Բագրատ Նավոյան ծնվել է 1959 թվականի մարտի 15-ին՝ Մարտունիում – հայաստանցի գործարար, հասարակական գործիչ և ֆուտբոլի զարգացման նվիրյալ, ով 2011 թվականից «Ալաշկերտ» ֆուտբոլային ակումբի նախագահն է և 2014, 2018, 2022 թվականներին ընտրվել է Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի Գործադիր կոմիտեի անդամ։

1977 թվականին ընդունվել է Երևանի Գյուղատնտեսական ինստիտուտի Մեխանիկական ֆակուլտետը և ստացել ինժեներ-մեխանիկի որակավորում։ 1982–1987 թվականներին աշխատել է Արծվանիստի միջնակարգ դպրոցում որպես մանկավարժ։ 1987–1989 թվականներին Արծվանիստի Սովխոզում եղել է ազատված կուսակցական կազմակերպության քարտուղար։ 1989–1991 թվականներին գործուղվել է Օդեսայի Բարձրագույն կուսակցական դպրոց, որն ավարտելուց հետո ստացել է սոցիոլոգի որակավորում։

1991–1993 թվականներին աշխատել է Էներգետիկայի նախարարության Պինդ վառելիք ՊՁ-ում որպես գլխավոր ինժեների առաջին տեղակալ։ 1994–1996 թվականներին եղել է Չարբախի Պինդ վառելիք բազայի տնօրենը։ 1996–1997 թվականներին՝ Երևանի Վիտամինների գործարանի փոխտնօրենը։ 1997–2003 թվականներին աշխատել է Երևան ՍՊԸ-ում որպես փոխտնօրեն։ 2003 թվականից ստեղծել և ղեկավարում է «Բագրատուր» ՍՊԸ-ն։

2011 թվականին հիմնադրել է «Ալաշկերտ» ֆուտբոլային ակումբը և առ այսօր հանդիսանում է նրա նախագահը։ 2014, 2018 և 2022 թվականներին ընտրվել է Հայաստանի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի Գործադիր կոմիտեի անդամ։

Բագրատ Նավոյանը մնաց հայկական ֆուտբոլի և գործարարության կամուրջը՝ իր նվիրումով, «Ալաշկերտ» ակումբի զարգացմամբ և ՀՖՖ Գործադիր կոմիտեում ակտիվ մասնակցությամբ ոգեշնչելով սերունդներին հայրենի ֆուտբոլի առաջընթացի և հաջողության գաղափարով։

Русский

мост между армянским футболом и бизнесом

Баграт Навоян родился 15 марта 1959 года — армянский предприниматель, общественный деятель и преданный развитию футбола, с 2011 года президент футбольного клуба «Алашкерт» и член Исполнительного комитета Федерации футбола Армении (избран в 2014, 2018 и 2022 годах).

В 1977 году поступил на механический факультет Ереванского сельскохозяйственного института и получил квалификацию инженера-механика. В 1982–1987 годах работал учителем в средней школе Арцваниста. В 1987–1989 годах — освобождённый секретарь партийной организации совхоза Арцванист. В 1989–1991 годах учился в Одесской высшей партийной школе, по окончании которой получил квалификацию социолога.

В 1991–1993 годах работал в Управлении твёрдого топлива Министерства энергетики первым заместителем главного инженера. В 1994–1996 годах — директор базы твёрдого топлива в Чарбахе. В 1996–1997 годах — заместитель директора Ереванского витаминного завода. В 1997–2003 годах — заместитель директора ООО «Ереван». С 2003 года основал и возглавляет ООО «Багратур».

В 2011 году основал футбольный клуб «Алашкерт» и по сей день является его президентом. В 2014, 2018 и 2022 годах избирался членом Исполнительного комитета Федерации футбола Армении.

Баграт Навоян остался мостом между армянским футболом и бизнесом — своей преданностью, развитием клуба «Алашкерт» и активным участием в Исполкоме ФФА, вдохновляя поколения идеей прогресса и успеха отечественного футбола.

English

Bridge Between Armenian Football and Business

Bagrat Navoyan was born on March 15, 1959 — Armenian businessman, public figure and dedicated promoter of football development, president of FC Alashkert since 2011 and member of the Executive Committee of the Football Federation of Armenia (elected in 2014, 2018 and 2022).

In 1977 entered the Mechanical Faculty of Yerevan Agricultural Institute and obtained the qualification of mechanical engineer. In 1982–1987 worked as a teacher in the secondary school of Artsvanist. In 1987–1989 — full-time secretary of the party organization of Artsvanist state farm. In 1989–1991 studied at the Odessa Higher Party School, after graduation received the qualification of sociologist.

In 1991–1993 worked in the Solid Fuel Department of the Ministry of Energy as first deputy chief engineer. In 1994–1996 — director of the Charbach solid fuel base. In 1996–1997 — deputy director of Yerevan Vitamin Factory. In 1997–2003 — deputy director of Yerevan LLC. Since 2003 founded and heads Bagratour LLC.

In 2011 founded FC Alashkert and remains its president to this day. In 2014, 2018 and 2022 elected member of the Executive Committee of the Football Federation of Armenia.

Bagrat Navoyan remained the bridge between Armenian football and business — with his dedication, development of Alashkert club and active participation in the FFA Executive Committee, inspiring generations with the idea of progress and success of national football.

1. Բագրատ Նավոյան՝ «Ալաշկերտ» ակումբի հիմնադիր և ՀՖՖ ԳԿ անդամ / Баграт Навоян — основатель клуба «Алашкерт» и член Исполкома ФФА / Bagrat Navoyan — Founder of Alashkert Club and FFA Executive Committee Member
2. Բագրատ Նավոյան՝ հայկական ֆուտբոլի և բիզնեսի կամուրջը / Баграт Навоян — мост между армянским футболом и бизнесом / Bagrat Navoyan — Bridge Between Armenian Football and Business
3. Բագրատ Նավոյան՝ ինժեներից մինչև ֆուտբոլի նվիրյալ / Баграт Навоян — от инженера до преданного футболу / Bagrat Navoyan — From Engineer to Football Devotee
4. Բագրատ Նավոյան՝ ՀՖՖ Գործադիր կոմիտեի երկարամյա անդամ / Баграт Навоян — долголетний член Исполкома ФФА / Bagrat Navoyan — Long-Standing Member of the FFA Executive Committee
5. Բագրատ Նավոյան՝ հայ ֆուտբոլի զարգացման և «Ալաշկերտ»-ի առաջնորդ / Баграт Навоян — лидер развития армянского футбола и «Алашкерта» / Bagrat Navoyan — Leader of Armenian Football Development and Alashkert

Աշոտ Մովսեսի Տեր-Մկրտչյան ծնվել է 1891 թվականի հունվարի 25-ին Շուշիում (Ելիզավետպոլի նահանգ, Ռուսական կայսրություն)՝ հայ խորհրդային մաթեմատիկոս, ինժեներ-մեխանիկ, պրոֆեսոր (1930), ՀԽՍՀ գիտության և տեխնիկայի վաստակավոր գործիչ (1940), ով իր գիտական և մանկավարժական գործունեությամբ հիմք դրեց հայկական տեսական մեխանիկայի դպրոցին։

1912 թվականին ավարտել է Խարկովի համալսարանը, 1915-ին՝ Դոնի (այժմ՝ Նովոչերկասկի) պոլիտեխնիկական ինստիտուտը։ 1918–1920 թվականներին դասախոսել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում։ 1920–1926 թվականներին աշխատել է Բաքվում՝ որպես Ադրբեջանի ժողտնտխորհի նախագահի մեքենաշինության գծով խորհրդատու, դասախոսել Բաքվի նավթի ինստիտուտում և Ադրբեջանի պետական համալսարանում։ 1926 թվականից դասախոսել է Երևանի պետական համալսարանում՝ 1930–1959 թվականներին տեսական մեխանիկայի ամբիոնի վարիչ։ 1930–1956 թվականներին դասախոսել է նաև Երևանի պոլիտեխնիկական և մանկավարժական ինստիտուտներում։ Միաժամանակ ղեկավարել է Ձորագետի և Քանաքեռի հէկերի կառուցման ու շահագործման աշխատանքները։

Նրա անմիջական մասնակցությամբ հիմնադրվել են Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի նյութերի դիմադրության և Հայկական գյուղատնտեսական ինստիտուտի կիրառական մեխանիկայի ամբիոնները։

Աշոտ Մովսեսի Տեր-Մկրտչյանը մնաց Շուշիից Երևան տանող հայկական մեխանիկայի և տեսական գիտության կամուրջը՝ իր դասախոսական նվիրումով, գիտական խորքայնությամբ և անսահման սիրով ոգեշնչելով սերունդներին մաթեմատիկայի և ինժեներության խորքերով։

Русский

от Шуши до Еревана: лидер армянской инженерной школы

Ашот Мовсесович Тер-Мкртчян родился 25 января 1891 года в Шуши (Елизаветпольская губерния, Российская империя) — армянский советский математик, инженер-механик, профессор (1930), заслуженный деятель науки и техники Армянской ССР (1940), заложивший основы армянской школы теоретической механики.

В 1912 году окончил Харьковский университет, в 1915 году — Донской (ныне Новочеркасский) политехнический институт. В 1918–1920 годах преподавал в Тифлисском политехническом институте. В 1920–1926 годах работал в Баку — консультантом председателя Азербайджанского Совнархоза по машиностроению, преподавал в Бакинском нефтяном институте и Азербайджанском государственном университете. С 1926 года преподавал в Ереванском государственном университете, в 1930–1959 годах — заведующий кафедрой теоретической механики. В 1930–1956 годах преподавал также в Ереванском политехническом и педагогическом институтах. Одновременно руководил строительством и эксплуатацией Джорагетской и Канакерской ГЭС.

При его непосредственном участии были основаны кафедры сопротивления материалов Ереванского политехнического института и прикладной механики Армянского сельскохозяйственного института.

Ашот Мовсесович Тер-Мкртчян остался мостом армянской механики и теоретической науки от Шуши до Еревана — своим преподавательским подвигом, научной глубиной и бесконечной любовью, вдохновляя поколения глубинами математики и инженерного дела.

English

From Shushi to Yerevan: Leader of the Armenian Engineering School

Ashot Movses Ter-Mkrtchyan was born on January 25, 1891, in Shushi (Elizavetpol province, Russian Empire) — Armenian Soviet mathematician, engineer-mechanic, professor (1930), Honored Worker of Science and Technology of the Armenian SSR (1940), who laid the foundations of the Armenian school of theoretical mechanics.

In 1912 graduated from Kharkov University, in 1915 — from the Don (now Novocherkassk) Polytechnic Institute. In 1918–1920 taught at the Tiflis Polytechnic Institute. In 1920–1926 worked in Baku — consultant to the Chairman of the Azerbaijan Council of National Economy for mechanical engineering, taught at the Baku Oil Institute and Azerbaijan State University. Since 1926 taught at Yerevan State University, in 1930–1959 — head of the Department of Theoretical Mechanics. In 1930–1956 also taught at Yerevan Polytechnic and Pedagogical Institutes. Simultaneously supervised the construction and operation of the DzoraGet and Kanaker hydroelectric power stations.

With his direct participation, the departments of strength of materials at Yerevan Polytechnic Institute and applied mechanics at the Armenian Agricultural Institute were established.

Ashot Movses Ter-Mkrtchyan remained the bridge of Armenian mechanics and theoretical science from Shushi to Yerevan — with his teaching dedication, scientific depth and boundless love, inspiring generations with the depths of mathematics and engineering.

1. Աշոտ Մովսեսի Տեր-Մկրտչյան՝ հայ մեխանիկայի և տեսական գիտության հիմնադիրներից մեկը / Ашот Мовсесович Тер-Мкртчян — один из основоположников армянской механики и теоретической науки / Ashot Movses Ter-Mkrtchyan — One of the Founders of Armenian Mechanics and Theoretical Science
2. Աշոտ Մովսեսի Տեր-Մկրտչյան՝ Շուշիից Երևան՝ հայ ինժեներական դպրոցի առաջնորդ / Ашот Мовсесович Тер-Мкртчян — от Шуши до Еревана: лидер армянской инженерной школы / Ashot Movses Ter-Mkrtchyan — From Shushi to Yerevan: Leader of the Armenian Engineering School
3. Աշոտ Մովսեսի Տեր-Մկրտչյան՝ պրոֆեսոր և ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ / Ашот Мовсесович Тер-Мкртчян — профессор и заслуженный деятель науки АрмССР / Ashot Movses Ter-Mkrtchyan — Professor and Honored Worker of Science of the Armenian SSR
4. Աշոտ Մովսեսի Տեր-Մկրտչյան՝ Ձորագետի և Քանաքեռի հէկերի ղեկավար / Ашот Мовсесович Тер-Мкртчян — руководитель Джорагетской и Канакерской ГЭС / Ashot Movses Ter-Mkrtchyan — Supervisor of DzoraGet and Kanaker Hydroelectric Power Stations
5. Աշոտ Մովսեսի Տեր-Մկրտչյան՝ հայկական տեսական մեխանիկայի նվիրյալ / Ашот Мовсесович Тер-Мкртчян — преданный армянской теоретической механике / Ashot Movses Ter-Mkrtchyan — Devoted to Armenian Theoretical Mechanics

Արամ Բագրատի Նալբանդյան մահացել է 1987 թվականի հունվարի 24-ին Երևանում՝ 79 տարեկան հասակում, թողնելով հայկական և խորհրդային քիմիական ֆիզիկայի պատմության մեջ անմոռանալի հետք։ Ծնվել է 1908 թվականի հունվարի 1-ին Ղարաքիլիսայում (այժմ՝ Վանաձոր)՝ ծառայողի ընտանիքում։

1926-ին ավարտել է Կիրովականի միջնակարգ դպրոցը և ընդունվել Երևանի պետական համալսարանի ֆիզիկամաթեմատիկական բաժինը։ Ավարտելուց հետո աշխատել է համալսարանում որպես ֆիզիկայի ամբիոնի ասիստենտ, ապա ընդունվել ԽՍՀՄ ԳԱ քիմիական ֆիզիկայի ինստիտուտի ասպիրանտուրան։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին կատարել է բեղմնավոր հետազոտություններ պայթուցիկ նյութերի ստացման և հատկությունների ուսումնասիրման բնագավառում։ 1943-ին շնորհվել է ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների դոկտորի աստիճան, 1947-ին՝ պրոֆեսորի կոչում։

1957-ին գլխավորել է ԽՍՀՄ ԳԱ քիմիական ֆիզիկայի ինստիտուտի ածխաջրածինների օքսիդացման լաբորատորիան Մոսկվայում, 1959-ին կազմակերպել ՀԽՍՀ ԳԱ քիմիական ֆիզիկայի լաբորատորիան Երևանում։ 1960-ին ընտրվել է ՀԽՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ, 1963-ին՝ ակադեմիկոս։ 1967-ին տեղափոխվել է Երևան և նշանակվել Քիմիական ֆիզիկայի լաբորատորիայի տնօրեն։ 1975-ին լաբորատորիան վերակազմվել է Քիմիական ֆիզիկայի ինստիտուտի, որի տնօրենը մնացել է մինչև կյանքի վերջը։

Ավելի քան 400 գիտական հոդվածների և 5 մոնոգրաֆիայի հեղինակ է։ Հիմնական հետազոտությունները նվիրված են ճյուղավորված շղթայական ռեակցիաների կինետիկային և մեխանիզմին, ջրածնի և ածխաջրածինների օքսիդացմանը, ֆոտոքիմիական հարուցման մեթոդներին, ԷՊՌ-ի կիրառմանը և ինքնատարածվող սինթեզին։ Նրա աշխատանքները հիմք են հանդիսացել ֆորմալդեհիդի արդյունաբերական ստացման, պլաստմասսաների և կատալիզատորների մշակման համար։

Արամ Նալբանդյանը մնաց Ղարաքիլիսայից Երևան տանող հայկական քիմիական ֆիզիկայի կամուրջը՝ իր գիտական խորքայնությամբ, նվիրումով և անսահման սիրով ոգեշնչելով սերունդներին քիմիայի և ֆիզիկայի խորքերով։

Русский

один из основоположников армянской химической физики

Арам Багратович Налбандян скончался 24 января 1987 года в Ереване в возрасте 79 лет — выдающийся химик, академик АН Армянской ССР, лауреат Государственной премии, заслуженный деятель науки Армянской ССР, оставивший неизгладимый след в истории армянской и советской химической физики. Родился 1 января 1908 года в Каракилисе (ныне Ванадзор) в семье служащего.

В 1926 году окончил среднюю школу в Кировакане и поступил на физико-математический факультет Ереванского государственного университета. После окончания работал ассистентом кафедры физики в университете, затем поступил в аспирантуру Института химической физики АН СССР. В годы Великой Отечественной войны провёл плодотворные исследования по получению и изучению свойств взрывчатых веществ. В 1943 году ему присуждена степень доктора физико-математических наук, в 1947 — звание профессора.

В 1957 году возглавил лабораторию окисления углеводородов Института химической физики АН СССР в Москве, в 1959 году организовал лабораторию химической физики АН АрмССР в Ереване. В 1960 году избран членом-корреспондентом АН АрмССР, в 1963 — академиком. В 1967 году переехал в Ереван и стал директором Лаборатории химической физики. В 1975 году лаборатория преобразована в Институт химической физики, директором которого оставался до конца жизни.

Автор более 400 научных статей и 5 монографий. Основные исследования посвящены кинетике и механизму разветвлённых цепных реакций, окислению водорода и углеводородов, фотохимическим методам инициирования, применению ЭПР и самораспространяющемуся синтезу. Его работы легли в основу промышленного получения формальдегида, пластмасс и катализаторов.

Арам Багратович Налбандян остался мостом армянской химической физики от Каракилисы до Еревана — своей научной глубиной, преданностью и бесконечной любовью, вдохновляя поколения глубинами химии и физики.

English

one of the founders of Armenian chemical physics

Aram Bagratovich Nalbandyan died on January 24, 1987, in Yerevan at the age of 79 — outstanding chemist, academician of the Academy of Sciences of the Armenian SSR, laureate of the State Prize, Honored Scientist of the Armenian SSR, who left an indelible mark in the history of Armenian and Soviet chemical physics. Born on January 1, 1908, in Karakilisa (now Vanadzor) in a family of a clerk.

In 1926 graduated from secondary school in Kirovakan and entered the physics-mathematics department of Yerevan State University. After graduation worked as an assistant at the physics department, then entered the postgraduate program at the Institute of Chemical Physics of the USSR Academy of Sciences. During the Great Patriotic War conducted fruitful research on the production and properties of explosives. In 1943 awarded the degree of Doctor of Physical and Mathematical Sciences, in 1947 — the title of professor.

In 1957 headed the laboratory of hydrocarbon oxidation at the Institute of Chemical Physics of the USSR Academy of Sciences in Moscow, in 1959 organized the laboratory of chemical physics of the Academy of Sciences of the Armenian SSR in Yerevan. In 1960 elected corresponding member of the Academy of Sciences of the Armenian SSR, in 1963 — academician. In 1967 moved to Yerevan and became director of the Laboratory of Chemical Physics. In 1975 the laboratory was reorganized into the Institute of Chemical Physics, which he headed until the end of his life.

Author of more than 400 scientific articles and 5 monographs. Main research devoted to kinetics and mechanism of branched chain reactions, oxidation of hydrogen and hydrocarbons, photoinitiation methods, EPR application and self-propagating synthesis. His works formed the basis for industrial production of formaldehyde, plastics and catalysts.

Aram Bagratovich Nalbandyan remained the bridge of Armenian chemical physics from Karakilisa to Yerevan — with his scientific depth, dedication and boundless love, inspiring generations with the depths of chemistry and physics.

Գևորգ Աշոտի Եղիազարյան ծնվել է 1932 թվականի հունվարի 21-ին Դոնի Ռոստովում՝ հայ տնտեսագետ, տնտեսագիտության դոկտոր (1970), պրոֆեսոր (1971), ՌՍՖՍՌ գիտության վաստակավոր գործիչ (1980), ով իր գիտական և կազմակերպչական գործունեությամբ մեծ ներդրում ունեցավ խորհրդային և հետխորհրդային տնտեսագիտության զարգացման գործում։ Մահացել է 1995 թվականի հունվարի 13-ին Մոսկվայում։

1954 թվականին ավարտել է Մոսկվայի ավիացիայի ինստիտուտը։ 1972–1995 թվականներին եղել է Մոսկվայի պետական համալսարանի արդյունաբերության տնտեսագիտության ամբիոնի վարիչը։ 1976–1990 թվականներին՝ Հաշվապահական հաշվառման կենտրոնի ղեկավարը, 1990–1995 թվականներին՝ Մոսկվայի փոքր բիզնեսի զարգացման միջազգային կենտրոնի տնօրենը։ 1993 թվականից մասնակցել է պետական հակաճգնաժամային կառավարման ծրագրերի մշակմանը։ Եղել է Մոսկովյան ազգային բանկի ղեկավարներից, ղեկավարել է «Պրեսս» հրատարակչությունը։

Մոսկվայի պետական համալսարանում դասավանդել է սոցիալիստական արդյունաբերության տնտեսություն և արդյունաբերության հիմունքներ առարկաները։ Ավելի քան 120 գիտական աշխատանքների հեղինակ է։

Հիմնական աշխատություններից են՝

• «Материальное стимулирование за новую технику» (1964),
• «Коллективный материальный интерес в социалистической экономике» (1968),
• «Эффективность квалифицированного труда» (1968),
• «Экономика социалистической промышленности» (учебник, 1977)։

Գևորգ Աշոտի Եղիազարյանը մնաց Դոնի Ռոստովից Մոսկվա տանող հայ տնտեսագիտության կամուրջը՝ իր գիտական նվաճումներով, դասախոսական նվիրումով և անսահման սիրով ոգեշնչելով սերունդներին տնտեսագիտության խորքերով և պրոֆեսիոնալիզմով։

Русский

армянский экономист и заведующий кафедрой МГУ

Геворг Ашотович Егиазарян родился 21 января 1932 года в Ростове-на-Дону — армянский экономист, доктор экономических наук (1970), профессор (1971), заслуженный деятель науки РСФСР (1980), который внёс значительный вклад в развитие советской и постсоветской экономической науки. Умер 13 января 1995 года в Москве.

В 1954 году окончил Московский авиационный институт. В 1972–1995 годах был заведующим кафедрой экономики промышленности Московского государственного университета. В 1976–1990 годах — руководитель Центра бухгалтерского учёта, в 1990–1995 годах — директор Международного центра развития малого бизнеса в Москве. С 1993 года участвовал в разработке государственных антикризисных программ управления. Был одним из руководителей Московского национального банка, возглавлял издательство «Пресс».

В Московском государственном университете преподавал экономику социалистической промышленности и основы промышленности. Автор более 120 научных работ.

Основные работы:

• «Материальное стимулирование за новую технику» (1964),
• «Коллективный материальный интерес в социалистической экономике» (1968),
• «Эффективность квалифицированного труда» (1968),
• «Экономика социалистической промышленности» (учебник, 1977).

Геворг Ашотович Егиазарян остался мостом армянской экономической мысли от Ростова-на-Дону до Москвы — своими научными достижениями, преподавательской преданностью и бесконечной любовью, вдохновляя поколения глубинами экономической науки и профессионализмом.

English

Armenian Economist and Head of Department at Moscow State University

Gevorg Ashotovich Yegiazaryan was born on January 21, 1932, in Rostov-on-Don — Armenian economist, Doctor of Economics (1970), Professor (1971), Honored Scientist of the RSFSR (1980), who made a significant contribution to the development of Soviet and post-Soviet economic science. Died on January 13, 1995, in Moscow.

In 1954 graduated from the Moscow Aviation Institute. In 1972–1995 headed the Department of Industrial Economics at Moscow State University. In 1976–1990 — head of the Accounting Center, in 1990–1995 — director of the International Center for Small Business Development in Moscow. Since 1993 participated in the development of state anti-crisis management programs. Was one of the leaders of the Moscow National Bank, headed the “Press” publishing house.

At Moscow State University taught economics of socialist industry and fundamentals of industry. Author of more than 120 scientific works.

Main works:

• “Material Incentives for New Technology” (1964),
• “Collective Material Interest in the Socialist Economy” (1968),
• “Efficiency of Qualified Labor” (1968),
• “Economics of Socialist Industry” (textbook, 1977).

Gevorg Ashotovich Yegiazaryan remained the bridge of Armenian economic thought from Rostov-on-Don to Moscow — with his scientific achievements, teaching dedication and boundless love, inspiring generations with the depths of economic science and professionalism.

1. Գևորգ Աշոտի Եղիազարյան՝ հայ տնտեսագետ և Մոսկվայի պետական համալսարանի ամբիոնի վարիչ / Геворг Ашотович Егиазарян — армянский экономист и заведующий кафедрой МГУ / Gevorg Ashotovich Yegiazaryan — Armenian Economist and Head of Department at Moscow State University
2. Գևորգ Աշոտի Եղիազարյան՝ տնտեսագիտության դոկտոր և պրոֆեսոր / Геворг Ашотович Егиазарян — доктор экономических наук и профессор / Gevorg Ashotovich Yegiazaryan — Doctor of Economics and Professor
3. Գևորգ Աշոտի Եղիազարյան՝ Դոնի Ռոստովից Մոսկվա՝ հայ տնտեսագիտության կամուրջ / Геворг Ашотович Егиазарян — от Ростова-на-Дону до Москвы: мост армянской экономики / Gevorg Ashotovich Yegiazaryan — From Rostov-on-Don to Moscow: Bridge of Armenian Economics
4. Գևորգ Աշոտի Եղիազարյան՝ ՌՍՖՍՌ գիտության վաստակավոր գործիչ / Геворг Ашотович Егиазарян — заслуженный деятель науки РСФСР / Gevorg Ashotovich Yegiazaryan — Honored Scientist of the RSFSR
5. Գևորգ Աշոտի Եղիազարյան՝ հայկական տնտեսագիտության և արդյունաբերության նվիրյալ / Геворг Ашотович Егиазарян — преданный армянской экономике и промышленности / Gevorg Ashotovich Yegiazaryan — Devoted to Armenian Economics and Industry

Աշիկ Ավետի Մանուկյանը մահացել  է 1977 թվականի հունվարի 10-ին Մոսկվայում։ Խորհրդային տնտեսագետ, տնտեսագիտական գիտությունների դոկտոր (1963), պրոֆեսոր (1966), ԽՄԿԿ անդամ 1920 թվականից։ 1926 թվականին ավարտել է Անդրկովկասյան կոմունիստական համալսարանը, 1929 թվականին՝ Մոսկվայի Կարմիր պրոֆեսուրայի ինստիտուտը։

1930-1935 թվականներին եղել է Ամերիկա-խորհրդային բաժնետիրական ընկերության (Ամտորգ) տնտեսական վարչության պետ Նյու Յորքում։ 1935 թվականից՝ ԽՍՀՄ արտաքին առևտրի մենաշնորհի ինստիտուտի տնօրեն։ 1939-1941 և 1947-1956 թվականներին գիտական աշխատանք է կատարել ԽՍՀՄ Արտաքին առևտրի մինիստրության կոնյունկտուրայի գիտահետազոտական ինստիտուտում, միաժամանակ դասախոսելով Արտաքին առևտրի ինստիտուտում և ակադեմիայում։ 1956 թվականից եղել է ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի համաշխարհային էկոնոմիկայի և միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտի սեկտորի վարիչ։ Մասնակցել է միջազգային կոնֆերանսների և բանակցությունների որպես տնտեսական փորձագետ և խորհրդական, եղել է ԽՍՀՄ Արտաքին առևտրի մինիստրության կոնյունկտուրայի ինստիտուտի և ԳԱ-ի համաշխարհային էկոնոմիկայի ինստիտուտի կազմակերպիչներից։ Նրա գիտական աշխատությունները (թարգմանված տարբեր լեզուներով) նվիրված են համաշխարհային կապիտալիստական էկոնոմիկայի խնդիրներին։ Պարգևատրվել է ժողովուրդների բարեկամության և այլ շքանշաններով։ Մահացել է 1977 թվականի հունվարի 10-ին Մոսկվայում։ Մանուկյանի աշխատանքները կարևոր ներդրում են ունեցել խորհրդային տնտեսագիտության և միջազգային առևտրի ուսումնասիրության մեջ, հատկապես ԱՄՆ-ԽՍՀՄ տնտեսական հարաբերությունների վերլուծության համար։

### Русский
Руководитель внешней торговли СССР

Ашик Авети Манукян скончался 10 января 1977 года в Москве. Советский экономист, доктор экономических наук (1963), профессор (1966), член КПСС с 1920 года. В 1926 году окончил Закавказский коммунистический университет, в 1929 году — Институт красной профессуры в Москве. В 1930–1935 годах был начальником экономического отдела американо-советской акционерной компании «Амторг» в Нью-Йорке. С 1935 года — директор Института монополий внешней торговли СССР. В 1939–1941 и 1947–1956 годах занимался научной работой в Научно-исследовательском институте конъюнктуры внешней торговли при Наркомате внешней торговли СССР, одновременно преподавая в Институте внешней торговли и Академии внешней торговли. С 1956 года — руководитель сектора Института мировой экономики и международных отношений АН СССР. Участвовал в международных конференциях и переговорах как экономический эксперт и консультант, был одним из организаторов Института конъюнктуры внешней торговли Наркомата и Института мировой экономики АН СССР. Его научные работы (переведены на разные языки) посвящены проблемам мировой капиталистической экономики. Награждён орденом Дружбы народов и другими наградами. Умер 10 января 1977 года в Москве. Работы Манукиана внесли важный вклад в советскую экономическую науку и изучение международной торговли, особенно в анализ экономических отношений США и СССР.

### English
Head of Foreign Trade of the USSR

Ashik Avet Manukyan died on January 10, 1977 in Moscow. A Soviet economist, Doctor of Economic Sciences (1963), Professor (1966), and member of the CPSU since 1920. In 1926, he graduated from the Transcaucasian Communist University, and in 1929, from the Institute of Red Professors in Moscow. From 1930 to 1935, he served as head of the economic department of the American-Soviet Joint Stock Company “Amtorg” in New York. From 1935, he was director of the USSR Monopoly Institute of Foreign Trade. In 1939–1941 and 1947–1956, he conducted scientific work at the Research Institute of Foreign Trade Conjunctures under the People’s Commissariat of Foreign Trade, while teaching at the Institute of Foreign Trade and the Academy of Foreign Trade. From 1956, he led the sector of the Institute of World Economy and International Relations of the USSR Academy of Sciences. He participated in international conferences and negotiations as an economic expert and consultant, and was one of the organizers of the Conjunctures Institute and the World Economy Institute of the Academy of Sciences. His scientific works (translated into various languages) focus on problems of the world capitalist economy. He was awarded the Order of Friendship of Peoples and other honors. He passed away on January 10, 1977, in Moscow. Manukyan’s works made a significant contribution to Soviet economic science and the study of international trade, particularly in analyzing U.S.-USSR economic relations.

Արման Թագվորի Քուչուկյանը ծնվել է 1932 թվականի դեկտեմբերի 11-ին Սոֆիայում՝ տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1979), պրոֆեսոր (1987), Հայաստանի ԳԱԱ ակադեմիկոս (1996, թղթակից անդամ՝ 1986), ՀԽՍՀ և Հայաստանի գիտության վաստակավոր գործիչ, ԽՍՀՄ-ում առաջին մատրիցային պրոցեսորի (ЕС-2345, 1979) ստեղծող

Երևանի մաթեմատիկական մեքենաների ԳՀԻ գլխավոր կոնստրուկտոր, Երևանի պատվավոր քաղաքացի (1986), Լենինյան (1983) և ՀԽՍՀ պետական (1974, 1976) մրցանակների դափնեկիր։ Մահացել է 2020 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Երևանում՝ կյանքի 88-րդ տարում։ 

1957 թվականին ավարտել Երևանի պետական համալսարանը՝ «Հաշվողական տեխնիկա և կառավարման համակարգեր» մասնագիտությամբ։ Աշխատել Երևանի մաթեմատիկական մեքենաների ԳՀԻ-ում՝ տնօրենի տեղակալ գիտական գծով, գլխավոր կոնստրուկտոր։ Նրա ղեկավարությամբ ստեղծվել են երեք սերնդի էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաներ և համակարգեր՝ ЕС-1045, ЕС-1046, ինֆորմացիոն և ավտոմատացված կառավարման համակարգեր՝ «Փարոս», «Արաքս», MIDAS և այլն։ Հեղինակել է 57 գիտական աշխատություն, գրքեր՝ «Электронная вычислительная машина ЕС-1045» (1981), «Электронная вычислительная машина ЕС-1046» (1987)։ 

Արման Քուչուկյանը մնաց Սոֆիայից Երևան տանող հաշվողական տեխնիկայի կամուրջը՝ իր պրոցեսորներով, համակարգերով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական գիտության և տեխնոլոգիայի խորքերով։



### Русский
Отец армянской вычислительной техники

Арман Тагворович Кучукян родился 11 декабря 1932 года в Софии — доктор технических наук (1979), профессор (1987), академик НАН Армении (1996, член-корреспондент с 1986), заслуженный деятель науки и техники АрмССР и Армении, создатель первого в СССР матричного процессора ЕС-2345 (1979), главный конструктор объединённой системы ЭВМ в ЕрНИИММ, почётный гражданин Еревана (1986), лауреат Ленинской премии (1983) и Государственных премий АрмССР (1974, 1976). Умер 30 октября 2020 года в Ереване на 88-м году жизни.

В 1957 окончил Ереванский государственный университет по специальности «Вычислительная техника и системы управления». Работал в ЕрНИИММ — заместителем директора по научной работе, главным конструктором. Под его руководством созданы электронные вычислительные машины и системы трёх поколений — ЕС-1045, ЕС-1046, информационные и автоматизированные системы управления — «Фарос», «Аракс», MIDAS и др. Автор 57 научных работ, книг «Электронная вычислительная машина ЕС-1045» (1981), «Электронная вычислительная машина ЕС-1046» (1987).

Арман Кучукян остался мостом вычислительной техники от Софии до Еревана — своими процессорами, системами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской науки и технологий.



### English
Father of Armenian Computing Technology

Arman Tagvori Kuchukyan was born on December 11, 1932, in Sofia — Doctor of Technical Sciences (1979), professor (1987), academician of NAS RA (1996, corresponding member since 1986), Honored Scientist of the Armenian SSR and Armenia, creator of the first Soviet matrix processor ЕС-2345 (1979), chief designer of the unified computer system at Yerevan Research Institute of Mathematical Machines, Honorary Citizen of Yerevan (1986), laureate of the Lenin Prize (1983) and State Prizes of the Armenian SSR (1974, 1976). Died on October 30, 2020, in Yerevan at the age of 87.

In 1957 graduated from Yerevan State University in “Computing Technology and Control Systems”. Worked at Yerevan Research Institute of Mathematical Machines — deputy director for science, chief designer. Under his leadership, three generations of computers and systems were created — ЕС-1045, ЕС-1046, information and automated control systems — “Pharos”, “Araks”, MIDAS, etc. Author of 57 scientific works, books *Electronic Computer ЕС-1045* (1981), *Electronic Computer ЕС-1046* (1987).

Arman Kuchukyan remained the bridge of computing technology from Sofia to Yerevan — with his processors, systems, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian science and technology.

Կոստանդին Հովհաննեսի Մարությանը ծնվել է 1917 թվականի նոյեմբերի 29-ին Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)՝ հայ խորհրդային շինարար, ՀԽՍՀ վաստակավոր շինարար (1957), ով իր կյանքը նվիրել է Հայաստանի էներգետիկ և արդյունաբերական հզորացմանը՝ դառնալով Աթարբեկյանի ՀԷԿ-ի շինարարության պետ (1954), ՀԽՍՀ շինարարության մինիստր (1961–1965), «Հայհիդրոէներգոշին» վարչության պետ (1966), ՀԽՍՀ Պետշինի նախագահ (1978), Լենինի երկու, Հոկտեմբերյան հեղափոխության և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանների ասպետ։

Մահացել է 2011 թվականի մայիսին Երևանում՝ կյանքի 94-րդ տարում։ 1941 թվականին ավարտել Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, մասնակցել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։ 

Նրա ղեկավարությամբ կառուցվել են Հայաստանի էներգետիկ հսկաները՝ ՀԷԿ-եր, արդյունաբերական համալիրներ, որոնք դարձել են խորհրդային Հայաստանի տնտեսության հիմնասյուները։ Եղել է ՀԽՍՀ Գերագույն սովետի 6-10-րդ գումարումների դեպուտատ, 1976 թվականից՝ ՀԿԿ ԿԿ անդամ։ 

Կոստանդին Մարությանը մնաց Ալեքսանդրապոլից Երևան տանող էներգետիկ կամուրջը՝ իր շինարարություններով, ղեկավարությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին Հայաստանի արդյունաբերական հզորությամբ և խորհրդային շինարարության ոգով։

—

### Русский
Строитель энергетических гигантов Армении

Константин Ованесович Марутян родился 29 ноября 1917 года в Александрополе (ныне Гюмри) — армянский советский строитель, заслуженный строитель АрмССР (1957), посвятивший жизнь энергетическому и промышленному укреплению Армении, став начальником строительства Атарбекянской ГЭС (1954), министром строительства АрмССР (1961–1965), начальником управления «Армгидроэнергострой» (1966), председателем Госстроя АрмССР (1978), кавалер двух орденов Ленина, ордена Октябрьской Революции и Трудового Красного Знамени. Умер в мае 2011 года в Ереване на 94-м году жизни. В 1941 окончил Ереванский политехнический институт, участник Великой Отечественной войны.

Под его руководством построены энергетические гиганты Армении — ГЭС, промышленные комплексы, ставшие основой экономики советской Армении. Был депутатом Верховного Совета АрмССР 6–10 созывов, с 1976 — член ЦК КП Армении.

Константин Марутян остался энергетическим мостом от Александрополя до Еревана — своими стройками, руководством и безграничной преданностью, вдохновляя поколения мощью армянской промышленности и духом советского строительства.

—

### English
Builder of Armenia’s Energy Giants

Konstantin Hovhannesovich Marutyan was born on November 29, 1917, in Alexandropol (now Gyumri) — Armenian Soviet builder, Honored Builder of the Armenian SSR (1957), who devoted his life to Armenia’s energy and industrial development, becoming head of Atarbekyan HPP construction (1954), Minister of Construction of the Armenian SSR (1961–1965), head of “Armhydroenergostroy” (1966), Chairman of the State Construction Committee of the Armenian SSR (1978), holder of two Orders of Lenin, Order of the October Revolution, and Order of the Red Banner of Labor. Died in May 2011 in Yerevan at the age of 93. Graduated from Yerevan Polytechnic Institute in 1941, participant in the Great Patriotic War.

Under his leadership, Armenia’s energy giants — HPPs and industrial complexes — were built, becoming the backbone of the Soviet Armenian economy. Deputy of the Supreme Soviet of the Armenian SSR (6th–10th convocations), member of the CP Armenia Central Committee since 1976.

Konstantin Marutyan remained the energy bridge from Alexandropol to Yerevan — with his constructions, leadership, and boundless dedication, inspiring generations with the power of Armenian industry and the spirit of Soviet building.

—

Պավել Դանտոնի Սաֆարյանը ծնվել է 1958 թվականի նոյեմբերի 20-ին Բասարգեչարի շրջանում, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Հայ տնտեսագետ, պետական գործիչ, ով իր կյանքը նվիրել է Հայաստանի տնտեսական բարեփոխումներին՝ դառնալով անկախ Հայաստանի հարկային համակարգի հիմնադիրներից, ֆինանսների նախարարության առաջին տեղակալ (2001–2016), բյուջետային բարեփոխումների ղեկավար և Ասիական զարգացման բանկի փոխկառավարիչ (2014)։ 1976-1980 թվականներին ավարտել է Երևանի ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտը, 1989 թվականին՝ տնտեսագիտության թեկնածու։

1984-1989 թվականներին դասավանդել Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում և Խ. Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտում, 2013-2019 թվականներին՝ Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանում, 2006 թվականից՝ ՀՀ պետական կառավարման ակադեմիայում։ 

1980 թվականին աշխատել ՀԽՍՀ ԳԱ տնտեսագիտության ինստիտուտում, 1980-1982 թվականներին ծառայել խորհրդային բանակում, 1982-1990 թվականներին՝ ինստիտուտում որպես տնտեսագետ, ավագ տնտեսագետ, գիտաշխատող։ 1990-1991 թվականներին՝ ՀՀ նախարարների խորհրդի տնտեսական բարեփոխումների հանձնաժողովի ֆինանսական բաժնի տնտեսական խորհրդատու, բաժնի պետ, 1991-1994 թվականներին՝ ՀՀ գլխավոր պետական հարկային տեսչության պետի տեղակալ, 1994-1997 թվականներին՝ ՀՀ հարկային պետական տեսչության պետ-նախարար։ Նրա ղեկավարությամբ հիմք է դրվել անկախ Հայաստանի հարկային օրենսդրությանը և համակարգին։ 1997-2001 թվականներին՝ ՀՀ ֆինանսների և էկոնոմիկայի նախարարի տեղակալ, 2001-2008 թվականներին՝ առաջին տեղակալ, 2008-2016 թվականներին՝ ֆինանսների նախարարի առաջին տեղակալ։ Համակարգել է 1997-2017 թթ. ՀՀ տարեկան բյուջեների մշակումը, ներդրել միջինժամկետ ծախսերի ծրագրավորումը, 2005 թվականին՝ ծրագրային բյուջետավորումը (ամբողջական անցում՝ 2019), ղեկավարել Պետական ֆինանսների կառավարման գնահատումները (2008, 2014)։ 2002 թվականին հիմնադրել Հայ-ամերիկյան «Ուսուցման կենտրոն» ՊՈԱԿ-ը, 2013-2016 թվականներին՝ Եվրոխորհրդի բյուջետային հանձնաժողովի անդամ։ 2016-2018 թվականներին՝ ՀՀ տնտեսական զարգացման և ներդրումների նախարարի գլխավոր խորհրդական, 2018-ից՝ «ԱՎԱԳ ՍՈԼՅՈՒՇՆՍ» ՍՊԸ խորհրդատու, 2019-ից՝ Մոսկվայի Մ. Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանի Երևանյան մասնաճյուղի գործադիր տնօրեն։ Պարգևներ՝ Անանիա Շիրակացու մեդալ, ՀՀ պաշտպանության նախարարության և ոստիկանության մեդալներ, Ֆրիտյոֆ Նանսենի հուշամեդալ։ Անկուսակցական, ամուսնացած, ունի որդի և դուստր։ Տիրապետում է ռուսերեն և ֆրանսերեն։ 

Պավել Սաֆարյանը մնաց Բասարգեչարից Երևան տանող տնտեսական կամուրջը՝ իր բարեփոխումներով, բյուջետային համակարգով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին Հայաստանի ֆինանսական կայունության և տնտեսական զարգացման ճանապարհով։

—

### Русский
Основатель налоговой системы Армении

Павел Дантонович Сафарян родился 20 ноября 1958 года в Басаргечарском районе, Армянская ССР, СССР. Армянский экономист, государственный деятель, один из основателей налоговой системы независимой Армении, первый заместитель министра финансов РА (2001–2016), руководитель бюджетных реформ, заместитель управляющего от Армении в Азиатском банке развития (2014). В 1976–1980 окончил Ереванский институт народного хозяйства, в 1989 — кандидат экономических наук. В 1984–1989 преподавал в Ереванском политехническом институте и Педагогическом институте им. Х. Абовяна, в 2013–2019 — в Армянском государственном экономическом университете, с 2006 — в Академии государственного управления РА.

В 1980 работал в Институте экономики АН АрмССР, в 1980–1982 служил в Советской армии, в 1982–1990 — экономист, старший экономист, научный сотрудник института. В 1990–1991 — экономический советник, затем начальник финансового отдела Комиссии экономических реформ при Совете Министров РА, в 1991–1994 — заместитель начальника Главной государственной налоговой инспекции РА, в 1994–1997 — министр — начальник Государственной налоговой инспекции РА. Под его руководством заложены основы налогового законодательства и системы независимой Армении. В 1997–2001 — заместитель министра финансов и экономики РА, в 2001–2008 — первый заместитель, в 2008–2016 — первый заместитель министра финансов РА. Координировал разработку госбюджетов РА 1997–2017 годов, внедрил среднесрочное расходное программирование, в 2005 — программное бюджетирование (полный переход с 2019), руководил оценками управления государственными финансами (2008, 2014). В 2002 основал Армяно-американский «Учебный центр» ПОАК, в 2013–2016 — член Бюджетного комитета Совета Европы. В 2016–2018 — главный советник министра экономического развития и инвестиций РА, с 2018 — консультант ООО «АВАГ СОЛЮШНС», с 2019 — исполнительный директор Ереванского филиала МГУ им. М. Ломоносова. Награды: медаль Анания Ширакаци, медали Минобороны и полиции РА, мемориальная медаль Фритьофа Нансена. Беспартийный, женат, сын и дочь. Владеет русским и французским.

Павел Сафарян остался экономическим мостом от Басаргечарa до Еревана — своими реформами, бюджетной системой и безграничной преданностью, вдохновляя поколения путём финансовой стабильности и экономического развития Армении.

—

### English
Founder of Armenia’s Tax System

Pavel Dantoni Safaryan was born on November 20, 1958, in Basargechar district, Armenian SSR, USSR. Armenian economist, statesman, one of the founders of independent Armenia’s tax system, first deputy minister of finance RA (2001–2016), leader of budget reforms, deputy governor from Armenia at the Asian Development Bank (2014). Graduated from Yerevan Institute of National Economy (1976–1980), candidate of economic sciences (1989). Taught at Yerevan Polytechnic Institute and Kh. Abovyan Pedagogical Institute (1984–1989), Armenian State University of Economics (2013–2019), RA Public Administration Academy (since 2006).

Worked at the Institute of Economics of the Armenian SSR Academy of Sciences (1980), served in the Soviet Army (1980–1982), economist, senior economist, researcher at the institute (1982–1990). Economic advisor, then head of financial department at the Economic Reforms Commission under the Council of Ministers of RA (1990–1991), deputy chief of the Main State Tax Inspectorate of RA (1991–1994), minister — chief of the State Tax Inspectorate of RA (1994–1997). Under his leadership, foundations of independent Armenia’s tax legislation and system were laid. Deputy minister of finance and economy RA (1997–2001), first deputy (2001–2008), first deputy minister of finance RA (2008–2016). Coordinated development of RA annual budgets 1997–2017, introduced medium-term expenditure programming, program budgeting in 2005 (full transition from 2019), led public finance management assessments (2008, 2014). Founded Armenian-American “Training Center” POAK in 2002, member of Council of Europe Budget Committee (2013–2016). Chief advisor to RA Minister of Economic Development and Investments (2016–2018), consultant at AVAG SOLUTIONS LLC (since 2018), executive director of Yerevan branch of Lomonosov Moscow State University (since 2019). Awards: Anania Shirakatsi Medal, RA Ministry of Defense and Police medals, Fridtjof Nansen Memorial Medal. Non-partisan, married, one son and one daughter. Fluent in Russian and French.

Pavel Safaryan remained the economic bridge from Basargechar to Yerevan — with his reforms, budget system, and boundless dedication, inspiring generations with the path of Armenia’s financial stability and economic development.

—

1991 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Մոսկվայի Կրեմլում, Գեորգիևյան սրահում, տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի Պրեզիդիումի վերջին նիստը, որի ընթացքում ստորագրվեց Էկոնոմիկական Համայնքի Պայմանագիրը: Այս պատմական փաստաթուղթը ստորագրեցին Հայաստանի, Ռուսաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Տաջիկստանի, Թուրքմենստանի և Ուզբեկստանի ղեկավարները, ինչպես նաև ԽՍՀՄ նախագահ Միխայիլ Գորբաչովը:

Պայմանագիրը ճանաչեց Հայաստանի և այլ հանրապետությունների անկախությունը, թույլ տվեց ներդնել ազգային արժույթներ՝ այդ թվում Հայաստանի դրամը, և պահպանել միասնական տնտեսական տարածք: Այս փաստաթուղթը, որը հիմնված էր սեպտեմբերի 6-ի Պետական Խորհրդի որոշման վրա, ներառում էր 12 գլուխ և 59 հոդված, և դարձավ Հայաստանի համար անկախության ճանապարհին կարևոր քայլ, չնայած ԽՍՀՄ-ի փլուզման նախօրեին:

**Նախապատմություն** 
1991 թվականը ԽՍՀՄ-ի ճգնաժամի գագաթնակետն էր: Օգոստոսի 19-21-ի պուտչի ձախողումից հետո Հայաստանը, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ղեկավարությամբ, արագացրեց անկախության գործընթացը՝ հայտարարելով այն սեպտեմբերի 21-ին: Սեպտեմբերի 6-ին Պետական Խորհուրդը (Գ. Յավլինսկու նախաձեռնությամբ) որոշեց մշակել պայմանագիր՝ պահպանելու տնտեսական կապերը: Պայմանագիրը նախագծվեց սեպտեմբերի 16-ին, և հոկտեմբերի 18-ին Հայաստանը, որպես լիիրավ անդամ, միացավ ստորագրմանը: Գորբաչովը, որպես ԽՍՀՄ-ի վերջին նախագահ, ստորագրեց, սակայն Հայաստանը պահանջեց ամբողջական ինքնիշխանություն:

**Պայմանագրի բովանդակությունը** 
Պայմանագիրը ներառում էր 12 գլուխ և 59 հոդված, որոնք կարգավորում էին տնտեսական համագործակցությունը, առևտուրը, միգրացիան և միասնական տարածքը: Նախաբանում ընդգծվում էր անկախության ճանաչումը, շուկայական տնտեսություն և Հայաստանի համար կարևոր էր ազգային արժույթի ներդրումը: Կենտրոնական մարմինը՝ Միջհանրապետական տնտեսական կոմիտեն, պետք է դառնար Միջպետական: Սակայն պայմանագիրը չեղյալ համարվեց Բելովեժյան համաձայնություններով (դեկտեմբեր 8), երբ ստեղծվեց ԱՊՀ-ը:

**Հետևանքները Հայաստանի համար** 
Պայմանագիրը Հայաստանի համար նշանակեց անկախության պաշտոնական ճանաչում, սակայն բերեց տնտեսական դժվարություններ (1991-1994 թթ.): Հայաստանը դարձավ ԱՊՀ-ի անդամ 1991 թվականի դեկտեմբերի 21-ին, սակայն պահպանեց իր ճանապարհը՝ ներդնելով դրամը 1993 թվականին: Այս իրադարձությունն ընդգծեց Հայաստանի դիմադրությունն ու նոր սկիզբը:

—

#### Русская версия
Путь Армении к Независимости: Договор об Экономическом Сообществе

18 октября 1991 года в Георгиевском зале Кремля в Москве прошло последнее заседание Президиума Верховного Совета СССР, на котором был подписан Договор об Экономическом сообществе. Этот исторический документ подписали лидеры Армении, России, Белоруссии, Казахстана, Киргизии, Таджикистана, Туркмении, Узбекистана и президент СССР Михаил Горбачев. Договор признал независимость Армении и других республик, позволил введение национальных валют, включая будущий армянский драм, и сохранил единое экономическое пространство. Подготовленный на основе решения Государственного совета СССР от 6 сентября, документ включал 12 глав и 59 статей, став для Армении важным шагом на пути к суверенитету накануне распада СССР.

**Предыстория** 
1991 год стал пиком кризиса СССР. После провала путча ГКЧП (19–21 августа) Армения, под руководством Лева Тер-Петросяна, ускорила процесс независимости, провозгласив ее 21 сентября. 6 сентября Государственный совет (по инициативе Г. Явлинского) решил разработать договор для сохранения экономических связей. Проект был готов 16 сентября, и 18 октября Армения, как полноправный участник, присоединилась к подписанию. Горбачев, как последний президент СССР, поставил подпись, но Армения настояла на полной независимости.

**Содержание договора** 
Договор включал 12 глав и 59 статей, регулирующих экономическое сотрудничество, торговлю, миграцию и единое пространство. Преамбула подчеркивала признание независимости и переход к рынку, а для Армении ключевым стал пункт о национальной валюте. Центральным органом стал Межгосударственный экономический комитет, но договор был обнулен Беловежскими соглашениями (8 декабря), когда было создано СНГ.

**Последствия для Армении** 
Для Армении договор ознаменовал официальное признание независимости, но привел к экономическим трудностям (1991–1994). 21 декабря 1991 года Армения вступила в СНГ, а в 1993 году ввела драм. Это событие подчеркнуло стойкость Армении и начало нового этапа.

—

#### English Version

Armenia’s Path to Independence: The Economic Community

On October 18, 1991, in the Georgievsky Hall of the Kremlin in Moscow, the last session of the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR took place, where the Treaty on the Economic Community was signed. This historic document was endorsed by the leaders of Armenia, Russia, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, Uzbekistan, and USSR President Mikhail Gorbachev. The treaty recognized Armenia’s independence alongside other republics, permitted the introduction of national currencies, including the future Armenian dram, and maintained a unified economic space. Based on the State Council’s decision of September 6, 1991, it comprised 12 chapters and 59 articles, marking a crucial step for Armenia toward sovereignty on the eve of the USSR’s collapse.

**Background** 
1991 marked the peak of the USSR’s crisis. After the failed GКЧП coup (August 19–21), Armenia, led by Levon Ter-Petrosyan, accelerated its independence process, declaring it on September 21. On September 6, the State Council (on G. Yavlinsky’s initiative) decided to draft a treaty to preserve economic ties. The draft was finalized on September 16, and on October 18, Armenia joined as a full participant. Gorbachev, as the last USSR president, signed, but Armenia insisted on complete sovereignty.

**Content of the Treaty** 
The treaty included 12 chapters and 59 articles regulating economic cooperation, trade, migration, and the common space. The preamble highlighted independence recognition and market transition, with the national currency clause being vital for Armenia. The central body, the Interstate Economic Committee, was proposed, but the treaty was nullified by the Belavezha Accords (December 8), leading to the CIS.

**Consequences for Armenia** 
For Armenia, the treaty signified official independence recognition but brought economic challenges (1991–1994). On December 21, 1991, Armenia joined the CIS, introducing the dram in 1993. This event underscored Armenia’s resilience and the start of a new era.

—