1769 թվականի օգոստոսի 15-ին Կորսիկայի Այաչչո քաղաքում ծնվել է Նապոլեոն I Բոնապարտը: Նրա անունը դարձավ փառքի խորհրդանիշ, իսկ նրա ճակատագիրը փոխեց պատմության ընթացքը:

Հայերը, որոնց հետ նա հանդիպեց իր արշավանքների ընթացքում, դարձան նրա դաշնակիցները, մարտիկները և գաղտնի գործակալները: 
Եգիպտոսի արշավանքի ժամանակ (1798–1799) Կահիրեի հայ համայնքը՝ առևտրականներ, որոնք վերահսկում էին շուկաների գաղտնիքները, օգնեց Նապոլեոնին՝ տրամադրելով հետախուզական տեղեկություններ և ռեսուրսներ: Ռուստամ Ունանյանը՝ հայ մամլուքը, դարձավ նրա անբաժան թիկնապահը: Մեծ բանակի կազմում հայ մամլուքները, որոնք կոչվում էին «Հայկական բռունցք», կռվում էին Աուստերլիցի և Վաթերլոոյի ճակատամարտերում: Նապոլեոնը խոստանում էր հայերին ինքնավարություն՝ Օսմանյան կայսրությունը թուլացնելու համար, և նրանց գործակալները, ինչպես վանական Դավուդը, տեղեկություններ էին հավաքում Թուրքիայում և Պարսկաստանում: 1808 թվականին նա պաշտպանեց Վենետիկի Մխիթարյան միաբանությունը, իսկ գիտնական Սերբեդին առաջարկեց պաշտոն Փարիզում: 1812 թվականին Ռուսաստանի արշավանքի ժամանակ հայերը բաժանվեցին. մի մասը ողջունեց նրա մամլուքներին Մոսկվայում, իսկ մյուսները, ինչպես գեներալ Ֆեոդոր Ախվերդովը, կռվեցին նրա դեմ: Նապոլեոնի հաշվենակտիվի մասին փաստաթուղթը պահվում է Երևանի գրականության և արվեստի թանգարանում: Թեև 2014 թվականի ցուցահանդեսը ենթադրում էր, որ Նապոլեոնը կարող էր հայկական արմատներ ունենալ, սակայն դա մնում է առասպել:

Русский (Russian)

(Наполеон и армяне: Союз на поле славы и тайн)

15 августа 1769 года в Аяччо, Корсика, родился Наполеон I Бонапарт. Его имя стало синонимом славы, а судьба изменила ход истории. Армяне, встреченные им в походах, стали его союзниками, воинами и тайными агентами. 
В Египетской кампании (1798–1799) каирские армяне, влиятельные торговцы, помогали Наполеону, снабжая разведданными и ресурсами. Рустам Унанян, армянин-мамелюк, стал его верным телохранителем. В Великой армии армянские мамелюки, прозванные «Армянским кулаком», сражались при Аустерлице и Ватерлоо. Наполеон сулил армянам автономию, чтобы ослабить Османскую империю, а их агенты, включая монаха Давуда, собирали сведения в Турции и Персии. В 1808 году он защитил армянских Мхитаристов в Венеции и предложил ученому Сербеда пост в Париже. В 1812 году, во время Русского похода, одни армяне встречали его мамелюков в Москве, другие, как генерал Федор Ахвердов, бились против него. Копия акта об отречении Наполеона (1814) хранится в Ереванском музее литературы и искусства. Выставка 2014 года намекала на армянское происхождение Наполеона, но это остается легендой.

**Français (French)

Napoléon et les Arméniens : Une alliance tissée d’éclat et de secrets

Le 15 août 1769, à Ajaccio, en Corse, naît Napoléon I Bonaparte. Son nom devint synonyme de gloire, son destin bouleversa l’histoire. Les Arméniens, croisés lors de ses campagnes, furent ses alliés, ses guerriers et ses agents secrets. 
Lors de la campagne d’Égypte (1798–1799), la communauté arménienne du Caire, influente dans le commerce, soutint Napoléon en lui fournissant renseignements et ressources. Roustam Ounanian, un Arménien mamelouk, devint son garde du corps fidèle. Dans la Grande Armée, les mamelouks arméniens, surnommés le « Poing arménien », combattirent à Austerlitz et Waterloo. Napoléon promettait l’autonomie aux Arméniens pour affaiblir l’Empire ottoman, et leurs agents, comme le moine Davoud, collectaient des informations en Turquie et en Perse. En 1808, il protégea les Mechitaristes arméniens à Venise et offrit un poste à Paris au savant Serbed. En 1812, lors de la campagne de Russie, certains Arméniens accueillirent ses mamelouks à Moscou, tandis que d’autres, comme le général Fiodor Akhverdov, combattaient contre lui. Une copie de l’acte d’abdication de Napoléon (1814) est conservée au musée de la littérature et des arts d’Erevan. Une exposition en 2014 suggéra des origines arméniennes de Napoléon, mais cela reste une légende.

**English

Napoleon and the Armenians: A Saga of Swords and Secrets

On August 15, 1769, in Ajaccio, Corsica, Napoleon I Bonaparte was born. His name became a symbol of glory, his fate reshaped history. The Armenians he encountered during his campaigns became his allies, warriors, and covert agents. 
During the Egyptian campaign (1798–1799), Cairo’s Armenian community, influential in trade, aided Napoleon with intelligence and resources. Rustam Unanian, an Armenian Mamluk, became his steadfast bodyguard. In the Grande Armée, Armenian Mamluks, dubbed the “Armenian Fist,” fought at Austerlitz and Waterloo. Napoleon promised the Armenians autonomy to weaken the Ottoman Empire, with their agents, like the monk Davoud, gathering intelligence in Turkey and Persia. In 1808, he protected the Armenian Mechitarists in Venice and offered scholar Serbed a position in Paris. In 1812, during the Russian campaign, some Armenians welcomed his Mamluks in Moscow, while others, like General Fyodor Akhverdov, fought against him. A copy of Napoleon’s abdication (1814) is preserved in Yerevan’s Museum of Literature and Art. A 2014 exhibition hinted at Napoleon’s Armenian roots, but this remains a myth.

—

1954 թվականի հուլիսի 17-ին ծնվել է Անգելա Մերկելը, Գերմանիայի կանցլեր, ով 2018 թվականի օգոստոսին ջերմ ընդունելության է արժանացել Երևանում:

Նրա այցը Հայաստան տեղի է ունեցել Հարավային Կովկասի երկրներով շրջագայության շրջանակներում՝ Թբիլիսիից Երևան, այնուհետև Բաքու: Այս այցը խորհրդանշական էր, քանի որ տեղի է ունեցել Գերմանիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումից կարճ ժամանակ անց և ընկալվել է որպես Հայաստանում 2018 թվականի թավշյա հեղափոխության աջակցության խորհրդանիշ:

2018 թվականի օգոստոսի 24-ին Երևանի «Զվարթնոց» օդանավակայանում Անգելա Մերկելին դիմավորել է Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը: Այցի ընթացքում Մերկելը հանդիպել է Փաշինյանի և Հայաստանի նախագահ Արմեն Սարգսյանի հետ՝ քննարկելով հայ-գերմանական հարաբերությունների զարգացման, տնտեսական համագործակցության, կրթության և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտներում համատեղ ծրագրերի հեռանկարները: Նա նշել է, որ Գերմանիան պատրաստ է ընդլայնել համագործակցությունը Հայաստանի հետ, հատկապես տնտեսական և կրթական ոլորտներում: Երևանում Մերկելը նաև այցելել է Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր, որտեղ ծաղկեպսակ է դրել Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին և տնկել եղևնի՝ խորհրդանշելով խաղաղություն և հաշտեցում:

Հայաստանում նրա այցը մեծ արձագանք է գտել, քանի որ ընկալվել է ոչ միայն որպես դիվանագիտական քայլ, այլև որպես աջակցություն Հայաստանի ժողովրդավարական բարեփոխումներին: Թավշյա հեղափոխությունից հետո Հայաստանում տեղի ունեցած ժողովրդավարական փոփոխությունները դրականորեն են ընդունվել Գերմանիայում, և Մերկելի այցը Երևանի փողոցներում, որտեղ նա շփվել է տեղի բնակիչների և մայրաքաղաքի հյուրերի հետ՝ լուսանկարվելով նրանց հետ, ընդգծել է նրա մարդամոտ կեցվածքը: Գերմանական մամուլը և իշխանությունները բարձր են գնահատել Հայաստանի ժողովրդավարական առաջընթացը, ինչը ամրապնդել է երկու երկրների միջև հարաբերությունները:

Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցում Մերկելի դերն առանցքային է եղել: 2016 թվականի հունիսի 2-ին Գերմանիայի Բունդեսթագը գրեթե միաձայն ընդունել է Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչող բանաձև, որն անվանել է 1915-1916 թվականների հայերի սպանությունները «ցեղասպանություն»: Այս բանաձևը խորհրդանշական բնույթ ուներ և ընդգծում էր Գերմանիայի պատասխանատվությունը՝ որպես Օսմանյան կայսրության դաշնակից Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, երբ գերմանական իշխանությունները տեղյակ էին հայերի դեմ իրականացվող հանցագործությունների մասին, բայց որևէ կերպ չեն միջամտել: Թեև Մերկելն անձամբ չի մասնակցել Բունդեսթագի քվեարկությանը, նա և նրա կառավարությունը հավանություն են տվել բանաձևին: Ինչպես նշել է Գերմանիայի կառավարության խոսնակ Շտեֆեն Զայբերտը, Մերկելը համաձայն է եղել, որ 1915 թվականի իրադարձությունները պետք է որակվեն որպես ցեղասպանություն: Այս որոշումը առաջացրել է Թուրքիայի կտրուկ բացասական արձագանքը, սակայն Գերմանիան պնդել է իր դիրքորոշումը՝ ընդգծելով պատմական ճշմարտության և մարդու իրավունքների կարևորությունը:

Մերկելի այցը Հայաստան նաև ընդգծել է Գերմանիայի մտադրությունը՝ նպաստելու Հայաստանի և Թուրքիայի միջև երկխոսության հաստատմանը, ներառյալ ցեղասպանության հարցի շուրջ պատմական վերաիմաստավորումը: Նա նշել է, որ Գերմանիան ցանկանում է աջակցել երկու երկրների միջև հաշտեցման գործընթացին: Բացի այդ, Մերկելի այցը խթանել է հայ-գերմանական տնտեսական կապերի զարգացումը, քանի որ նրա հետ Երևան է ժամանել գերմանական խոշոր ընկերությունների ներկայացուցիչների պատվիրակություն: Անգելա Մերկելը Հայաստան է այցելել նաև խորհրդային տարիներին՝ որպես ֆիզիկոս գիտնական, ինչը վկայում է նրա վաղեմի կապը Հայաստանի հետ: 2018 թվականի այցը, սակայն, առանձնահատուկ նշանակություն է ունեցել՝ խորհրդանշելով Գերմանիայի աջակցությունը Հայաստանի ժողովրդավարական ճանապարհին և պատմական արդարության ճանաչմանը: Նրա ներդրումը հայ-գերմանական հարաբերությունների ամրապնդման և Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործում մնում է անգնահատելի՝ ամրապնդելով Հայաստանի դիրքերը միջազգային ասպարեզում:

—

Путь Ангелы Меркель: визит в Армению и роль в признании Геноцида армян

17 июля 1954 года родилась Ангела Меркель, канцлер Германии, которую тепло встретили в Ереване в августе 2018 года. Визит Ангелы Меркель в Армению 24 августа 2018 года стал частью её турне по странам Южного Кавказа: из Тбилиси она прибыла в Ереван, а затем отправилась в Баку. Этот визит был воспринят как символический жест, связанный с недавним признанием Германией Геноцида армян и поддержкой «бархатной революции» 2018 года в Армении.

В аэропорту «Звартноц» Меркель встретил премьер-министр Армении Никол Пашинян. В ходе визита она провела переговоры с Пашиняном и президентом Армении Арменом Саркисяном, обсуждая перспективы развития армяно-германских отношений, экономического сотрудничества, а также проекты в сфере информационных технологий и образования. Меркель подчеркнула готовность Германии расширять сотрудничество с Арменией, особенно в экономике и образовании. Важным моментом визита стало посещение мемориального комплекса Цицернакаберд, где она возложила венок в память о жертвах Геноцида армян и посадила ель, символизирующую мир и примирение.

Её прогулка по улицам Еревана, где она фотографировалась с десятками жителей и гостей столицы, подчеркнула её открытость и близость к людям. Визит получил широкий отклик, так как воспринимался как поддержка демократических преобразований в Армении после «бархатной революции». Немецкая пресса и власти положительно оценили демократические изменения в Армении, что способствовало укреплению двусторонних отношений.

Ключевую роль Меркель сыграла в признании Германией Геноцида армян. 2 июня 2016 года Бундестаг почти единогласно принял резолюцию, признавшую массовые убийства армян в Османской империи в 1915–1916 годах геноцидом. Этот документ подчёркивал ответственность Германии как союзника Османской империи во время Первой мировой войны, когда немецкие власти были осведомлены о преступлениях против армян, но не предприняли никаких действий. Хотя Меркель не присутствовала на голосовании в Бундестаге, она и её правительство одобрили резолюцию. Как отметил представитель правительства Штеффен Зайберт, Меркель считала события 1915 года геноцидом. Это решение вызвало резкую реакцию Турции, включая отзыв посла из Берлина, но Германия осталась при своём мнении, подчёркивая важность исторической правды и прав человека.

Меркель также выразила намерение Германии способствовать диалогу между Арменией и Турцией, включая переосмысление событий Геноцида армян. Во время визита она сопровождалась делегацией представителей крупных немецких компаний, что подчёркивало стремление укрепить экономические связи с Арменией. Ещё до визита 2018 года Меркель посещала Советскую Армению в качестве учёного-физика, что указывает на её давнюю связь с этой страной. Однако визит 2018 года стал историческим, укрепив поддержку Германии демократическому пути Армении и признанию исторической справедливости. Вклад Меркель в развитие армяно-германских отношений и признание Геноцида армян остаётся значимым, усиливая позиции Армении на международной арене.

—

Angela Merkels Besuch in Armenien und ihre Rolle bei der Anerkennung des Völkermords an den Armeniern

Angela Merkel, geboren am 17. Juli 1954, wurde am 24. August 2018 in Eriwan herzlich empfangen. Ihr Besuch in Armenien war Teil einer Reise durch die Länder des Südkaukasus: Sie kam aus Tiflis nach Eriwan und reiste anschließend nach Baku. Der Besuch galt als symbolische Geste, die mit der kürzlich erfolgten Anerkennung des Völkermords an den Armeniern durch Deutschland und der Unterstützung der „samtenen Revolution“ Armeniens 2018 in Verbindung gebracht wurde.

In Eriwan wurde Merkel im Flughafen „Zvartnots“ von Premierminister Nikol Paschinjan empfangen. Während ihres Besuchs traf sie sich mit Paschinjan und dem armenischen Präsidenten Armen Sarkissjan, um die Entwicklung der deutsch-armenischen Beziehungen, wirtschaftliche Zusammenarbeit sowie Projekte in den Bereichen Informationstechnologie und Bildung zu besprechen. Merkel betonte die Bereitschaft Deutschlands, die Zusammenarbeit mit Armenien, insbesondere in Wirtschaft und Bildung, auszubauen. Ein bedeutender Moment ihres Besuchs war der Besuch des Gedenkkomplexes Zizernakaberd, wo sie einen Kranz zum Gedenken an die Opfer des Völkermords an den Armeniern niederlegte und eine Tanne pflanzte, die Frieden und Versöhnung symbolisiert.

Ihr Spaziergang durch die Straßen von Eriwan, bei dem sie sich mit Dutzenden von Einwohnern und Gästen der Hauptstadt fotografieren ließ, unterstrich ihre Volksnähe. Der Besuch fand großen Anklang, da er als Unterstützung für die demokratischen Reformen in Armenien nach der „samtenen Revolution“ wahrgenommen wurde. Die deutsche Presse und Regierung bewerteten die demokratischen Veränderungen in Armenien positiv, was die bilateralen Beziehungen stärkte.

Merkels Rolle bei der Anerkennung des Völkermords an den Armeniern war entscheidend. Am 2. Juni 2016 verabschiedete der Bundestag nahezu einstimmig eine Resolution, die die Massaker an Armeniern in den Jahren 1915–1916 im Osmanischen Reich als Völkermord anerkannte. Diese Resolution betonte die Verantwortung Deutschlands als damaliger Verbündeter des Osmanischen Reiches, dessen Behörden über die Verbrechen gegen die Armenier informiert waren, jedoch nicht eingriffen. Obwohl Merkel nicht an der Abstimmung teilnahm, unterstützten sie und ihre Regierung die Resolution. Wie Regierungssprecher Steffen Seibert erklärte, betrachtete Merkel die Ereignisse von 1915 als Völkermord. Diese Entscheidung löste eine scharfe Reaktion der Türkei aus, einschließlich des Rückrufs ihres Botschafters aus Berlin, doch Deutschland blieb bei seiner Position und betonte die Bedeutung historischer Wahrheit und Menschenrechte.

Merkel äußerte zudem Deutschlands Absicht, den Dialog zwischen Armenien und der Türkei zu fördern, einschließlich einer Neubewertung der Ereignisse des Völkermords. Begleitet wurde sie von einer Delegation führender deutscher Unternehmen, was das Ziel unterstrich, die wirtschaftlichen Beziehungen zu Armenien zu stärken. Bereits in sowjetischer Zeit hatte Merkel Armenien als Physikerin besucht, was auf eine langjährige Verbindung mit dem Land hinweist. Ihr Besuch 2018 war jedoch von besonderer Bedeutung, da er Deutschlands Unterstützung für Armeniens demokratischen Weg und die Anerkennung historischer Gerechtigkeit festigte. Merkels Beitrag zur Stärkung der deutsch-armenischen Beziehungen und zur Anerkennung des Völkermords an den Armeniern bleibt von unschätzbarem Wert und stärkt Armeniens Position auf der internationalen Bühne.

—
Angela Merkel’s Visit to Armenia and Her Role in Germany’s Recognition of the Armenian Genocide

Angela Merkel, born on July 17, 1954, was warmly welcomed in Yerevan on August 24, 2018. Her visit to Armenia was part of a tour of South Caucasus countries, traveling from Tbilisi to Yerevan and then to Baku. The visit was seen as a symbolic gesture, linked to Germany’s recent recognition of the Armenian Genocide and support for Armenia’s 2018 Velvet Revolution.

At Yerevan’s Zvartnots Airport, Merkel was greeted by Armenian Prime Minister Nikol Pashinyan. During her visit, she held meetings with Pashinyan and President Armen Sarkissian, discussing the development of Armenian-German relations, economic cooperation, and projects in information technology and education. Merkel emphasized Germany’s readiness to expand collaboration with Armenia, particularly in economic and educational spheres. A significant moment of the visit was her trip to the Tsitsernakaberd Memorial Complex, where she laid a wreath in memory of the Armenian Genocide victims and planted a fir tree, symbolizing peace and reconciliation.

Her walk through the streets of Yerevan, where she took photos with dozens of residents and visitors, highlighted her approachable demeanor. The visit resonated widely, as it was perceived as support for Armenia’s democratic reforms following the Velvet Revolution. German media and authorities positively acknowledged Armenia’s democratic progress, strengthening bilateral ties.

Merkel played a pivotal role in Germany’s recognition of the Armenian Genocide. On June 2, 2016, the Bundestag almost unanimously passed a resolution recognizing the 1915–1916 massacres of Armenians in the Ottoman Empire as genocide. The resolution highlighted Germany’s responsibility as an ally of the Ottoman Empire during World War I, when German authorities were aware of the crimes against Armenians but did not intervene. Although Merkel did not attend the Bundestag vote, she and her government endorsed the resolution. As government spokesperson Steffen Seibert noted, Merkel viewed the 1915 events as genocide. This decision provoked a strong negative reaction from Turkey, including the recall of its ambassador from Berlin, but Germany stood firm, emphasizing the importance of historical truth and human rights.

Merkel also expressed Germany’s intent to facilitate dialogue between Armenia and Turkey, including a reassessment of the Genocide’s events. Accompanied by a delegation of major German companies, her visit underscored efforts to strengthen economic ties with Armenia. Notably, Merkel had previously visited Soviet Armenia as a physicist, indicating a longstanding connection with the country. However, her 2018 visit held particular significance, reinforcing Germany’s support for Armenia’s democratic path and the recognition of historical justice. Merkel’s contribution to Armenian-German relations and the acknowledgment of the Armenian Genocide remains invaluable, bolstering Armenia’s position on the international stage.

Angela Merkel’in Ermenistan Ziyareti ve Ermeni Soykırımının Almanya Tarafından Tanınmasındaki Rolü

Angela Merkel, 17 Temmuz 1954’te doğdu ve 24 Ağustos 2018’de Erivan’da sıcak bir şekilde karşılandı. Ermenistan ziyareti, Güney Kafkasya ülkelerine yaptığı turun bir parçasıydı; Tiflis’ten Erivan’a geldi ve ardından Bakü’ye geçti. Bu ziyaret, Almanya’nın kısa süre önce Ermeni Soykırımını tanıması ve 2018’de Ermenistan’daki Kadife Devrim’e destek vermesiyle bağlantılı olarak sembolik bir jest olarak görüldü.

Erivan’daki Zvartnots Havalimanı’nda Merkel, Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan tarafından karşılandı. Ziyaret sırasında Paşinyan ve Ermenistan Cumhurbaşkanı Armen Sarkisyan ile görüşmeler yaptı; Ermeni-Alman ilişkilerinin geliştirilmesi, ekonomik iş birliği, bilgi teknolojileri ve eğitim alanındaki projelerin перспективaları tartışıldı. Merkel, Almanya’nın Ermenistan ile iş birliğini, özellikle ekonomi ve eğitim alanlarında genişletmeye hazır olduğunu vurguladı. Ziyaretin önemli bir anı, Merkel’in Tsitsernakaberd Anıt Kompleksi’ni ziyareti oldu; burada Ermeni Soykırımının kurbanlarının anısına çelenk bıraktı ve barış ile uzlaşmayı simgeleyen bir köknar ağacı dikti.

Erivan sokaklarındaki yürüyüşü sırasında onlarca yerel halk ve başkent misafirleriyle fotoğraf çektirmesi, onun halka yakın tavrını vurguladı. Ziyaret, Kadife Devrim sonrası Ermenistan’daki demokratik reformlara destek olarak algılandığı için büyük yankı uyandırdı. Alman basını ve yetkilileri, Ermenistan’daki demokratik ilerlemeyi olumlu bir şekilde değerlendirdi ve bu, iki ülke arasındaki ilişkileri güçlendirdi.

Merkel, Almanya’nın Ermeni Soykırımını tanımasında kilit bir rol oynadı. 2 Haziran 2016’da Bundestag, 1915-1916 yıllarında Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermenilere yönelik toplu katliamları soykırım olarak tanıyan bir karar tasarısını neredeyse oybirliğiyle kabul etti. Bu karar, Almanya’nın Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı İmparatorluğu’nun müttefiki olarak sorumluluğunu vurguluyordu; Alman yetkililer Ermenilere karşı işlenen suçlardan haberdardı ancak herhangi bir müdahalede bulunmamıştı. Merkel, Bundestag’daki oylamaya katılmasa da, o ve hükümeti bu karar tasarısını destekledi. Hükümet sözcüsü Steffen Seibert’in belirttiği üzere, Merkel 1915 olaylarını soykırım olarak görüyordu. Bu karar, Türkiye’nin sert tepkisine yol açtı ve Berlin’deki büyükelçinin geri çağrılmasıyla sonuçlandı, ancak Almanya, tarihi gerçeklerin ve insan haklarının önemini vurgulayarak tutumunu korudu.

Merkel ayrıca Almanya’nın Ermenistan ile Türkiye arasında diyalog kurmayı, soykırım olaylarının yeniden değerlendirilmesini de içeren bir süreçte desteklemeyi amaçladığını ifade etti. Ziyareti sırasında önde gelen Alman şirketlerinin temsilcilerinden oluşan bir heyetle birlikte geldi; bu, Ermenistan ile ekonomik bağları güçlendirme çabasını vurguluyordu. Daha önce, Sovyet döneminde fizikçi olarak Ermenistan’ı ziyaret etmiş olan Merkel’in bu ülkeyle uzun süredir devam eden bir bağı vardı. Ancak 2018 ziyareti özel bir öneme sahipti; Almanya’nın Ermenistan’ın demokratik yoluna ve tarihi adaletin tanınmasına verdiği desteği pekiştirdi. Merkel’in Ermeni-Alman ilişkilerinin güçlendirilmesine ve Ermeni Soykırımının tanınmasına katkısı paha biçilmezdir ve Ermenistan’ın uluslararası sahnedeki konumunu güçlendirmiştir.

15 հուլիսի, 1964 թ., Մոսկվա-
Այդ օրը, երբ Անաստաս Միկոյանի անունը հնչեց որպես Խորհրդային Միության Գերագույն Խորհրդի Պրեզիդիումի նախագահի , Կրեմլի պատերի ներսում արձագանքները խառն էին՝ հիացմունք, կասկած և նույնիսկ ծաղր:

Այս հայազգի քաղաքական գործիչը, ով ճանապարհ էր անցել Խորհրդային պետության կարմիր միջանցքներով, վերջապես բարձրացավ ԽՍՀՄ-ի ամենաբարձր պաշտոններից մեկին: Բայց արդյո՞ք սա փառքի պսակ էր, թե՞ խորամանկ քաղաքական խաղի հերթական քայլ: 

Միկոյանը, անկասկած, գունեղ կերպար էր: Երկար տարիներ նա կարողացել էր ճկուն մանևրել Ստալինի, Խրուշչովի և այլ առաջնորդների ստվերում՝ պահպանելով իր դիրքերը, երբ շատերն ընկնում էին: Նրա ընտրությունը 1964 թվականին ոչ միայն խորհրդանշում էր նրա անձնական հաղթանակը, այլև բացահայտում էր ԽՍՀՄ-ի քաղաքական համակարգի երկիմաստությունը: Ինչպե՞ս կարող էր մի մարդ, ով հայտնի էր իր դիվանագիտական խորամանկությամբ, բայց նաև կոմպրոմիսների հակումով, դառնալ պետության խորհրդանիշ: 

Քննադատները պնդում էին, որ Միկոյանի բարձրացումը ավելի շատ ձևական էր, քան իրական: Պրեզիդիումի նախագահի պաշտոնը, չնայած իր բարձր կարգավիճակին, հաճախ ընկալվում էր որպես արարողակարգային՝ առանց իրական իշխանության: Իսկական որոշումները կայացվում էին Կենտկոմի միջանցքներում, որտեղ Բրեժնևն արդեն սկսել էր ամրապնդել իր դիրքերը: Այսպիսով, Միկոյանի նշանակումը կարելի է համարել ոչ թե իշխանության գագաթ, այլ ավելի շուտ նրա երկարամյա ծառայության խորհրդանշական պարգև: 

Բայց մի՞թե սա նսեմացնում է նրա ձեռքբերումը: Հայ ժողովրդի համար Միկոյանի վերելքը նշանակալի էր: Խորհրդային կայսրությունում, որտեղ ազգային փոքրամասնությունները հաճախ մնում էին երկրորդ պլանում, հայի՝ նման բարձր պաշտոն զբաղեցնելը խոսում էր ոչ միայն նրա անձնական տաղանդի, այլև համայն հայության դիմացկունության մասին: Սակայն, նրա քննադատները Երևանում և այլուր հիշեցնում էին, որ Միկոյանը հաճախ գործում էր Կրեմլի, ոչ թե հայ ժողովրդի շահերից ելնելով: 

Այսպիսով, 1964 թվականի հուլիսի 15-ը դարձավ ոչ միայն Միկոյանի անձնական հաղթանակի օր, այլև ԽՍՀՄ-ի քաղաքական խճանկարի վառ օրինակ: Նրա նշանակումը ցույց տվեց, թե ինչպես կարելի է բարձրանալ գագաթնակետ՝ առանց երբևէ լիովին վերահսկելու խաղը: Իսկ դուք ի՞նչ եք կարծում՝ արդյո՞ք Միկոյանը խորհրդանիշ էր, թե՞ պարզապես խաղաքար Կրեմլի խճապատում: 

—

Восхождение Анастаса Микояна на Пьедестал СССР 
15 июля 1964 года, Москва, СССР** 
В тот день, когда имя Анастаса Микояна прозвучало как нового председателя Президиума Верховного Совета СССР, в кремлёвских коридорах гудели голоса — от восхищения до насмешек. Этот армянин, умудрённый опытом политический манёвр, наконец-то занял один из высших постов в Советском Союзе. Но был ли это триумф или лишь очередной ход в сложной шахматной партии Кремля? 

Микоян был фигурой яркой и противоречивой. Долгие годы он умудрялся лавировать между Сталиным, Хрущёвым и другими лидерами, сохраняя своё место под солнцем, когда многие падали. Его назначение в 1964 году стало не только личной победой, но и зеркалом, отражавшим двойственность советской системы. Как человек, известный своей дипломатической хитростью и склонностью к компромиссам, мог стать символом государства? 

Критики утверждали, что возвышение Микояна было скорее символическим, чем реальным. Пост председателя Президиума, несмотря на свой статус, часто воспринимался как церемониальный, лишённый настоящей власти. Истинные решения принимались в кабинетах ЦК, где Брежнев уже начинал укреплять свои позиции. Назначение Микояна можно было бы назвать не вершиной власти, а скорее наградой за выслугу — красивой, но пустой. 

Но умаляет ли это его достижение? Для армянского народа восхождение Микояна было значимым. В Советской империи, где национальные меньшинства нередко оставались на вторых ролях, армянин на таком посту был символом не только личного успеха, но и стойкости целого народа. Однако критики в Ереване и за его пределами напоминали: Микоян часто действовал в интересах Кремля, а не армян. 

Итак, 15 июля 1964 года стало не только днём личной победы Микояна, но и яркой иллюстрацией политической мозаики СССР. Его назначение показало, как можно взойти на вершину, не контролируя игру полностью. А вы как думаете — был ли Микоян символом или всего лишь пешкой в кремлёвской игре? 

—

A Dazzling Summit: Anastas Mikoyan’s Ascent to the USSR’s Pinnacle 
July 15, 1964, Moscow, USSR 
On that day, when Anastas Mikoyan’s name rang out as the new Chairman of the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR, the Kremlin’s halls buzzed with a mix of awe, skepticism, and even mockery. This Armenian political maestro had finally claimed one of the Soviet Union’s highest posts. But was this a crowning glory or just another calculated move in the Kremlin’s grand chess game? 

Mikoyan was a vivid, polarizing figure. For decades, he navigated the treacherous waters of Soviet politics, dodging the downfall that claimed so many others under Stalin, Khrushchev, and beyond. His appointment in 1964 was not just a personal triumph but a reflection of the Soviet system’s contradictions. How could a man, renowned for his diplomatic cunning yet criticized for his compromises, become the face of the state? 

Detractors argued that Mikoyan’s rise was more symbolic than substantive. The role of Chairman of the Presidium, despite its prestige, was often seen as ceremonial, stripped of real power. The true decisions were made in the Central Committee’s backrooms, where Brezhnev was already consolidating his grip. Mikoyan’s appointment could be viewed not as a pinnacle of power but as a gilded reward for his long service—impressive, yet hollow. 

Does this diminish his achievement? For the Armenian people, Mikoyan’s ascent was monumental. In a Soviet empire where national minorities often lingered in the shadows, an Armenian reaching such heights spoke to both personal brilliance and the resilience of a nation. Yet critics, from Yerevan to abroad, pointed out that Mikoyan often served the Kremlin’s interests over those of his people. 

Thus, July 15, 1964, marked not only Mikoyan’s personal victory but also a vivid snapshot of the USSR’s political mosaic. His appointment revealed how one could climb to the top without ever fully controlling the game. So, what do you think—was Mikoyan a symbol of success or merely a pawn in the Kremlin’s intricate puzzle?

1950 թվականի հուլիսի 9-ին Ուկրաինայի Ենակիևո քաղաքում ծնվել է Վիկտոր Ֆեոդորովիչ Յանուկովիչը՝ ուկրաինացի պետական և քաղաքական գործիչ, Ուկրաինայի նախկին վարչապետ (2002–2005, 2006–2007) և նախագահ (2010–2014), Ռեգիոնների կուսակցության նախկին առաջնորդ։

Նրա անունը Հայաստանում հավերժացվել է Սպիտակ քաղաքի հրապարակներից մեկի անվանակոչմամբ՝ ի նշան 1988 թվականի ավերիչ երկրաշարժի հետևանքների վերացման գործում նրա անգնահատելի ներդրումների։ 

Վիկտոր Յանուկովիչն իր կարիերայի ընթացքում ցուցաբերել է բացառիկ կազմակերպչական ունակություններ, մասնավորապես՝ ճգնաժամային իրավիճակներում։ 1988 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Հայաստանում տեղի ունեցած Սպիտակի երկրաշարժը, որը խլեց 25,000 մարդու կյանք և անօթևան թողեց ավելի քան կես միլիոն մարդ, դարձավ Յանուկովիչի կյանքի կարևոր փորձություններից մեկը։ Ունենալով ծանր պայմաններում աշխատանքի մեծ փորձ՝ նա անմիջապես ներգրավվեց փրկարարական աշխատանքներում։ Նրա ղեկավարությամբ կազմակերպվեցին փրկարարական ջոկատներ և շինարարական ստորաբաժանումներ, համակարգվեցին աշխատանքները Սպիտակում և այլ տուժած վայրերում, ինչպես նաև ապահովվեցին անհրաժեշտ նյութերն ու տեխնիկան։ Յանուկովիչն անձամբ մասնակցել է օպերատիվ միջոցառումների մշակմանն ու իրականացմանը՝ օգնություն ցուցաբերելով տուժածներին։ 

Այս աշխատանքները նա շարունակել է նաև հետագայում՝ զբաղեցնելով Դոնեցկի մարզային տրանսպորտային միության գլխավոր տնօրենի, ապա Դոնեցկի մարզային պետական վարչակազմի նախագահի տեղակալի պաշտոնները։ Նրա նվիրվածությունն ու ջանքերը բարձր են գնահատվել հայ ժողովրդի կողմից։ 2008 թվականին, երբ Յանուկովիչը ժամանել էր Հայաստան՝ նշելու երկրաշարժի 20-ամյակը, Սպիտակի բնակիչները դիմավորել են նրան պաստառներով, որոնց վրա գրված էր. «Շնորհակալություն ուկրաինացի ժողովրդին այսպիսի որդու համար»։ 

Յանուկովիչի քաղաքական կարիերան ներառում է Ուկրաինայի վարչապետի և նախագահի պաշտոնները, ինչպես նաև Ռեգիոնների կուսակցության ղեկավարումը։ Չնայած նրա քաղաքական գործունեությունը հակասական է եղել, Հայաստանում նա հիշվում է որպես մարդասեր, ով կարևոր պահին օգնության ձեռք է մեկնել հայ ժողովրդին։ Նրա ներդրումները Սպիտակի վերականգնման գործում մնում են հայ-ուկրաինական բարեկամության խորհրդանիշ։ 

—


**Герой Спитакского землетрясения и лидер Украины

9 июля 1950 года в городе Енакиево Сталинской области родился Виктор Фёдорович Янукович — украинский государственный и политический деятель, четвёртый президент Украины (2010–2014), премьер-министр (2002–2005, 2006–2007) и председатель Партии регионов (2003–2010). В Армении его имя увековечено в названии одной из площадей города Спитака в знак признания его выдающегося вклада в ликвидацию последствий разрушительного землетрясения 1988 года. 

Виктор Янукович проявил себя как выдающийся организатор в кризисных ситуациях. 7 декабря 1988 года Спитакское землетрясение, унёсшее жизни 25 тысяч человек и оставившее без крова более полумиллиона, стало одним из самых трагичных событий в истории Армении. Обладая большим опытом работы в экстремальных условиях, Янукович с первых дней активно включился в спасательные операции. Под его руководством формировались спасательные отряды и строительные подразделения, организовывалась их работа на месте катастрофы, обеспечивались материалы и техника для ликвидации последствий. Янукович лично участвовал в разработке и реализации оперативных мер по оказанию помощи пострадавшим. 

Эту работу он продолжил, заняв пост генерального директора Донецкого областного территориального объединения автомобильного транспорта, а затем заместителя председателя Донецкой областной государственной администрации. Его усилия были высоко оценены армянским народом. В 2008 году, когда Янукович приехал в Спитак на 20-летие землетрясения, жители встречали его с плакатами: «Спасибо украинскому народу за такого сына!». 

Политическая карьера Януковича включает руководство Украиной в качестве премьер-министра и президента, а также лидерство в Партии регионов. Несмотря на противоречивую репутацию в политике, в Армении он остаётся символом гуманизма и поддержки в трудные времена. Его вклад в восстановление Спитака продолжает служить примером армяно-украинской дружбы. 

—


**Герой Спітакського землетрусу та лідер України

9 липня 1950 року в місті Єнакієве Сталінської області народився Віктор Федорович Янукович — український державний і політичний діяч, четвертий президент України (2010–2014), прем’єр-міністр (2002–2005, 2006–2007) та голова Партії регіонів (2003–2010). Вірменія увічнила його ім’я, назвавши одну з площ міста Спітак на знак визнання його значного внеску в ліквідацію наслідків руйнівного землетрусу 1988 року. 

Віктор Янукович зарекомендував себе як видатний організатор у кризових ситуаціях. Спітакський землетрус 7 грудня 1988 року, який забрав життя 25 тисяч людей і залишив без даху над головою понад півмільйона осіб, став однією з найтрагічніших подій в історії Вірменії. Завдяки великому досвіду роботи в екстремальних умовах Янукович із перших днів активно долучився до рятувальних робіт. Під його керівництвом формувалися рятувальні загони та будівельні підрозділи, координувалася їхня робота на місці катастрофи, забезпечувалися необхідні матеріали та техніка. Янукович особисто брав участь у розробці та реалізації оперативних заходів для надання допомоги постраждалим. 

Цю діяльність він продовжив, обіймаючи посади генерального директора Донецького обласного територіального об’єднання автомобільного транспорту, а згодом заступника голови Донецької обласної державної адміністрації. Його зусилля високо оцінив вірменський народ. У 2008 році, коли Янукович прибув до Спітака на 20-ту річницю землетрусу, жителі зустрічали його з плакатами: «Дякуємо українському народу за такого сина!». 

Політична кар’єра Януковича охоплює керівництво Україною як прем’єр-міністра та президента, а також лідерство в Партії регіонів. Незважаючи на суперечливу політичну репутацію, у Вірменії він залишається символом гуманізму та підтримки в скрутні часи. Його внесок у відновлення Спітака є прикладом вірмено-української дружби. 

—

### English 
**Viktor Yanukovych: Hero of Spitak’s Earthquake Recovery and Ukrainian Leader** 

On July 9, 1950, in Yenakieve, Stalino Oblast, Viktor Fedorovych Yanukovych was born — a Ukrainian statesman and politician, the fourth President of Ukraine (2010–2014), Prime Minister (2002–2005, 2006–2007), and leader of the Party of Regions (2003–2010). In Armenia, his name is immortalized in the naming of a square in the city of Spitak, recognizing his invaluable contribution to the recovery efforts following the devastating 1988 earthquake. 

Viktor Yanukovych demonstrated exceptional organizational skills in crisis situations. The Spitak earthquake on December 7, 1988, which claimed 25,000 lives and left over half a million people homeless, was one of the most tragic events in Armenia’s history. With extensive experience in challenging conditions, Yanukovych immediately engaged in rescue operations. Under his leadership, rescue teams and construction units were formed, their work was coordinated in Spitak and other affected areas, and essential materials and equipment were provided. Yanukovych personally participated in developing and implementing urgent measures to assist the victims. 

He continued these efforts while serving as the General Director of the Donetsk Regional Transport Association and later as Deputy Chairman of the Donetsk Regional State Administration. His dedication was deeply appreciated by the Armenian people. In 2008, when Yanukovych visited Spitak to mark the 20th anniversary of the earthquake, residents greeted him with placards reading, “Thank you to the Ukrainian people for such a son!” 

Yanukovych’s political career includes serving as Ukraine’s Prime Minister and President, as well as leading the Party of Regions. Despite a controversial political legacy, in Armenia, he is remembered as a humanitarian who extended a helping hand in a time of need. His contributions to Spitak’s recovery remain a symbol of Armenian-Ukrainian friendship. 

—

1797 թվականի հուլիսի 7-ին Դաղստանի Գիմրի գյուղում ծնվել է Իմամ Շամիլը, կովկասյան լեռնականների առաջնորդ, Հյուսիսային Կովկասի իմամատի իմամ (1834-1859): 

Նրա գործունեությունն ու պայքարը Ռուսական կայսրության դեմ ազդեցություն են ունեցել Հայաստանի և հայ ժողովրդի պատմության վրա՝ ձևավորելով Կովկասի տարածաշրջանի քաղաքական միջավայրը: 
Շամիլի հայ կինը
Իմամ Շամիլն ամուսնացած է եղել մի քանի կանանց հետ, որոնցից մեկը հայուհի էր՝ Աննա Իվանովնա Ուլուխանովան (Աննա Լուխանովա), Մոզդոկի հայ: 1840 թվականին նա գերեվարվել է Շամիլի նաիբ Ախբերդիլ Մուհամմադի կողմից Մոզդոկի վրա հարձակման ժամանակ: Վեց տարի անց՝ 1846 թվականին, նա կամավոր ամուսնացել է Շամիլի հետ՝ ընդունելով իսլամ և վերցնելով Շուաննատ անունը: Պատմական աղբյուրների համաձայն՝ նա դարձել է Շամիլի սիրելի կինը: Նրանք ունեցել են երկու որդի և հինգ դուստր, որոնցից ողջ է մնացել միայն Սապիյատ անունով աղջիկը: 1913 թվականին «Русское слово» թերթը հաղորդել է, որ Ստավրոպոլի թանգարանին է փոխանցվել Աննա Ուլուխանովայի դիմանկարը՝ «Մոզդոկի հայի՝ Լուխանովի ժառանգորդ, 1845 թվականին գերեվարվել է չերքեզների կողմից և եղել է Կովկասի մահմեդական կայսր Շամիլի կինը» գրությամբ: Շուաննատի ներկայությունը ընդգծում է հայերի և կովկասյան այլ ժողովուրդների միջև պատմական կապերը: Հատնի է, որ Կովկասյան պատերազմի ընթացքում հայերը, որպես Ռուսական կայսրության հպատակներ, հաճախ ծառայում էին ռուսական բանակում կամ աջակցում էին ռուսական ուժերին՝ հաշվի առնելով իրենց շահերը Օսմանյան կայսրությունից պաշտպանվելու համար: Ռուսական բանակի հայ զինվորական գեներալ-լեյտենանտ Իվան (Հովհաննես) Դավիդովիչ Լազարևը հայտնի է նրանով, որ գերել է կովկասյան լեռնաշխարհի առաջնորդ Շամիլին։  Նախքան հանձնվելը, Շամիլն անձամբ է կանչել Գունիբին Իվան Լազարևին՝ քննարկելու հանձնման պայմանները և հանձնվել է։
Հայաստանի և հայերի հետ Շամիլի կապը բարդ էր: Նրա պայքարը Ռուսաստանի դեմ նպաստել է Կովկասում ռուսական ազդեցության ժամանակավոր թուլացմանը, ինչը անուղղակիորեն ազդել է Ռուսական կայսրության վերահսկողության տակ գտնվող հայ բնակչության վրա: Շամիլի գործողությունները ուշադրություն են գրավել դեպի Կովկասի ժողովուրդների ինքնորոշման ձգտումները, որոնք ընդհանրություններ ունեին հայերի ազգային-ազատագրական շարժումների հետ: Սակայն նրա կրոնական գաղափարախոսությունը, որը հիմնված էր իսլամի վրա, երբեմն հակասություններ է առաջացրել հայերի հետ, քանի որ հայ բնակչությունը քրիստոնյա էր: 

### Русский
7 июля 1797 года в селе Гимры, Дагестан, родился Имам Шамиль, лидер кавказских горцев, имам Северо-Кавказского имамата (1834–1859). Его деятельность и борьба против Российской империи повлияли на историю Армении и армянского народа, формируя политическую ситуацию в Кавказском регионе.

**Жена Шамиля армянского происхождения** 
Имам Шамиль был женат на нескольких женщинах, одной из которых была армянка Анна Ивановна Улуханова (Анна Луханова), моздокская армянка. В 1840 году она была захвачена в плен наибом Шамиля Ахбердилом Мухаммадом во время нападения на Моздок. Шесть лет спустя, в 1846 году, она добровольно вышла замуж за Шамиля, приняв ислам и имя Шуайнат. Согласно историческим источникам, она стала любимой женой Шамиля. У них родились два сына и пять дочерей, из которых выжила только дочь по имени Сапият. В 1913 году газета «Русское слово» сообщила, что Ставропольскому музею был передан портрет Анны Улухановой с надписью: «Наследница моздокского армянина Луханова, в 1845 году захвачена черкесами и была женой магометанского императора Кавказа Шамиля». Присутствие Шуайнат подчеркивает исторические связи между армянами и другими народами Кавказа. Известно, что во время Кавказской войны армяне, как подданные Российской империи, часто служили в русской армии или поддерживали русские силы, учитывая свои интересы в защите от Османской империи. Армянский генерал-лейтенант русской армии Иван (Ованес) Давидович Лазарев прославился тем, что пленил лидера кавказских горцев Шамиля. Перед сдачей Шамиль лично вызвал Ивана Лазарева в Гуниб для обсуждения условий капитуляции и сдался ему. 

Связь Шамиля с Арменией и армянами была сложной. Его борьба против России способствовала временному ослаблению русского влияния на Кавказе, что косвенно повлияло на армянское население, находившееся под контролем Российской империи. Действия Шамиля привлекли внимание к стремлениям народов Кавказа к самоопределению, что имело параллели с национально-освободительными движениями армян. Однако его религиозная идеология, основанная на исламе, иногда вызывала противоречия с армянами, поскольку армянское население было христианским.

—

English
On July 7, 1797, Imam Shamil, the leader of the Caucasian mountaineers and Imam of the North Caucasian Imamate (1834–1859), was born in the village of Gimry, Dagestan. His activities and struggle against the Russian Empire influenced the history of Armenia and the Armenian people, shaping the political environment in the Caucasus region.
Shamil’s Armenian wife
Imam Shamil was married to several women, one of whom was an Armenian, Anna Ivanovna Ulukhanova (Anna Lukhanova), an Armenian from Mozdok. In 1840, she was captured by Shamil’s naib (deputy) Akhberdil Muhammad during an attack on Mozdok. Six years later, in 1846, she voluntarily married Shamil, converting to Islam and taking the name Shuaynat. Historical sources indicate that she became Shamil’s favorite wife. They had two sons and five daughters, of whom only a daughter named Sapiyat survived. In 1913, the newspaper *Russkoe Slovo* reported that a portrait of Anna Ulukhanova was donated to the Stavropol Museum with the inscription: “Heiress of the Mozdok Armenian Lukhanov, captured by Circassians in 1845 and was the wife of the Mohammedan Emperor of the Caucasus, Shamil.” Shuaynat’s presence highlights the historical ties between Armenians and other Caucasian peoples. It is known that during the Caucasian War, Armenians, as subjects of the Russian Empire, often served in the Russian army or supported Russian forces, considering their interests in protection against the Ottoman Empire. The Armenian Lieutenant General of the Russian army, Ivan (Hovhannes) Davidovich Lazarev, is famous for capturing the leader of the Caucasian mountaineers, Shamil. Before surrendering, Shamil personally summoned Ivan Lazarev to Gunib to discuss the terms of surrender and surrendered to him.

Shamil’s connection with Armenia and Armenians was complex. His struggle against Russia contributed to a temporary weakening of Russian influence in the Caucasus, which indirectly affected the Armenian population under Russian control. Shamil’s actions drew attention to the aspirations of Caucasian peoples for self-determination, which had parallels with the Armenian national liberation movements. However, his religious ideology, rooted in Islam, sometimes caused tensions with Armenians, as the Armenian population was Christian.

—


7 Temmuz 1797’de Dağıstan’ın Gimri köyünde, Kafkas dağlılarının lideri ve Kuzey Kafkas İmamlığı’nın (1834-1859) imamı olan İmam Şamil doğdu. Onun faaliyetleri ve Rus İmparatorluğu’na karşı mücadelesi, Ermenistan ve Ermeni halkının tarihini etkileyerek Kafkas bölgesinin siyasi ortamını şekillendirdi.

Şamil’in Ermeni eşi
İmam Şamil birkaç kadınla evliydi ve bunlardan biri Ermeni kökenli Anna Ivanovna Ulukhanova (Anna Lukhanova), Mozdoklu bir Ermeniydi. 1840 yılında, Şamil’in naibi (vekili) Ahberdil Muhammed tarafından Mozdok’a yapılan bir saldırı sırasında esir alındı. Altı yıl sonra, 1846’da, Şamil ile gönüllü olarak evlendi, İslam’ı kabul ederek Şuanat adını aldı. Tarihi kaynaklara göre, Şamil’in en sevdiği eşi oldu. İki oğulları ve beş kızları oldu, ancak sadece Sapiyat adındaki kızı hayatta kaldı. 1913 yılında *Russkoe Slovo* gazetesi, Stavropol Müzesi’ne Anna Ulukhanova’nın bir portresinin bağışlandığını ve üzerinde şu yazının yer aldığını bildirdi: “Mozdok Ermeni’si Lukhanov’un varisi, 1845’te Çerkesler tarafından esir alındı ve Kafkas’ın Müslüman imparatoru Şamil’in eşiydi.” Şuanat’ın varlığı, Ermeniler ile diğer Kafkas halkları arasındaki tarihi bağları vurgular. Kafkas Savaşı sırasında Ermenilerin, Rus İmparatorluğu’nun tebaası olarak, genellikle Rus ordusunda hizmet verdikleri veya Osmanlı İmparatorluğu’na karşı çıkarlarını gözeterek Rus güçlerini destekledikleri bilinmektedir. Rus ordusunun Ermeni teğmen generali Ivan (Hovhannes) Davidovich Lazarev, Kafkas dağlılarının lideri Şamil’i esir almasıyla ünlüdür. Teslim olmadan önce Şamil, teslim şartlarını görüşmek için bizzat Ivan Lazarev’i Gunib’e çağırdı ve ona teslim oldu.

Şamil’in Ermenistan ve Ermenilerle ilişkisi karmaşıktı. Rusya’ya karşı mücadelesi, Kafkas’taki Rus etkisini geçici olarak zayıflattı ve bu, Rus kontrolü altındaki Ermeni nüfusu dolaylı olarak etkiledi. Şamil’in eylemleri, Kafkas halklarının kendi kaderini tayin etme isteklerine dikkat çekti ve bu, Ermeni ulusal kurtuluş hareketleriyle benzerlikler taşıyordu. Ancak İslam’a dayalı dini ideolojisi, Ermeni nüfusun Hristiyan olması nedeniyle bazen Ermenilerle çelişkiler yarattı.

—


7 июля 1797 йисуз Дагъустаналъул Гимри кIватIалъ Имам Шамиль гьавуна, гIурус империялда жаниб гьабурав чи, Шималияб Кавказалъул имам (1834–1859). Гьесул гIамал ва гIурус империялда жаниб гьарулъи гьабуна Армениялъул ва армен халкъалъул тарихалдаса, Кавказалъул регионалъул сиясаталъул муги гьабиялда.

Шамильлъул армениялъул бичIчIи
Имам Шамиль гьанбахъ гIемер бичIчIиялъ гьоркьов вугев, гьебгоги армениялъул Анна Ивановна Улуханова (Анна Луханова), Моздокалъул армени. 1840 йисуз гьес Моздокалда гьабурав гьарулъи кьуна Шамильлъул наиб Ахбердил МухIаммад. Къубгун йисала, 1846 йисуз, гьес Шамильлъул бичIчIиялъул гьоркьов вугев, ислам кьабул гьабуна ва Шуайнат цIар кьуна. Тарихалъул мачIахъазда гьес Шамильлъул гIатIияб бичIчIи хьана. Гьабалда бигьа кIиялъул бигьа ва гьарун бичIчIиялъул бигьа гьавуна, гьезулъги Сапият цIар гьабурав бичIчIи тIами вугев. 1913 йисуз «Русское слово» газеталда хъвал гьабуна, гьес Ставропольалъул музейда Анна Улухановалъул портрет кьуна, гьебги: «Моздокалъул армени Лухановалъул гIакълу, 1845 йисуз черкесазда кьей гьабуна ва Кавказалъул магьдиялъул император Шамильлъул бичIчIи вугев». Шуайнаталъул гьавуни арменалъул ва Кавказалъул гIемер халкъазул тарихалъул гIайиб гьабуна. Бихьизарун гьабуна, Кавказалъул гьарулъи кьезул, арменал, гIурус империялъул хIукм гьабулеб гIадабазда, гIемераб хIалалда гIурусалъул армиялда хIизмат гьабуна ва гIурусалъул кьучI гьабуна, Осман империялъул жаниб хIамият гьабулеб гIадабазда хIисаб гьабуна. ГIурусалъул армиялъул армени генерал-лейтенант Иван (Гьовгьаннес) Давидович Лазарев бихьизарун гьабуна гьес Кавказалъул гIурусалъул лидер Шамиль кьей гьабуна. Кьей гьабуралъул кьезул Шамиль буссина Лазарев Гунибалда кьей гьабуралъул гIайибазда хIадур гьабуна ва гьес кьей гьабуна.

Шамильлъул Армениялъул ва арменалъул гIайиб кIудияб вугев. Гьесул гIурусалда жаниб гьарулъи гьабуна Кавказалда гIурусалъул гIайиб гьечIчIого гьабуна, гьебги гIурусалъул хIукм гьабулеб арменалъул халкъалда гIайиб гьабуна. Шамильлъул гIамал гьабуна Кавказалъул халкъазул гIадал гьабуралъул гIайибазда хIисаб гьабуна, гьебги арменалъул милли-рахъулъи гьаракатазда гьоркьов вугев. Амма гьесул динияб идеология, исламалда хIисаб гьабулеб, гIемераб хIалалда арменалъул, хIурусалъул халкъ вугев гьаб, гIайиб гьабуна.

2014 թվականի հուլիսի 7-ին Թբիլիսիում մահացել է Էդուարդ Ամբրոսիի Շևարդնաձեն, խորհրդային և վրաց պետական ու քաղաքական գործիչ, Վրաստանի Հանրապետության երկրորդ նախագահ (1995-2003):

Նրա քաղաքական գործունեությունն էական ազդեցություն է ունեցել  հայ-վրացական հարաբերությունների զարգացման և Հարավային Կովկասի տարածաշրջանային կայունության խթանման գործում: 

Էդուարդ Շևարդնաձեն ծնվել է 1928 թվականի հունվարի 25-ին Վրաստանի ԽՍՀ Գուրջաանի շրջանի Մամաթի գյուղում: Ավարտել է Թբիլիսիի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետը: Նա բարձրացել է կոմունիստական կուսակցության շարքերում՝ 1972-1985 թվականներին եղել է Վրաստանի ԽՍՀ կոմունիստական կուսակցության կենտրոնական կոմիտեի առաջին քարտուղար, իսկ 1985-1990 թվականներին՝ ԽՍՀՄ արտաքին գործերի նախարար Միխայիլ Գորբաչովի ղեկավարությամբ: 1992 թվականին նա վերադարձել է Վրաստան՝ դառնալով պետության ղեկավար, իսկ 1995-2003 թվականներին եղել է Վրաստանի նախագահ: 

Շևարդնաձեի քաղաքական գործունեությունը նպաստել է հայ-վրացական հարաբերությունների ամրապնդմանը: Նրա նախագահության ընթացքում Հայաստանն ու Վրաստանը համագործակցել են տնտեսական, քաղաքական և մշակութային ոլորտներում, ինչը կարևոր էր Հարավային Կովկասի կայունության համար: Նա աջակցել է Վրաստանի հայ համայնքի, հատկապես Ջավախքում բնակվող հայերի շահերին՝ խթանելով հայկական մշակութային ժառանգության պահպանումը և հայ-վրացական համագործակցության զարգացումը: Որպես ԽՍՀՄ արտաքին գործերի նախարար՝ Շևարդնաձեն կարևոր դեր է խաղացել «պերեստրոյկայի» ժամանակաշրջանի ԽՍՀՄ արտաքին քաղաքականության մեջ՝ նպաստելով Հայաստանի միջազգային դիրքերի ամրապնդմանը: 

Քննադատները նշում են, որ Շևարդնաձեի ղեկավարությունը Վրաստանում բախվել է մարտահրավերների, ներառյալ տնտեսական դժվարություններն ու քաղաքական անկայունությունը, որոնք ազդել են նաև հայ համայնքի վրա: Այդուհանդերձ, նրա ջանքերը հայ-վրացական բարեկամության ամրապնդման գործում անգնահատելի են: Էդուարդ Շևարդնաձեի ժառանգությունը շարունակում է մնալ հայ-վրացական հարաբերությունների պատմության կարևոր մաս՝ ընդգծելով նրա դերը տարածաշրջանային համագործակցության խթանման գործում: 

**
7 июля 2014 года в Тбилиси скончался Эдуард Амвросиевич Шеварднадзе, советский и грузинский политический и государственный деятель, второй президент Грузии (1995-2003), его политическая деятельность оказала значительное влияние  в развитии армяно-грузинских отношений и содействии региональной стабильности на Южном Кавказе. 

Эдуард Шеварднадзе родился 25 января 1928 года в селе Мамати Гурджаанского района Грузинской ССР. Он окончил исторический факультет Тбилисского государственного университета. Восходя по партийной линии, он занимал пост первого секретаря ЦК Коммунистической партии Грузинской ССР в 1972–1985 годах, а в 1985–1990 годах был министром иностранных дел СССР при Михаиле Горбачёве. В 1992 году он вернулся в Грузию, став главой государства, а с 1995 по 2003 год был президентом Грузии. 

Политическая деятельность Шеварднадзе способствовала укреплению армяно-грузинских отношений. В период его президентства Армения и Грузия сотрудничали в экономической, политической и культурной сферах, что было важно для стабильности Южного Кавказа. Он поддерживал интересы армянской общины Грузии, особенно в регионе Джавахети, где армяне составляют значительную часть населения, способствуя сохранению армянского культурного наследия и развитию армяно-грузинского сотрудничества. В качестве министра иностранных дел СССР Шеварднадзе сыграл ключевую роль в формировании внешней политики СССР в период «перестройки», что укрепило международные позиции Армении. 

Критики отмечают, что руководство Шеварднадзе в Грузии столкнулось с вызовами, включая экономические трудности и политическую нестабильность, которые также затронули армянскую общину. Тем не менее, его усилия по укреплению армяно-грузинской дружбы неоценимы. Наследие Эдуарда Шеварднадзе остаётся важной частью истории армяно-грузинских отношений, подчёркивая его роль в содействии региональному сотрудничеству. 

**
On July 7, 2014, in Tbilisi, Eduard Amvrosiyevich Shevardnadze passed away, a Soviet and Georgian political and state figure, the second president of Georgia (1995-200)  his political activities significantly impacted the Armenian people and Armenia, particularly in fostering Armenian-Georgian relations and promoting regional stability in the South Caucasus. 

Eduard Shevardnadze was born on January 25, 1928, in the village of Mamati, Gurjaani District, Georgian SSR. He graduated from the history faculty of Tbilisi State University. Rising through the ranks of the Communist Party, he served as the First Secretary of the Central Committee of the Communist Party of the Georgian SSR from 1972 to 1985 and as the USSR Minister of Foreign Affairs under Mikhail Gorbachev from 1985 to 1990. In 1992, he returned to Georgia as head of state and served as president from 1995 to 2003. 

Shevardnadze’s political efforts strengthened Armenian-Georgian relations. During his presidency, Armenia and Georgia collaborated in economic, political, and cultural spheres, which was crucial for the stability of the South Caucasus. He supported the interests of Georgia’s Armenian community, particularly in the Javakheti region, where Armenians form a significant portion of the population, promoting the preservation of Armenian cultural heritage and the development of Armenian-Georgian cooperation. As the USSR Foreign Minister, Shevardnadze played a key role in shaping Soviet foreign policy during perestroika, contributing to the strengthening of Armenia’s international standing. 

Critics note that Shevardnadze’s leadership in Georgia faced challenges, including economic difficulties and political instability, which also affected the Armenian community. Nevertheless, his efforts to foster Armenian-Georgian friendship are invaluable. Eduard Shevardnadze’s legacy remains a vital part of the history of Armenian-Georgian relations, highlighting his role in promoting regional cooperation. 

**
2014 წლის 7 ივლისს თბილისში გარდაიცვალა ედუარდ ამბროსის ძე შევარდნაძე, საბჭოთა და ქართველი პოლიტიკური და სახელმწიფო მოღვაწე, საქართველოს მე-2 პრეზიდენტი (1995-2003). მიუხედავად იმისა, რომ შევარდნაძე ეთნიკურად სომეხი არ იყო, მისმა პოლიტიკურმა საქმიანობამ მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა სომხეთისა და სომეხი ხალხის ისტორიაზე, განსაკუთრებით სომხეთ-საქართველოს ურთიერთობების განვითარებასა და სამხრეთ კავკასიის რეგიონის სტაბილურობის ხელშეწყობაში. 

ედუარდ შევარდნაძე დაიბადა 1928 წლის 25 იანვარს საქართველოს სსრ-ის გურჯაანის რაიონის სოფელ მამათში. მან დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტი. კომუნისტური პარტიის რიგებში აღზევებით, ის 1972-1985 წლებში იყო საქართველოს სსრ-ის კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის პირველი მდივანი, ხოლო 1985-1990 წლებში – სსრკ-ის საგარეო საქმეთა მინისტრი მიხეილ გორბაჩოვის ხელმძღვანელობით. 1992 წელს ის დაბრუნდა საქართველოში, გახდა სახელმწიფოს მეთაური, ხოლო 1995-2003 წლებში იყო საქართველოს პრეზიდენტი. 

შევარდნაძის პოლიტიკურმა საქმიანობამ ხელი შეუწყო სომხეთ-საქართველოს ურთიერთობების გაძლიერებას. მისი პრეზიდენტობის დროს ორივე ქვეყანა თანამშრომლობდა ეკონომიკურ, პოლიტიკურ და კულტურულ სფეროებში, რაც მნიშვნელოვანი იყო სამხრეთ კავკასიის სტაბილურობისთვის. მან მხარი დაუჭირა საქართველოში სომხური თემის ინტერესებს, განსაკუთრებით ჯავახეთის რეგიონში, სადაც სომხები მოსახლეობის მნიშვნელოვან ნაწილს წარმოადგენენ, რაც ხელს უწყობდა სომხური კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნებასა და სომხურ-ქართული თანამშრომლობის განვითარებას. როგორც სსრკ-ის საგარეო საქმეთა მინისტრმა, შევარდნაძემ მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა “პერესტროიკის” პერიოდის საგარეო პოლიტიკის ფორმირებაში, რამაც გააძლიერა სომხეთის საერთაშორისო პოზიციები. 

კრიტიკოსები აღნიშნავენ, რომ შევარდნაძის მმართველობა საქართველოში შეეჯახა გამოწვევებს, მათ შორის ეკონომიკურ სირთულეებსა და პოლიტიკურ არასტაბილურობას, რამაც გავლენა მოახდინა სომხურ თემზეც. მიუხედავად ამისა, მისი ძალისხმევა სომხურ-ქართული მეგობრობის განმტკიცებისთვის ფასდაუდებელია. ედუარდ შევარდნაძის მემკვიდრეობა რჩება სომხურ-ქართული ურთიერთობების ისტორიის მნიშვნელოვან ნაწილად, რაც ხაზს უსვამს მის როლს რეგიონული თანამშრომლობის ხელშეწყობაში.

2000 թվականի հունիսի 10-ին Դամասկոսում (Սիրիա) մահացավ Հաֆեզ ալ-Ասադը՝ Սիրիայի Հանրապետության նախագահ (1971–2000), ռազմական և քաղաքական գործիչ, Բաաս կուսակցության առաջնորդ։

Նրա կառավարման ընթացքում Սիրիան դարձավ տարածաշրջանային կարևոր խաղացող, իսկ հայ համայնքը, որը դարեր շարունակ բնակվել է Սիրիայում, զգալի դեր խաղաց երկրի մշակութային և տնտեսական կյանքում: Հաֆեզ ալ-Ասադի վերաբերմունքը հայերի նկատմամբ և նրա քաղաքականությունը հայ համայնքի հանդեպ արտացոլում էին նրա ավելի լայն կրոնական և էթնիկ քաղաքականությունը: 
Հաֆեզ ալ-Ասադը ծնվել է ալավիական ընտանիքում, Կալբիյա ցեղին պատկանող Նաիսա Շալիշի և Ալի Սուլեյման ալ-Ասադի ընտանիքում: Նա ընտանիքի 11 երեխաներից իններորդն էր և երկրորդ ամուսնությունից չորրորդ որդին: Նրա հայրը, որին տեղացիները սկզբում անվանում էին «Ալ-Վահիշ» (վայրի գազան), 1927 թվականին ընտանիքի ազգանունը փոխել է «Ալ-Ասադ» (առյուծ): Հաֆեզը կրթություն է ստացել Լաթաքիայի դպրոցում, որտեղ, չնայած ալավիական ծագման պատճառով կրոնական խտրականությանը, նա ցուցաբերել է բարձր առաջադիմություն: 1946 թվականին նա միացել է Բաաս կուսակցությանը, իսկ 1955 թվականին ավարտել է Հալեպի ռազմաօդային ուժերի քոլեջը՝ դառնալով ռազմական օդաչու: Նա հետագայում վերապատրաստվել է ԽՍՀՄ-ում՝ Ղրղզստանի Կանտ քաղաքում, որտեղ նաև սովորել է ռուսերեն: 
1960-ականներին Հաֆեզ ալ-Ասադը առանցքային դեր է խաղացել Բաաս կուսակցության ներսում: 1966 թվականին նա դարձել է Սիրիայի պաշտպանության նախարար, իսկ 1970 թվականին, անարյուն հեղաշրջմամբ (Հաշտարար շարժում), գրավել է իշխանությունը՝ դառնալով Սիրիայի վարչապետ, իսկ 1971 թվականին՝ նախագահ: Նրա կառավարումը բնութագրվում էր միակուսակցական համակարգով, ալավիական էլիտայի գերակայությամբ և խիստ վերահսկողությամբ: Հայ համայնքի հետ նրա փոխհարաբերությունները պետք է դիտարկել Սիրիայի կրոնական և էթնիկ փոքրամասնությունների նկատմամբ նրա ընդհանուր քաղաքականության համատեքստում: 
Հայերը Սիրիայում, հատկապես Հալեպում, Դամասկոսում և Կամիշլիում, կազմում էին լավ կազմակերպված համայնք, որը ձևավորվել էր Հայոց ցեղասպանությունից հետո: Հաֆեզ ալ-Ասադի օրոք հայերին ընդհանուր առմամբ թույլատրվում էր պահպանել իրենց մշակութային և կրոնական ինքնությունը: Նրա կրոնական քաղաքականությունը, որն ուղղված էր իսլամական տարբեր համայնքների (սուննիներ, ալավիներ, դրուզներ) միջև հավասարակշռության պահպանմանը, ընդհանուր առմամբ բարենպաստ էր նաև քրիստոնյա հայերի համար: Ի տարբերություն սուննի մեծամասնության նկատմամբ ճնշումների, որոնք երբեմն բախվում էին կոշտ հակազդեցության (օրինակ՝ 1982 թվականի Համայի ջարդը), հայերը, որպես քրիստոնյա փոքրամասնություն, համեմատաբար ավելի ազատ էին իրենց կրոնական և մշակութային գործունեության մեջ: 
Հայ համայնքը Սիրիայում պահպանում էր իր դպրոցները, եկեղեցիները և մշակութային կենտրոնները, հատկապես Հալեպում, որտեղ հայերը նշանակալի ներկայություն ունեին: Հաֆեզ ալ-Ասադի կառավարությունը, չնայած իր բռնապետական բնույթին, ընդհանուր առմամբ չէր խոչընդոտում հայ համայնքի գործունեությանը, քանի որ նրանք չէին դիտվում որպես քաղաքական սպառնալիք: Ավելին, հայերը, ինչպես նաև այլ քրիստոնյա համայնքներ, երբեմն դիտվում էին որպես ալավիական ռեժիմի դաշնակիցներ՝ սուննի ընդդիմության դեմ պայքարում: Սակայն հայերի նկատմամբ քաղաքականությունը միշտ չէ, որ եղել է միանշանակ: Որոշ հայեր, ովքեր ներգրավված էին քաղաքական ակտիվության մեջ, կարող էին բախվել ռեժիմի ճնշումներին, եթե նրանց գործողությունները ընկալվում էին որպես ընդդիմություն: 
Հաֆեզ ալ-Ասադի կառավարման ընթացքում հայ համայնքը նաև օգուտ էր քաղում Սիրիայի կայունությունից, որը նպաստում էր նրանց տնտեսական և սոցիալական զարգացմանը: Հայերը ներգրավված էին առևտրի, արհեստների և մասնագիտական գործունեության մեջ, հատկապես Հալեպում, որտեղ նրանք ունեին ծաղկող համայնք: Այնուամենայնիվ, Հաֆեզի ռեժիմի խիստ վերահսկողությունը և անվտանգության ծառայությունների ամենուրեք գործունեությունը սահմանափակում էին հայերի քաղաքական ակտիվությունը, հատկապես այնպիսի կազմակերպությունների, ինչպիսին է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը (ՀՅԴ), որը ժամանակ առ ժամանակ ընդդիմադիր դիրքեր էր ընդունում: 
Հաֆեզ ալ-Ասադի ժառանգությունը հակասական է: Նրա կառավարումը, մի կողմից, ապահովեց կայունություն և թույլ տվեց հայ համայնքին պահպանել իր մշակութային ինքնությունը, բայց մյուս կողմից՝ նրա բռնապետական ռեժիմը սահմանափակում էր քաղաքական ազատությունները: 2000 թվականին նրա մահից հետո իշխանությունը ժառանգեց նրա որդին՝ Բաշար ալ-Ասադը, որի օրոք հայ համայնքը բախվեց նոր մարտահրավերների՝ կապված Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմի հետ: Հաֆեզ ալ-Ասադի կառավարման ժամանակաշրջանը, չնայած իր բարդություններին, հայ համայնքի համար ընդհանուր առմամբ եղել է կայունության ժամանակաշրջան, որը նպաստել է նրանց մշակութային և սոցիալական կյանքի պահպանմանը: 

Хафез аль-Асад и армяне
10 июня 2000 года в Дамаске (Сирия) скончался Хафез аль-Асад — президент Сирийской Арабской Республики (1971–2000), военный и политический деятель, лидер партии Баас, родившийся 6 октября 1930 года в деревне Кардаха, провинция Латакия. При его правлении Сирия стала важным региональным игроком, а армянская община, веками проживавшая в Сирии, играла значительную роль в культурной и экономической жизни страны. Отношение Хафеза аль-Асада к армянам и его политика в их отношении отражали его более широкую религиозную и этническую политику. 
Хафез аль-Асад родился в алавитской семье, принадлежавшей к племени Калбийя, в семье Наисы Шалиш и Али Сулеймана аль-Асада. Он был девятым из 11 детей и четвёртым сыном от второго брака. Его отец, которого местные жители изначально называли «Аль-Вахиш» (дикий зверь), в 1927 году сменил фамилию на «Аль-Асад» (лев). Хафез получил образование в школе в Латакии, где, несмотря на религиозную дискриминацию из-за алавитского происхождения, показал высокую успеваемость. В 1946 году он вступил в партию Баас, а в 1955 году окончил колледж ВВС в Алеппо, став военным лётчиком. Позже он проходил стажировку в СССР, в городе Кант (Киргизия), где выучил русский язык. 
В 1960-х годах Хафез аль-Асад играл ключевую роль в партии Баас. В 1966 году он стал министром обороны Сирии, а в 1970 году, в результате бескровного переворота (Корректирующее движение), захватил власть, став премьер-министром, а в 1971 году — президентом. Его правление характеризовалось однопартийной системой, доминированием алавитской элиты и строгим контролем. Отношения с армянской общиной следует рассматривать в контексте его общей политики в отношении религиозных и этнических меньшинств. 
Армяне в Сирии, особенно в Алеппо, Дамаске и Камишли, составляли хорошо организованную общину, сформировавшуюся после Геноцида армян. При Хафезе аль-Асаде армянам в целом дозволялось сохранять свою культурную и религиозную идентичность. Его религиозная политика, направленная на поддержание баланса между различными мусульманскими общинами (сунниты, алавиты, друзы), в целом была благоприятной и для христианских армян. В отличие от суннитского большинства, которое порой сталкивалось с жёсткими репрессиями (например, резня в Хаме в 1982 году), армяне как христианское меньшинство имели относительную свободу в своей религиозной и культурной деятельности. 
Армянская община в Сирии сохраняла свои школы, церкви и культурные центры, особенно в Алеппо, где армяне имели значительное присутствие. Правительство Хафеза аль-Асада, несмотря на свой авторитарный характер, в целом не препятствовало деятельности армянской общины, поскольку они не рассматривались как политическая угроза. Более того, армяне, как и другие христианские общины, иногда воспринимались как союзники алавитского режима в противостоянии суннитской оппозиции. Однако политика в отношении армян не всегда была однозначной. Отдельные армяне, вовлечённые в политическую активность, могли сталкиваться с репрессиями режима, если их действия воспринимались как оппозиционные. 
При Хафезе аль-Асаде армянская община также извлекала выгоду из стабильности в Сирии, которая способствовала их экономическому и социальному развитию. Армяне активно участвовали в торговле, ремёслах и профессиональной деятельности, особенно в Алеппо, где у них была процветающая община. Однако строгий контроль режима и вездесущая деятельность служб безопасности ограничивали политическую активность армян, особенно таких организаций, как Армянская Революционная Федерация (АРФ), которая время от времени занимала оппозиционные позиции. 
Наследие Хафеза аль-Асада остаётся противоречивым. Его правление, с одной стороны, обеспечило стабильность и позволило армянской общине сохранять свою культурную идентичность, но с другой — ограничивало политические свободы. После его смерти в 2000 году власть унаследовал его сын Башар аль-Асад, при котором армянская община столкнулась с новыми вызовами, связанными с гражданской войной в Сирии. Период правления Хафеза аль-Асада, несмотря на его сложности, для армянской общины в целом был временем стабильности, способствовавшей сохранению их культурной и социальной жизни. 

Hafez al-Assad and the Armenians
On June 10, 2000, in Damascus, Syria, Hafez al-Assad passed away—the President of the Syrian Arab Republic (1971–2000), a military and political figure, and leader of the Ba’ath Party, born on October 6, 1930, in the village of Qardaha, Latakia Province. During his rule, Syria became a significant regional player, and the Armenian community, which has lived in Syria for centuries, played a notable role in the country’s cultural and economic life. Hafez al-Assad’s attitude toward the Armenians and his policies regarding them reflected his broader religious and ethnic policies. 
Hafez al-Assad was born into an Alawite family, part of the Kalbiyya tribe, to Na’isa Shalish and Ali Suleiman al-Assad. He was the ninth of 11 children and the fourth son from his father’s second marriage. His father, initially known locally as “Al-Wahish” (wild beast), changed the family surname to “Al-Assad” (lion) in 1927. Hafez received his education in a school in Latakia, where, despite religious discrimination due to his Alawite background, he excelled academically. In 1946, he joined the Ba’ath Party, and in 1955, he graduated from the Air Force College in Aleppo, becoming a military pilot. He later trained in the USSR in Kant, Kyrgyzstan, where he also learned Russian. 
In the 1960s, Hafez al-Assad played a pivotal role in the Ba’ath Party. In 1966, he became Syria’s Minister of Defense, and in 1970, through a bloodless coup (the Corrective Movement), he seized power, becoming Prime Minister and, in 1971, President. His rule was characterized by a one-party system, Alawite elite dominance, and strict control. His relationship with the Armenian community must be viewed in the context of his overall policy toward religious and ethnic minorities. 
The Armenians in Syria, particularly in Aleppo, Damascus, and Qamishli, formed a well-organized community, established largely after the Armenian Genocide. Under Hafez al-Assad, Armenians were generally allowed to maintain their cultural and religious identity. His religious policy, aimed at balancing various Muslim communities (Sunnis, Alawites, Druze), was generally favorable to Christian Armenians as well. Unlike the Sunni majority, which occasionally faced harsh repression (e.g., the 1982 Hama massacre), Armenians, as a Christian minority, enjoyed relative freedom in their religious and cultural activities. 
The Armenian community in Syria maintained its schools, churches, and cultural centers, particularly in Aleppo, where they had a significant presence. Hafez al-Assad’s government, despite its authoritarian nature, generally did not hinder the Armenian community’s activities, as they were not perceived as a political threat. Moreover, Armenians, along with other Christian communities, were sometimes seen as allies of the Alawite regime in its confrontation with Sunni opposition. However, the policy toward Armenians was not always straightforward. Individual Armenians involved in political activities could face regime repression if their actions were perceived as oppositional. 
During Hafez al-Assad’s rule, the Armenian community also benefited from Syria’s stability, which fostered their economic and social development. Armenians were active in trade, crafts, and professional activities, particularly in Aleppo, where they had a thriving community. However, the regime’s strict control and pervasive security services limited the political activity of Armenians, especially organizations like the Armenian Revolutionary Federation (ARF), which occasionally took oppositional stances. 
Hafez al-Assad’s legacy remains controversial. His rule, on one hand, provided stability and allowed the Armenian community to preserve its cultural identity, but on the other, it restricted political freedoms. After his death in 2000, his son Bashar al-Assad inherited power, under whom the Armenian community faced new challenges due to the Syrian Civil War. Despite its complexities, Hafez al-Assad’s era was generally a period of stability for the Armenian community, enabling the preservation of their cultural and social life.

حافظ الأسد والأرمن
السيرة الذاتية بالعربية
في 10 يونيو 2000، توفي حافظ الأسد في دمشق (سوريا)، رئيس الجمهورية العربية السورية (1971-2000)، وقائد عسكري وسياسي، وزعيم حزب البعث، وُلد في 6 أكتوبر 1930 في قرية القرداحة بمحافظة اللاذقية. خلال حكمه، أصبحت سوريا لاعبًا إقليميًا مهمًا، وكانت الجالية الأرمنية، التي عاشت في سوريا لقرون، تلعب دورًا بارزًا في الحياة الثقافية والاقتصادية للبلاد. عكست علاقة حافظ الأسد بالأرمن وسياسته تجاههم سياسته الأوسع تجاه الأقليات الدينية والعرقية. 
وُلد حافظ الأسد في عائلة علوية تنتمي إلى قبيلة الكلبية، لنعيسة شليش وعلي سليمان الأسد. كان التاسع من بين 11 طفلًا والابن الرابع من زواج والده الثاني. كان والده يُعرف محليًا في البداية بـ”الوحش”، لكنه غيّر اسم العائلة إلى “الأسد” (الأسد) في عام 1927. تلقى حافظ تعليمه في مدرسة في اللاذقية، حيث برز أكاديميًا رغم التمييز الديني بسبب أصله العلوي. انضم إلى حزب البعث في عام 1946، وتخرج من كلية القوات الجوية في حلب عام 1955 ليصبح طيارًا عسكريًا. لاحقًا، تدرب في الاتحاد السوفيتي في مدينة كانت (قيرغيزستان)، حيث تعلم اللغة الروسية أيضًا. 
في ستينيات القرن العشرين، لعب حافظ الأسد دورًا محوريًا في حزب البعث. في عام 1966، أصبح وزير الدفاع السوري، وفي عام 1970، استولى على السلطة من خلال انقلاب بدون دماء (الحركة التصحيحية)، ليصبح رئيسًا للوزراء، ثم رئيسًا في عام 1971. تميز حكمه بنظام الحزب الواحد، وهيمنة النخبة العلوية، والسيطرة الصارمة. يجب النظر إلى علاقته بالجالية الأرمنية في سياق سياسته العامة تجاه الأقليات الدينية والعرقية. 
شكّل الأرمن في سوريا، وخاصة في حلب ودمشق والقامشلي، جالية منظمة بشكل جيد، تشكلت إلى حد كبير بعد الإبادة الجماعية للأرمن. في عهد حافظ الأسد، كان يُسمح للأرمن عمومًا بالحفاظ على هويتهم الثقافية والدينية. كانت سياسته الدينية، التي تهدف إلى الحفاظ على التوازن بين الطوائف الإسلامية المختلفة (السنة، العلويون، الدروز)، مواتية بشكل عام للأرمن المسيحيين أيضًا. على عكس الأغلبية السنية، التي واجهت أحيانًا قمعًا شديدًا (مثل مجزرة حماة عام 1982)، كان للأرمن، كأقلية مسيحية، حرية نسبية في ممارسة أنشطتهم الدينية والثقافية. 
حافظت الجالية الأرمنية في سوريا على مدارسهم وكنائسهم ومراكزهم الثقافية، وخاصة في حلب، حيث كان لهم حضور كبير. لم تعيق حكومة حافظ الأسد، على الرغم من طبيعتها السلطوية، أنشطة الجالية الأرمنية بشكل عام، لأنهم لم يُعتَبروا تهديدًا سياسيًا. بل إن الأرمن، إلى جانب الطوائف المسيحية الأخرى، كانوا يُنظر إليهم أحيانًا كحلفاء للنظام العلوي في مواجهة المعارضة السنية. ومع ذلك، لم تكن السياسة تجاه الأرمن دائمًا واضحة المعالم. فقد يواجه الأرمن الأفراد المنخرطون في النشاط السياسي قمعًا من النظام إذا اعتُبرت أفعالهم معارضة. 
خلال حكم حافظ الأسد، استفادت الجالية الأرمنية أيضًا من الاستقرار في سوريا، مما ساهم في تطورهم الاقتصادي والاجتماعي. كان الأرمن نشطين في التجارة والحرف والأنشطة المهنية، وخاصة في حلب، حيث كان لهم جالية مزدهرة. ومع ذلك، فإن السيطرة الصارمة للنظام ونشاط أجهزة الأمن المنتشرة في كل مكان قيّدت النشاط السياسي للأرمن، وخاصة المنظمات مثل الاتحاد الثوري الأرمني (الطاشناق)، التي اتخذت أحيانًا مواقف معارضة. 
يظل إرث حافظ الأسد مثيرًا للجدل. من ناحية، وفر حكمه الاستقرار وسمح للجالية الأرمنية بالحفاظ على هويتها الثقافية، ولكن من ناحية أخرى، قيّد الحريات السياسية. بعد وفاته في عام 2000، ورث ابنه بشار الأسد السلطة، وواجهت الجالية الأرمنية تحديات جديدة مرتبطة بالحرب الأهلية في سوريا. على الرغم من تعقيداتها، كانت فترة حكم حافظ الأسد بشكل عام فترة استقرار للجالية الأرمنية، مما مكّنها من الحفاظ على حياتها الثقافية والاجتماعية.

Մ.թ.ա. 323 թվականի հունիսի 10/13, Բաբելոն – վախճանվել է Ալեքսանդր Մակեդոնացին, մեծն զորավար և կառավարիչ, ում գործունեությունն աննախադեպ ազդեցություն է ունեցել հայ ժողովրդի ճակատագրի վրա։

Նրա ռազմական արշավանքները, որոնք վերաձևակերպեցին հին աշխարհի քաղաքական քարտեզը, հայկական հողերին հնարավորություն ընձեռեցին ձեռք բերել փաստացի անկախություն՝ փոխելով Հայաստանի պատմական ընթացքը։
Մինչև Ալեքսանդր Մակեդոնացու դարաշրջանը՝ մ.թ.ա. 522 թվականից, Հայաստանը եղել է Աքեմենյան Պարսկաստանի կայսրության մաս։ Սակայն մ.թ.ա. 331 թվականին, երբ Ալեքսանդրի զորքերը ջախջախիչ հաղթանակ տարան պարսիկների նկատմամբ Գավգամելայի ճակատամարտում, հայկական հողերը սկսեցին ձեռք բերել փաստացի անկախություն։ Հայաստանի հարավային շրջանների կառավարիչները ձևականորեն ընդունեցին Ալեքսանդրի իշխանությունը, սակայն նրա զորքերը երբեք չմտան Հայաստանի տարածք։ Նույն թվականին Հայաստանի սատրապ Երվանդ II-ը, օգտվելով Պարսկաստանի պարտությունից, իրեն հռչակեց թագավոր՝ դնելով Հայաստանի անկախ թագավորության հիմքը։
Հայաստանը, թեև ձևականորեն համարվում էր մակեդոնական տիրապետության մաս, իրականում մնաց Ալեքսանդրի ռազմական արշավանքներից դուրս և չենթարկվեց նրա կամ նրա ժառանգների կողմից։ Երվանդ II-ի կողմից հիմնված թագավորությունը դարձավ Հայաստանի պատմության կարևոր փուլ՝ վերականգնելով երկրի ինքնիշխանությունը։ Այս ժամանակաշրջանը նշանավորվեց հայկական պետականության ամրապնդմամբ, ինչը հիմք դրեց հետագա Երվանդյան թագավորության զարգացման համար։
Ալեքսանդր Մակեդոնացու կյանքը և նրա աննախադեպ արշավանքները վերաձևակերպեցին ոչ միայն հայ ժողովրդի, այլև ամբողջ հին աշխարհի պատմությունը։ Նրա կայսրությունը, թեև կարճատև էր, բացեց նոր հնարավորություններ հայկական պետականության համար, և նրա ժառանգությունը շարունակում է մնալ պատմության ամենակարևոր էջերից մեկը։ Իր մահից հետո՝ մ.թ.ա. 323 թվականին, Ալեքսանդրի ստեղծած կայսրությունը սկսեց մասնատվել, սակայն Հայաստանի համար նրա ժամանակաշրջանը դարձավ անկախության և ինքնիշխանության վերականգնման խորհրդանիշ։

Наследие Великого Завоевателя
10/13 июня 323 года до н. э., Вавилон – скончался Александр Македонский, выдающийся полководец и правитель, чья деятельность оказала огромное влияние на судьбу армянского народа. Его военные кампании, изменившие политическую карту древнего мира, предоставили армянским землям возможность обрести фактическую независимость, кардинально изменив исторический путь Армении.
До эпохи Александра Македонского, с 522 года до н. э., Армения входила в состав Персидской империи Ахеменидов. Однако в 331 году до н. э., после сокрушительных побед македонских войск над персами в битве при Гавгамелах, армянские земли оказались в положении фактической независимости. Правители Южной Армении формально признали власть Александра, но его войска никогда не вступали на территорию Армении. В том же году сатрап Армении Ерванд II, воспользовавшись поражением Персии, провозгласил себя царём, заложив основу для независимого Армянского царства.
Хотя Армения номинально считалась частью македонской империи, на деле она осталась в стороне от военных кампаний Александра и не была покорена ни им, ни его преемниками. Провозглашение Ерванда II царём в 331 году до н. э. стало поворотным моментом в истории Армении, ознаменовав начало правления династии Ервандидов, которые фактически управляли страной как независимые правители. Этот период стал важным этапом в укреплении армянской государственности, заложив фундамент для дальнейшего развития царства.
Жизнь и беспрецедентные походы Александра Македонского изменили не только судьбу армян, но и весь древний мир. Его империя, хотя и оказалась недолговечной, открыла новые возможности для армянской государственности. После его смерти в 323 году до н. э. созданная им империя начала распадаться, но для Армении его эпоха стала символом восстановления независимости и суверенитета. Наследие Александра остаётся одной из ключевых страниц мировой истории, а его влияние на армянскую историю подчёркивает его роль как фигуры, изменившей ход времени.

Legacy of a World-Conquering Commander
June 10/13, 323 BCE, Babylon – Alexander the Great passed away, a legendary ruler and military commander whose actions profoundly shaped the destiny of the Armenian people. His campaigns, which redrew the political map of the ancient world, granted Armenian lands de facto independence, fundamentally altering the course of Armenian history.
Prior to Alexander’s era, from 522 BCE, Armenia was part of the Achaemenid Persian Empire. However, in 331 BCE, following the crushing victories of Macedonian forces over the Persians in the Battle of Gaugamela, Armenian territories gained practical independence. The rulers of Southern Armenia formally acknowledged Alexander’s authority, but his troops never set foot on Armenian soil. In the same year, seizing the opportunity presented by Persia’s defeat, the satrap of Armenia, Orontes II (Yervand II), declared himself king, laying the foundation for an independent Armenian kingdom.
Although Armenia was nominally annexed by the Macedonians, it remained outside the scope of Alexander’s military campaigns and was never subdued by him or his successors. The proclamation of Orontes II as king in 331 BCE marked a pivotal moment in Armenian history, ushering in the rule of the Orontid dynasty, who governed as de facto independent rulers. This period became a crucial phase in the strengthening of Armenian statehood, setting the stage for the further development of the Armenian kingdom.
Alexander the Great’s life and unprecedented campaigns reshaped not only the fate of the Armenians but the entire ancient world. His empire, though short-lived, opened new opportunities for Armenian sovereignty. After his death in 323 BCE, his empire began to fragment, but for Armenia, his era symbolized the restoration of independence and self-governance. Alexander’s legacy remains one of the most significant chapters in world history, and his impact on Armenian history underscores his role as a transformative figure who altered the course of time.

ارث فرمانده فاتح جهان
فارسی
10/13 ژوئن 323 پیش از میلاد، بابل – الکساندر کبیر درگذشت، فرمانروا و سردار افسانه‌ای که اقداماتش تأثیر عمیقی بر سرنوشت مردم ارمنی گذاشت. لشکرکشی‌های او که نقشه سیاسی جهان باستان را بازطراحی کرد، به سرزمین‌های ارمنی امکان استقلال واقعی بخشید و مسیر تاریخ ارمنستان را به طور اساسی تغییر داد.
پیش از دوران الکساندر، از سال 522 پیش از میلاد، ارمنستان بخشی از امپراتوری هخامنشی پارسی بود. با این حال، در سال 331 پیش از میلاد، پس از پیروزی‌های خردکننده نیروهای مقدونی بر پارسیان در نبرد گوگامل، سرزمین‌های ارمنی به موقعیت استقلال واقعی دست یافتند. حاکمان ارمنستان جنوبی به طور رسمی اقتدار الکساندر را پذیرفتند، اما نیروهای او هرگز وارد خاک ارمنستان نشدند. در همان سال، یرواند دوم، ساتراپ ارمنستان، با بهره‌گیری از شکست پارسیان، خود را پادشاه اعلام کرد و پایه‌های پادشاهی مستقل ارمنستان را بنیان نهاد.
اگرچه ارمنستان به طور اسمی ضمیمه امپراتوری مقدونی شده بود، اما در واقع از لشکرکشی‌های نظامی الکساندر در امان ماند و نه توسط او و نه توسط جانشینانش فتح نشد. اعلام پادشاهی یرواند دوم در سال 331 پیش از میلاد لحظه‌ای تعیین‌کننده در تاریخ ارمنستان بود که آغاز سلطنت سلسله یرواندیان را رقم زد، کسانی که عملاً به عنوان حاکمان مستقل بر این سرزمین حکومت کردند. این دوره مرحله‌ای حیاتی در تقویت دولت‌داری ارمنی بود و پایه‌ای برای توسعه بیشتر پادشاهی ارمنستان فراهم کرد.
زندگی و لشکرکشی‌های بی‌سابقه الکساندر کبیر نه تنها سرنوشت ارمنیان، بلکه کل جهان باستان را تغییر داد. امپراتوری او، هرچند کوتاه‌مدت بود، فرصت‌های جدیدی برای استقلال ارمنستان ایجاد کرد. پس از مرگ او در سال 323 پیش از میلاد، امپراتوری‌اش شروع به تجزیه کرد، اما برای ارمنستان، دوران او نمادی از بازسازی استقلال و خودمختاری شد. میراث الکساندر یکی از مهم‌ترین صفحات تاریخ جهان باقی مانده و تأثیر او بر تاریخ ارمنستان نقش او را به عنوان شخصیتی تحول‌آفرین که مسیر زمان را تغییر داد، برجسته می‌کند.
Dünya Fatihi’nin Mirası
Türkçe
M.Ö. 10/13 Haziran 323, Babil – Büyük İskender hayata veda etti, Ermeni halkının kaderini derinden etkileyen efsanevi bir hükümdar ve komutan. Onun fetih seferleri, antik dünyanın siyasi haritasını yeniden şekillendirdi ve Ermeni topraklarına fiili bağımsızlık kazandırarak Ermenistan’ın tarihsel yolunu kökten değiştirdi.
İskender’in döneminden önce, M.Ö. 522’den itibaren Ermenistan, Ahameniş Pers İmparatorluğu’nun bir parçasıydı. Ancak M.Ö. 331’de, Makedon ordularının Perslere karşı Gaugamela Savaşı’nda ezici zaferler kazanmasının ardından, Ermeni toprakları fiili bağımsızlık konumuna ulaştı. Güney Ermenistan’ın yöneticileri resmi olarak İskender’in otoritesini tanıdı, ancak onun orduları hiçbir zaman Ermenistan topraklarına girmedi. Aynı yıl, Ermenistan satrabı II. Yervand, Perslerin yenilgisinden faydalanarak kendini kral ilan etti ve bağımsız Ermeni krallığının temellerini attı.
Ermenistan, nominal olarak Makedon imparatorluğunun bir parçası sayılmış olsa da, gerçekte İskender’in askeri seferlerinin dışında kaldı ve ne kendisi ne de halefleri tarafından fethedildi. II. Yervand’ın M.Ö. 331’de kral ilan edilmesi, Ermenistan tarihinde dönüm noktası oldu ve fiilen bağımsız hükümdarlar olarak yöneten Yervandid hanedanının başlangıcını işaret etti. Bu dönem, Ermeni devletinin güçlendirilmesinde önemli bir aşama oldu ve Ermeni krallığının daha fazla gelişimi için zemin hazırladı.
Büyük İskender’in hayatı ve benzersiz seferleri, yalnızca Ermenilerin değil, tüm antik dünyanın kaderini değiştirdi. Onun imparatorluğu kısa ömürlü olsa da, Ermeni egemenliği için yeni fırsatlar açtı. M.Ö. 323’teki ölümünden sonra imparatorluğu parçalanmaya başladı, ancak Ermenistan için onun dönemi, bağımsızlık ve özerkliğin yeniden inşasının sembolü oldu. İskender’in mirası, dünya tarihinin en önemli sayfalarından biri olmaya devam ediyor ve Ermeni tarihindeki etkisi, onun zamanın akışını değiştiren dönüştürücü bir figür olarak rolünü vurguluyor.