Խորհրդային Հայաստանի և ԽՍՀՄ ղեկավարների ընտանիքների անդամ

Նամի Արտեմի Միկոյանը (Գերուկյան) մահացել է 2025 թվականի նոյեմբերի 27-ին Մոսկվայում՝ կյանքի 97-րդ տարում, թողնելով հետևում հայկական պատմության և երաժշտության անմար հիշողությունները՝ որպես պատմաբան-երաժշտագետ, լրագրող, «Իրենց աչքերով» հուշագրքի հեղինակ, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ, «Հայրենական մեծ պատերազմում գերազանց աշխատանքի համար» և «Խաղաղության ամրապնդման համար» մեդալակիր։

Ծնվել է 1928 թվականի նոյեմբերի 21-ին Թբիլիսում, հայ ընտանիքում։ Հայրը՝ Գերուկով Արտյոմը, մահացել է 1937 թվականին ստալինյան ճնշումների ժամանակ, մայրը՝ Պրիկալոնսկայա Քսենյան։ 1939 թվականին դաստիարակությունը ստանձնել է հորաքույրը՝ Նինան, Երևանում։ Հորեղբայրը՝ Գրիգորի Հարությունյանը (Հարությունով), 1937–1953 թվականներին եղել Կենտկոմի քարտուղար։ 1946 թվականին ընդունվել և 1951 թվականին ավարտել Երևանի կոնսերվատորիան՝ դաշնամուրի և երաժշտագիտական ֆակուլտետներով։ Պատերազմի տարիներին օգնել է հոսպիտալներին։ 1950 թվականին ամուսնացել Ալեքսեյ Անաստասովիչ Միկոյանի հետ, տեղափոխվել Մոսկվա։ 1957–1960 թվականներին սովորել ԽՍՀՄ ԳԱ արվեստի պատմության ինստիտուտի ասպիրանտուրայում։ Աշխատել է Լենինյան մրցանակների կոմիտեում, «Սովետական երաժշտություն» ամսագրում, Հայկական հեռագրական գործակալությունում, հեղինակային իրավունքների համամիութենական գործակալությունում։

Հեղինակել է «Իրենց աչքերով» (2003, 2011) հուշագրքերը, «Գրիգոր Հարությունյանի կյանքն ու գործունեությունը» (2000)։

Նամի Միկոյանը մնաց Թբիլիսից Մոսկվա տանող հիշողության կամուրջը՝ իր գրքերով, լրագրությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական պատմության և երաժշտության խորքերով։

—

### Русский
Член семей руководителей Советской Армении и СССР

Нами Артёмовна Микоян скончалась 27 ноября 2025 года в Москве на 98-м году жизни, оставив неугасающую память армянской истории и музыки как историк-музыковед, журналистка, автор мемуаров «Своими глазами», член Союза писателей СССР, кавалер медалей «За доблестный труд в Великой Отечественной войне» и «За укрепление мира». Родилась 21 ноября 1928 года в Тбилиси в армянской семье. Отец Артём Геруков погиб в 1937 году при сталинских репрессиях, мать Ксения Прикалонская. С 1939 воспитывалась тётей Ниной в Ереване. Дядя Григорий Арутюнов (Арутюнян) был секретарём ЦК с 1937 по 1953 год. В 1946–1951 окончила Ереванскую консерваторию по фортепиано и музыковедению. Во время войны помогала в госпиталях. В 1950 вышла замуж за Алексея Анастасовича Микояна, переехала в Москву. В 1957–1960 училась в аспирантуре Института истории искусств АН СССР. Работала в Комитете Ленинских премий, журнале «Советская музыка», Армянском телеграфном агентстве, ВААП.

Автор мемуаров «С любовью и печалью», «Своими глазами» (2003, 2011), книги о дяде «Жизнь и деятельность Григория Арутюнова» (2000).

Нами Микоян осталась мостом памяти от Тбилиси до Москвы — своими книгами, журналистикой и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской истории и музыки.

—

### English
Member of the families of the leaders of Soviet Armenia and the USSR

Nami Artyomovna Mikoyan passed away on November 27, 2025, in Moscow at the age of 97, leaving an undying memory of Armenian history and music as historian-musicologist, journalist, author of memoirs *With Love and Sorrow* and *Through Their Own Eyes*, member of the USSR Writers’ Union, recipient of medals “For Valiant Labor in the Great Patriotic War” and “For Strengthening Peace”. Born on November 21, 1928, in Tbilisi to an Armenian family. Father Artyom Gerukov died in 1937 during Stalin’s repressions, mother Ksenia Prikalonskaya. From 1939 raised by aunt Nina in Yerevan. Uncle Grigory Arutyunov (Harutyunyan) was CC secretary 1937–1953. Graduated from Yerevan Conservatory in piano and musicology (1946–1951). During the war helped in hospitals. Married Alexey Anastasovich Mikoyan in 1950, moved to Moscow. Studied at the Institute of Art History postgraduate program (1957–1960). Worked at the Lenin Prize Committee, *Soviet Music* magazine, Armenian Telegraph Agency, VAAP.

Authored memoirs *With Love and Sorrow*, *Through Their Own Eyes* (2003, 2011), book about uncle *Life and Work of Grigory Arutyunov* (2000).

Nami Mikoyan remained the bridge of memory from Tbilisi to Moscow — with her books, journalism, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian history and music.

—

Նրա ցանկությամբ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը դարձավ Վազգեն Վեհափառը

1909 թվականի նոյեմբերի 20-ին Սյունիքի մարզի Շինուայր գյուղում ծնվել է պետական և կուսակցական գործիչ Սուրեն Հակոբի Թովմասյանը։ 1953–60-ին՝ ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար։

1920 թվականի ամռանը, քաղաքացիական պատերազմի ամենաթեժ պահին, տեղի դաշնակցականները հրկիզեցին Հակոբ Թովմասյանի տունը։ 10-ամյա Սուրենը ողջ կյանքում կհիշի այդ օրը. Տան տերը ենթարկվեց դաժան ծեծի ինչի հետևանքով աշխատունակությունը կորցնելով չկարողանալով ընտանիքը կերակրել, իր որդին ամբողջ հինգ տարի գնացել է գյուղական հովիվ աշխատելու։ Այդ դառն ժամանակներից ի վեր նա կատաղի հակակրանք ուներ դաշնակցական կուսակցության նկատմամբ։ 1934–35-ին արդեն Երեւանի 1-ին կարի կոմբինատի կուսակցական կոմիտեի քարտուղարն է։ 1935-ի հունիսից մինչև 1936-ի մայիսը, 1936-ի սեպտեմբերին Թովմասյանը անցնելով Համամիութենական կոմկուսի (բոլշևիկների) Անդրկովկասյան շրջկոմի մարքսիզմ-լենինիզմի դասընթացները, աշխատանքի է անցել Իջևանի շրջկոմի մշակութային-քարոզչական բաժնի վարիչ։ Այնտեղից 1937 թվականի օգոստոսին ուղարկվել է Հայաստանի կոմկուսի (բոլշևիկների) Կենտկոմ՝ որպես կուսակցական ղեկավար մարմինների բաժնի հրահանգիչ։ 1938 թվականի մայիսից մինչև 1939 թվականի ապրիլ Թովմասյանը ղեկավարել է Կապանի շրջանի կուսակցական կազմակերպությունը։ 1939թ. փետրվարին ՔՊ(բ)Ա 12-րդ համագումարում ընտրվել է Կենտկոմի անդամ և այդ պաշտոնում մնացել մինչև 1962թ.: Նույն թվականի ապրիլին ԿԿ(բ)Ա Կենտկոմի առաջին քարտուղար։ Գրիգորի Արուտինովը նշանակում է նրան Ներքին գործերի Կոմիսարի առաջին տեղակալ: Հայաստանում դեռ տարածված է այն կարծիքը, որ նա է պատասխանատու բազմաթիվ ավերված հոգիների համար։ Բայց քչերը գիտեն, որ հրեշը ոչ թե Սուրեն Հակոբւի Թովմասյանն էր, այլ նրա անվանակիցն ու ազգանունը՝ Սուրեն Գրիգորի Թովմասյանը։ Դեռ 1935 թվականին դահիճ Գ.Գ. Յագոդան նրան շնորհել էր գերատեսչական բարձրագույն կրծքանշան՝ «Չեկայի պատվավոր աշխատող՝ GPU»։ Իսկ Սուրեն Թովմասյանի կողմից մահապատժից ու աքսորից փրկվածների թվում էին անվանի լեզվաբան Ռաչյա Աճառյանը և պետական համալսարանի ռեկտոր Արզումանյանը։ 1953 թվականի աշնանը . Մոսկվան առաջարկում է, որ ԽՄԿԿ Կենտկոմի կուսակցական, արհմիութենական և կոմսոմոլիական օրգանների վարչության պետի տեղակալ Յակով Զարոբյանը զբաղեցնի Կենտկոմի առաջին քարտուղարի պաշտոնը Խրուշչովի դեմ առարկվող Գրիգիր Հարությունովի փոխարեն։ Նա հրաժարվում է՝ պատճառաբանելով հայոց լեզվի վատ իմացությունը։ ԽՄԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղարը չի պնդում և Սուրեն Թովմասյանին առաջարկում է որպես ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար։ 1954 թվականի մայիսին Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գևորգ VI Չորեքչյանի մահը Թովմասյանին ստիպեց մտածել Էջմիածնի պատրիարքական գահի թեկնածու ընտրելու մասին։
Տեղյակ լինելով Մերձավոր Արեւելքի հայ հոգեւորականների վրա դաշնակցականների հզոր ազդեցությանը, Թովմասյանը չէր ցանկանում նրանց հովանավորյալին տեսնել նման պատասխանատու պաշտոնում։ Դաշնակցականների կողմից այրված Շինուհայրի հայրական տան դառը ծուխը դեռ չէր մարել նրա հիշողությունից… Ուստի նրա ընտրությունը ընկավ Ռումինիայի հայոց թեմի համեստ ու եվրոպացի առաջնորդ Վազգեն եպիսկոպոս Պալյանի վրա։ 1955թ. սեպտեմբերի 30-ին Վազգեն Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը դարձավ 130-րդ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը և շուրջ 40 տարի հոգևոր սնունդ էր ապահովելու ազգին։
Վազգեն Ա-ն իր հարցազրույցներից մեկում պատմել է, թե ինչպես Կաթողիկոս ընտրվելուց մի քանի ամիս առաջ երկու խորհրդային հետախույզ եկան իր մոտ Բուխարեստում և հայտնեցին, որ Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարությունը ցանկանում է նրան տեսնել Հայրապետական գահին… Թովմասյանի ժամանակ են ստեղծվել հարաբերություններ արտերկրի հայկական մշակույթի կենտրոնների հետ. Թովմասյանը մեծ ջանքեր է գործադրել Բրյուսելում մահացած նշանավոր բյուզանդագետ Նիկողայոս Ադոնցի արխիվը գտնելու համար։
Թովմասյանը համարձակորեն նորմալ հարաբերություններ հաստատեց արտերկրի հայկական կուսակցությունների՝ Հնչակյան ու Ռամկավար, իսկ նրանց միջոցով՝ մեծ սփյուռքի հետ։ 1956 թվականի դեկտեմբերի 20-ի նամակով Թովմասյանը Խրուշչովից թույլտվություն է խնդրում Խորհրդային Հայաստանի ներկայացուցիչներ ուղարկել Սիրիա, Լիբանան, Եգիպտոս, ինչպես նաև Նյու Յորք և Փարիզ։ Նամակին կցված էր հանրապետության բուհերում սփյուռքահայ երիտասարդներին վերապատրաստելու ծրագիր։
Թովմասյանի օրոք ընթերցողին ետ եկան նաև Չարենցն ու Բակունցը, ինչպես նաև հայ գրականության արևմտյան ճյուղի դասականները, որոնք ցեղասպանության զոհ դարձան Օսմանյան կայսրությունում։ Պարույր Սևակի «Անդադար զանգակատունը» (Աշոտ Սագրատյանի նոր թարգմանությամբ՝ «Անքուն զանգակատուն») բանաստեղծությունը՝ նվիրված այդ դառը տարիների իրադարձություններին, իր ընթերցողին գտավ նաև Կենտկոմի առաջին քարտուղարի գիտությամբ և պնդմամբ։ 1960թ.-ին Մոսկվայի կողմից աջակցվող ներքին դավադրության արդյունքում նա հեռացվեց իր պաշտոնից, որից հետո անցել է դիվանագիտական աշխատանքի՝ որպես Վիետնամում Խորհրդային Միության դեսպան:

20 ноября 1909 года в с.Шинуайр ( области Сюник) родился Сурен Акопович Товмасян- государственный и партийный деятель. В 1953– 60 гг. – первый секретарь ЦК КП Армении. Летом 1920-го, в разгар Гражданской войны, местные активисты-дашнаки поджигают дом Акопа Товмасяна. В памяти 10-летнего Сурена на всю жизнь остаются языки пламени, пожирающие родной очаг.Избитый до полусмерти хозяин дома, потеряв трудоспособность, не мог кормить семью, и сын его на целых пять лет пошел в сельские пастухи. С той горькой поры у него и осталась лютая неприязнь к партии дашнаков. В 1934–35 гг. он уже секретарь парткома 1-й Ереванской швейной фабрики. С июня 1935 по май 1936 г., повысив свое образование на курсах марксизма–ленинизма при Заккрайкоме ВКП(б), Товмасян в сентябре 1936 г. приступает к работе в качестве завкультпропотделом Иджеванского райкома партии. Оттуда в августе 1937 г. его направляют в ЦК КП(б)А – инструктором отдела руководящих партийных органов. С мая 1938 г. по апрель 1939 г. Товмасян возглавляет парторганизацию Капанского района. В феврале 1939 г. на XII съезде КП(б)А избирается членом ЦК и в этом качестве остается вплоть до 1962 г. В апреле того же года первый секретарь ЦК КП(б)А Григорий Арутинов направляет энергичного партийца в органы НКВД республики первым заместителем наркома. В Армении и поныне бытует расхожее мнение, будто на его совести немало загубленных душ, Да только мало кто знает, что тем извергом был не Сурен Акопович Товмасян, а его тезка и однофамилец – Сурен Григорьевич Товмасян. Ещё в 1935 году палач Г.Г. Ягода отметил того высшим ведомственным нагрудным знаком – «Почетный работник ВЧК – ГПУ ».А в числе спасенных Суреном Товмасяном от расстрела и ссылки лиц были и известный лингвист Рачья Ачарян и ректор госуниверситета Арзуманян. Осень 1953 года. Москва предлагает заместителю заведующего отделом партийных, профсоюзных и комсомольских органов ЦК КПА Якову Заробяну занять пост первого секретаря ЦК вместо неугодного Хрущеву Арутинова. Тот отказывается, ссылаясь на плохое знание армянского языка. Первый секретарь ЦК КПСС не настаивает и рекомендует в первые секретари ЦК Компартии Армении Сурена Товмасяна, Смерть Католикоса всех армян Геворга VI Чорекчяна в мае 1954 года подвигла Товмасяна задуматься о выборе кандидата на Патриарший престол Эчмиадзина.
Осведомленный о сильном влиянии дашнаков на армянское духовенство Ближнего Востока, Товмасян не желал видеть их ставленника на столь ответственном месте. Из его памяти ещё не выветрился горький дым сожженного дашнаками отчего дома в Шинуайре…Посему выбор его пал на скромного и европейски образованного предводителя румынской армянской епархии епископа Вазгена Паляна. 30 сентября 1955 года Вазген I станет 130-м Католикосом всех армян и почти 40 лет будет осуществлять духовное кормление нации.
В одном из своих интервью Вазген I рассказал о том, как к нему в Бухарест, за несколько месяцев до избрания католикосом, заявились два сотрудника советской разведки и передали, что руководство Советской Армении желает видеть на Патриаршем престоле именно его… Так и были налажены отношения с очагами армянской культуры за рубежом: в Ереване нашли приют архив писателя Аршака Чопаняна, картины Ивана Айвазовского и других армянских художников-классиков. Товмасян приложил немало сил к разысканию архива известного византолога Никогаёса Адонца, скончавшегося в Брюсселе.
Товмасян смело наладил нормальные отношения с зарубежными армянскими партиями – «Гнчак» и «Рамкавар», а через них и с большой диаспорой. В письме от 20 декабря 1956 года Н.С. Хрущеву Товмасян просит позволить направить представителей Советской Армении в Сирию, Ливан, Египет, а также в Нью-Йорк и Париж. К тому же письму была приложена программа обучения армянской молодежи из диаспоры в вузах республики.
При Товмасяне к читателю пришли и Чаренц с Бакунцем, а также классики западной ветви армянской литературы, ставшие жертвами геноцида в Османской империи. Поэма Паруйра Севака «Несмолкаемая колокольня» (в новом переводе Ашота Сагратяна – «Бессонного набата колокольня»), посвященная событиям тех горьких лет, нашла своего читателя также с ведома и по настоянию первого секретаря ЦК. Он был отстранен от должности Первого в 1960 в следствии внутреннего заговора имеющего поддержку из Москвы, после чего перешёл на дипломатическую работу в качестве посла СССР во Вьетнаме.

On November 20, 1909, in the village of Shinuayr (Syunik region), Suren Hakopovi Tovmasyan was born – a statesman and party figure. In 1953-60 – First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Armenia. In the summer of 1920, at the height of the Civil War, local Dashnak activists set fire to the house of Hakob Tovmasyan. The tongues of flame devouring the home remain in the memory of 10-year-old Suren for the rest of his life. The owner of the house, beaten half to death, having lost his ability to work, could not feed his family, and his son went to work as a rural shepherd for five whole years. From that bitter time, he has had a fierce dislike for the Dashnak party. In 1934-35 he was already the secretary of the party committee of the 1st Yerevan sewing factory. From June 1935 to May 1936, having improved his education in the Marxism-Leninism courses at the Transcaucasian Regional Committee of the All-Union Communist Party (Bolsheviks), in September 1936 Tovmasyan began working as the head of the cultural and propaganda department of the Ijevan District Party Committee. From there, in August 1937, he was sent to the Central Committee of the Communist Party (Bolsheviks) of Armenia as an instructor in the department of leading party bodies. From May 1938 to April 1939, Tovmasyan headed the party organization of the Kapan District. In February 1939, at the 12th Congress of the Communist Party (Bolsheviks) of Armenia, he was elected a member of the Central Committee and remained in this capacity until 1962. In April of the same year, the First Secretary of the Central Committee of the Communist Party (Bolsheviks) of Armenia Grigory Arutinov sent the energetic party member to the NKVD organs of the republic as the First Deputy People’s Commissar. In Armenia, there is still a widespread opinion that he has many ruined souls on his conscience. But few people know that the monster was not Suren Akopovich Tovmasyan, but his namesake and surname – Suren Grigorievich Tovmasyan. Back in 1935, the executioner G.G. Yagoda awarded him the highest departmental badge – “Honorary Worker of the Cheka – GPU”. And among the people saved by Suren Tovmasyan from execution and exile were the famous linguist Rachya Acharyan and the rector of the state university Arzumanyan. Autumn 1953. Moscow offers the deputy head of the department of party, trade union and Komsomol organs of the Central Committee of the CPA Yakov Zarobyan to take the post of first secretary of the Central Committee instead of Arutinov, who was inconvenient to Khrushchev. He refuses, citing his poor knowledge of the Armenian language. The First Secretary of the Central Committee of the CPSU does not insist and recommends Suren Tovmasyan as the First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Armenia. The death of the Catholicos of All Armenians Gevorg VI Chorekchyan in May 1954 prompted Tovmasyan to think about choosing a candidate for the Patriarchal throne of Echmiadzin.
Aware of the strong influence of the Dashnaks on the Armenian clergy of the Middle East, Tovmasyan did not want to see their protégé in such a responsible position. The bitter smoke of his father’s house in Shinuhayr, burned by the Dashnaks, had not yet faded from his memory… Therefore, his choice fell on the modest and European-educated leader of the Romanian Armenian diocese, Bishop Vazgen Palyan. On September 30, 1955, Vazgen I became the 130th Catholicos of All Armenians and for almost 40 years he would spiritually feed the nation. In one of his interviews, Vazgen I told how, several months before his election as Catholicos, two Soviet intelligence officers came to him in Bucharest and told him that the leadership of Soviet Armenia wanted to see him on the Patriarchal throne… This is how relations with the centers of Armenian culture abroad were established: the archive of the writer Arshak Chopanyan, paintings by Ivan Aivazovsky and other Armenian classical artists found shelter in Yerevan. Tovmasyan put a lot of effort into finding the archive of the famous Byzantologist Nikoghayos Adonts, who died in Brussels. Tovmasyan boldly established normal relations with the Armenian parties abroad – “Hnchak” and “Ramkavar”, and through them with the large diaspora. In a letter dated December 20, 1956, N.S. Tovmasyan asks Khrushchev to allow sending representatives of Soviet Armenia to Syria, Lebanon, Egypt, as well as to New York and Paris. Attached to the letter was a program for training Armenian youth from the diaspora in the republic’s universities. Under Tovmasyan, Charents and Bakunts also came to the reader, as well as the classics of the Western branch of Armenian literature, who became victims of the genocide in the Ottoman Empire. Paruyr Sevak’s poem “The Unceasing Bell Tower” (in the new translation of Ashot Sagratyan – “The Sleepless Bell Tower”), dedicated to the events of those bitter years, also found its reader with the knowledge and at the insistence of the First Secretary of the Central Committee. He was removed from the post of First Secretary in 1960 as a result of an internal conspiracy supported by Moscow, after which he transferred to diplomatic work as the USSR Ambassador to Vietnam.

Հնդկա-Հայկական Դիվանագիտության Նախահայր

Ինդիրա Փրիթիվիրաջ Գանդին (նախկին ազգանունը՝ Նեհրու) ծնվել է 1917 թվականի նոյեմբերի 19-ին Իլահաբադում Բրիտանական Հնդկաստան։ Հնդկաստանի վարչապետ (1966–1977, 1980–1984), Հնդկաստանի ժողովրդական կոնգրեսի նախագահ, Ջավահարալալ Նեհրուի դստերը, Ռաջիվ Գանդիի մայրը, աշխարհի առաջին կանանցից մեկը, ով ղեկավարել է մեծ հզորություն։

Indira Prithviraj Gandhi (née Nehru) was born on November 19, 1917, in Allahabad, British India. Prime Minister of India (1966–1977, 1980–1984), president of the Indian National Congress, daughter of Jawaharlal Nehru, mother of Rajiv Gandhi, one of the first women in the world to lead a superpower. Her life was connected to Armenians through diplomacy and cultural ties, symbolizing the history of Indian-Armenian friendship and mutual understanding. Indira Gandhi visited the Armenian SSR from June 11–16, 1976 — a pivotal moment in Indian-Armenian relations. During the visit, she met with Catholicos of All Armenians Vazgen I, toured Etchmiadzin, Garni, Geghard, Gegamavank, exploring Armenian culture, history, and spiritual centers. She stated: “Indians and Armenians have ancient ties, and I am proud to walk this bridge”. This visit symbolized shared values of India’s independence struggle and Armenian democracy. Indira Gandhi showed respect for Armenian culture, particularly in the context of Armenian Genocide remembrance, and her trip strengthened diplomatic links between India and Armenia, which persist in the independence era. The Armenian diaspora in India, ancient, highlights the two peoples’ historical bonds, and Gandhi’s visit became a symbol of preserving this heritage. Her life is remembered in Armenian communities as a gesture of respect, and contemporary Indian-Armenian relations, flourishing today, are rooted in Gandhi’s legacy as a symbol of reconciliation and cooperation.

—

### Azərbaycan dili
İndira Qandi, Ermənistan və Ermənilər

İndira Prithviraj Gandi (qızlıq soyadı Nehru) 19 noyabr 1917-ci ildə Britaniya Hindistanının Allahabad şəhərində anadan olub. Hindistanın baş naziri (1966–1977, 1980–1984), Hindistan Milli Konqresinin prezidenti, Cavaharlal Nehruun qızı, Radjiv Qandinin anası, böyük dövlətə rəhbərlik edən ilk qadınlardan biri. Onun həyatı diplomatik və mədəni əlaqələr vasitəsilə ermənilərlə bağlıdır, hind-erməni dostluq və qarşılıqlı anlaşma tarixini simvollaşdırır. İndira Qandi Ermənistan SSR-yə 11–16 iyun 1976-cı ildə getdi — hind-erməni münasibətlərinin tarixinə mühüm an. Bu səfər zamanı Kürüsü Vəzgen I ilə görüşdü, Etçmiadzin, Qarni, Qeghard, Qeghamavank kimi mərkəzləri ziyarət etdi, erməni mədəniyyəti, tarixi və mənəviyyətini öyrəndi. O deyib: «Hindlilər və ermənilər qədim əlaqələrə malikdirlər, mən bu körpüdə gəzməkdən qürur duyuram». Bu səfər Hindistanın müstəqillik mübarizəsi və erməni demokratiyasının ümumi dəyərlərini simvollaşdırır. İndira Qandi erməni mədəniyyətinə hörmət göstərdi, xüsusilə Erməni Soyqırımı yaddaşına, və onun səfəri Hindistan və Ermənistan arasında diplomatik əlaqələri gücləndirdi, müstəqillik dövründə davam etdi. Hindistandakı erməni diasporası, qədim, iki xalqın tarixi əlaqələrini göstərir, və Qandinin səfəri bu irsin qorunmasını simvollaşdırır. Onun həyatı erməni icmalərində hörmət ifadəsi kimi yadda qalır, və indiki hind-erməni münasibətləri, inkişaf edən, Qandinin irsi üzərində qurulub — barışı və əməkdaşlıqın simvolu kimi.

—

### हिन्दी
**इंदिरा गांधी, आर्मेनिया और आर्मेनियाई**

इंदिरा पृथ्वीराज गांधी (जन्म नेहरू) का जन्म 19 नवंबर 1917 को इलाहाबाद, ब्रिटिश भारत में हुआ था।, भारत में हुई, जब उनकी व्यक्तिगत सुरक्षा गार्डों ने उन्हें गोली मार दी। भारत की प्रधानमंत्री (1966–1977, 1980–1984), भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस की अध्यक्ष, जवाहरलाल नेहरू की बेटी, राजीव गांधी की मां, दुनिया की पहली महिलाओं में से एक जिन्होंने एक महाशक्ति का नेतृत्व किया। उनका जीवन आर्मेनियाई लोगों से राजनयिक और सांस्कृतिक संबंधों के माध्यम से जुड़ा हुआ था, जो भारतीय-आर्मेनियाई मित्रता और आपसी समझ के इतिहास का प्रतीक है। इंदिरा गांधी ने 11–16 जून 1976 को आर्मेनियाई एसएसआर का दौरा किया — भारतीय-आर्मेनियाई संबंधों के इतिहास में एक महत्वपूर्ण क्षण। दौरे के दौरान उन्होंने सभी आर्मेनियाई लोगों के कैथोलिकोस वाज़गेन I से मुलाकात की, एचमियादज़िन, गार्नी, गेहर्ड, गेगामावांक का दौरा किया, आर्मेनियाई संस्कृति, इतिहास और आध्यात्मिक केंद्रों से परिचित हुईं। उन्होंने कहा: “भारतीयों और आर्मेनियाई लोगों के बीच प्राचीन संबंध हैं, और मुझे इस पुल पर चलने पर गर्व है”। यह दौरा भारत की स्वतंत्रता संघर्ष और आर्मेनियाई लोकतंत्र के साझा मूल्यों का प्रतीक था। इंदिरा गांधी ने आर्मेनियाई संस्कृति के प्रति सम्मान दिखाया, विशेष रूप से आर्मेनियाई नरसंहार की स्मृति के संदर्भ में, और उनके दौरे ने भारत और आर्मेनिया के बीच राजनयिक संबंधों को मजबूत किया, जो स्वतंत्रता के युग में जारी रहे। भारत में आर्मेनियाई डायस्पोरा, प्राचीन, दो लोगों के ऐतिहासिक बंधनों को दर्शाता है, और गांधी का दौरा इस विरासत के संरक्षण का प्रतीक बन गया। उनका जीवन आर्मेनियाई समुदायों में सम्मान की अभिव्यक्ति के रूप में याद किया जाता है, और आज फलते-फूलते भारतीय-आर्मेनियाई संबंध गांधी की विरासत पर आधारित हैं — सुलह और सहयोग के प्रतीक के रूप में।

—

Հնդկա-Հայկական Դիվանագիտության Նախահայր

Ինդիրա Փրիթիվիրաջ Գանդին (նախկին ազգանունը՝ Նեհրու) մահացել է 1984 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Նյու Դելիում, Հնդկաստան՝ իր անձնական պահապանների կողմից սպանվելով։ Հնդկաստանի վարչապետ (1966–1977, 1980–1984), Հնդկաստանի ժողովրդական կոնգրեսի նախագահ, Ջավահարալալ Նեհրուի դստերը, Ռաջիվ Գանդիի մայրը, աշխարհի առաջին կանանցից մեկը, ով ղեկավարել է մեծ հզորություն։

Նրա կյանքը կապված է հայերի հետ՝ հատկապես դիվանագիտության և մշակութային կապերի միջոցով, որոնք խորհրդանշում են հնդկա-հայկական ժողովրդավարության և փոխըմբզնդման պատմությունը։ Ինդիրա Գանդին 1976 թվականի հունվարի 11-16-ը այցելել է Հայկական ԽՍՀ-ն՝ ԽՍՀՄ-ի կարևոր մաս, և այդ այցը դարձել է հնդկա-հայկական հարաբերությունների պատմության կարևոր էջ։ Այցի ժամանակ նա հանդիպել է Վազգեն Ա Կաթողիկոսի հետ, այցելել Էջմիածին, Գառնի, Գեղարդ, Գեղամավանք, ծանոթացել հայկական մշակույթի, պատմության և հոգևոր կենտրոններին։ Այցի ժամանակ նա հայտարարել է. «Հնդիկներն ու հայերն ունեն հին կապեր, և ես հպարտ եմ այդ կամրջի վրա քայլելով»։ Այդ այցը խորհրդանշում էր երկու ժողովուրդների միջև կապը, որն արտացոլում էր հնդկական անկախության պայքարի և հայկական ժողովրդավարության ընդհանուր արժեքները։ Ինդիրա Գանդին հայկական մշակույթի հանդեպ ցուցաբերել է հարգանք, հատկապես Հայոց ցեղասպանության հիշատակի մասին խոսելով, և նրա այցը օգնել է ամրապնդել հնդկա-հայկական դիվանագիտական կապերը, որոնք շարունակվել են անկախության ժամանակաշրջանում։ Հայկական սփյուռքը Հնդկաստանում, որը հին է, ցույց է տալիս երկու ժողովուրդների պատմական կապը, և Գանդիի այցը խորհրդանիշ է այդ ժառանգության պահպանմանը։ Նրա կյանքը հիշատակվում է հայկական համայնքներում որպես հարգանքի արտահայտություն, և հնդկա-հայկական հարաբերությունները, որոնք զարգանում են, հիմնված են Գանդիի ժառանգության վրա՝ որպես հաշտության և համագործակցության խորհրդանիշ։

—

### Русский
Индира Ганди, Армения и армяне

Индира Притхвирадж Ганди (девичья фамилия Неру) скончалась 31 октября 1984 года в Нью-Дели, Индия, убитая своими личными охранниками. Премьер-министр Индии (1966–1977, 1980–1984), председатель Индийского национального конгресса, дочь Джавахарлала Неру, мать Раджива Ганди, одна из первых женщин в мире, возглавлявшая большую державу. Её жизнь связана с армянами через дипломатию и культурные связи, символизирующие историю индийско-армянской дружбы и взаимопонимания. Индира Ганди посетила Армянскую ССР 11–16 июня 1976 года — важный визит в историю индийско-армянских отношений. Во время визита она встретилась с Католикосом всех армян Вазгеном I, посетила Эчмиадзин, Гарни, Гехард, Гегамаванк, ознакомившись с армянской культурой, историей и духовными центрами. Она заявила: «Индийцы и армяне имеют древние связи, и я горжусь ходить по этому мосту». Этот визит символизировал общие ценности борьбы за независимость Индии и армянской демократии. Индира Ганди проявила уважение к армянской культуре, особенно в контексте памяти о Геноциде армян, и её визит укрепил дипломатические связи между Индией и Арменией, которые продолжаются в период независимости. Армянская диаспора в Индии, древняя, показывает исторические связи двух народов, и визит Ганди стал символом сохранения этого наследия. Её жизнь помнится в армянских сообществах как выражение уважения, и индийско-армянские отношения, развивающиеся сегодня, основаны на наследии Ганди как символе примирения и сотрудничества.

—

### English
Indira Gandhi, Armenia, and Armenians

Indira Priyadarshini Gandhi (née Nehru) died on October 31, 1984, in New Delhi, India, assassinated by her personal bodyguards. Prime Minister of India (1966–1977, 1980–1984), president of the Indian National Congress, daughter of Jawaharlal Nehru, mother of Rajiv Gandhi, one of the first women in the world to lead a superpower. Her life was connected to Armenians through diplomacy and cultural ties, symbolizing the history of Indian-Armenian friendship and mutual understanding. Indira Gandhi visited the Armenian SSR from June 11–16, 1976 — a pivotal moment in Indian-Armenian relations. During the visit, she met with Catholicos of All Armenians Vazgen I, toured Etchmiadzin, Garni, Geghard, Gegamavank, exploring Armenian culture, history, and spiritual centers. She stated: “Indians and Armenians have ancient ties, and I am proud to walk this bridge”. This visit symbolized shared values of India’s independence struggle and Armenian democracy. Indira Gandhi showed respect for Armenian culture, particularly in the context of Armenian Genocide remembrance, and her trip strengthened diplomatic links between India and Armenia, which persist in the independence era. The Armenian diaspora in India, ancient, highlights the two peoples’ historical bonds, and Gandhi’s visit became a symbol of preserving this heritage. Her life is remembered in Armenian communities as a gesture of respect, and contemporary Indian-Armenian relations, flourishing today, are rooted in Gandhi’s legacy as a symbol of reconciliation and cooperation.

—

### Azərbaycan dili
İndira Qandi, Ermənistan və Ermənilər

İndira Priyadarshini Qandi (qız qucağı adı Nehru) 31 oktyabr 1984-cü ildə Nyu-Deli, Hindistan, öz şəxsi mühafizləri tərəfindən vurularaq öldürüldü. Hindistanın baş naziri (1966–1977, 1980–1984), Hindistan Milli Konqresinin prezidenti, Cavaharlal Nehruun qızı, Radjiv Qandinin anası, böyük dövlətə rəhbərlik edən ilk qadınlardan biri. Onun həyatı diplomatik və mədəni əlaqələr vasitəsilə ermənilərlə bağlıdır, hind-erməni dostluq və qarşılıqlı anlaşma tarixini simvollaşdırır. İndira Qandi Ermənistan SSR-yə 11–16 iyun 1976-cı ildə getdi — hind-erməni münasibətlərinin tarixinə mühüm an. Bu səfər zamanı Kürüsü Vəzgen I ilə görüşdü, Etçmiadzin, Qarni, Qeghard, Qeghamavank kimi mərkəzləri ziyarət etdi, erməni mədəniyyəti, tarixi və mənəviyyətini öyrəndi. O deyib: «Hindlilər və ermənilər qədim əlaqələrə malikdirlər, mən bu körpüdə gəzməkdən qürur duyuram». Bu səfər Hindistanın müstəqillik mübarizəsi və erməni demokratiyasının ümumi dəyərlərini simvollaşdırır. İndira Qandi erməni mədəniyyətinə hörmət göstərdi, xüsusilə Erməni Soyqırımı yaddaşına, və onun səfəri Hindistan və Ermənistan arasında diplomatik əlaqələri gücləndirdi, müstəqillik dövründə davam etdi. Hindistandakı erməni diasporası, qədim, iki xalqın tarixi əlaqələrini göstərir, və Qandinin səfəri bu irsin qorunmasını simvollaşdırır. Onun həyatı erməni icmalərində hörmət ifadəsi kimi yadda qalır, və indiki hind-erməni münasibətləri, inkişaf edən, Qandinin irsi üzərində qurulub — barışı və əməkdaşlıqın simvolu kimi.

—

### हिन्दी
**इंदिरा गांधी, आर्मेनिया और आर्मेनियाई**

इंदिरा प्रियदर्शिनी गांधी (जन्म नाम नेहरू) की मृत्यु 31 अक्टूबर 1984 को नई दिल्ली, भारत में हुई, जब उनकी व्यक्तिगत सुरक्षा गार्डों ने उन्हें गोली मार दी। भारत की प्रधानमंत्री (1966–1977, 1980–1984), भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस की अध्यक्ष, जवाहरलाल नेहरू की बेटी, राजीव गांधी की मां, दुनिया की पहली महिलाओं में से एक जिन्होंने एक महाशक्ति का नेतृत्व किया। उनका जीवन आर्मेनियाई लोगों से राजनयिक और सांस्कृतिक संबंधों के माध्यम से जुड़ा हुआ था, जो भारतीय-आर्मेनियाई मित्रता और आपसी समझ के इतिहास का प्रतीक है। इंदिरा गांधी ने 11–16 जून 1976 को आर्मेनियाई एसएसआर का दौरा किया — भारतीय-आर्मेनियाई संबंधों के इतिहास में एक महत्वपूर्ण क्षण। दौरे के दौरान उन्होंने सभी आर्मेनियाई लोगों के कैथोलिकोस वाज़गेन I से मुलाकात की, एचमियादज़िन, गार्नी, गेहर्ड, गेगामावांक का दौरा किया, आर्मेनियाई संस्कृति, इतिहास और आध्यात्मिक केंद्रों से परिचित हुईं। उन्होंने कहा: “भारतीयों और आर्मेनियाई लोगों के बीच प्राचीन संबंध हैं, और मुझे इस पुल पर चलने पर गर्व है”। यह दौरा भारत की स्वतंत्रता संघर्ष और आर्मेनियाई लोकतंत्र के साझा मूल्यों का प्रतीक था। इंदिरा गांधी ने आर्मेनियाई संस्कृति के प्रति सम्मान दिखाया, विशेष रूप से आर्मेनियाई नरसंहार की स्मृति के संदर्भ में, और उनके दौरे ने भारत और आर्मेनिया के बीच राजनयिक संबंधों को मजबूत किया, जो स्वतंत्रता के युग में जारी रहे। भारत में आर्मेनियाई डायस्पोरा, प्राचीन, दो लोगों के ऐतिहासिक बंधनों को दर्शाता है, और गांधी का दौरा इस विरासत के संरक्षण का प्रतीक बन गया। उनका जीवन आर्मेनियाई समुदायों में सम्मान की अभिव्यक्ति के रूप में याद किया जाता है, और आज फलते-फूलते भारतीय-आर्मेनियाई संबंध गांधी की विरासत पर आधारित हैं — सुलह और सहयोग के प्रतीक के रूप में।

—

Հայաստանի Տնտեսության և Մշակույթի Շինարարը

Անտոն Երվանդի Քոչինյանը ծնվել է 1913 թվականի հոկտեմբերի 25-ին Շահալի գյուղում, Լոռու մարզ: Պետական և կուսակցական գործիչ էր: 53 տարեկանում՝ որպես Խորհրդային Հայաստանի Մինիստրների խորհրդի նախագահ, 13 տարի ղեկավարել է գործադիր իշխանությունը: 1966 թվականին դարձել է ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար և ևս 8 տարի ղեկավարել է Հայաստանը:

1974 թվականին պաշտոնապես «ղեկավարության մեջ լուրջ թերացումների պատճառով» ստիպված է եղել թողնել պաշտոնը: Կան վկայություններ, որ նրան հեռացրել են այն բանից հետո, երբ Երևանի կենտրոնական հրապարակում՝ «Արմենիա» հյուրանոցի դիմաց, այրել են ԽՍՀՄ դրոշը: Ասում են՝ մինչև իր մահը (1989 թվական) նա հաճախ էր այցելում պետական արխիվ և կարդում իր ստորագրած փաստաթղթերը՝ կարդալով և իմաստալից ժպտալով: Հիշենք, որ նրա վարչապետության ժամանակաշրջանում կառուցվել է Հայոց ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիրը: Կոչինյանը մեծ ներդրում է ունեցել երկրի տնտեսական և մշակութային առաջընթացի գործում: Նրա ղեկավարության տարիներին սկսվել է Արփա-Սևան ջրատարի կառուցումը: Երևանում մետրոյի կառուցման նախաձեռնությունը նույնպես պատկանում է Անտոն Քոչինյանին, որը հետագայում իրականացրել է Կարեն Դեմիրճյանը: Նրա ծննդյան 100-ամյակի կապակցությամբ թողարկվել է հիշատակի նամականիշ և տեղադրվել հուշարձան Երևանում և ծննդավայր գյուղում:

Русский

Строитель Экономики и Культуры Армении

Антон Ервандович Кочинян родился 25 октября 1913 года в селе Шагали Лорийской области. Партийный и государственный деятель. В 53 года, будучи председателем Совета министров, 13 лет руководил исполнительной властью. В 1966 году стал первым секретарём ЦК КП Армении и ещё 8 лет возглавлял Армению. В 1974 году официально «вследствие серьёзных упущений в руководстве» был вынужден оставить пост. Есть утверждения, что его сняли после того, как сожгли флаг СССР на главной площади Еревана перед гостиницей «Армения». Говорят, долгие годы до своей смерти (1989 год) он часто бывал в государственном архиве и читал подписанные им документы, читая и многозначительно улыбаясь: вспомним, что в бытность его премьерства был построен Мемориал жертв Геноцида. Кочинян внёс большой вклад в экономический и культурный прогресс страны. Во время его правления началось строительство акведука Арпа-Севан. Инициатива строительства метро в Ереване также принадлежит Антону Кочиняну, которую позже реализовал Карен Демирчян. К 100-летию его рождения была выпущена памятная марка и установлен памятник в Ереване и в его родном селе.»

English

Builder of Armenia’s Economy and Culture

Anton Ervandovich Kochinyan was born on October 25, 1913, in the village of Shagali, Lori Province. He was a party and state figure. At 53, as Chairman of the Council of Ministers, he led the executive branch for 13 years. In 1966, he became the First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of Armenia and continued to lead Armenia for another 8 years. In 1974, he was officially forced to step down “due to serious shortcomings in leadership.” There are claims that he was removed after the USSR flag was burned on Yerevan’s main square in front of the “Armenia” hotel. It is said that for many years until his death (1989), he frequently visited the state archive and read the documents he had signed, reading and smiling meaningfully: recall that during his premiership, the Genocide Victims Memorial was built. Kochinyan made a significant contribution to the country’s economic and cultural progress. During his tenure, construction of the Arpa-Sevan aqueduct began. The initiative to build a metro in Yerevan also belonged to Anton Kochinyan, which was later implemented by Karen Demirchyan. On the 100th anniversary of his birth, a commemorative stamp was issued, and monuments were erected in Yerevan and his native village.Attractive Headline

Ռուսաստանի միակ թշնամի հրամանատարը, որին ռուսները հիշատակել են իրենց մարտական երգերում

1833 թվականի հոկտեմբերի 25 – մսհացել է հայոց հողերի պարսիկ վերջին տիրակալ Աբաս Միրզան, որը ղեկավարել է նաև Իրանի ներքին և արտաքին քաղաքականությունը՝ ձգտելով ստեղծել ուժեղ կենտրոնացված միապետություն։

Ֆրանսիայի և Անգլիայի աջակցությամբ նա երկար պայքար մղեց Ռուսաստանի դեմ Հայկական լեռնաշխարհի և Կովկասի համար։ Անգլիացի և ֆրանսիացի հրահանգիչների օգնությամբ նա փորձեց եվրոպական ձևով վերակառուցել պարսկական բանակը։ Ռուս-պարսկական (1804-13, 1826-28) և թուրք-պարսկական (1821-23) պատերազմների ժամանակ Աբբաս Միրզան պարսկական բանակի գլխավոր հրամանատարն էր։ Աբբաս Միրզայի բոլոր փորձերը՝ բռնի ուժով պահել Անդրկովկասը պարսկական տիրապետության տակ անհաջող էին, և Գյուլիստանի (1813) և Թուրքմենչինսկու (1828) պայմանագրերով Իրանը հրաժարվեց դրանց նկատմամբ պահանջներից։

25 октября 1833 года — скончался Аббас Мирза, последний персидский правитель армянских земель, который также руководил внутренней и внешней политикой Ирана, стремясь к созданию сильной централизованной монархии. При поддержке Франции и Англии он вел длительную борьбу против России за Армянское нагорье и Кавказ. С помощью английских и французских инструкторов он пытался перестроить персидскую армию на европейский манер. Во время русско-персидской (1804-13, 1826-28) и турецко-персидской (1821-23) войн Аббас-Мирза был главнокомандующим персидской армией. Все попытки Аббас-Мирзы силой удержать Закавказье под властью Персии не увенчались успехом, а по Гюлистанскому (1813 г.) и Туркменчинскому (1828 г.) договорам Иран отказался от претензий на эти территории
Считается единственным из вражеских России полководцев кого русские упоминали в своих ратных песнях

October 25, 1833 – Abbas Mirza, the last Persian ruler of the Armenian lands, who also led Iran’s domestic and foreign policy, striving to create a strong centralized monarchy, died.. With the support of France and England, he waged a long struggle against Russia for the South Caucasus. With the help of English and French instructors, he tried to rebuild the Persian army in the European manner. During the Russo-Persian (1804-13, 1826-28) and Turkish-Persian (1821-23) wars, Abbas Mirza was the commander-in-chief of the Persian army. All attempts by Abbas Mirza to suppress by force the desire of the peoples of the South Caucasus to unite with Russia and keep them under Persian rule were unsuccessful, and according to the Gulistan (1813) and Turkmenchi (1828) treaties, Iran renounced its claims to these territories
He is considered the only commander of the enemy of Russia whom the Russians mentioned in their military songs

Հայաստանի Անկախության Ճանապարհը՝կարևոր քայլը ԽՍՀՄ-ի փլուզման նախօրեին

1991 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Մոսկվայի Կրեմլում, Գեորգիևյան սրահում, տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի Պրեզիդիումի վերջին նիստը, որի ընթացքում ստորագրվեց Էկոնոմիկական Համայնքի Պայմանագիրը: Այս պատմական փաստաթուղթը ստորագրեցին Հայաստանի, Ռուսաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Տաջիկստանի, Թուրքմենստանի և Ուզբեկստանի ղեկավարները, ինչպես նաև ԽՍՀՄ նախագահ Միխայիլ Գորբաչովը:

Պայմանագիրը ճանաչեց Հայաստանի և այլ հանրապետությունների անկախությունը, թույլ տվեց ներդնել ազգային արժույթներ՝ այդ թվում Հայաստանի դրամը, և պահպանել միասնական տնտեսական տարածք: Այս փաստաթուղթը, որը հիմնված էր սեպտեմբերի 6-ի Պետական Խորհրդի որոշման վրա, ներառում էր 12 գլուխ և 59 հոդված, և դարձավ Հայաստանի համար անկախության ճանապարհին կարևոր քայլ, չնայած ԽՍՀՄ-ի փլուզման նախօրեին:

**Նախապատմություն**
1991 թվականը ԽՍՀՄ-ի ճգնաժամի գագաթնակետն էր: Օգոստոսի 19-21-ի պուտչի ձախողումից հետո Հայաստանը, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ղեկավարությամբ, արագացրեց անկախության գործընթացը՝ հայտարարելով այն սեպտեմբերի 21-ին: Սեպտեմբերի 6-ին Պետական Խորհուրդը (Գ. Յավլինսկու նախաձեռնությամբ) որոշեց մշակել պայմանագիր՝ պահպանելու տնտեսական կապերը: Պայմանագիրը նախագծվեց սեպտեմբերի 16-ին, և հոկտեմբերի 18-ին Հայաստանը, որպես լիիրավ անդամ, միացավ ստորագրմանը: Գորբաչովը, որպես ԽՍՀՄ-ի վերջին նախագահ, ստորագրեց, սակայն Հայաստանը պահանջեց ամբողջական ինքնիշխանություն:

**Պայմանագրի բովանդակությունը**
Պայմանագիրը ներառում էր 12 գլուխ և 59 հոդված, որոնք կարգավորում էին տնտեսական համագործակցությունը, առևտուրը, միգրացիան և միասնական տարածքը: Նախաբանում ընդգծվում էր անկախության ճանաչումը, շուկայական տնտեսություն և Հայաստանի համար կարևոր էր ազգային արժույթի ներդրումը: Կենտրոնական մարմինը՝ Միջհանրապետական տնտեսական կոմիտեն, պետք է դառնար Միջպետական: Սակայն պայմանագիրը չեղյալ համարվեց Բելովեժյան համաձայնություններով (դեկտեմբեր 8), երբ ստեղծվեց ԱՊՀ-ը:

**Հետևանքները Հայաստանի համար**
Պայմանագիրը Հայաստանի համար նշանակեց անկախության պաշտոնական ճանաչում, սակայն բերեց տնտեսական դժվարություններ (1991-1994 թթ.): Հայաստանը դարձավ ԱՊՀ-ի անդամ 1991 թվականի դեկտեմբերի 21-ին, սակայն պահպանեց իր ճանապարհը՝ ներդնելով դրամը 1993 թվականին: Այս իրադարձությունն ընդգծեց Հայաստանի դիմադրությունն ու նոր սկիզբը:

—

#### Русская версия
Путь Армении к Независимости: Договор об Экономическом Сообществе

18 октября 1991 года в Георгиевском зале Кремля в Москве прошло последнее заседание Президиума Верховного Совета СССР, на котором был подписан Договор об Экономическом сообществе. Этот исторический документ подписали лидеры Армении, России, Белоруссии, Казахстана, Киргизии, Таджикистана, Туркмении, Узбекистана и президент СССР Михаил Горбачев. Договор признал независимость Армении и других республик, позволил введение национальных валют, включая будущий армянский драм, и сохранил единое экономическое пространство. Подготовленный на основе решения Государственного совета СССР от 6 сентября, документ включал 12 глав и 59 статей, став для Армении важным шагом на пути к суверенитету накануне распада СССР.

**Предыстория**
1991 год стал пиком кризиса СССР. После провала путча ГКЧП (19–21 августа) Армения, под руководством Лева Тер-Петросяна, ускорила процесс независимости, провозгласив ее 21 сентября. 6 сентября Государственный совет (по инициативе Г. Явлинского) решил разработать договор для сохранения экономических связей. Проект был готов 16 сентября, и 18 октября Армения, как полноправный участник, присоединилась к подписанию. Горбачев, как последний президент СССР, поставил подпись, но Армения настояла на полной независимости.

**Содержание договора**
Договор включал 12 глав и 59 статей, регулирующих экономическое сотрудничество, торговлю, миграцию и единое пространство. Преамбула подчеркивала признание независимости и переход к рынку, а для Армении ключевым стал пункт о национальной валюте. Центральным органом стал Межгосударственный экономический комитет, но договор был обнулен Беловежскими соглашениями (8 декабря), когда было создано СНГ.

**Последствия для Армении**
Для Армении договор ознаменовал официальное признание независимости, но привел к экономическим трудностям (1991–1994). 21 декабря 1991 года Армения вступила в СНГ, а в 1993 году ввела драм. Это событие подчеркнуло стойкость Армении и начало нового этапа.

—

#### English Version

Armenia’s Path to Independence: The Economic Community

On October 18, 1991, in the Georgievsky Hall of the Kremlin in Moscow, the last session of the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR took place, where the Treaty on the Economic Community was signed. This historic document was endorsed by the leaders of Armenia, Russia, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, Uzbekistan, and USSR President Mikhail Gorbachev. The treaty recognized Armenia’s independence alongside other republics, permitted the introduction of national currencies, including the future Armenian dram, and maintained a unified economic space. Based on the State Council’s decision of September 6, 1991, it comprised 12 chapters and 59 articles, marking a crucial step for Armenia toward sovereignty on the eve of the USSR’s collapse.

**Background**
1991 marked the peak of the USSR’s crisis. After the failed GКЧП coup (August 19–21), Armenia, led by Levon Ter-Petrosyan, accelerated its independence process, declaring it on September 21. On September 6, the State Council (on G. Yavlinsky’s initiative) decided to draft a treaty to preserve economic ties. The draft was finalized on September 16, and on October 18, Armenia joined as a full participant. Gorbachev, as the last USSR president, signed, but Armenia insisted on complete sovereignty.

**Content of the Treaty**
The treaty included 12 chapters and 59 articles regulating economic cooperation, trade, migration, and the common space. The preamble highlighted independence recognition and market transition, with the national currency clause being vital for Armenia. The central body, the Interstate Economic Committee, was proposed, but the treaty was nullified by the Belavezha Accords (December 8), leading to the CIS.

**Consequences for Armenia**
For Armenia, the treaty signified official independence recognition but brought economic challenges (1991–1994). On December 21, 1991, Armenia joined the CIS, introducing the dram in 1993. This event underscored Armenia’s resilience and the start of a new era.

—

Հայ ժողովրդի Մեծ Բարեկամ

Ժակ Շիրակը մահացել է 2019 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Փարիզում, Ֆրանսիա, 86 տարեկանում։ Ֆրանսիայի նախագահը (1995-2007), ով կարևոր դեր խաղաց հայ-ֆրանսիական հարաբերությունների զարգացման գործում։

Շիրակը 2006 թվականին Երևան կատարած պետական այցի ժամանակ այցելել է Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիր, հարգանքի տուրք է մատուցել զոհերի հիշատակին և հայտարարել, որ Թուրքիան պետք է ճանաչի 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը, եթե ցանկանում է միանալ Եվրոպական միությանը։ Նրա այդ հայտարարությունը մեծ աջակցություն է գտել հայ համայնքի մեջ և նպաստել է ցեղասպանության ճանաչման գործընթացին։ Շիրակը, որպես Ֆրանսիայի նախագահ, ստորագրել է 2001 թվականի օրենքը, որով Ֆրանսիան պաշտոնապես ճանաչել է Հայոց ցեղասպանությունը՝ դարձնելով այն Ֆրանսիայի օրենքների անբաժան մասը։ Նա նաև աջակցել է Ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորմանը, միջնորդելով կողմերի միջև։ Հայ ժողովրդի համար Շիրակը խորհրդանիշ էր հայ-ֆրանսիական բարեկամության, և նրա հիշատակը հավերժ կմնա հայկական սփյուռքի հիշողության մեջ։

### Русский

Великий друг армянского народа

Жак Ширак (Jacques Chirac) умер 26 сентября 2019 года в Париже, Франция, в возрасте 86 лет. Президент Франции (1995–2007) был большим другом армянского народа и сыграл важную роль в развитии армяно-французских отношений. Во время государственного визита в Ереван в 2006 году Ширак посетил Мемориал Геноцида армян, почтил память жертв и заявил, что Турция должна признать Геноцид армян 1915 года, если стремится вступить в Европейский Союз. Его слова получили широкую поддержку в армянской общине и способствовали процессу международного признания геноцида. Как президент Франции, Ширак подписал закон 2001 года, официально признавший Геноцид армян, сделав его частью французского законодательства. Он также поддерживал мирное урегулирование Нагорно-Карабахского конфликта, выступая посредником между сторонами. Для армянского народа Ширак стал символом армяно-французской дружбы, и его память навсегда останется в памяти армянской диаспоры.

### English

Great Friend of the Armenian People

Jacques Chirac died on September 26, 2019, in Paris, France, at the age of 86. As President of France (1995–2007), he was a great friend of the Armenian people and played a key role in developing Armenian-French relations. During his state visit to Yerevan in 2006, Chirac visited the Armenian Genocide Memorial, paid tribute to the victims, and stated that Turkey must recognize the 1915 Armenian Genocide if it wants to join the European Union. His words were widely supported by the Armenian community and advanced the international recognition process. As French President, Chirac signed the 2001 law officially recognizing the Armenian Genocide, making it part of French legislation. He also supported the peaceful resolution of the Nagorno-Karabakh conflict, mediating between the parties. For the Armenian people, Chirac became a symbol of Armenian-French friendship, and his memory will forever remain in the hearts of the Armenian diaspora.

### Français

Grand Ami du Peuple Arménien
Jacques Chirac est décédé le 26 septembre 2019 à Paris, en France, à l’âge de 86 ans. Président de la France (1995–2007), il fut un grand ami du peuple arménien et joua un rôle clé dans le développement des relations arméno-françaises. Lors de sa visite d’État à Erevan en 2006, Chirac visita le Mémorial du Génocide arménien, rendit hommage aux victimes et déclara que la Turquie doit reconnaître le Génocide arménien de 1915 si elle souhaite rejoindre l’Union européenne. Ses paroles ont reçu un large soutien de la communauté arménienne et ont avancé le processus de reconnaissance internationale. En tant que Président français, Chirac signa la loi de 2001 reconnaissant officiellement le Génocide arménien, en faisant partie intégrante de la législation française. Il soutint également la résolution pacifique du conflit du Haut-Karabagh, agissant comme médiateur entre les parties. Pour le peuple arménien, Chirac devint un symbole de l’amitié arméno-française, et sa mémoire restera à jamais dans le cœur de la diaspora arménienne.

### Վերնագրերի տարբերակներ (Հայերեն)
1. Ժակ Շիրակ՝ Հայ ժողովրդի Մեծ Բարեկամ
2. Ժակ Շիրակ՝ Ցեղասպանության Ճանաչման Աջակցող
3. Ժակ Շիրակ՝ Հայ-Ֆրանսիական Հարաբերությունների Նախահայր
4. Ժակ Շիրակ՝ Երևանի Այցի և Ցեղասպանության Պաշտպան
5. Ժակ Շիրակ՝ Ֆրանսիայի Նախագահ, Հայերի Ուսուցիչ

### Заголовки (Русский)
1. Жак Ширак: Великий друг армянского народа
2. Жак Ширак: Сторонник признания геноцида
3. Жак Ширак: Отец армяно-французских отношений
4. Жак Ширак: Визит в Ереван и защитник геноцида
5. Жак Ширак: Президент Франции, учитель армян

### Headlines (English)
1. Jacques Chirac: Great Friend of the Armenian People
2. Jacques Chirac: Advocate for Genocide Recognition
3. Jacques Chirac: Father of Armenian-French Relations
4. Jacques Chirac: Yerevan Visit and Genocide Defender
5. Jacques Chirac: President of France, Teacher of Armenians

### Titres (Français)
1. Jacques Chirac : Grand Ami du Peuple Arménien
2. Jacques Chirac : Défenseur de la Reconnaissance du Génocide
3. Jacques Chirac : Père des Relations Arméno-Françaises
4. Jacques Chirac : Visite à Erevan et Protecteur du Génocide
5. Jacques Chirac : Président de la France, Enseignant des Arméniens

Jacques Chirac est décédé le 26 septembre 2019 à Paris, en France, à l’âge de 86 ans. Président de la France (1995–2007), il fut un grand ami du peuple arménien et joua un rôle clé dans le développement des relations arméno-françaises. Lors de sa visite d’État à Erevan en 2006, Chirac visita le Mémorial du Génocide arménien, rendit hommage aux victimes et déclara que la Turquie doit reconnaître le Génocide arménien de 1915 si elle souhaite rejoindre l’Union européenne. Ses paroles ont reçu un large soutien de la communauté arménienne et ont avancé le processus de reconnaissance internationale. En tant que Président français, Chirac signa la loi de 2001 reconnaissant officiellement le Génocide arménien, en faisant partie intégrante de la législation française. Il soutint également la résolution pacifique du conflit du Haut-Karabagh, agissant comme médiateur entre les parties. Pour le peuple arménien, Chirac devint un symbole de l’amitié arméno-française, et sa mémoire restera à jamais dans le cœur de la diaspora arménienne.

### Türkçe
Ermeni Halkının Büyük Dostu

Jacques Chirac, 26 Eylül 2019’da Fransa’nın Paris kentinde 86 yaşında vefat etti. Fransa Cumhurbaşkanı (1995-2007) olarak Ermeni halkının büyük bir dostu olan Chirac, Ermeni-Fransız ilişkilerinin gelişmesinde önemli bir rol oynadı. 2006 yılında Erivan’a yaptığı devlet ziyareti sırasında Ermeni Soykırımı Anıtı’nı ziyaret etti, kurbanların anısına saygı duruşunda bulundu ve Türkiye’nin 1915 Ermeni Soykırımı’nı tanıması gerektiğini, Avrupa Birliği’ne katılmak istiyorsa bu adımı atması gerektiğini belirtti. Bu sözleri Ermeni toplumu tarafından büyük destek gördü ve soykırımın uluslararası alanda tanınması sürecine katkıda bulundu. Fransa Cumhurbaşkanı olarak Chirac, 2001 yılında Ermeni Soykırımı’nı resmen tanıyan yasayı imzaladı ve bu yasayı Fransa mevzuatının ayrılmaz bir parçası haline getirdi. Ayrıca Karabağ çatışmasının barışçıl çözümünü destekledi ve taraflar arasında arabuluculuk yaptı. Ermeni halkı için Chirac, Ermeni-Fransız dostluğunun bir sembolü oldu ve anısı Ermeni diasporasının hafızasında sonsuza dek kalacak.

Արյունոտ միապետություն. Աբդուլ Համիդ II-ի գահակալությունն ու հայերի ողբերգությունը

1876 թվականի օգոստոսի 31-ին Օսմանյան կայսրության գահը բարձրացավ Աբդուլ Համիդ II-ը: Կայսրությունը ճգնաժամի մեջ էր՝ պարտքեր, ապստամբություններ, Եվրոպայի ճնշում: Նոր սուլթանը խոստացավ բարեփոխումներ, բայց հայերի համար նրա գահակալությունը դարձավ սև էջ՝ լի արյունով և կորուստներով:

Հայերը՝ շուրջ երեք միլիոն հոգի, ապրում էին արևելյան վիլայեթներում և Կոստանդնուպոլսում: Գյուղացիներ, արհեստավորներ, վաճառականներ՝ նրանք դարերով հաշտվում էին պաշտոնյաների կամայականությունների, բարձր հարկերի և քրդերի ավերիչ հարձակումների հետ: Թանզիմաթի բարեփոխումները խոստանում էին հավասարություն, բայց իրականում հայերը մնում էին երկրորդ կարգի քաղաքացիներ: Հույսերը փլվեցին, երբ Աբդուլ Համիդը, ամրապնդելով իշխանությունը, ընտրեց պանիսլամիզմի ճանապարհը՝ հաշվեհարդար տեսնելով քրիստոնյա հայերի հետ:

Սուլթանը հայերին համարում էր սպառնալիք՝ վախենալով նրանց ազգային զարթոնքից և Ռուսաստանի հետ կապերից: 1890-ականներին նա ստեղծեց «Համիդիե» քրդական ջոկատները, որոնք դարձան հայկական գյուղերի պատուհասը: 1894-1896 թվականներին կայսրությունը ցնցվեց Համիդյան ջարդերով: Սասունում, Էրզրումում, Տրապիզոնում, Կոստանդնուպոլսում իշխանությունների հովանավորչությամբ ամբոխները կոտորեցին տասնյակ հազարավոր հայեր: Արյունը հոսում էր գետի պես. 50-ից մինչև 300 հազար զոհ, հարյուր հազարավոր փախստականներ: Եվրոպան բողոքում էր, բայց միայն խոսքերով:

Այս ջարդերը դարձան 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության սարսափելի նախերգանքը, երբ երիտթուրքերը ոչնչացրին մինչև մեկուկես միլիոն հայ: Աբդուլ Համիդը վառեց ատելության կայծը, և դրա բոցը խժռեց մի ամբողջ ժողովուրդ: «Մեծ Եղեռնը» մինչ օրս արյունոտ վերք է հայերի սրտերում:

—

### Русский (Russian)

Кровавый восход: Абдул-Хамид II и трагедия армян

31 августа 1876 года на трон Османской империи взошёл Абдул-Хамид II. Империя трещала по швам: долги, восстания, давление Европы. Новый султан обещал реформы, но для армян его правление стало чёрной полосой, ведущей к резне и горю.

Армяне — около трёх миллионов душ — жили в восточных вилайетах и Константинополе. Крестьяне, ремесленники, торговцы, они веками терпели поборы, произвол чиновников и набеги курдов. Реформы Танзимата сулили равенство, но на деле армяне оставались гражданами второго сорта. Надежды рухнули, когда Абдул-Хамид, укрепляя власть, сделал ставку на панисламизм, разжигая ненависть к христианам.

Султан видел в армянах угрозу: их национальное пробуждение и связи с Россией пугали его. В 1890-х он создал “Хамидие” — курдские отряды, ставшие бичом армянских деревень. В 1894–1896 годах империю захлестнули Хамидийские резни. В Сасуне, Эрзеруме, Трабзоне, Константинополе толпы, подстрекаемые властями, вырезали десятки тысяч армян. Кровь лилась рекой: от 50 до 300 тысяч погибших, сотни тысяч беженцев. Европа возмущалась, но дальше слов дело не шло.

Эти погромы стали зловещим прологом к геноциду 1915 года, когда младотурки уничтожили до полутора миллионов армян. Абдул-Хамид зажёг искру ненависти, и пламя её пожрало народ. “Мец Егерн” — Великое злодеяние — до сих пор отзывается болью в сердцах армян.

—

### English

Blood-Stained Reign: Abdul-Hamid II and the Armenian Tragedy

On August 31, 1876, Abdul-Hamid II ascended the Ottoman throne amidst a crumbling empire—riddled with debt, rebellions, and European pressure. Promising reforms, the new sultan instead ushered in an era of horror for Armenians, marked by bloodshed and despair.

Some three million Armenians lived in the eastern provinces and Constantinople. Farmers, artisans, merchants—they endured centuries of extortion, official tyranny, and Kurdish raids. The Tanzimat reforms dangled promises of equality, but Armenians remained second-class citizens. Hope shattered as Abdul-Hamid, consolidating power, embraced pan-Islamism, stoking hatred against Christians.

The sultan branded Armenians a threat, fearing their national awakening and ties to Russia. In the 1890s, he unleashed the “Hamidiye,” Kurdish militias that terrorized Armenian villages. From 1894 to 1896, the Hamidian Massacres swept the empire. In Sasun, Erzurum, Trebizond, and Constantinople, state-backed mobs slaughtered tens of thousands. Blood flowed like rivers: 50,000 to 300,000 dead, countless refugees. Europe protested, but words were all they offered.

These massacres foreshadowed the 1915 Armenian Genocide, where the Young Turks annihilated up to 1.5 million Armenians. Abdul-Hamid lit the spark of hatred, and its flames devoured a nation. The “Medz Yeghern”—Great Catastrophe—still haunts Armenian hearts.

—

### Türkçe (Turkish)

Kanlı Saltanat: II. Abdülhamid’in Tahta Çıkışı ve Ermenilerin Trajedisi

31 Ağustos 1876’da II. Abdülhamid, Osmanlı İmparatorluğu’nun tahtına çıktı. İmparatorluk çöküşün eşiğindeydi: borçlar, isyanlar, Avrupa’nın baskısı. Yeni sultan reformlar vadetti, ancak Ermeniler için onun saltanatı kan ve acıyla dolu bir karanlık çağ oldu.

Yaklaşık üç milyon Ermeni, doğu vilayetlerinde ve İstanbul’da yaşıyordu. Çiftçiler, zanaatkârlar, tüccarlar olarak yüzyıllardır vergiler, memurların keyfi uygulamaları ve Kürt akınlarıyla mücadele ettiler. Tanzimat reformları eşitlik vaat etse de Ermeniler ikinci sınıf vatandaş kalmaya devam etti. Abdülhamid, gücünü pekiştirirken pan-İslamizmi benimseyerek Hıristiyanlara karşı nefreti körükledi.

Sultan, Ermenileri tehdit olarak gördü; onların ulusal uyanışı ve Rusya ile bağları onu korkuttu. 1890’larda “Hamidiye” adlı Kürt birliklerini kurdu; bu birlikler Ermeni köylerinin belası oldu. 1894-1896 yıllarında Hamidiye Katliamları imparatorluğu kasıp kavurdu. Sasun’da, Erzurum’da, Trabzon’da, İstanbul’da devlet destekli kalabalıklar on binlerce Ermeni’yi katletti. Kan nehir gibi aktı: 50 bin ila 300 bin ölü, yüz binlerce mülteci. Avrupa tepki gösterdi, ancak sadece lafta.

Bu katliamlar, 1915’te Jön Türklerin bir buçuk milyona kadar Ermeni’yi yok ettiği soykırımın korkunç bir önsözüydü. Abdülhamid nefret kıvılcımını yaktı ve alevleri bir milleti yuttu. Ermenilerin “Büyük Felaket”i hâlâ yüreklerde kanayan bir yara.

—

Հայոց երկրի փոթորիկը. Չինգիզ Խանի արշավանքները և հայերը – Буря над армянской землёй: Чингисхан и его наследие – Storm Over Armenia: Chinggis Khan and His Legacy

1227 թվականի օգոստոսի 25-ին , Չինաստանի Քանսու նահանգում մահացավ Չինգիզ Խանը, մոնղոլական կայսրության հիմնադիրը, մահանում է՝ թողնելով մի կայսրություն, որի ստվերը ծածկել էր աշխարհի կեսը։

Նրա արշավանքները, որոնք ցնցել էին Եվրասիայի ժողովուրդներին, հասան նաև հայոց երկիր։ Թեև Չինգիզ Խանն անձամբ չի եղել Հայաստանում, նրա զորքերի արշավանքները Կովկասում խոր հետք են թողել հայ ժողովրդի պատմության վրա։

1220-1222 թվականներին Չինգիզ Խանի հրամանով նրա զորավարներ Ջեբեն և Սուբեդեյը կատարեցին արշավանք դեպի Կովկաս։ Նրանք, հետապնդելով Խորեզմի շահին, անցան Վրաստանի և Հայաստանի հողերով։ Հայկական բնակավայրերը, որոնք այդ ժամանակ մասամբ գտնվում էին Վրացական թագավորության կազմում, դիմակայեցին մոնղոլական բանակի կայծակնային հարվածներին։ 1221 թվականին Խունան գետի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում հայ-վրացական ուժերը պարտություն կրեցին։ Գյուղերն այրվեցին, բայց հայ ժողովուրդը ցույց տվեց իր ճկունությունը՝ հարմարվելով նոր իրողություններին։

Չինգիզ Խանի կայսրությունն աչքի էր ընկնում իր կրոնական հանդուրժողականությամբ։ Հայերն, որպես քրիստոնյա ժողովուրդ, կարողացան պահպանել իրենց հավատքն ու ավանդույթները։ Հետագայում, Իլխանության ժամանակաշրջանում, հայկական իշխանությունները, հատկապես Կիլիկիայի Հայոց թագավորությունում, դաշնակցային հարաբերություններ հաստատեցին մոնղոլների հետ։ Սա հայերին թույլ տվեց ամրապնդել իրենց դիրքերը սելջուկների և մամլուքների դեմ պայքարում։

Հայ մատենագիր Կիրակոս Գանձակեցին իր գրառումներում նկարագրում է մոնղոլների արշավանքները որպես աղետ, սակայն նաև ընդգծում է հայերի կարողությունը՝ հարմարվելու և նոր տերությունների հետ համագործակցելու։ Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը դարձավ մոնղոլների կարևոր դաշնակիցը՝ միասին պայքարելով ընդհանուր թշնամիների դեմ։

Չինգիզ Խանի ժառանգությունը հայերի համար երկակի է։ Նրա արշավանքները բերեցին ավերածություններ, բայց նաև բացեցին նոր հնարավորություններ։ Հայ ժողովուրդը, ինչպես միշտ, գտավ ուղիներ՝ գոյատևելու և բարգավաճելու նույնիսկ ամենամութ ժամանակներում։

—

### На русском языке

Буря над армянской землёй: Чингисхан и его наследие

25 августа 1227 года, провинция Ганьсу, Китай умер Чингисхан, основатель Монгольской империи, умер, оставив после себя государство, простиравшееся от Тихого океана до Каспия. Его завоевательные походы потрясли мир, и армянские земли не стали исключением. Хотя сам Чингисхан не ступал на армянскую землю, его полководцы оставили неизгладимый след в истории региона.

В 1220–1222 годах полководцы Чингисхана, Джебе и Субэдэй, провели стремительный рейд через Кавказ, преследуя хорезмшаха. Их путь пролегал через Грузию и армянские земли, которые частично входили в состав Грузинского царства. В 1221 году в битве на реке Хунан грузино-армянские войска потерпели поражение. Деревни были разорены, но армяне проявили удивительную способность к адаптации.

Чингисхан был известен своей религиозной терпимостью, что позволило армянам, как христианскому народу, сохранить свою веру и традиции. Впоследствии, в период Илханидов, армянские княжества, особенно Киликийское царство, установили союзнические отношения с монголами. Это помогло армянам укрепить свои позиции в борьбе против сельджуков и мамлюков.

Армянский хронист Киракос Гандзакеци описывает монгольские вторжения как катастрофу, но подчёркивает умение армян приспосабливаться и сотрудничать с новыми властителями. Киликийская Армения стала важным союзником монголов, участвуя в их походах против общих врагов.

Наследие Чингисхана для армян двойственно: его походы принесли разрушения, но открыли новые возможности. Армяне, как и всегда, нашли способы выжить и процветать даже в самые тёмные времена.

—

### На английском

Storm Over Armenia: Chinggis Khan and His Legacy

August 25 , 1227, Gansu Province, China
Chinggis Khan, the founder of the Mongol Empire, dies, leaving behind a dominion that stretched from the Pacific to the Caspian Sea. His conquests shook the world, and the Armenian lands were no exception. While Chinggis Khan himself never set foot in Armenia, his generals left a profound mark on the region’s history.

Between 1220 and 1222, Chinggis Khan’s commanders, Jebe and Subedei, conducted a lightning raid through the Caucasus, pursuing the Khwarazmian Shah. Their path crossed Georgia and the Armenian territories, which were partly under the Georgian Kingdom’s control. In 1221, the Armenian-Georgian forces were defeated in the Battle of the Khunan River. Villages were ravaged, yet the Armenians demonstrated remarkable resilience.

Chinggis Khan’s empire was known for its religious tolerance, allowing Armenians, as Christians, to preserve their faith and traditions. Later, during the Ilkhanid period, Armenian principalities, particularly the Kingdom of Cilicia, forged alliances with the Mongols. This enabled Armenians to strengthen their position against the Seljuks and Mamluks.

The Armenian chronicler Kirakos Gandzaketsi describes the Mongol invasions as devastating but highlights the Armenians’ ability to adapt and collaborate with the new rulers. Cilician Armenia became a key Mongol ally, joining campaigns against shared enemies.

Chinggis Khan’s legacy for Armenians is twofold: his campaigns brought destruction but also opened new opportunities. As always, the Armenian people found ways to survive and thrive, even in the darkest of times.