Արթուր (Արտաշես) Գրիգորի Գրիգորյանը ծնվել է 1958 թվականի հուլիսի 31-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ: Նա հայ կոմպոզիտոր, երգիչ և Հայաստանի ժողովրդական արտիստ (2011) էր: Իր կարիերայի ընթացքում նա հիմնադրել է Հայաստանի երգի պետական թատրոնը և եղել դրա գեղարվեստական ղեկավարը՝ մեծ ներդրում ունենալով հայ երաժշտության և մշակույթի զարգացման գործում:

Արթուր Գրիգորյանը երաժշտական կրթությունը սկսել է Երևանի Տիգրան Չուխաճյանի անվան երաժշտական դպրոցում՝ սովորելով դաշնամուրի, ապա կոմպոզիցիայի բաժնում: 1975-1979 թվականներին նա կրթությունը շարունակել է Երևանի Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարանում: 1981-1983 թվականներին և 1987 թվականից նա դասավանդել է «Հայհամերգ» էստրադային ստուդիայում, որտեղ նպաստել է երիտասարդ երաժիշտների կրթությանը: 1983-1984 թվականներին աշխատել է Գեղագիտության ազգային կենտրոնում, իսկ 1984-1991 թվականներին սովորել է Մոսկվայի թատերական արվեստի պետական ինստիտուտի ռեժիսուրայի ֆակուլտետում, ձեռք բերելով ռեժիսորական հմտություններ, որոնք հետագայում օգտագործել է իր բեմադրություններում: 1985-1988 թվականներին նա եղել է «Պոպուլյար» վոկալ-գործիքային անսամբլի երաժիշտ: 1992 թվականին նշանակվել է Հայաստանի Ազգային ֆիլհարմոնիկ գործակալության նախագահ, իսկ մինչև 1994 թվականը ղեկավարել է Հայաստանի պետական ջազ նվագախումբը: 1994 թվականին նա հիմնադրել է Հայաստանի երգի պետական թատրոնը, որի գեղարվեստական ղեկավարն է եղել՝ ստեղծելով բազմաթիվ երաժշտական ծրագրեր և համերգներ: 1995-1998 թվականներին եղել է Երևանի Երիտասարդական պալատի տնօրենը, իսկ 2001 թվականից՝ Հայաստանի Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի անդամ, 2009 թվականից՝ խորհրդատու:

Արթուր Գրիգորյանը հեղինակել է բազմաթիվ երաժշտական ստեղծագործություններ, ներառյալ երգեր, մանկական մյուզիքլներ, մասսայական միջոցառումներ, փառատոներ և էստրադային համերգներ: Նրա կողմից ստեղծված ծրագրերը, ինչպիսիք են «Այո», «777», «Ասուպ», «Ընծա» մրցանակաբաշխությունները, «Հենց այսպես» և «Տես» հեռուստահաղորդումները, «Կանաչ գոտի» և «Արցախի ձայներ» նախագծերը, մեծ ճանաչում են ձեռք բերել: Նա նաև նախաձեռնել է Հայաստանի «Զաքյան» ֆոնդի հովանավորչական ամենամյա հեղինակ-կատարողների մրցանակաբաշխությունը և ղեկավարել Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտի էստրադային կուրսը՝ նպաստելով երիտասարդ տաղանդների զարգացմանը:

Արթուր Գրիգորյանի ներդրումը հայ երաժշտության մեջ անգնահատելի է: Նրա աշխատանքները արտացոլում են հայկական մշակույթի խորությունը՝ համատեղելով ավանդական և ժամանակակից երաժշտական տարրեր: Նրա ղեկավարությամբ Հայաստանի երգի պետական թատրոնը դարձել է կարևոր մշակութային կենտրոն, որը միավորել է տարբեր սերունդների երաժիշտներին և արվեստագետներին:

Արթուր Գրիգորյանը պարգևատրվել է բազմաթիվ մրցանակներով, այդ թվում՝ Մովսես Խորենացու մեդալ (1996), Հայաստանի Հանրապետության արվեստի վաստակավոր գործիչ (2003), Արցախի Հանրապետության «Վաչագան Բարեպաշտ» մեդալ (2005), «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալ (2008) և Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդական արտիստի կոչում (2011):

—

### Биография на русском языке

Звезда армянской музыки

Артур (Арташес) Григорьевич Григорян родился 31 июля 1958 года в Ереване, Армянская ССР. Он был армянским композитором, певцом и народным артистом Армении (2011). В течение своей карьеры он основал Государственный театр песни Армении и был его художественным руководителем, внёс значительный вклад в развитие армянской музыки и культуры.

Артур Григорян начал музыкальное образование в Ереванской музыкальной школе имени Тиграна Чухаджяна, обучаясь по классу фортепиано, а затем композиции. В 1975–1979 годах продолжил обучение в Ереванском музыкальном училище имени Романоса Меликяна. В 1981–1983 годах и с 1987 года преподавал в эстрадной студии «Айамерг», способствуя воспитанию молодых музыкантов. В 1983–1984 годах работал в Национальном центре эстетики, а в 1984–1991 годах учился на режиссёрском факультете Государственного института театрального искусства в Москве, приобретя навыки режиссуры, которые позже использовал в своих постановках. В 1985–1988 годах был музыкантом вокально-инструментального ансамбля «Популяр». В 1992 году был назначен председателем Национального филармонического агентства Армении, а до 1994 года руководил Государственным джазовым оркестром Армении. В 1994 году он основал Государственный театр песни Армении, став его художественным руководителем и создав множество музыкальных программ и концертов. В 1995–1998 годах был директором Ереванского Дворца молодёжи, а с 2001 года — членом совета Общественной телерадиокомпании Армении, с 2009 года — её консультантом.

Артур Григорян создал множество музыкальных произведений, включая песни, детские мюзиклы, массовые мероприятия, фестивали и эстрадные концерты. Среди его проектов — премии «Айо», «777», «Асуп», «Ынза», телепередачи «Именно так» и «Тес», проекты «Зелёная зона» и «Голоса Арцаха», а также ежегодная премия авторов-исполнителей под патронажем фонда «Закиян» в Армении. Он инициировал и руководил эстрадным курсом Ереванского художественно-театрального института, способствуя развитию молодых талантов.

Вклад Артура Григоряна в армянскую музыку неоценим. Его работы отражают глубину армянской культуры, сочетая традиционные и современные музыкальные элементы. Под его руководством Государственный театр песни Армении стал важным культурным центром, объединившим музыкантов и артистов разных поколений.

Артур Григорян был удостоен множества наград, включая медаль Мовсеса Хоренаци (1996), звание заслуженного деятеля искусств Армении (2003), медаль Арцаха «Вачаган Барепашт» (2005), медаль «За заслуги перед Отечеством» 1-й степени (2008) и звание народного артиста Армении (2011).

—

### Biography in English

Star of Armenian Music

Arthur (Artashes) Grigori Grigoryan was born on July 31, 1958, in Yerevan, Armenian SSR. He was an Armenian composer, singer, and People’s Artist of Armenia (2011). Throughout his career, he founded the State Song Theatre of Armenia and served as its artistic director, making significant contributions to the development of Armenian music and culture.

Arthur Grigoryan began his musical education at the Tigran Chukhajian Music School in Yerevan, studying piano and later composition. From 1975 to 1979, he continued his studies at the Romanos Melikyan Music College in Yerevan. In 1981–1983 and from 1987, he taught at the “Hayhamerg” pop studio, contributing to the education of young musicians. In 1983–1984, he worked at the National Center for Aesthetics, and from 1984 to 1991, he studied at the directing faculty of the Moscow State Institute of Theatre Arts, acquiring directing skills that he later applied in his productions. From 1985 to 1988, he was a musician in the “Popular” vocal-instrumental ensemble. In 1992, he was appointed chairman of the National Philharmonic Agency of Armenia, and until 1994, he led the State Jazz Orchestra of Armenia. In 1994, he founded the State Song Theatre of Armenia, serving as its artistic director and creating numerous musical programs and concerts. From 1995 to 1998, he was the director of the Yerevan Youth Palace, and from 2001, he served as a member of the council of the Public Television and Radio Company of Armenia, becoming its consultant in 2009.

Arthur Grigoryan authored numerous musical works, including songs, children’s musicals, mass events, festivals, and pop concerts. His projects include the awards “Ayo,” “777,” “Asup,” and “Ynza,” the TV programs “Just Like That” and “Tes,” the initiatives “Green Zone” and “Voices of Artsakh,” and the annual singer-songwriter award under the patronage of the “Zakyan” Foundation in Armenia. He also initiated and led the pop course at the Yerevan Art and Theatre Institute, fostering the development of young talents.

Arthur Grigoryan’s contribution to Armenian music is invaluable. His works reflect the depth of Armenian culture, blending traditional and contemporary musical elements. Under his leadership, the State Song Theatre of Armenia became a vital cultural hub, uniting musicians and artists of different generations.

Arthur Grigoryan received numerous awards, including the Movses Khorenatsi Medal (1996), the title of Honored Artist of Armenia (2003), the Artsakh Republic’s “Vachagan Barepasht” Medal (2005), the “For Services to the Homeland” Medal 1st Degree (2008), and the title of People’s Artist of Armenia (2011).

Ֆազիլ Աբդուլովիչ Իսկանդերը մահացել է 2016 թվականի հուլիսի 31-ին Պերեդելկինոյում: Նա աբխազ գրող էր, արձակագիր, լրագրող, բանաստեղծ, սցենարիստ և հասարակական գործիչ: 1957 թվականից եղել է ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ:

Իսկանդերը հայտնի է իր խորաթափանց, հումորով և մարդկային ջերմությամբ լի ստեղծագործություններով, որոնք արտացոլում են Աբխազիայի մշակույթը, կովկասյան կյանքի առանձնահատկությունները և միջմշակութային փոխգործակցությունը:

Ծնվել է Սուխումում, Իսկանդերը մեծացել է բազմամշակութային միջավայրում, որտեղ խաչվում էին աբխազական, ռուսական և հայկական ազդեցությունները: Նրա հայրը՝ Աբդուլ Իսկանդերը, եղել է իրանական ծագմամբ, իսկ մայրը՝ Լեիլա Չանբան, աբխազ էր: Այս բազմազան ժառանգությունը ձևավորել է նրա աշխարհայացքը և արտացոլվել նրա գրականության մեջ: Իսկանդերը ավարտել է Մոսկվայի գրականության ինստիտուտը, ինչը նրան հնարավորություն է տվել խորացնել գրական հմտությունները և ստեղծել յուրահատուկ ոճ, որը համատեղում էր կովկասյան բանահյուսությունը, ռուսական գրական ավանդույթները և ժամանակակից մտավորական մտածողությունը:

Հայերի հետ Իսկանդերի կապը երևում է նրա ստեղծագործություններում և անձնական կյանքում: Նա ընկերություն էր անում հայ մտավորականների հետ, և նրա որոշ ստեղծագործություններում հայկական կերպարներն ու մոտիվները կարևոր դեր են խաղում: Օրինակ, նրա «Սանդրո Չեգեմից» վեպում, որը նրա ամենահայտնի աշխատանքներից է, ներկայացված են կովկասյան տարբեր ազգությունների ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ հայեր, որոնք պատկերված են ջերմությամբ և հումորով: Նրա ստեղծագործություններում հաճախ հանդիպում են հայկական կերպարներ, ինչպիսիք են հայ վաճառականները կամ գյուղացիները, որոնք խորհրդանշում են աշխատասիրություն, իմաստություն և մարդկային ջերմություն: Օրինակ, նրա «Քեռի Սանդրոն և Հազարատի ծառան» պատմվածքում ներկայացված է Ակոբ Բալյանը՝ Սուխումի լավագույն սրճեփողներից մեկը, որի սրճարանը՝ «Ակոբի մոտ», դարձել է Սուխումի խորհրդանիշ, ինչպես Բուսաբանական այգին կամ փարոսը: Իսկանդերը հաճախ էր այցելում այդ սրճարան, և Ակոբի յուրահատուկ բնավորությունը ոգեշնչել է նրան ստեղծելու այդ կերպարը: Իսկանդերի մեկ այլ պատմվածքում նկարագրվում է Լիզա անունով կերպար, ով հիանում էր կովկասյան երիտասարդներով, հատկապես հայերով՝ նրանց արտահայտիչ դիմագծերի, սև հոնքերի և սպիտակ ատամների համար: Այս կերպարները ցույց են տալիս Իսկանդերի խորը հարգանքը հայերի նկատմամբ՝ ընդգծելով նրանց յուրահատկությունն ու հմայքը:

Իսկանդերի գրականությունը ներառում է վեպեր, պատմվածքներ, բանաստեղծություններ և սցենարներ: Նրա աշխատանքները, ինչպիսիք են «Ճագարների համաստեղություն», «Կովկասի գերին» և «Սանդրո Չեգեմից», թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով և արժանացել միջազգային ճանաչման: Նա նաև գրել է սուր հոդվածներ՝ քննադատելով խորհրդային համակարգի թերությունները՝ միաժամանակ պահպանելով մարդկային արժեքների և բարոյականության հանդեպ հավատը: Հայերի հետ նրա ընկերական կապերը, հատկապես գրական և մշակութային շրջանակներում, նպաստել են նրա աշխարհայացքի ձևավորմանը և արտացոլվել նրա ստեղծագործություններում:

Ֆազիլ Իսկանդերի գրական ժառանգությունը և հայերի հետ նրա կապերը նրան դարձնում են կովկասյան և խորհրդային գրականության կարևոր դեմք, որի աշխատանքները շարունակում են ոգեշնչել ընթերցողներին ամբողջ աշխարհում:

—

### Биография на русском языке

Фазиль Абдулович Искандер скончался 31 июля 2016 года в Переделкино. Он был абхазским прозаиком, журналистом, поэтом, сценаристом и общественным деятелем, членом Союза писателей СССР с 1957 года. Искандер прославился своими проницательными, полными юмора и человеческого тепла произведениями, которые отражали культуру Абхазии, особенности кавказской жизни и межкультурное взаимодействие.

Родился в Сухуми, Искандер вырос в мультикультурной среде, где переплетались абхазские, русские и армянские влияния. Его отец, Абдул Искандер, был иранского происхождения, а мать, Лейла Чанба, — абхазкой. Эта многообразная наследственность сформировала его мировоззрение и отразилась в его литературе. Искандер окончил Литературный институт в Москве, что позволило ему углубить литературные навыки и создать уникальный стиль, сочетавший кавказский фольклор, русские литературные традиции и современную интеллектуальную мысль.

Связь Искандера с армянами проявляется как в его произведениях, так и в личной жизни. Он поддерживал дружеские отношения с армянскими интеллектуалами, и в некоторых его работах армянские персонажи и мотивы играют важную роль. Например, в его знаменитом романе «Сандро из Чегема» представлены представители разных кавказских народов, включая армян, изображенных с теплотой и юмором. В рассказе «Дядя Сандро и раб Хазарат» из этого цикла появляется Акоп Балян, один из лучших сухумских кофеваров, чья кофейня «У Акопа» стала символом Сухума, наравне с Ботаническим садом или маяком. Искандер часто бывал в этой кофейне, и своеобразный характер Акопа вдохновил его на создание этого персонажа. В другом произведении Искандер описывает Лизу, студентку, влюбчивую к кавказским юношам, особенно армянам, из-за их выразительных черт лица, черных бровей и белозубых улыбок. Эти образы подчеркивают глубокое уважение Искандера к армянам, их уникальности и обаянию. Его произведения подчеркивают красоту межэтнического сосуществования, показывая взаимодействие армян, абхазов и других народов в контексте сельской жизни Абхазии.

Литературное наследие Искандера включает романы, рассказы, стихи и сценарии. Его произведения, такие как «Созвездие Козлотура», «Кавказский пленник» и «Сандро из Чегема», переведены на множество языков и получили международное признание. Он также писал острые публицистические статьи, критиковавшие недостатки советской системы, сохраняя при этом веру в человеческие ценности и мораль. Его дружба с армянами, особенно в литературных и культурных кругах, способствовала формированию его мировоззрения и нашла отражение в его творчестве.

Литературное наследие Фазиля Искандера и его связь с армянами делают его значимой фигурой в кавказской и советской литературе, а его работы продолжают вдохновлять читателей по всему миру.

—

### Biography in English

Fazil Abdulovich Iskander passed away on July 31, 2016, in Peredelkino. He was an Abkhazian prose writer, journalist, poet, screenwriter, and public figure, a member of the USSR Writers’ Union since 1957. Iskander gained fame for his insightful, humorous, and heartfelt works that reflected Abkhazian culture, the nuances of Caucasian life, and intercultural interactions.

Born in Sukhumi, Iskander grew up in a multicultural environment where Abkhazian, Russian, and Armenian influences intertwined. His father, Abdul Iskander, was of Iranian descent, and his mother, Leila Chanba, was Abkhazian. This diverse heritage shaped his worldview and was reflected in his literature. Iskander graduated from the Moscow Literary Institute, which allowed him to refine his literary skills and develop a unique style that blended Caucasian folklore, Russian literary traditions, and contemporary intellectual thought.

Iskander’s connection with Armenians is evident in both his works and personal life. He maintained friendships with Armenian intellectuals, and Armenian characters and motifs play a significant role in some of his writings. For instance, in his renowned novel *Sandro of Chegem*, he portrays representatives of various Caucasian ethnic groups, including Armenians, with warmth and humor. In the story “Uncle Sandro and the Slave Khazarat” from this cycle, Ashot Balyan, one of Sukhumi’s finest coffee makers, appears; his café, “At Ashot’s,” became a symbol of Sukhumi, akin to the Botanical Garden or the lighthouse. Iskander was a frequent visitor to this café, and Ashot’s distinctive character inspired the creation of this figure. In another work, Iskander describes Liza, a student captivated by Caucasian youths, particularly Armenians, for their expressive features, dark brows, and bright smiles. These characters highlight Iskander’s deep respect for Armenians, emphasizing their uniqueness and charm. His works underscore the beauty of interethnic coexistence, depicting the interactions of Armenians, Abkhazians, and other peoples in the context of rural Abkhazian life.

Iskander’s literary legacy includes novels, short stories, poems, and screenplays. His works, such as *The Goatibex Constellation*, *Prisoner of the Caucasus*, and *Sandro of Chegem*, have been translated into numerous languages and earned international acclaim. He also wrote incisive essays critiquing the flaws of the Soviet system while maintaining faith in human values and morality. His friendships with Armenians, particularly in literary and cultural circles, influenced his worldview and were reflected in his creative output.

Fazil Iskander’s literary legacy and his connections with Armenians make him a significant figure in Caucasian and Soviet literature, and his works continue to inspire readers worldwide.

—

### Аԥсра абхазски (Abkhaz)

Фазиль Абдул-иԥа Искандер аԥсра 2016 шықәсазы 31 июль аԥсра Переделкино. Аԥсуаа аԥсраҭыхьча, аԥсраҭыхьча, ашәҟәыҩ, асценариаҩ, ахәҭакра агәыԥҟаҵаҩы, 1957 шықәсазы СССР аԥсраҭыхьчақәа рхеилак аиҭааит. Искандер аиԥшымра иацәаны, ахәыцра ала, аԥсны акультура, аԥсны аԥсра иазгәарҭоит аибашьра ахьыҧшымрацәа, аԥсны аԥсра иазгәарҭоит аибашьра ахьыҧшымрацәа.

Аԥсны Сухум аҟны иаԥа, Искандер аԥсуаа, арусцәа, аармянтәи ахьыҧшымрацәа рҿы иааиԥшымра иаԥа. Иаԥа Абдул Искандер ирантәи аԥсра иаԥа, амама Лейла Чанба аԥсуаа иаԥа. Аԥсуаа акультура иаԥа иааиԥшымра иаԥа, аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча иааиԥшымра иаԥа. Искандер Москва Литературтә Институт аҟны иааиҭа, аԥсраҭыхьча ахьыҧшымрацәа, арус аԥсраҭыхьча атрадициа, аԥсраҭыхьча атрадициа иааиԥшымра иаԥа.

Искандер аармянцәа рхы иааиԥшымра иаԥа ижьԥныкуа рҿы иааиԥшымра иаԥа, аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа. Аармянтәи аинтеллигентцәа рхы иааиԥшымра иаԥа, аԥсраҭыхьча «Сандро Чегем аҟны» аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа, аармянцәа иааиԥшымра иаԥа, ахәыцра ала иааиԥшымра иаԥа. Аԥсраҭыхьча «Дядя Сандро и раб Хазарат» аҟны Акоп Балян, Сухум аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча, иаԥа аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча, аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа. Искандер аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа, аԥсраҭыхьча Лиза, аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча, аармянцәа иааиԥшымра иаԥа, ахьыҧшымрацәа иааиԥшымра иаԥа. Аԥсраҭыхьча ахьыҧшымрацәа, аармянтәи аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча, аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа.

Искандер ижьԥныкуа аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча, ашәҟәыҩ, асценариа, аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа. Ижьԥныкуа «Созвездие Козлотура», «Кавказский пленник», «Сандро из Чегема» аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа. Аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа, аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа. Аармянтәи аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа, аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа.

Фазиль Искандер ижьԥныкуа аԥсраҭыхьча аармянцәа рхы иааиԥшымра аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа, аԥсраҭыхьча аԥсраҭыхьча рҿы иааиԥшымра иаԥа.

Սերգեյ Անդրեի Կաշտելյանը ծնվել է 1910 թվականի հուլիսի 31-ին Բորովիչիում, Պետերբուրգի նահանգ: Նա խորհրդային արվեստագետ էր՝ օրիգինալ ժանրի դերասան, ռեժիսոր, մանկավարժ, ՌՍՖՍՀ ժողովրդական արտիստ (1985) և ՌՍՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1979):

Սերգեյ Կաշտելյանի գեղարվեստական կրթությունը սկսվել է Մոսկվայի երաժշտական տեխնիկումում: Ցիրկով տարված՝ նա 1930 թվականին ընդունվել է Ցիրկային արվեստի տեխնիկում՝ մասնագիտանալով երաժշտական էքսցենտրիկայի մեջ, և ավարտել է այն 1934 թվականին՝ տիրապետելով բազմաթիվ ժանրերի: 1933 թվականին, դեռ ուսանող, նա Նիկոլայ Պավլովսկու հետ հրավիրվել է Մոսկվայի մյուզիք-հոլլ, որտեղ նրանք «Օտտո և Կաշտելյան» կեղծանունով ստեղծել են «Արտիստներ վարիետեում» ներկայացման համար համար՝ հիմնված էքսցենտրիկ պանտոմիմի, ակրոբատիկայի և բարդ կասկադների վրա: Յուրաքանչյուր հնարք ուներ հոգեբանական հիմնավորում, ինչը համարը դարձնում էր տպավորիչ և զվարճալի: «Ցիրկի գմբեթի տակ» բեմադրությունում նրանք կատարել են կովյորային դերեր: 1933 թվականին նրանք նկարահանվել են «Ուրախ տղաներ» ֆիլմում՝ կատարելով բարդ հնարքներ հայտնի կռվի-փորձի տեսարանում: Դուետը գոյություն է ունեցել մինչև 1936 թվականը:

Մոսկվայի մյուզիք-հոլլի փակումից հետո (1936) Կաշտելյանը հրավիրվել է Սատիրայի թատրոնի խումբ, որտեղ նա ձեռք է բերել դերասանական և ռեժիսորական վարպետության լուրջ փորձ՝ դիտելով թատրոնի կարկառուն դերասանների ելույթները և ռեժիսոր Ն. Գորչակովի աշխատանքը, ով նրան վստահել է փոքր դերեր և էքսցենտրիկ պանտոմիմների բեմադրություններ: 1938 թվականին նա անցել է էստրադա՝ ստեղծելով ջազ-օրկեստր Քաղաքացիական օդային նավատորմի կառավարման ներքո, որտեղ եղել է գեղարվեստական ղեկավար և առաջատար դերասան: «Ուրախ ժամ» ներկայացման մեջ (ռեժ. Ֆ. Կավերին) նա կատարել է «Թամբովի մարդ» դերը՝ սկզբում ներկայանալով որպես արվեստի մեջ լիակատար սիրող, այնուհետև զարմացնելով ակրոբատիկ տեխնիկայով և դաշնամուրի վրա փայլուն նվագով:

Հայրենական մեծ պատերազմի սկզբում Կաշտելյանը ղեկավարել է «Բուկովինա» ջազ-օրկեստրը: 1943 թվականին Կիևի գրավումից հետո նա այնտեղ հիմնել է Հանրապետական մանրանկարչության թատրոնը՝ ծրագրերով, ինչպիսիք են «Դեպի Բեռլին ճանապարհին» և «Սպասում ենք մեր հարազատներին»: 1946 թվականին նա ղեկավարել է Լվովի ջազի պետական նվագախմբի նոր կազմը: 1948 թվականին վերադարձել է Մոսկվա, սակայն ծանր հիվանդությունը խոչընդոտել է նրա արտիստական կարիերային:

1955 թվականից Կաշտելյանը սկսել է մանկավարժական գործունեություն՝ աշխատելով Ցիրկային և էստրադային արվեստի պետական ուսումնարանում (ԳՈՒՑԷԻ): Նրա նպատակն էր դաստիարակել արտիստներ, ովքեր կարող էին ստեղծել օրիգինալ ժանրի համարներ՝ ոչ թե որպես հնարքների հավաքածու, այլ որպես արտահայտիչ, գործող և հանրային, ինչպես երգը կամ բանաստեղծությունը: Նա համատեղել է պանտոմիմը էքսցենտրիկայի, ակրոբատիկայի և առարկաների հետ խաղի հետ՝ ամբողջը ներթափանցելով երաժշտությամբ և ձայնային էֆեկտներով: Նրա առաջին համարները, ինչպիսիք են Բ. Ամարանտովի «Կե-լյա-լյա», «Ատոմշչիկ», Ա. Չերնովայի և Յու. Մեդվեդևի «Սա չպետք է կրկնվի», Ա. Ժերոմսկու «Թղթե զինվորիկ», առանձնանում էին բովանդակության լրջությամբ, մետաֆորիկությամբ, կոստյումների և ռեկվիզիտի ճշգրիտ ընտրությամբ: Նրա բեմադրությունները համատեղում էին տարբեր տեխնիկական ընդունելություններ՝ ստեղծելով երաժշտական և տեսողական կերպարի անբաժանելիություն:

1964 թվականին Տագանկայի թատրոնում «Տասը օր, որոնք ցնցեցին աշխարհը» բեմադրությունում (ռեժ. Յու. Լյուբիմով) Կաշտելյանը ստեղծել է պանտոմիմային միջնախաղեր և էպիզոդներ, որոնք նոր մակարդակ են բերել խորհրդային պանտոմիմային: 1960-1980-ականներին նա բեմադրել է բազմաթիվ համարներ՝ ընդգրկելով տարբեր թեմաներ՝ լիրիկայից («Զոլուշկա», «Անցողիկություն») մինչև հումոր («Մուլտ», «Կապրիզնայա կիթառ») և սպորտ («Ռուս գեղեցկուհի», «Մարզիչ և օլիմպիական հույս»): Նրա աշակերտները, այդ թվում՝ Ա. Չերնովան, Ա. Ժերոմսկին, Ա. Կարպենկոն, դարձել են նրա ռեժիսորական մեթոդի հետևորդներ: Կաշտելյանի աշակերտներից ավելի քան երեսունը դարձել են միջազգային և համամիութենական մրցույթների դափնեկիրներ, ներառյալ Լենինյան կոմսոմոլի մրցանակակիրներ:

Կաշտելյանի ներդրումը խորհրդային էստրադային և ցիրկային արվեստում անգնահատելի է՝ նրա նորարարական մոտեցումները և մանկավարժական մեթոդները ձևավորել են օրիգինալ ժանրի նոր սերունդ:

—

### Биография на русском языке

Мастер эксцентрики и Новатор театра и эстрады

Сергей Андреевич Каштелян родился 31 июля 1910 года в Боровичах, Петербургская губерния. Он был советским артистом оригинального жанра, режиссёром и педагогом, народным артистом РСФСР (1985) и заслуженным деятелем искусств РСФСР (1979).

Художественное образование Сергей начал в Московском музыкальном техникуме. Увлёкшись цирком, он в 1930 году поступил в Техникум циркового искусства, специализируясь на музыкальной эксцентрике, и окончил его в 1934 году, освоив множество жанров. В 1933 году, будучи студентом, вместе с однокурсником Николаем Павловским был приглашён в Московский мюзик-холл. Под общим псевдонимом «Отто и Каштелян» они создали номер для спектакля «Артисты варьете», основанный на эксцентрической пантомиме, акробатике и сложных каскадах. Каждый трюк имел психологическое обоснование, что делало номер ярким и смешным. В постановке «Под куполом цирка» они исполняли роли ковёрных. В 1933 году дуэт снялся в фильме «Весёлые ребята», выполняя сложные трюки в знаменитой сцене драки-репетиции. Дуэт просуществовал до 1936 года.

После закрытия мюзик-холла в 1936 году Каштелян присоединился к труппе Театра сатиры, где получил серьёзную школу актёрского мастерства и режиссуры, наблюдая за работой выдающихся актёров и режиссёра Н. Горчакова, который поручал ему небольшие роли и постановку эксцентрических пантомим. В 1938 году он перешёл на эстраду, создав джаз-оркестр при Управлении гражданского воздушного флота, где был художественным руководителем и ведущим актёром. В программе «Весёлый час» (реж. Ф. Каверин) он исполнил роль «Человека из Тамбова», изначально представ как полный профан, а затем поражая публику акробатической техникой и виртуозной игрой на фортепиано.

В начале Великой Отечественной войны Каштелян возглавил джаз-оркестр «Буковина». После освобождения Киева в 1943 году он организовал там Республиканский театр миниатюр, поставив программы «На шляху до Берлина» и «Ждём наших родных». В 1946 году возглавил новый состав государственного оркестра Львовского джаза. В 1948 году вернулся в Москву, но тяжёлая болезнь прервала его артистическую карьеру.

С 1955 года Каштелян занялся педагогической деятельностью в Государственном училище циркового и эстрадного искусства (ГУЦЭИ). Его целью было воспитание артистов, способных создавать номера оригинального жанра, которые были бы не просто набором трюков, а выразительными, действенными и публицистичными, подобно песне или стихам. Он объединял пантомиму с эксцентрикой, акробатикой и игрой с предметами, пронизывая действие музыкой и звуковыми эффектами. Его первые постановки 1950–1960-х годов, такие как «Ке-ля-ля» и «Атомщик» для Б. Амарантова, «Это не должно повториться» для А. Черновой и Ю. Медведева, «Бумажный солдатик» для А. Жеромского, отличались серьёзностью содержания, метафоричностью, точным выбором костюмов и реквизита. Его постановки сочетали различные технические приёмы, создавая неразрывность музыкального и визуального образа.

В 1964 году в спектакле Театра на Таганке «Десять дней, которые потрясли мир» (реж. Ю. Любимов) Каштелян создал пантомимические интермедии и эпизоды, поднявшие советскую пантомиму на новый уровень. В 1960–1980-х годах он ставил номера на разные темы: лирика в «Золушке» и «Мимолётности» С. Власовой и О. Школьникова, юмор в «Мульте» Жеромского, «Капризной гитаре» В. Микитченко, спорт в «Русской красавице» Л. Петрик и «Тренере и олимпийской надежде» Н. и А. Бальмонтовых. Его ученики, включая А. Чернову, А. Жеромского и А. Карпенко, стали последователями его режиссёрского метода. Более тридцати его учеников получили звания лауреатов международных и всесоюзных конкурсов, включая премии Ленинского комсомола.

Вклад Каштеляна в советское эстрадное и цирковое искусство неоценим: его новаторские подходы и педагогические методы сформировали новое поколение артистов оригинального жанра.

—

### Biography in English

Master of Eccentricity, Innovator of Theater and Variety

Sergey Andreevich Kashtelyan was born on July 31, 1910, in Borovichi, Petersburg Governorate. He was a Soviet artist of original genres, director, and educator, named People’s Artist of the RSFSR (1985) and Honored Artist of the RSFSR (1979).

Sergey began his artistic education at the Moscow Musical College. Captivated by the circus, he enrolled in the Circus Art College in 1930, specializing in musical eccentricity, and graduated in 1934, mastering various genres. In 1933, while still a student, he and his classmate Nikolai Pavlovsky were invited to the Moscow Music Hall. Under the shared pseudonym “Otto and Kashtelyan,” they created a number for the show *Variety Artists*, based on eccentric pantomime, acrobatics, and complex stunts. Each trick was psychologically justified, making the act striking and humorous. In the production *Under the Circus Dome*, they performed as clowns. In 1933, the duo appeared in the film *Jolly Fellows*, executing complex stunts in the famous fight-rehearsal scene. The partnership lasted until 1936.

After the Moscow Music Hall closed in 1936, Kashtelyan joined the Satire Theatre troupe, where he gained significant experience in acting and directing, observing the performances of leading actors and the work of director N. Gorchakov, who entrusted him with small roles and the staging of eccentric pantomimes. In 1938, he transitioned to the variety stage, creating a jazz orchestra under the Civil Aviation Administration, where he served as artistic director and lead actor. In the show *Happy Hour* (dir. F. Kaverin), he played the “Man from Tambov,” initially appearing as an amateur in art before astonishing audiences with acrobatic techniques and virtuoso piano playing.

At the start of the Great Patriotic War, Kashtelyan led the “Bukovina” jazz orchestra. After the liberation of Kyiv in 1943, he founded the Republican Theatre of Miniatures there, producing programs like *On the Way to Berlin* and *Waiting for Our Loved Ones*. In 1946, he led a new lineup of the Lviv State Jazz Orchestra. In 1948, he returned to Moscow, but a severe illness halted his performing career.

From 1955, Kashtelyan began teaching at the State College of Circus and Variety Arts (GUCEI). His goal was to train artists capable of creating original genre acts that were not mere collections of tricks but expressive, impactful, and socially relevant, akin to a song or poem. He combined pantomime with eccentricity, acrobatics, and object manipulation, infusing performances with music and sound effects. His early works in the 1950s–1960s, such as “Ke-lya-lya” and “Atomshchik” for B. Amarantov, “This Must Not Happen Again” for A. Chernova and Yu. Medvedev, and “Paper Soldier” for A. Zheromsky, were distinguished by their serious content, metaphor, and precise costume and prop choices. His productions blended various techniques, creating an inseparable connection between musical and visual imagery.

In 1964, for the Taganka Theatre’s production *Ten Days That Shook the World* (dir. Yu. Lyubimov), Kashtelyan created pantomime interludes and episodes that elevated Soviet pantomime to a new level. From the 1960s to 1980s, he directed acts on diverse themes: lyricism in “Cinderella” and “Fleeting Moment” by S. Vlasova and O. Shkolnikov, humor in “Cartoon” by Zheromsky and “Capricious Guitar” by V. Mikitchenko, and sports in “Russian Beauty” by L. Petrik and “Coach and Olympic Hope” by N. and A. Balmont. His students, including A. Chernova, A. Zheromsky, and A. Karpenko, became followers of his directorial method. Over thirty of his students became laureates of international and All-Union competitions, including Lenin Komsomol Prize winners.

Kashtelyan’s contribution to Soviet variety and circus arts is invaluable: his innovative approaches and pedagogical methods shaped a new generation of original genre performers.

Դավիթ Հենրիկի Սիրավյանը ծնվել է 1969 թվականի հուլիսի 31-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ: Նկարիչ , Հայաստանի վաստակավոր նկարիչ Հենրիկ Սիրավյանի որդին, նկարիչներ Գագիկ և Նունե Սիրավյանների եղբայրը:

Դավիթը գեղարվեստի հանդեպ կիրք է դրսևորել վաղ տարիքից՝ ծնողների և ընտանիքի արվեստի մեջ խորապես ներգրավված միջավայրի ազդեցությամբ: 1988 թվականին նա ավարտել է Երևանի Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանի գեղանկարի բաժինը, որտեղ կատարելագործել է իր հմտությունները գծանկարչության և գույների կիրառման մեջ: 1994 թվականին ավարտել է Երևանի Գեղարվեստի պետական ակադեմիայի գեղանկարի բաժինը՝ ստանալով բարձրագույն կրթություն, ինչը նրան հնարավորություն է տվել խորացնելու իր գիտելիքները կոմպոզիցիայի, գույնի և ժամանակակից արվեստի տեխնիկաների վերաբերյալ: 1996 թվականից նա Հայաստանի նկարիչների միության անդամ է, ինչը վկայում է նրա ճանաչման մասին հայ արվեստի համայնքում:

Դավիթ Սիրավյանի ստեղծագործությունները բնութագրվում են հայկական մշակույթի խորը արմատներով, որոնք հաճախ արտահայտվում են նրա կտավներում ազգային մոտիվներով, լանդշաֆտներով և խորհրդանշական պատկերներով: Նրա աշխատանքները ներառում են ինչպես դասական, այնպես էլ ժամանակակից մոտեցումներ՝ համատեղելով ավանդական հայկական գեղանկարչության տարրեր ժամանակակից արվեստի միտումների հետ: Նրա կտավները ցուցադրում են գույների նուրբ համադրություն և կոմպոզիցիոն խորություն, ինչը նրան ճանաչում է բերել ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ արտերկրում:

Նա մասնակցել է բազմաթիվ խմբակային ցուցահանդեսների Հայաստանում և արտերկրում, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ում, Ավստրիայում և Նորվեգիայում: Նրա աշխատանքները գտնվում են մասնավոր հավաքածուներում այդ երկրներում, ինչպես նաև Հայաստանում՝ վկայելով նրա արվեստի միջազգային ճանաչման մասին: Դավիթը նաև անհատական ցուցահանդեսներ է կազմակերպել, որոնք արժանացել են քննադատների և արվեստասերների բարձր գնահատանքի:

Դավիթ Սիրավյանի արվեստը արտացոլում է հայ ժողովրդի մշակութային ժառանգությունը՝ միաժամանակ խոսելով ունիվերսալ թեմաներով, որոնք գրավում են միջազգային լսարանին: Նրա ներդրումը հայ գեղանկարչության մեջ կարևոր է, և նա շարունակում է ոգեշնչել երիտասարդ նկարիչներին իր աշխատանքներով:

—

### Биография на русском языке

Краски Еревана

Давид Генрикович Сиравян родился 31 июля 1969 года в Ереване, Армянская ССР. Он армянский художник, сын заслуженного художника Армении Генрика Сиравяна, брат художников Гагика и Нуне Сиравян.

С ранних лет Давид проявлял страсть к искусству, находясь в окружении семьи, глубоко погружённой в мир творчества. В 1988 году он окончил отделение живописи Ереванского художественного училища имени Паноса Терлемезяна, где оттачивал свои навыки в рисунке и работе с цветом. В 1994 году завершил обучение на отделении живописи Ереванской государственной художественной академии, получив высшее образование, что позволило ему углубить знания в области композиции, цвета и современных художественных техник. С 1996 года он является членом Союза художников Армении, что свидетельствует о его признании в армянском художественном сообществе.

Творчество Давида Сиравяна отличает глубокая связь с армянской культурой, которая часто проявляется в его полотнах через национальные мотивы, пейзажи и символические образы. Его работы сочетают элементы традиционной армянской живописи с современными художественными тенденциями, создавая уникальный стиль. Картины Сиравяна характеризуются тонким сочетанием цветов и композиционной глубиной, что принесло ему признание как в Армении, так и за её пределами.

Он участвовал в многочисленных групповых выставках в Армении и за рубежом, включая США, Австрию и Норвегию. Его работы находятся в частных коллекциях в этих странах, а также в Армении, что подчёркивает международное признание его искусства. Давид также организовывал персональные выставки, которые получили высокую оценку критиков и любителей искусства.

Искусство Давида Сиравяна отражает культурное наследие армянского народа, одновременно затрагивая универсальные темы, которые находят отклик у международной аудитории. Его вклад в армянскую живопись значителен, и он продолжает вдохновлять молодых художников своими работами.

—

### Biography in English

Colors of Yerevan

David Henrikovich Siravyan was born on July 31, 1969, in Yerevan, Armenian SSR. He is an Armenian artist, the son of Honored Artist of Armenia Henrik Siravyan, and the brother of artists Gagik and Nune Siravyan.

From an early age, David showed a passion for art, influenced by his family’s deep involvement in the creative world. In 1988, he graduated from the painting department of the Panos Terlemezyan Art College in Yerevan, where he honed his skills in drawing and color application. In 1994, he completed his studies at the painting department of the Yerevan State Academy of Fine Arts, earning a higher education degree that allowed him to deepen his knowledge of composition, color, and contemporary art techniques. Since 1996, he has been a member of the Artists’ Union of Armenia, a testament to his recognition within the Armenian art community.

David Siravyan’s work is characterized by a deep connection to Armenian culture, often expressed through national motifs, landscapes, and symbolic imagery in his paintings. His art combines elements of traditional Armenian painting with modern artistic trends, creating a distinctive style. His canvases are noted for their subtle color combinations and compositional depth, earning him acclaim both in Armenia and internationally.

He has participated in numerous group exhibitions in Armenia and abroad, including in the United States, Austria, and Norway. His works are held in private collections in these countries as well as in Armenia, reflecting the global appreciation of his art. David has also held solo exhibitions, which have received high praise from critics and art enthusiasts alike.

David Siravyan’s art reflects the cultural heritage of the Armenian people while addressing universal themes that resonate with an international audience. His contribution to Armenian painting is significant, and he continues to inspire young artists with his work.

Սմբատ Մելիքի Դանիելյանը մահացել է 1944 թվականի հուլիսի 30-ին Լիտվական ԽՍՀ-ում: Նա հայ զինվորական գործիչ էր, գվարդիայի գնդապետ (1940), դիվիզիայի հրամանատար:

Ծնվել է Չարդախլուում, Ելիզավետպոլի նահանգում, Ռուսական կայսրություն: 1916 թվականին ավարտել է Թիֆլիսի ենթասպաների դպրոցը, իսկ 1931 թվականին՝ Մոսկվայի «Վիստրել» դասընթացները: Մասնակցել է Առաջին աշխարհամարտին Կովկասյան ռազմաճակատում: 1923-1932 թվականներին ծառայել է Հայկական հրաձգային դիվիզիայում, այնուհետև՝ ԲԳԿԲ Բաքվի ուսումնական կենտրոնում: Հայրենական պատերազմի ընթացքում, որպես բրիգադի հրամանատար, մասնակցել է Կալինինյան ռազմաճակատի գործողություններին և Կովկասի ճակատամարտին: 1944 թվականին, լինելով 18-րդ գվարդիայի հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար, մասնակցել է 1-ին մերձբալթյան ռազմաճակատի գործողություններին, այդ թվում՝ Բելառուսիայի («Բագրատիոն» ռազմագործողություն) և Լիտվայի ազատագրմանը, որտեղ զոհվել է մարտի դաշտում:

Սմբատ Դանիելյանի ռազմական ծառայությունն ու նվիրվածությունը հայրենիքին նրան դարձրել են հայ ժողովրդի համար կարևոր պատմական կերպար: Նրա խիզախությունն ու առաջնորդությունը նշանակալի դեր են խաղացել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում:

—

### Биография на русском языке

Полковник гвардии из Чардаклу

Смбат Меликович Даниелян погиб 30 июля 1944 года в Литовской ССР. Он был армянским военным деятелем, полковником гвардии (1940), командиром дивизии.

Родился в Чардаклу, Елизаветпольская губерния, Российская империя. В 1916 году окончил Тифлисское училище прапорщиков, а в 1931 году — курсы «Выстрел» в Москве. Участвовал в Первой мировой войне на Кавказском фронте. В 1923–1932 годах служил в Армянской стрелковой дивизии, затем — в учебном центре НКВД в Баку. Во время Великой Отечественной войны, будучи командиром бригады, участвовал в операциях на Калининском фронте и в битве за Кавказ. В 1944 году, командуя 18-й гвардейской стрелковой дивизией, участвовал в операциях 1-го Прибалтийского фронта, включая освобождение Белоруссии (операция «Багратион») и Литвы, где погиб в бою.

Служба и преданность Смбата Даниеляна родине сделали его значимой исторической фигурой для армянского народа. Его мужество и лидерство сыграли важную роль в ходе Второй мировой войны.

—

### Biography in English

Guards Colonel from Chardakhlu

Smbat Meliki Danielyan died on July 30, 1944, in the Lithuanian SSR. He was an Armenian military figure, guards colonel (1940), and division commander.

Born in Chardakhlu, Elisabethpol Governorate, Russian Empire, he graduated from the Tiflis Officer School in 1916 and completed the “Vystrel” courses in Moscow in 1931. He participated in World War I on the Caucasian Front. From 1923 to 1932, he served in the Armenian Rifle Division and later at the NKVD training center in Baku. During the Great Patriotic War, as a brigade commander, he took part in operations on the Kalinin Front and the Battle of the Caucasus. In 1944, as commander of the 18th Guards Rifle Division, he participated in the 1st Baltic Front’s operations, including the liberation of Belarus (Operation Bagration) and Lithuania, where he fell in battle.

Smbat Danielyan’s military service and dedication to his homeland made him a significant historical figure for the Armenian people. His courage and leadership played a crucial role during World War II.

#lietuvių

vardijos pulkininkas iš Čardaklu:


Smbatas Meliki Danielianas žuvo 1944 m. liepos 30 d. Lietuvos TSR. Jis buvo armėnų karinis veikėjas, gvardijos pulkininkas (1940 m.) ir divizijos vadas.

Gimė Čardaklu, Jelizavetpolio gubernijoje, Rusijos imperijoje. 1916 m. baigė Tifliso karininkų mokyklą, o 1931 m. – „Vystrel“ kursus Maskvoje. Dalyvavo Pirmajame pasauliniame kare Kaukazo fronte. 1923–1932 m. tarnavo Armėnijos šaulių divizijoje, vėliau – NKVD mokymo centre Baku. Didžiojo Tėvynės karo metu, būdamas brigados vadu, dalyvavo operacijose Kalinino fronte ir Kaukazo mūšyje. 1944 m., vadovaudamas 18-ajai gvardijos šaulių divizijai, dalyvavo 1-ojo Baltijos fronto operacijose, įskaitant Baltarusijos (operacija „Bagration“) ir Lietuvos išvadavimą, kur žuvo mūšyje.

Smbato Danieliano karinė tarnyba ir atsidavimas tėvynei padarė jį reikšminga istorine figūra armėnų tautai. Jo drąsa ir vadovavimas atliko svarbų vaidmenį Antrojo pasaulinio karo metu.

Նորայր Մարտիրոսի Ադալյանը ծնվել է 1936 թվականի հուլիսի 30-ին Սիմֆերոպոլում: Նա հայ արձակագիր, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր է, Հայաստանի մշակույթի վաստակավոր գործիչ և Հայաստանի գրողների միության անդամ 1966 թվականից:

1960 թվականին ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի հայոց լեզվի և գրականության բաժինը: 1961-1962 թվականներին աշխատել է ՀԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտում՝ որպես ավագ գիտաշխատող: 1966 թվականին պաշտպանել է «20-30-ական թվականների սովետահայ պատմվածքը» թեմայով դիսերտացիա՝ ստանալով բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան: 1982-1986 թվականներին և 2004 թվականից սկսած եղել է «Գրական թերթի» գլխավոր խմբագիրը, իսկ 1986-1988 թվականներին՝ Հայաստանի գրողների միության վարչության քարտուղարը: 1989-1994 թվականներին աշխատել է ՀՀ ԳԱԱ Գրականության ինստիտուտում որպես առաջատար գիտաշխատող, իսկ 1994 թվականից եղել է Երևանի դրամատիկական թատրոնի գրականության բաժնի վարիչ:

Նորայր Ադալյանի ստեղծագործությունները ներառում են պատմվածքներ, վիպակներ, վեպեր, դրամաներ և գրականագիտական աշխատանքներ: Նրա գրքերից են՝ «Ետ մի նայիր» (1963), «Շոգ ամառ» (1965), «Արագածի ձյուները» (1967), «Խաղաղ զորանոցներ» (1973), «Մենախոսության ժամեր» (1981), «Կապույտ Երզնկա» (1985), «Թաղման թափոր» (2000), «Տեսիլք» (2004), «Մրջնանոց» (2006): Նրա պատմվածքները թարգմանվել են վրացերեն, բելառուսերեն, լատիշերեն, բուլղարերեն, սլովակերեն, անգլերեն, գերմաներեն և Հնդկաստանի մի քանի լեզուներով: 1984 թվականին նրա պատմվածքների հիման վրա նկարահանվել է «Վերջին կիրակին» գեղարվեստական ֆիլմը: Երևանի Հրաչյա Ղափլանյանի անվան դրամատիկական թատրոնում բեմադրվել են նրա «Ներկաներ և բացականեր» (1985), «Սպանության վկաները» (1991), «Կինը և Տղամարդը» (1997) և «Սև և սպիտակ ստեղներ» (1994) պիեսները:

Ադալյանը նաև թարգմանել է ռուսերենից, մասնավորապես Ռյունոսկե Ակուտագավայի «Թավուտում» պատմվածքների ժողովածուն (1964): Նրա աշխատանքները արժանացել են մի շարք մրցանակների, այդ թվում՝ Դերենիկ Դեմիրճյանի անվան մրցանակ (1981, «Մենախոսության ժամեր»), Պողոսյան մրցանակ (2009, «Սև քառակուսի կարմիր անապատում») և ՀԳՄ Հովհաննես Թումանյանի անվան մրցանակ (2017, «Աշնանային շրջան»):

Նորայր Ադալյանի ստեղծագործություններն ու գրականագիտական աշխատանքները մեծ ներդրում ունեն հայ գրականության և թատերական արվեստի զարգացման գործում:

—

### Биография на русском языке

Тропы драмы и прозы

Норайр Мартиросович Адалян родился 30 июля 1936 года в Симферополе. Он армянский прозаик, литературовед, доктор филологических наук, заслуженный деятель культуры Армении и член Союза писателей Армении с 1966 года.

Родился в Симферополе, в 1960 году окончил филологический факультет Ереванского государственного университета по специальности армянский язык и литература. В 1961–1962 годах работал старшим научным сотрудником в Институте литературы имени Манука Абегяна Академии наук Армянской ССР. В 1966 году защитил диссертацию на тему «Советская армянская новелла 20–30-х годов», получив степень кандидата филологических наук. В 1982–1986 годах и с 2004 года был главным редактором «Литературной газеты», а в 1986–1988 годах — секретарём правления Союза писателей Армении. В 1989–1994 годах работал ведущим научным сотрудником Института литературы Академии наук Армении, а с 1994 года — заведующим литературной частью Ереванского драматического театра.

Творчество Норайра Адальяна включает новеллы, повести, романы, драмы и литературоведческие работы. Среди его книг: «Не оглядывайся» (1963), «Жаркое лето» (1965), «Снега Арагаца» (1967), «Мирные казармы» (1973), «Часы монолога» (1981), «Голубая Ерзнка» (1985), «Похоронная процессия» (2000), «Видение» (2004), «Муравейник» (2006). Его рассказы переведены на грузинский, белорусский, латышский, болгарский, словацкий, английский, немецкий и несколько языков Индии. В 1984 году по мотивам его рассказов был снят художественный фильм «Последнее воскресенье». В Ереванском драматическом театре имени Рачия Капланяна были поставлены его пьесы: «Присутствующие и отсутствующие» (1985), «Свидетели убийства» (1991), «Женщина и мужчина» (1997) и «Чёрные и белые клавиши» (1994).

Адалян также занимался переводами с русского языка, в частности, перевёл сборник рассказов Рюноскэ Акутагавы «В чаще» (1964). Его работы удостоены ряда наград, включая премию имени Дереника Демирчяна (1981, «Часы монолога»), премию Погосяна (2009, «Чёрный квадрат в красной пустыне») и премию имени Ованеса Туманяна Союза писателей Армении (2017, «Осенний цикл»).

Творчество и литературоведческие работы Норайра Адальяна внесли значительный вклад в развитие армянской литературы и театрального искусства.

—

### Biography in English

Paths of Drama and Prose

Norayr Martirosi Adalyan was born on July 30, 1936, in Simferopol. He is an Armenian prose writer, literary scholar, doctor of philological sciences, Honored Cultural Figure of Armenia, and a member of the Writers’ Union of Armenia since 1966.

Born in Simferopol, he graduated from the Faculty of Armenian Language and Literature at Yerevan State University in 1960. From 1961 to 1962, he worked as a senior researcher at the Manuk Abeghyan Institute of Literature of the Armenian SSR Academy of Sciences. In 1966, he defended his dissertation on “Soviet Armenian Short Stories of the 1920s–1930s,” earning a candidate’s degree in philological sciences. He served as the chief editor of *Literary Newspaper* from 1982 to 1986 and again from 2004, and as the secretary of the Writers’ Union of Armenia from 1986 to 1988. From 1989 to 1994, he was a leading researcher at the Institute of Literature of the Armenian Academy of Sciences, and since 1994, he has been the head of the literary department of the Yerevan Dramatic Theatre.

Norayr Adalyan’s works include short stories, novellas, novels, dramas, and literary studies. His books include *Don’t Look Back* (1963), *Hot Summer* (1965), *Snows of Aragats* (1967), *Peaceful Barracks* (1973), *Hours of Monologue* (1981), *Blue Yerznka* (1985), *Funeral Procession* (2000), *Vision* (2004), and *Anthill* (2006). His stories have been translated into Georgian, Belarusian, Latvian, Bulgarian, Slovak, English, German, and several languages of India. In 1984, the feature film *The Last Sunday* was produced based on his stories. His plays, such as *Present and Absent* (1985), *Witnesses to the Murder* (1991), *The Woman and the Man* (1997), and *Black and White Keys* (1994), have been staged at the Hrachya Ghaplanyan Dramatic Theatre in Yerevan.

Adalyan also translated from Russian, notably the collection of stories *In the Thicket* by Ryunosuke Akutagawa (1964). His works have received several awards, including the Derenik Demirchyan Prize (1981, *Hours of Monologue*), the Poghosyan Prize (2009, *Black Square in the Red Desert*), and the Writers’ Union of Armenia Hovhannes Tumanyan Prize (2017, *Autumn Cycle*).

Norayr Adalyan’s creative and scholarly contributions have significantly impacted the development of Armenian literature and theater.