслуживать культ Гейдара-бабы. Алиев-младший, опьяненный «карабахским успехом» и уверовавший в собственную исключительность, с какого-то момента явно стал испытывать ревность к всеобщему культу отца, который сам когда-то и насаждал. Получил власть в качестве наследника и управлял страной исключительно в инерции заложенных своим родителем и учителем традиций и методики, то победа в Карабахе, пусть и купленная, помогла ему обрести чувство политической и даже исторической самодостаточности, радость избавления от имиджа исторического везунчика и приспособленца.

Во всяком случае, поведение азербайджанского президента, с каждым месяцем все меньше вспоминающего об отце в своих медийных речах и рассуждениях, и убыль прежних масштабов восхваления Гейдара Алиева государственной пропагандистской машиной Азербайджана все прозрачнее свидетельствуют о происходящей в этой стране глубокой трансформации идеологического стержня власти. Похоже, культ личности Алиева-старшего посчитан правящим кланом архаизмом для «нового Азербайджана», преображение которого якобы состоялось под сенью другой личности и другого имени.

### English Version

Who Rejects His Father’s Cult Shadow

On December 24, 1961, Heydar-oglu was born — who no longer sees the existential necessity to continue servicing the cult of Heydar-baba. Aliyev Junior, intoxicated by the “Karabakh success” and believing in his own exceptionalism, at some point clearly began to feel jealousy towards the universal cult of his father, which he himself had once planted. He received power as an heir and managed the country exclusively in the inertia of the traditions and methodology laid down by his parent and teacher, but the victory in Karabakh, even if bought, helped him gain a sense of political and even historical self-sufficiency, the joy of freeing himself from the image of a historical lucky charm and opportunist.

In any case, the behavior of the Azerbaijani president, who with each month remembers his father less and less in his media speeches and reflections, and the reduction in the previous scale of glorification of Heydar Aliyev by Azerbaijan’s state propaganda machine, increasingly transparently testify to the deep transformation of the ideological core of power occurring in this country. It seems that the cult of personality of Aliyev Senior is considered by the ruling clan an archaism for the “new Azerbaijan,” whose transformation allegedly took place under the shadow of another personality and another name.

### Azərbaycan dili versiyası

atasının kultunun kölgəsindən imtina edən varis

1961-ci il dekabrın 24-də Heydər-oğlu doğuldu — ki, artıq Heydər-babanın kultunu xidmət etməyə ekzistensial zərurət görmür. Kiçik Əliyev, “Qarabağ uğuru” ilə sərxoş olub özünün müstəsnalığına inanan, hansısa andan açıq şəkildə atasının ümumi kultuna qısqanclıq hissi keçirməyə başladı, ki, bunu özü bir zaman əkib. Hakimiyyəti varis kimi aldı və ölkəni yalnız valideyninin və müəlliminin qoyduğu ənənələr və metodikasının inersiyasında idarə etdi, amma Qarabağda qələbə, hətta alınmış olsa da, ona siyasi və hətta tarixi özünü kifayət etmə hissi qazandırdı, tarixi uğurlu və uyğunlaşan imicindən azad olmaq sevinci.

Hər halda, Azərbaycan prezidentinin davranışları, hər ay öz media çıxışlarında və fikirlərində atasını daha az xatırlayan, və Azərbaycanın dövlət təbliğat maşını tərəfindən Heydər Əliyevin əvvəlki miqyasda təriflənməsinin azalması, bu ölkədə baş verən hakimiyyətin ideoloji mərkəzinin dərin transformasiyası haqqında daha şəffaf şahidlik edir. Görünür, böyük Əliyevin şəxsiyyət kultu hakim klan tərəfindən “yeni Azərbaycan” üçün arxaizm hesab olunur, ki, onun dəyişimi guya başqa şəxsiyyət və başqa adın kölgəsi altında baş tutub.

Էմանուել Ժան-Միշել Ֆրեդերիկ Մակրոնը ծնվել է 1977 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Ամիենում՝ Ֆրանսիայի 25-րդ նախագահ (2017 թվականից), ֆրանսիացի քաղաքական գործիչ, ով իր կյանքում բազմիցս արտահայտել է հայկական ժողովրդի հանդեպ հարգանք և աջակցություն՝ դառնալով Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և Հայաստանի հետ բարեկամության խորհրդանիշ։ 

Ծնվել է բժիշկների ընտանիքում՝ հայր՝ նյարդաբան Ժան-Միշել Մակրոն, մայր՝ մանկաբույժ Ֆրանսուազ Նոգես-Մակրոն։ Սովորել է լավագույն դպրոցներում, ավարտել Փարիզի քաղաքական հետազոտությունների ինստիտուտը և Ազգային վարչարարության դպրոցը։ Աշխատել է որպես ներդրումային բանկիր Rothschild & Cie Banque-ում, հետագայում՝ տնտեսության նախարար Ֆրանսուա Օլանդի կառավարությունում։ 2016 թվականին հիմնադրել է «En Marche!» շարժումը, 2017 թվականին ընտրվել նախագահ՝ հաղթելով Մարին Լը Պենին։ 

Մակրոնը առաջին ֆրանսիացի նախագահներից է, ով այդքան ակտիվորեն աջակցել է Հայաստանին։ 2018 թվականին այցելել է Երևան՝ մասնակցելով Ֆրանկոֆոնիայի գագաթնաժողովին, 2019 թվականին Ֆրանսիայում պաշտոնապես ճանաչել Հայոց ցեղասպանության հիշատակի օրը՝ ապրիլի 24-ը։ 2020 թվականի Արցախյան պատերազմի ժամանակ Մակրոնը բազմիցս դատապարտել է Ադրբեջանի և Թուրքիայի գործողությունները, կոչ արել զինադադարի և աջակցել Հայաստանին մարդասիրական օգնությամբ։ Նա հանդիպել է Նիկոլ Փաշինյանի հետ, աջակցել ԵՄ-Հայաստան հարաբերությունների խորացմանը և Ֆրանսիան դարձրել Հայաստանի կարևորագույն գործընկերներից մեկը Եվրոպայում։ 

Էմանուել Մակրոնը մնաց Ամիենից Երևան տանող բարեկամության կամուրջը՝ իր խոսքերով, գործողություններով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ-ֆրանսիական բարեկամության խորքերով և Հայաստանի հանդեպ հարգանքով։

 

### Русский
Армения и армяне в его сердце

Эмманюэль Жан-Мишель Фредерик Макрон родился 21 декабря 1977 года в Амьене — 25-й президент Франции (с 2017), французский политик, неоднократно выражавший уважение и поддержку армянскому народу, став символом признания Геноцида армян и дружбы с Арменией.

Родился в семье врачей — отец невролог Жан-Мишель Макрон, мать педиатр Франсуаза Ногес-Макрон. Учился в лучших школах, окончил Институт политических исследований в Париже и Национальную школу администрации. Работал инвестиционным банкиром в Rothschild & Cie Banque, затем министром экономики в правительстве Франсуа Олланда. В 2016 основал движение «Вперёд!», в 2017 избран президентом, победив Марин Ле Пен.

Макрон — один из первых французских президентов, так активно поддерживающих Армению. В 2018 посетил Ереван на саммите Франкофонии, в 2019 официально признал во Франции День памяти Геноцида армян — 24 апреля. Во время войны в Арцахе 2020 года Макрон неоднократно осуждал действия Азербайджана и Турции, призывал к прекращению огня и поддерживал Армению гуманитарной помощью. Встречался с Николом Пашиняном, способствовал углублению отношений ЕС-Армения и сделал Францию одним из ключевых партнёров Армении в Европе.

Эмманюэль Макрон остался мостом дружбы от Амьена до Еревана — своими словами, действиями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армяно-французской дружбы и уважением к Армении.



### English
Armenia and Armenians in His Heart

Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron was born on December 21, 1977, in Amiens — the 25th President of France (since 2017), French politician who has repeatedly expressed respect and support for the Armenian people, becoming a symbol of recognition of the Armenian Genocide and friendship with Armenia.

Born to a family of doctors — father neurologist Jean-Michel Macron, mother pediatrician Françoise Noguès-Macron. Studied at top schools, graduated from Sciences Po Paris and the École nationale d’administration. Worked as an investment banker at Rothschild & Cie Banque, then Minister of Economy under François Hollande. In 2016 founded the “En Marche!” movement, in 2017 elected president, defeating Marine Le Pen.

Macron is one of the first French presidents to so actively support Armenia. In 2018 visited Yerevan for the Francophonie Summit, in 2019 officially recognized Armenian Genocide Remembrance Day in France — April 24. During the 2020 Artsakh war, Macron repeatedly condemned actions of Azerbaijan and Turkey, called for ceasefire and supported Armenia with humanitarian aid. Met with Nikol Pashinyan, promoted deepening EU-Armenia relations and made France one of Armenia’s key partners in Europe.

Emmanuel Macron remained the bridge of friendship from Amiens to Yerevan — with his words, actions, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian-French friendship and respect for Armenia.

 

### Français
L’Arménie et les Arméniens dans son cœur

Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron est né le 21 décembre 1977 à Amiens — 25e président de la République française (depuis 2017), homme politique français qui a maintes fois exprimé son respect et son soutien au peuple arménien, devenant un symbole de la reconnaissance du génocide arménien et de l’amitié avec l’Arménie.

Né dans une famille de médecins — père neurologue Jean-Michel Macron, mère pédiatre Françoise Noguès-Macron. Études dans les meilleures écoles, diplômé de Sciences Po Paris et de l’École nationale d’administration. A travaillé comme banquier d’investissement chez Rothschild & Cie Banque, puis ministre de l’Économie sous François Hollande. En 2016, il a fondé le mouvement « En Marche ! », en 2017 élu président en battant Marine Le Pen.

Macron est l’un des premiers présidents français à soutenir si activement l’Arménie. En 2018, il a visité Erevan pour le Sommet de la Francophonie, en 2019 a officiellement reconnu en France la Journée de commémoration du génocide arménien — le 24 avril. Pendant la guerre de l’Artsakh en 2020, Macron a condamné à plusieurs reprises les actions de l’Azerbaïdjan et de la Turquie, appelé au cessez-le-feu et soutenu l’Arménie par l’aide humanitaire. Il a rencontré Nikol Pashinyan, favorisé l’approfondissement des relations UE-Arménie et fait de la France l’un des partenaires clés de l’Arménie en Europe.

Emmanuel Macron est resté le pont d’amitié d’Amiens à Erevan — par ses paroles, ses actions et son dévouement sans limites, inspirant les générations par les profondeurs de l’amitié arméno-française et le respect pour l’Arménie.

2003 թվականի դեկտեմբերի 12-ին պաշտոնապես հայտարարվեց, որ ԱՄՆ-ի Քլիվլենդ քաղաքում մահացել է Ադրբեջանի նախկին նախագահ Հեյդար Ալիևը։ Սակայն բազմաթիվ դիտորդներ և ընդդիմադիրներ համոզված են, որ Ալիևն արդեն մի քանի ամիս մահացած էր, և այդ տեղեկատվությունը երկար ժամանակ թաքցվել էր։ 

Վերջին անգամ նրան հանրության առաջ տեսել էին նույն թվականի ապրիլին։ Ելույթի ժամանակ նրան երկու անգամ վատացել էր՝ խեղդվել էր, բռնել էր սիրտը, հեռուստատեսությամբ հեռարձակումը ընդհատվել էր, նախագահին դուրս էին տարել բեմից։ Քսան րոպե անց վերադարձել էր և փորձել էր շարունակել ելույթը, բայց նոպան կրկնվել էր, Ալիևը կորցրել էր գիտակցությունը և ընկել։ 

Մայիսին պետության ղեկավարը հետազոտվել էր Թուրքիայի հիվանդանոցում, իսկ հուլիսին կրկին հոսպիտալացվել էր։ Այդ պահից Հեյդար Ալիևի մահվան մասին լուրերը գրեթե ամեն օր էին հայտնվում։ Օգոստոսին ընդդիմադիրները հայտարարել էին, որ նախագահը մահացել էր դեռ հուլիսի 30-ին Թուրքիայում։ 

Հուլիսի 31-ից սկսած՝ Հեյդար Ալիևի մասին տեղեկությունները դառնում էին անհաստատելի։ Օգոստոսի 6-ին հայտարարվեց, որ ՌԴ ԱԻՆ ինքնաթիռով Ալիևին Թուրքիայից տեղափոխել են Քլիվլենդի կլինիկա։ Լրագրողները նկարահանել էին Անկարայից ԱԻՆ նշանով ինքնաթիռի թռիչքը, բայց Քլիվլենդում ոչ ոք չէր տեսել այդ ինքնաթիռի վայրէջքը, թեև լրագրողները սպասում էին։ 

Օգոստոսի 7-ին թուրքական «Ռադիկալ» թերթը գրեց, որ Անկարայից մեկնած ԱԻՆ ինքնաթիռից մի քանի ժամ անց նույնական ինքնաթիռը վայրէջք է կատարել Բաքվի «Բինա» օդանավակայանում։ 

Օգոստոսի 7-ից Ադրբեջանի պաշտոնական աղբյուրները պարբերաբար հաղորդում էին Հեյդար Ալիևի բուժման հաջողությունների մասին, սակայն նրա կենդանի լինելու ոչ մի փաստացի ապացույց հասարակությանը չէր ներկայացվում։ 

Ընտրություններից երկու շաբաթ առաջ Հեյդար Ալիևը հետ էր վերցրել իր թեկնածությունը՝ հօգուտ որդու՝ Իլհամ Ալիևի։ Ադրբեջանական պաշտոնական մամուլը նույնիսկ չէր հայտնել, որ Հեյդար Ալիևը շնորհավորել է որդուն նախագահական ընտրություններում հաղթանակի առթիվ։ 

Հեյդար Ալիևի մահվան մասին պաշտոնական լուրը հնչեց անմիջապես Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների՝ Իլհամ Ալիևի և Ռոբերտ Քոչարյանի Ժնևում առաջին հանդիպումից հետո։ Հենց այնտեղ՝ չորս տարի առաջ, տեղի էր ունեցել Հեյդար Ալիևի և Ռոբերտ Քոչարյանի առաջին հանդիպումը։ 

Այսպիսով, Հեյդար Ալիևի մահվան պաշտոնական լուրը հնչեց այն պահին, երբ նրա որդին առաջին անգամ դուրս եկավ միջազգային ասպարեզ՝ որպես Ադրբեջանի նախագահ և առաջին անգամ անմիջականորեն բախվեց Ղարաբաղյան հակամարտության բանակցային գործընթացին։

### Русский 
Смерть Гейдара Алиева: официальная версия и подозрительные детали

12 декабря 2003 года было официально объявлено, что в Кливленде (США) скончался экс-президент Азербайджана Гейдар Алиев. Однако многие наблюдатели и оппозиционеры уверены, что Алиев уже несколько месяцев был мёртв, и эта информация долгое время скрывалась.

В последний раз его видели на публике в апреле того же года. Во время выступления ему дважды становилось плохо: он поперхнулся, схватился за сердце, трансляцию по ТВ прервали и увели президента со сцены. Через двадцать минут он вернулся и попытался продолжить речь, но приступ повторился, Алиев потерял сознание и упал.

В мае глава государства прошёл обследование в больнице Турции, а в июле был вновь госпитализирован. После этого сообщения о смерти Гейдара Алиева начали появляться почти ежедневно. В августе представители оппозиции также заявили, что президент умер ещё 30 июля в Турции.

Далее Гейдар и Ильхам Алиевы выдвигаются кандидатами в президенты Азербайджана. С 31 июля начинаются ничем не подтверждённые сообщения о Гейдаре Алиеве. 6 августа сообщается, что самолётом МЧС России Гейдар Алиев перевезён из Турции в американскую клинику «Кливленд». Камеры зафиксировали взлёт лайнера с эмблемой МЧС из анкарского аэропорта. Ни один журналист не зафиксировал посадку самолёта МЧС в кливлендском аэропорту, хотя журналисты ждали…

7 августа турецкая газета «Радикал» сообщает, что через несколько часов после взлёта из Анкары самолёта МЧС России точно такой же самолёт совершил посадку в бакинском аэропорту «Бина».

С 7 августа азербайджанские официальные источники периодически публиковали сообщения об успехах в курсе лечения Гейдара Алиева, однако ни одного фактического подтверждения жизнеспособности Алиева обывателю предоставлено не было.

За две недели до выборов Гейдар Алиев снял свою кандидатуру в пользу сына. Азербайджанский официоз даже не удосужился сообщить, что Гейдар Алиев поздравил сына с победой на президентских выборах…

Факт смерти Гейдара Алиева был обнародован сразу после встречи президентов Армении и Азербайджана — Ильхама Алиева и Роберта Кочаряна в Женеве. Там же, только четыре года назад, состоялась первая встреча Гейдара Алиева и Роберта Кочаряна.

Таким образом, официальная весть о кончине Гейдара Алиева последовала сразу же после того, как его сын впервые появился на международной арене в качестве президента Азербайджана и впервые непосредственно столкнулся с переговорным процессом по нагорно-карабахскому конфликту.

### English 
Death of Heydar Aliyev: Official Version and Suspicious Details

On December 12, 2003, it was officially announced that former President of Azerbaijan Heydar Aliyev had died in Cleveland (USA). However, many observers and opposition figures believe that Aliyev had already been dead for several months and this information was concealed for a long time.

He was last seen in public in April of the same year. During his speech, he felt unwell twice: he choked, clutched his heart, the TV broadcast was interrupted, and the president was led off the stage. Twenty minutes later he returned and tried to continue, but the attack repeated, and Aliyev fainted.

In May, the head of state underwent examination in a Turkish hospital, and in July he was hospitalized again. After that, reports of Heydar Aliyev’s death began appearing almost daily. In August, opposition representatives also stated that the president had died on July 30 in Turkey.

Then Heydar and Ilham Aliyevs were nominated as presidential candidates. From July 31, unconfirmed reports about Heydar Aliyev began. On August 6, it was reported that Heydar Aliyev was flown from Turkey to the Cleveland Clinic on a Russian Emergencies Ministry plane. Cameras recorded the takeoff of an EMERCOM-marked aircraft from Ankara airport. No journalist recorded the landing of the EMERCOM plane at Cleveland airport, although journalists were waiting…

On August 7, the Turkish newspaper *Radikal* reported that a few hours after the departure from Ankara of the Russian EMERCOM plane, an identical aircraft landed at Baku’s Bina airport.

From August 7, Azerbaijani official sources periodically published reports on the success of Heydar Aliyev’s treatment, but no factual evidence of Aliyev’s viability was provided to the public.

Two weeks before the elections, Heydar Aliyev withdrew his candidacy in favor of his son. The Azerbaijani official press did not even bother to report that Heydar Aliyev congratulated his son on his victory in the presidential elections…

The fact of Heydar Aliyev’s death was announced immediately after the meeting of the presidents of Armenia and Azerbaijan — Ilham Aliyev and Robert Kocharyan in Geneva. The first meeting between Heydar Aliyev and Robert Kocharyan had taken place there exactly four years earlier.

Thus, the official news of Heydar Aliyev’s death came immediately after his son first appeared on the international stage as President of Azerbaijan and for the first time directly faced the negotiation process on the Nagorno-Karabakh conflict.

### Azərbaycanca 
Heydər Əliyevin ölümü: rəsmi versiya və şübhəli detallar

2003-cü il dekabrın 12-də ABŞ-ın Klivlend şəhərində Azərbaycanın keçmiş prezidenti Heydər Əliyevin vəfat etdiyi rəsmi olaraq elan edildi. Lakin bir çox müşahidəçi və müxalifət nümayəndələri hesab edir ki, Əliyev hələ bir neçə ay əvvəl dünyasını dəyişib və bu məlumat uzun müddət gizlədilib.

Son dəfə o, 2003-cü ilin aprelində ictimaiyyət qarşısında görünüb. Həmin çıxışı zamanı ona iki dəfə pis olub: boğazı tutulub, ürəyindən yapışıb, televiziya yayımı kəsilib və prezidenti səhnədən aparıblar. 20 dəqiqədən sonra qayıdıb çıxışı davam etdirməyə çalışsa da, huşunu itirib yıxılıb.

May ayında dövlət başçısı Türkiyədə müayinədən keçib, iyulda yenidən xəstəxanaya yerləşdirilib. Bundan sonra Heydər Əliyevin ölüm xəbərləri demək olar ki, hər gün yayılmağa başlayıb. Avqustda müxalifət nümayəndələri də bildiriblər ki, prezident hələ iyulun 30-da Türkiyədə vəfat edib.

31 iyuldan etibarən Heydər Əliyev haqqında heç bir sübutla təsdiqlənməyən xəbərlər yayılmağa başlayıb. 6 avqustda Rusiya FHN-in təyyarəsi ilə Əliyevin Türkiyədən Klivlend klinikasına aparılması barədə məlumat verilib. Jurnalistlər Ankaradan FHN emblemi olan təyyarənin qalxmasını lentə alıblar, lakin Klivlenddə heç kim bu təyyarənin enişini çəkə bilməyib – jurnalistlər gözləsələr də.

7 avqustda Türkiyənin “Radikal” qəzeti yazır ki, Ankaradan qalxan FHN təyyarəsindən bir neçə saat sonra eyni tipli təyyarə Bakıdakı “Bina” aeroportuna enib.

7 avqustdan etibarən Azərbaycanın rəsmi mənbələri vaxtaşırı olaraq Heydər Əliyevin müalicəsinin uğurlu getdiyini bildiriblər, lakin onun həyatda olduğuna dair heç bir real sübut ictimaiyyətə təqdim edilməyib.

Seçkilərdən iki həftə əvvəl Heydər Əliyev namizədliyini oğlu İlham Əliyevə verib. Azərbaycanın rəsmi mətbuatı belə Heydər Əliyevin oğlunun qələbəsi münasibətilə təbrik etdiyini belə yazmayıb…

Heydər Əliyevin ölüm xəbəri rəsmi olaraq elan edildi məhz Azərbaycan və Ermənistan prezidentləri – İlham Əliyev və Robert Köçəryanın Cenevrədə ilk görüşündən dərhal sonra. Dörd il əvvəl məhz eyni yerdə Heydər Əliyevlə Robert Köçəryanın ilk görüşü keçirilmişdi.

Beləliklə, Heydər Əliyevin ölüm xəbəri onun oğlunun ilk dəfə prezident kimi beynəlxalq səhnəyə çıxdığı və ilk dəfə Dağlıq Qarabağ münaqişəsi üzrə danışıqlar prosesinə birbaşa qoşulduğu andan dərhal sonra açıqlanıb.

Սամվել Սերգեյի Շահրամանյանը ծնվել է 1978 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Ստեփանակերտում ՝ Արցախի Հանրապետության նախագահ 2023 թվականի սեպտեմբերի 9-ից  գեներալ-մայոր, սամբոյի սպորտի վարպետ, ով դարձել է Արցախի պատմության ամենադրամատիկ շրջանի ղեկավարը՝ ստանձնելով պետության գոյատևման վերջին պայքարը։

1994 թվականից՝ Արցախի պաշտպանության բանակի զինվոր, 1998 թվականին ավարտել Արցախի պետական համալսարանը, 2000-2010 թվականներին ծառայել Ազգային անվտանգության խորհրդում, 2014 թվականից՝ նորից ԱԱԽ-ում՝ ղեկավար պաշտոններում, 2020 թվականին՝ պատրիոտական դաստիարակության, երիտասարդության և սպորտի նախարար։ 

2023 թվականի սեպտեմբերի 9-ին ընտրվել Արցախի նախագահ՝ հավաքելով 22 ձայն 23-ից։ Նրա նախագահության օրոք Ադրբեջանը սկսել է լայնամասշտաբ հարձակում, արգելափակել Լաչինի միջանցքը, իսկ 2023 թվականի դեկտեմբերին Արցախը դադարել է գոյություն ունենալ։ Շահրամանյանը ստորագրել է հրամանագիր Արցախի Հանրապետության լուծարման մասին, որը հետագայում հայտարարել է կեղծված՝ պնդելով, որ Արցախը շարունակում է գոյություն ունենալ։ 



—

### Русский
Последний государственный лидер  Арцаха

Самвел Сергеевич Шахраманян родился 1 декабря 1978 года в Степанакерте  — президент Республики Арцах с 9 сентября 2023 года, генерал-майор, мастер спорта по самбо, ставший руководителем самого драматичного периода истории Арцаха, приняв на себя последнюю борьбу за существование государства. С 1994 — солдат Армии обороны Арцаха, в 1998 окончил Арцахский государственный университет, в 2000–2010 служил в Совете национальной безопасности, с 2014 — снова в СНБ на руководящих должностях, в 2020 — министр патриотического воспитания, молодёжи и спорта.

9 сентября 2023 года избран президентом Арцаха, набрав 22 голоса из 23. При его президентстве Азербайджан начал широкомасштабное наступление, заблокировал Лачинский коридор, и в декабре 2023 года Арцах прекратил существование. Шахраманян подписал указ о роспуске Республики Арцах, который позже объявил фальшивым, настаивая, что Арцах продолжает существовать.



—

### English
Last State Leader of Artsakh

Samvel Sergeyevich Shahramanyan was born on December 1, 1978, in Stepanakert— President of the Republic of Artsakh(September 9, 2023 , Major General, master of sports in sambo, who became the leader of the most dramatic period in Artsakh’s history, taking on the final struggle for the state’s existence. From 1994 — soldier of the Artsakh Defense Army, graduated from Artsakh State University in 1998, served in the National Security Council in 2000–2010, again in NSC from 2014 in leadership positions, in 2020 — Minister of Patriotic Education, Youth and Sports.

Elected President of Artsakh on September 9, 2023, receiving 22 out of 23 votes. During his presidency, Azerbaijan launched a large-scale offensive, blocked the Lachin corridor, and in December 2023 Artsakh ceased to exist. Shahramanyan signed a decree dissolving the Republic of Artsakh, which he later declared falsified, insisting that Artsakh continues to exist.



—

Ժակ Շիրակը  ծնվել է 1932 թվականի նոյեմբերի 29-ին Փարիզում, Ֆրանսիա։ Ֆրանսիայի նախագահը (1995-2007), ով կարևոր դեր խաղաց հայ-ֆրանսիական հարաբերությունների զարգացման գործում։

Շիրակը 2006 թվականին Երևան կատարած պետական այցի ժամանակ այցելել է Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիր, հարգանքի տուրք է մատուցել զոհերի հիշատակին և հայտարարել, որ Թուրքիան պետք է ճանաչի 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը, եթե ցանկանում է միանալ Եվրոպական միությանը։ Նրա այդ հայտարարությունը մեծ աջակցություն է գտել հայ համայնքի մեջ և նպաստել է ցեղասպանության ճանաչման գործընթացին։ Շիրակը, որպես Ֆրանսիայի նախագահ, ստորագրել է 2001 թվականի օրենքը, որով Ֆրանսիան պաշտոնապես ճանաչել է Հայոց ցեղասպանությունը՝ դարձնելով այն Ֆրանսիայի օրենքների անբաժան մասը։ Նա նաև աջակցել է Ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորմանը, միջնորդելով կողմերի միջև։ Հայ ժողովրդի համար Շիրակը խորհրդանիշ էր հայ-ֆրանսիական բարեկամության, և նրա հիշատակը հավերժ կմնա հայկական սփյուռքի հիշողության մեջ։

### Русский

Великий друг армянского народа

Жак Ширак родился 29 ноября 1932 года в Париже, Франция. Президент Франции (1995–2007) был большим другом армянского народа и сыграл важную роль в развитии армяно-французских отношений. Во время государственного визита в Ереван в 2006 году Ширак посетил Мемориал Геноцида армян, почтил память жертв и заявил, что Турция должна признать Геноцид армян 1915 года, если стремится вступить в Европейский Союз. Его слова получили широкую поддержку в армянской общине и способствовали процессу международного признания геноцида. Как президент Франции, Ширак подписал закон 2001 года, официально признавший Геноцид армян, сделав его частью французского законодательства. Он также поддерживал мирное урегулирование Нагорно-Карабахского конфликта, выступая посредником между сторонами. Для армянского народа Ширак стал символом армяно-французской дружбы, и его память навсегда останется в памяти армянской диаспоры.

### English

Great Friend of the Armenian People

Jacques Chirac was born on November 29, 1932 in Paris, France. As President of France (1995–2007), he was a great friend of the Armenian people and played a key role in developing Armenian-French relations. During his state visit to Yerevan in 2006, Chirac visited the Armenian Genocide Memorial, paid tribute to the victims, and stated that Turkey must recognize the 1915 Armenian Genocide if it wants to join the European Union. His words were widely supported by the Armenian community and advanced the international recognition process. As French President, Chirac signed the 2001 law officially recognizing the Armenian Genocide, making it part of French legislation. He also supported the peaceful resolution of the Nagorno-Karabakh conflict, mediating between the parties. For the Armenian people, Chirac became a symbol of Armenian-French friendship, and his memory will forever remain in the hearts of the Armenian diaspora.

### Français

Grand Ami du Peuple Arménien
Jacques Chirac est né le 29 novembre 1932 à Paris, en France. Président de la France (1995–2007), il fut un grand ami du peuple arménien et joua un rôle clé dans le développement des relations arméno-françaises. Lors de sa visite d’État à Erevan en 2006, Chirac visita le Mémorial du Génocide arménien, rendit hommage aux victimes et déclara que la Turquie doit reconnaître le Génocide arménien de 1915 si elle souhaite rejoindre l’Union européenne. Ses paroles ont reçu un large soutien de la communauté arménienne et ont avancé le processus de reconnaissance internationale. En tant que Président français, Chirac signa la loi de 2001 reconnaissant officiellement le Génocide arménien, en faisant partie intégrante de la législation française. Il soutint également la résolution pacifique du conflit du Haut-Karabagh, agissant comme médiateur entre les parties. Pour le peuple arménien, Chirac devint un symbole de l’amitié arméno-française, et sa mémoire restera à jamais dans le cœur de la diaspora arménienne.

### Türkçe
Jacques Chirac, 29 Kasım 1932’de Fransa’nın Paris kentinde doğdu. Fransa Cumhurbaşkanı (1995-2007) olarak Ermeni halkının büyük bir dostu olan Chirac, Ermeni-Fransız ilişkilerinin gelişmesinde önemli bir rol oynadı. 2006 yılında Erivan’a yaptığı devlet ziyareti sırasında Ermeni Soykırımı Anıtı’nı ziyaret etti, kurbanların anısına saygı duruşunda bulundu ve Türkiye’nin 1915 Ermeni Soykırımı’nı tanıması gerektiğini, Avrupa Birliği’ne katılmak istiyorsa bu adımı atması gerektiğini belirtti. Bu sözleri Ermeni toplumu tarafından büyük destek gördü ve soykırımın uluslararası alanda tanınması sürecine katkıda bulundu. Fransa Cumhurbaşkanı olarak Chirac, 2001 yılında Ermeni Soykırımı’nı resmen tanıyan yasayı imzaladı ve bu yasayı Fransa mevzuatının ayrılmaz bir parçası haline getirdi. Ayrıca Karabağ çatışmasının barışçıl çözümünü destekledi ve taraflar arasında arabuluculuk yaptı. Ermeni halkı için Chirac, Ermeni-Fransız dostluğunun bir sembolü oldu ve anısı Ermeni diasporasının hafızasında sonsuza dek kalacak.