Նապոլեոն և Հայերը. Դաշինք Փառքի և Գաղտնիքների Դաշտում

1769 թվականի օգոստոսի 15-ին Կորսիկայի Այաչչո քաղաքում ծնվել է Նապոլեոն I Բոնապարտը: Նրա անունը դարձավ փառքի խորհրդանիշ, իսկ նրա ճակատագիրը փոխեց պատմության ընթացքը:

Հայերը, որոնց հետ նա հանդիպեց իր արշավանքների ընթացքում, դարձան նրա դաշնակիցները, մարտիկները և գաղտնի գործակալները: 
Եգիպտոսի արշավանքի ժամանակ (1798–1799) Կահիրեի հայ համայնքը՝ առևտրականներ, որոնք վերահսկում էին շուկաների գաղտնիքները, օգնեց Նապոլեոնին՝ տրամադրելով հետախուզական տեղեկություններ և ռեսուրսներ: Ռուստամ Ունանյանը՝ հայ մամլուքը, դարձավ նրա անբաժան թիկնապահը: Մեծ բանակի կազմում հայ մամլուքները, որոնք կոչվում էին «Հայկական բռունցք», կռվում էին Աուստերլիցի և Վաթերլոոյի ճակատամարտերում: Նապոլեոնը խոստանում էր հայերին ինքնավարություն՝ Օսմանյան կայսրությունը թուլացնելու համար, և նրանց գործակալները, ինչպես վանական Դավուդը, տեղեկություններ էին հավաքում Թուրքիայում և Պարսկաստանում: 1808 թվականին նա պաշտպանեց Վենետիկի Մխիթարյան միաբանությունը, իսկ գիտնական Սերբեդին առաջարկեց պաշտոն Փարիզում: 1812 թվականին Ռուսաստանի արշավանքի ժամանակ հայերը բաժանվեցին. մի մասը ողջունեց նրա մամլուքներին Մոսկվայում, իսկ մյուսները, ինչպես գեներալ Ֆեոդոր Ախվերդովը, կռվեցին նրա դեմ: Նապոլեոնի հաշվենակտիվի մասին փաստաթուղթը պահվում է Երևանի գրականության և արվեստի թանգարանում: Թեև 2014 թվականի ցուցահանդեսը ենթադրում էր, որ Նապոլեոնը կարող էր հայկական արմատներ ունենալ, սակայն դա մնում է առասպել:

Русский (Russian)

(Наполеон и армяне: Союз на поле славы и тайн)

15 августа 1769 года в Аяччо, Корсика, родился Наполеон I Бонапарт. Его имя стало синонимом славы, а судьба изменила ход истории. Армяне, встреченные им в походах, стали его союзниками, воинами и тайными агентами. 
В Египетской кампании (1798–1799) каирские армяне, влиятельные торговцы, помогали Наполеону, снабжая разведданными и ресурсами. Рустам Унанян, армянин-мамелюк, стал его верным телохранителем. В Великой армии армянские мамелюки, прозванные «Армянским кулаком», сражались при Аустерлице и Ватерлоо. Наполеон сулил армянам автономию, чтобы ослабить Османскую империю, а их агенты, включая монаха Давуда, собирали сведения в Турции и Персии. В 1808 году он защитил армянских Мхитаристов в Венеции и предложил ученому Сербеда пост в Париже. В 1812 году, во время Русского похода, одни армяне встречали его мамелюков в Москве, другие, как генерал Федор Ахвердов, бились против него. Копия акта об отречении Наполеона (1814) хранится в Ереванском музее литературы и искусства. Выставка 2014 года намекала на армянское происхождение Наполеона, но это остается легендой.

**Français (French)

Napoléon et les Arméniens : Une alliance tissée d’éclat et de secrets

Le 15 août 1769, à Ajaccio, en Corse, naît Napoléon I Bonaparte. Son nom devint synonyme de gloire, son destin bouleversa l’histoire. Les Arméniens, croisés lors de ses campagnes, furent ses alliés, ses guerriers et ses agents secrets. 
Lors de la campagne d’Égypte (1798–1799), la communauté arménienne du Caire, influente dans le commerce, soutint Napoléon en lui fournissant renseignements et ressources. Roustam Ounanian, un Arménien mamelouk, devint son garde du corps fidèle. Dans la Grande Armée, les mamelouks arméniens, surnommés le « Poing arménien », combattirent à Austerlitz et Waterloo. Napoléon promettait l’autonomie aux Arméniens pour affaiblir l’Empire ottoman, et leurs agents, comme le moine Davoud, collectaient des informations en Turquie et en Perse. En 1808, il protégea les Mechitaristes arméniens à Venise et offrit un poste à Paris au savant Serbed. En 1812, lors de la campagne de Russie, certains Arméniens accueillirent ses mamelouks à Moscou, tandis que d’autres, comme le général Fiodor Akhverdov, combattaient contre lui. Une copie de l’acte d’abdication de Napoléon (1814) est conservée au musée de la littérature et des arts d’Erevan. Une exposition en 2014 suggéra des origines arméniennes de Napoléon, mais cela reste une légende.

**English

Napoleon and the Armenians: A Saga of Swords and Secrets

On August 15, 1769, in Ajaccio, Corsica, Napoleon I Bonaparte was born. His name became a symbol of glory, his fate reshaped history. The Armenians he encountered during his campaigns became his allies, warriors, and covert agents. 
During the Egyptian campaign (1798–1799), Cairo’s Armenian community, influential in trade, aided Napoleon with intelligence and resources. Rustam Unanian, an Armenian Mamluk, became his steadfast bodyguard. In the Grande Armée, Armenian Mamluks, dubbed the “Armenian Fist,” fought at Austerlitz and Waterloo. Napoleon promised the Armenians autonomy to weaken the Ottoman Empire, with their agents, like the monk Davoud, gathering intelligence in Turkey and Persia. In 1808, he protected the Armenian Mechitarists in Venice and offered scholar Serbed a position in Paris. In 1812, during the Russian campaign, some Armenians welcomed his Mamluks in Moscow, while others, like General Fyodor Akhverdov, fought against him. A copy of Napoleon’s abdication (1814) is preserved in Yerevan’s Museum of Literature and Art. A 2014 exhibition hinted at Napoleon’s Armenian roots, but this remains a myth.

—