Բաքվի կոմունայի անկումը, Շաումյանի և Կոմունայի Հայ ղեկավարների ճակատագիրը, և  Հայերի Կոտորածը

1918 թվականի հուլիսի 31-ին Բաքվում տեղի ունեցավ Բաքվի կոմունայի անկումը, որն ավարտվեց խորհրդային իշխանության անկմամբ։ Այս իրադարձությունից հետո, 1 օգոստոսին, իշխանությունն անցավ Կենտրոնկասպիական դիկտատուրային, որը կազմված էր էսերների և մենշևիկներից։

Այս ընթացքում հայ ժողովուրդը հայտնվեց ծանր և բարդ իրավիճակում, որը խորապես կապված էր Օսմանյան կայսրության և Թուրքիայի հետագա գործողությունների հետ, ներառյալ Շուշիում և Բաքվում հայերի դեմ կոտորածները։

Բաքվի կոմունայի հայ ղեկավարներից ամենահայտնին էր Ստեփան Շաումյանը, ով ծնվել էր 1878 թվականին Տիլիսում և եղել է Բաքվի Խորհրդային Նախարարների Խորհրդի (ԽՆԽ) նախագահը 1918 թվականի ապրիլից։ Նրա հետ միասին գործում էին այլ հայ ղեկավարներ, ինչպիսիք են՝ Պրոշ Քոջևնիկովը, Անաստաս Միքոյանը, և Վլադիմիր Լենինգրադցին, ովքեր կարևոր դերեր են խաղացել կոմունայի ղեկավարման մեջ։ Այս ղեկավարները, սակայն, 1918 թվականի հուլիսի 31-ին Կենտրոնկասպիական դիկտատուրայի կողմից ձերբակալվեցին Բաքվի անկումից հետո։ Շաումյանը և 25 այլ կոմիսարներ, որոնց մեծ մասը հայեր էին, փորձեցին փախչել Աստրախան, սակայն նրանց նավը գրավվեց, և 1918 թվականի սեպտեմբերի 20-ին նրանք գնդակահարվեցին Կրասնովոդսկի մոտ՝ Զակասպիի ժամանակավոր կառավարության և բրիտանական ռազմական առաքելության հրամանով։ Այս իրադարձությունները խորհրդանշում են հայ ղեկավարների նվիրվածությունը, սակայն նաև ցույց են տալիս նրանց անհաջող ճակատագիրը։

Շուշիում հայերի կոտորածը տեղի է ունեցել 1920 թվականի մարտի 22-26-ը՝ Օսմանյան կայսրության և ադրբեջանական ուժերի կողմից, երբ նրանք առաջ էին գնում Բաքու։ Այս ժամանակաշրջանում Շուշան հայ բնակչությունը, որը կազմում էր քաղաքի մեծ մասը, ենթարկվեց զանգվածային սպանությունների, որոնց արդյունքում, տարբեր գնահատականներով, սպանվել է 500-ից 20,000 հայ։ Թուրքական ուժերը, որոնք ուղևորվում էին Բаку, օգտագործեցին Շուշին որպես ռազմավարական կետ և իրականացրեցին հայկական թաղամասերի ոչնչացում՝ կրակով և թալանով։ Այս կոտորածը համարվում է Հայոց ցեղասպանության շարունակություն և ուղղակիորեն կապված էր Բաքվի ընդհանուր ռազմական պլանների հետ։ Հայերը, որոնք փորձում էին դիմադրել, ստիպված եղան փախչել, սակայն շատերը չկարողացան փրկվել։

Թուրքիայի դերն այս համատեքստում պետք է դիտարկել կրիտիկական հայացքով։ Օսմանյան կայսրությունը պաշտոնապես ժխտում է Հայոց ցեղասպանությունը, ներառյալ Շուշիի և Բաքվի կոտորածները, պնդելով, որ դրանք ռազմավարական միջոցներ էին։ Սակայն վկայություններն ու փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ թուրքական ուժերը նպատակաուղղված հետապնդում էին հայերին, օգտագործելով պատերազմը որպես պատրվակ։ Դա հանգեցրել է միջազգային հանրության բաժանմանը՝ ճանաչման և ժխտման միջև, ինչը խորացնում է հայ ժողովրդի արդարության որոնումը։

—

Падение Советской Власти в Баку, Судьба Шаумяна и Других Армянских Руководителей Бакинской Коммуны, и Резня Армян

31 июля 1918 года в Баку произошел крах Бакинской коммуны, что ознаменовало падение советской власти в городе. На следующий день, 1 августа, к власти пришла эсеро-меньшевистская диктатура Центрокаспия. Этот период стал трагичным для армянского народа, уже пострадавшего от Геноцида армян, и столкнувшегося с новыми испытаниями, включая резню в Шуши и Баку, связанными с действиями Османской империи и Турции.

Среди армянских лидеров Бакинской коммуны выделяется Степан Шаумян, родившийся в 1878 году в Тифлисе, который с апреля 1918 года возглавлял Совет Народных Комиссаров (СНК) Бакинской коммуны. Вместе с ним действовали такие фигуры, как Прокоп Кожевников, Анастас Микоян и Владимир Ленингардтц, игравшие ключевые роли в управлении коммуной. После падения советской власти 31 июля 1918 года Центрокаспийская диктатура арестовала Шаумяна и других комиссаров. Пытаясь эвакуироваться в Астрахань, они были захвачены, и 20 сентября 1918 года 26 комиссаров, большинство из которых были армянами, были расстреляны по приказу Закаспийского временного правительства и британской военной миссии недалеко от Красноводска. Эта судьба отражает как их преданность делу, так и трагический исход.

Резня армян в Шуши произошла 22–26 марта 1920 года, когда турецкие и азербайджанские силы, продвигаясь к Баку, атаковали город. Шуши, где армяне составляли большинство населения, стал свидетелем массовых убийств, в результате которых, по разным оценкам, погибло от 500 до 20,000 армян. Турецкие войска, используя Шуши как стратегический пункт, уничтожили армянские кварталы огнем и грабежом. Это событие рассматривается как продолжение Геноцида армян и было частью общего плана наступления на Баку. Армяне, пытавшиеся сопротивляться, были вынуждены бежать, но многие не смогли спастись.

Роль Турции в этих событиях требует критического анализа. Официальная турецкая историография отрицает Геноцид армян, включая резню в Шуши и Баку, утверждая, что действия были военными мерами. Однако свидетельства и документы указывают на целенаправленное уничтожение армян, где война служила лишь предлогом. Уничтожение архивов и изменение исторических мест усиливает сомнения в правдивости этой позиции. Это разделяет международное сообщество на тех, кто признает геноцид, и тех, кто его отрицает, затрудняя поиск справедливости для армян.

—

### Английский

The Fall of Soviet Power in Baku, the Fate of Shaumyan and Other Armenian Leaders of the Baku Commune, and the Shushi Massacre

On July 31, 1918, the Soviet power in Baku collapsed with the fall of the Baku Commune, leading to the rise of the Centro-Caspian Dictatorship, an eser-menshevik government, on August 1. This period marked a dire moment for the Armenian people, already ravaged by the Armenian Genocide and facing new atrocities, including the Shushi and Baku massacres, linked to the actions of the Ottoman Empire and Turkey.

Among the Armenian leaders of the Baku Commune, Stepan Shaumyan stood out, born in 1878 in Tiflis, serving as the Chairman of the Council of People’s Commissars (CPC) from April 1918. Alongside him were figures like Prosh Kojevnikov, Anastas Mikoyan, and Vladimir Lenigradts, who played significant roles in the commune’s leadership. Following the fall of Soviet power on July 31, 1918, the Centro-Caspian Dictatorship arrested Shaumyan and other commissars. Attempting to flee to Astrakhan, they were captured, and on September 20, 1918, 26 commissars, mostly Armenians, were executed near Krasnovodsk under orders from the Transcaspian Provisional Government and a British military mission. This fate underscores their dedication yet tragic end.

The Shushi massacre occurred from March 22–26, 1920, as Turkish and Azerbaijani forces, advancing toward Baku, attacked the city. Shushi, where Armenians formed the majority, witnessed mass killings, with estimates ranging from 500 to 20,000 deaths. Turkish troops, using Shushi as a strategic point en route to Baku, destroyed Armenian quarters with fire and looting. This event is seen as a continuation of the Armenian Genocide and part of the broader military campaign toward Baku. Armenians who resisted were forced to flee, though many did not survive.

Turkey’s role demands critical examination. The official Turkish narrative denies the Armenian Genocide, including the Shushi and Baku massacres, claiming they were military actions. Yet, evidence and documents suggest a deliberate extermination of Armenians, with war as a pretext. The destruction of archives and alteration of historical sites fuel doubts about this denial. This divides the international community, with some recognizing the genocide and others rejecting it, complicating the Armenian quest for justice.

—

### Азербайджанский
Bakıda Sovet İdarəsinin Düşüşü, Şaumyan və Digər Erməni Rəhbərlərin Təyəkürü və Şuşada Ermənilərin Qırğını

31 iyul 1918-ci ildə Bakıda Bakı Kommunasının dağılması ilə Sovet hakimiyyəti çökmüşdür. 1 avqustda isə işə sosialist-rəvolutionary və menşeviklərdən ibarət Merkez-Qəspiy Diktaturası gəlib. Bu dövrdə erməni xalqı çətin vəziyyətdə qalıb ki, bu, Osmanlı imperiyası tərəfindən 1915-ci ildə başlayan və 1923-cü ilə qədər davam edən Erməni Soyqırımı ilə, həmçinin Şuşa və Bakıdakı qırğınlarla bağlıdır.

Bakı Kommunasının erməni rəhbərləri arasında ən məşhur Ştəpan Şaumyan idi, o 1878-ci ildə Tiflisdə anadan olub və 1918-ci il aprelindən Bakı Xalq Komissarları Şurasının (XKS) sədri kimi fəaliyyət göstərib. Onunla yanaşı, Proş Kojevnikov, Anastas Mikoqan və Vladimir Lenigradts kimi şəxslər də kommunanın idarəetməsində mühüm rollar oynamışdır. 31 iyul 1918-ci ildə Sovet hakimiyyətinin dağılmasından sonra Şaumyan və digər komissarlar Merkez-Qəspiy Diktaturası tərəfindən həbs ediliblər. Aşxabadı tərk etməyə cəhd edərkən, onlar tutula və 20 sentyabr 1918-ci ildə 26 komissar, əksəriyyəti ermənilər, Zakaspi Mövəqqəti Hökuməti və Britaniya hərbi missiyasının əmri ilə Krasnovodsk yaxınlığında cəzalandırılmışdır. Bu, onların məşəqçiliyini və dərin faciəli sonlarını əks etdirir.

Şuşada ermənilərin qırğını 1920-ci il 22-26 mart tarixlərində baş verib, bu vaxt Türk və Azərbaycan qüvvələri Bakıya doğru irəliləyərkən şəhəri hücum ediblər. Şuşa, əksəriyyəti ermənilərdən ibarət olan əhalisi ilə, kütləvi qətlərə şahid olub ki, müxtəlif qiymətləndirmələrə görə 500-dən 20,000-ə qədər erməni həlak olub. Türk qüvvələri Şuşanı Bakıya gedən yolda strateji nöqtə kimi istifadə edib və erməni kvartaşlarını atəş və talanla məhv ediblər. Bu hadisə Erməni Soyqırımının davamı və Bakıya ümumi hərbi kampaniyanın bir hissəsi kimi qiymətləndirilir. Müqavimət göstərən ermənilər qaçmağa məcbur ediliblər, amma çoxu xilas ola bilməyib.

Türkiyənin rolu bu kontekstdə tenqidli baxışla qiymətləndirilməlidir. Osmanlı imperiyası rəsmən Erməni Soyqırımını, o cümlədən Şuşa və Bakı qırğınlarını inkâr edir və bunları hərb-strategik tədbirlər kimi təqdim edir. Ancaq şəhadətlər və sənədlər ermənilərin məqsədirsədə itirilməsi kampaniyasını göstərir ki, burada müharibə sadəcə bəhanə kimi istifadə edilib. Arxivlərin məhv edilməsi və tarixi yerlərin dəyişdirilməsi Türkiyə mövqeyinin etibarlılığına dair şübhələri gücləndirir. Bu, beynəlxalq cəmiyyəti tanıyıcılar və inkarcılar olaraq ayırır ki, bu da ermənilərin ədalət axtarışını mürəkkəbləşdirir.

—
.