Միտանի/Խուրրի- Միտանի – Հին հայկական պետություն – Митани/ Xурри- Митани – Древнее Армянское государство [- Mitani/Khurri- Mitani – Ancient Armenian State

Մ.թ.ա. 15-14-րդ դարերում Հայկական լեռնաշխարհի հարավում՝ Վանա լճի և Զագրոսի լեռների միջև բնակվող խուրիական (հայ) միտանի ցեղերի առաջնորդները (արքաները) և ազնվականությունը կարողացան միավորել և համախմբել բազմաթիվ խուրիական (հայ) ցեղեր, փոքր և միջին պետական կազմավորումներ և ստեղծել Միտանի պետությունը (Միտանի, Միտանի, Հուրի-Միտանի): Միտանին դարձավ Հայկական լեռնաշխարհի տարածքում առաջին հզոր հայկական պետությունը:
Հին աշխարհի ամենահզոր պետությունների՝ Եգիպտոսի, խեթական թագավորության դեմ մարտնչելով՝ Միտանիի թագավորները համառ պայքարի ընթացքում հաջողության հասան՝ ստեղծելով ամենամեծ տերությունը, որի սահմանները տարածվում էին Միջերկրական ծովի արևելյան ափից և Կիլիկիա մինչև Աշուր, Նինվե, Արրապխա (ժամանակակից Քերքուք), Զագրոս, իսկ հարավ-արևելքում՝ մինչև Կովկասի նախալեռները։
Մերձավոր Արևելքում կենտրոնական տեղ էր զբաղեցնում հզոր Միտանիի թագավորությունը։ Այն վերահսկում էր առևտրային ճանապարհները, որոնք Արևելյան Միջերկրական ծովի ափի շրջանները կապում էին Միջագետքի, Զագրոսի և Պոնտոսի հետ։ Միտանիի ազդեցության տակ էին Եփրատ և Տիգրիս գետաբերանները ծածկող տարածքը, ինչպես նաև հյուսիսային Սիրիայի հարուստ և ծաղկուն քաղաքները, որոնք հիմնականում բնակեցված էին խուրիներով։ Հենց խուրիների շնորհիվ էր, որ այս քաղաքները ծաղկում ապրեցին։
19-20-րդ դարերում։ Արևմտյան Ասիայում և Հայկական լեռնաշխարհում կատարված հնագիտական պեղումները ցույց են տվել, որ դեռևս մ.թ.ա. 8-4-րդ հազարամյակներում այս տարածքներում առաջացել են բարձր զարգացած մշակույթներ, որոնք հայտնի են որպես Կոննի հովտի մշակույթ, նեոլիթ, Հալաֆ-Հասուն (հետագայում՝ Սամարա), Շենգավիթի կամ Կուր-Արաքսի մշակույթ:
Հյուսիսային Միջագետքը, Հայկական լեռնաշխարհը և հարակից տարածքները այս մշակույթների ծննդավայրն են: Եվ Հայկական լեռնաշխարհի բնիկ բնակիչները՝ խուրիները (հայ-հայեր), գտնվում են այդ մշակույթների ստեղծման ակունքներում:
Հայկական լեռնաշխարհի բնիկ բնակիչների՝ հայ-հայերների կողմից ստեղծված պետություններն ու պետական կազմավորումները երկար պատմություն ունեն: Հազարամյակների ընթացքում հարևանությամբ հայտնված ցեղերն ու ժողովուրդները տարբեր անուններ են տվել մեր ժողովրդին և երկրին: Օրինակ՝ շումերները խուրիների բնակավայրը, Հայկական լեռնաշխարհի և Հյուսիսային Միջագետքի հարավային շրջանները անվանել են Սուբիր, աքքադացիները՝ Սուբարու, Սուբարի, Սուբարտու (Շուբարտու):
Եգիպտացիները խուրիներին անվանել են հ’րվ (հարու, հուրու): Նրանք նաև օգտագործել են Նահրինա, Նահարինի, Նահարինա, Մեյթանիու, Միտտանի անունները: Աքքադական (բաբելոնական, ասորական) գրավոր աղբյուրներում օգտագործվել են Հանիգալբատ, Հալիգալբատ, Հանագալբատ անունները, իսկ խեթականներում՝ Հուրրի (Հուրլա): Հուրիական թագավորներն իրենց անվանել են հուրրի, իսկ Միտաննի երկիրը:
Ամենահին սեպագիր գրությունների նշանների խումբը՝ հու-ուրը, որոշ հետազոտողների կողմից (Գ. Վինկլեր, Է. Մեյեր, Է. Վայդներ, Ֆորեր, Վայսբախ) կարդացվել է որպես հա, իսկ մյուսները (Բ. Գրոզնի, Ա. Ունգնա) այն կարդացվել է որպես հու: Հար-ով կարդալիս հետազոտողները այն կապել են արիական անվան հետ, և խուրիական լեզուն համարվել է հին արիական լեզու: Ավելի ուշ, խեթական մայրաքաղաք Հաթթուսայում հայտնաբերված մի տեքստում hurlili-ն (խեթական hurla՝ խուրիացիներ) կարդացվել է որպես hurri. այդպիսով harri-ն այլևս տարբերակ չէր, և այն տարբերակը, որ խուրիացիները արիացիներ էին, նույնպես այլևս տարբերակ չէր։ Գիտական աշխարհում hurri տարբերակն ընդունվեց որպես անվանում.
20-րդ դարի երկրորդ կեսին ի հայտ եկան նոր կարծիքներ արիական ցեղերի նախնիների հայրենիքի մասին: Առաջ քաշվեց մի տեսակետ, որի համաձայն՝ հնդեվրոպացիների նախնիների՝ արիական ցեղերի նախնիների հայրենիքը Հայկական լեռնաշխարհն ու հարակից տարածքներն են: Դրա մասին են վկայում հնագիտական պեղումների արդյունքները (վաղ գյուղատնտեսություն, կավագործություն, մետաղագործություն, արևի աստվածության և նրա խորհրդանիշների՝ խաչի, սվաստիկայի, ձիու, առյուծի, արծվի պաշտամունք), արմենոիդ տիպի մարդաբանական ուսումնասիրությունների, լեզվաբանական ուսումնասիրությունների (հայերենը պարունակում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի լեզուներին բնորոշ բոլոր հնչյունները) և այլն: Վերոնշյալ հուրրի (հ-ուր-րի) և հարրի (հ-ար-րի) անվանումներում, ինչպես պարզվեց, ար (ուր) մասնիկները կարող էին փոխարինվել իր և էր բառերով: Հետևաբար, թե՛  հուրի , թե՛ հարի ՝ իրենց ուր և ար արմատներով, կապված են Ար (Արա) աստծո և Հայկական լեռնաշխարհի անունների հետ (Արմանի, Արատտա, արարատ, ԱՐՄԵՆԻԱ, Արաքս, Արագած…, Ուրարտու, Ուրմե, Ուրմիա…):
Հին ժամանակներից Հայ-Հայերը զբաղվել են գյուղատնտեսությամբ, անասնապահությամբ, կավագործությամբ և մետաղագործությամբ, այսինքն՝ այն ամենով, ինչը կազմել է վաղ մարդկային քաղաքակրթության հիմքը:
Հյուսիսային Միջագետքում և Հայկական լեռնաշխարհում, ինչպես նաև դրանց հարակից տարածքներում հիմնադրվել են բազմաթիվ բնակավայրեր, գյուղեր և քաղաքներ: Դրանց թվում են Միտանիի մայրաքաղաք Վաշուկանին, Երուսաղեմը, Աշուրը, Նինվեն, Բաբելոնը, Ալալախը (ժամանակակից Աչանա), Արրապխան (ժամանակակից Կեռնուկ), որը հարստացել է արհեստների և առևտրի շնորհիվ:
Հարստությունն ու բարգավաճումը գրավել են հայ-հայաստանների մոտակայքում ապրող ցեղերի ուշադրությունը: Մ.թ.ա. 3-2-րդ հազարամյակներից (հնարավոր է՝ նույնիսկ ավելի վաղ) սկսվեցին սեմական ցեղերի (աքքադացիներ, բաբելոնացիներ, ասորեստանցիներ), խեթերի և եգիպտական փարավոնների ավերիչ արշավանքները Հյուսիսային Միջագետքի, Հայկական լեռնաշխարհի և հարակից տարածքների վրա: Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի սկզբին խուրիացիներին հարևան խեթերի և եգիպտացիների ագրեսիվ տրամադրությունը սրվեց: Երկու վտանգավոր հարևաններին դիմադրելու համար խուրիացիներին անհրաժեշտ էր միավորվել և ստեղծել ուժեղ պետություն, ինչը հաջողությամբ իրականացրին խուրիական (հայ) թագավորները:
Մինչև խուրիական (հայկական) ցեղերի միավորումը և Միտանի պետության ձևավորումը, խեթական տեքստերը բազմիցս վկայում են խուրիական զինվորների թագավորների ռազմական դաշինքի մասին: Խեթերի դեմ պայքարի ընթացքում Միտանի թագավորը (անունը անհայտ) կարողացավ գլխավորել խուրիական զինվորների արդեն միավորված թագավորներին: Շուտով արտաքին սպառնալիքի ժամանակ միավորված ցեղերի ռազմական դաշինքին հաջորդեց նրանց տնտեսական և քաղաքական միավորումը: Գրավոր աղբյուրների համաձայն, Միտանիի առաջին թագավորը Շուտտարնա I-ն էր (մ.թ.ա. 16-րդ դարի վերջ), Կիրտայի որդին: Նրա հետևորդների՝ Պարատտարնայի (մ.թ.ա. 15-րդ դարի սկիզբ) և Սաուսադատարայի (մ.թ.ա. 15-րդ դարի կես) օրոք Միտանի պետությունը հասավ իր գագաթնակետին: Սաուսադատարայի օրոք Միտանին դարձավ Արևմտյան Ասիայի ամենահզոր պետություններից մեկը: Միտանիի ամրապնդումը տեղի ունեցավ ամենադժվար արտաքին ռազմաքաղաքական պայմաններում: Շարունակվեցին եգիպտական փարավոնների գիշատչական արշավանքները Սիրիայի և Պաղեստինի վրա: Թութմոս I-ը (մ.թ.ա. 16-րդ դարի երկրորդ կես), Թութմոս III-ը (մ.թ.ա. 15-րդ դարի երկրորդ կես), Ամենհոտեպ II-ը (մ.թ.ա. 15-րդ դարի վերջ) և Թութմոս IV-ը հաճախակի ասպատակություններ են կատարել Սիրիայի և Պաղեստինի վրա՝ հասնելով Եփրատի ափերին: Բազմակի արշավանքները ցույց են տվել, որ խուրիացիները արժանի դիմադրություն են ցույց տվել եգիպտացիներին, ինչը, իր հերթին, հանգեցրել է հակառակորդների միջև համաձայնագրի կնքմանը: Թութմոս IV-ի օրոք կնքված պայմանագրի համաձայն՝ Քարքեմիշը, Հալեպը և Ալալախը մնացել են Միտանիի տիրապետության տակ, իսկ Պաղեստինի և Սիրիայի հարավային մասերը անցել են Եգիպտոսին: Եգիպտոսի և Միտանիի միությունն ամրապնդվել է դինաստիական ամուսնություններով: Միտանիի արքայադուստրերը՝ Գիլու Հեպան (Շութտարնա II-ի դուստրը), Տիան (ազնվական Նիհրինա-Նաիրիայի դուստրը), Թադու Հեպան (հայտնի է նաև որպես Նեֆերտիտի, Տուշրատայի դուստր) ամուսնությունից հետո դարձել են Եգիպտոսի արքունիքի հայտնի թագուհիներ: Եգիպտոսի հետ խաղաղության պայմանագիր կնքելով՝ Միտանիի թագավորությունը հնարավորություն է ստացել հանգիստ զարգացնել և ամրապնդել իր իշխանությունը: Խեթական թագավորությունը, որն ուներ իր սեփական հավակնությունները՝ ընդարձակելու թագավորության սահմանները մինչև Միջերկրական ծովի և Սիրիայի ափերը, չէր կարողանում հաշտվել ստեղծված իրավիճակի հետ։ Սակայն, խուրիացիների ռազմական հզորության դեմ բախվելով, խեթական բոլոր փորձերն ավարտվեցին անհաջողությամբ։
Մ.թ.ա. 1345 թվականին խեթական գահը բարձրացավ Սուպիլուլիումա I-ը (մ.թ.ա. 1345–1322), մի նրբագեղ դիվանագետ և հեռատես քաղաքական գործիչ։ Նրա օրոք տեղի ունեցած իրադարձությունները ճակատագրական դարձան Միտանիի համար։
Շուտտարնա II թագավորից հետո Միտանիում գահի համար պայքար սկսվեց նրա որդու՝ Արտաշումարայի և եղբոր՝ Արտադամի միջև։ Շուտով Արտաշումարային սպանեց պալատական Ութիան։ Սակայն Արտաշումարայի կողմնակիցներին հաջողվեց գահին նստեցնել նրա կրտսեր եղբորը՝ Տուշրամային։ Պալատական դավադրություններն ու խարդավանքները շարունակեցին թուլացնել պետությունը։ Ի վերջո, Միտանին բաժանվեց երկու մասի՝ Խուրիի (Արածանի գետի ավազան) և Միտանիի (Տիգրիս, Աղզնիկ, Ծոփք գետի ավազան)։
Միտանիի փլուզումը ներքին և արտաքին թշնամու ուժերի հաղթանակի արդյունք էր։ Այս գործում կարևոր դեր խաղաց խեթական թագավոր Սուպիլուլիումա I-ը։
Հուրիացիների կողմից պետության նախկին իշխանությունը վերականգնելու հետագա փորձերը անհաջող էին։ Աճող (և սեմիտացող) Ասորեստանն ու Բաբելոնը, իրենց հերթին, թուլացրին Միտանի պետությունը՝ անընդհատ ասպատակություններով և ընդլայնեցին իրենց սահմանները դրա հաշվին։ Բաբելոնը, խեթական թագավորությունը, Ասորեստանը և այլ փոքր թագավորություններ միավորվեցին Միտանիի դեմ։ Անհավասար պայքարում պարտություն կրելով՝ Միտանին բաժանվեց նրանց միջև։ Սակայն ասորական թագավորներ Շալմանասար I-ը (մ.թ.ա. 1274-1245), Տուկուլտի-Նինուրտա I-ը, Տիգլաթ-Պալասար I-ը (մ.թ.ա. 1115-1077) և ուրիշներ իրենց բազմաթիվ ակտերում վկայում են, որ հուրիները հաճախ ապստամբում էին, ինչը անհրաժեշտություն էր առաջացնում այդ ապստամբությունները կրկին ու կրկին ճնշելու։
Մ.թ.ա. 13-րդ դարի կեսերին ավարտվեց Հայկական լեռնաշխարհում ամենահին հայկական Միտանի (Հուրի-Միտանի) պետության պատմությունը։
Սեմական ցեղերի հոսքը դեպի Հյուսիսային Միջագետք, Հարավային Միջագետք, Հայկական լեռնաշխարհի հարավային շրջաններ, Արևելյան Միջերկրական ծովի ափի տարածքներ՝ Պաղեստին, Սիրիա, Հորդանան, Փյունիկիա (Լիբանան) և խուրիացիների կողմից բնակեցված այլ տարածքներ, հատկապես ուժեղացավ Միտանի պետության անկումից հետո: Սկսվեց սեմականացված Միջագետքի և Հայկական լեռնաշխարհի (հայ-արիական տարածք) միջև առճակատումը:
Այս առճակատման արձագանքներն են <Հայկի և Բելլայի>, <Արա Գեղեցիկի և Շամիրամի>, <Արամ թագավորի մասին> ժողովրդական ավանդազրույցները, որոնք մեզ են հասել Մովսես Խորենացու <Հայոց պատմության> շնորհիվ:
Միտանիի անկումը նշանակում էր պետության պատմության ավարտ, բայց ոչ ժողովրդի: Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսում շարունակեց գոյություն ունենալ Այասա պետությունը, հարավում՝ Ալզի (Աղզնիկ): Ծնվեցին նոր պետական միավորումներ՝ Շուպրիա (Արմե-Շուպրիա, Սասուն), Իսուվա (Ծոփք), Բաբհի (Հայկական Տավրոսի լեռնային շրջաններ) և այլն: Միտանիի անկումից հետո պատմական ասպարեզից անհետացան նաև Խեթական թագավորությունը (մ.թ.ա. 12-րդ դարի սկիզբ) և Եգիպտոսը (առաջին հազարամյակի վերջ): Եթե այս պետությունները անհետացան՝ թողնելով միայն անունն ու մշակույթը, ապա Միտանին ստացավ նոր շարունակություն՝ մ.թ.ա. 9-րդ դարում ձևավորված արարատ-Ուրարտու նոր հայկական պետության տեսքով :

 պատմաբան Անժելա Տերյան

В 15–14 вв. до н. э. вожди (цари) и знать хурритских (армянских) племен митани, живущих на юге Армянского нагорья, между озером Ван и горами Загроса, смогли сплотить и объединить вокруг себя множество хурритских (армянских) племен, мелкие и средние государственные образования и создать государство Митани (Митанни, Миттани, Хурри–Митани). Митани стало первым мощным армянским государством на территории Армянского нагорья.
Воюя с сильнейшими государствами Древнего мира, Египтом, Хеттским царством, цари Митани, в ходе упорной борьбы достигли успеха, создав крупнейшую державу, чьи границы простирались от восточного побережья Средиземного моря и Киликии до Ашшура, Ниневии, Аррапхи (совр. Керкук), Загроса, а на юго-востоке до Кавказского предгорья.
В передней Азии сильное Митанийское царство занимало центральное место. Оно контролировало торговые пути, которые связывали районы Восточно-средиземноморского побережья с Месопотамией, Загросом и Понтом. Под влиянием Митани находилась территория, охватывающая устья рек Ефрата и Тигра, а также богатые и цветущие города на севере Сирии, населенные в основном хурритами. Именно благодаря хурритам и процветали эти города.
В 19–20 вв. археологические раскопки, произведенные в Передней Азии и Армянском нагорье свидетельствовали о том, что еще в 8–4-ом тысячелетиях до н. э. на этих территориях возникли высокоразвитые культуры, известные как культура долины Конни, неолитская, халаф-хассунская  (позже самаррская), шенгавитская или куро-аракская культура.
Северная Месопотамия, Армянское нагорье и прилегающие к ним территории–родина этих культур. А у истоков создания культур стоят коренные жители Армянского нагорья – хурриты (hay-armenians).
Государства и государственные образования созданные коренными жителями Армянского нагорья, hay-арменами, имеют давнишнюю историю. На протяжении тысячелетий племена и народы, оказавшиеся по соседству, давали разные наименования нашему народу и стране. Так например, шумеры места обитания хурритов, южные районы Армянского нагорья и Северную Месопотамию называли Субир, аккадцы Субару, Субари, Субарту (Шубарту).
Египтяне хурритов называли h’rw (хару, хуру). Они использовали также наименования Нахрина, Нахарини, Нахарина, Maittaniu, Mittani. Аккадоязычные (вавилонские, ассирийские) письменные источники использовали наименования – Hanigalbat, Haligalbat, Hanagalbat, a хетты – Hurri (Hurla). Хурритские цари себя называли hurri, а страну Mitanni.
Группу знаков древнейших клинописей  hu-ur одни исследователи (Г. Винклер, Э. Мейер, Э. Ваиднер, Форер, Вайсбах) читали как hаг, другие – (Б. Грозный, А. Унгна) как huг. При чтении, как  har, исследователи связывали с арийским наименованием, а хурритский язык считали древним арийским языком. Позже, в обнаруженном из хетской столицы Хаттусы тексте, hurlili (на хеттском языке hurla – хурриты) было прочтено как hurri: тем самым harri как вариант отпал,  отпала и версия о том, что хурриты есть арийцы. В научном мире как наименование был принят вариант hurri:
Во второй половине 20-ого века появились новые мнения о прародине арийских племен. Была выдвинута точка зрения, согласно которой прародиной арийских племен, предков индоевропейцев, является Армянское нагорье  и прилегающие к нему территории. Об этом свидетельствуют результаты археологических раскопок (раннее земледелие, гончарное ремесло, металлообработка, культ  солнечного божества и его символов – креста, свастики, культ лошади, льва, орла), антропологические исследования  продолжительность типа арменоид, лингвистические исследования (в армянском языке присутствуют все звуки, свойственные языкам индоевропейской языковой семье) и т. д.  В выше упомянутых наименованиях hurri (h-ur-ri) и harri (h-ar-ri) как оказалось частички ar (ur) могли быть заменены на ir и er. Следовательно, и  hurri, и harri своими корнями ur и ar связываются с именами бога Ар (Ара) и Армянским нагорьем (Армани, Аратта, Арарат, Армения, Аракс, Арагац…, Урарту, Урме, Урмиа…).
С древнейших времен hay-armenias занимались земледелием, скотоводством, гончарным ремеслом и обработкой металлов, т. е. всем тем, что составляло основу ранней человеческой цивилизации.
В северной Месопотамии и Армянском нагорье, а также на прилегающих к ним территориях были основаны многочисленные поселения, деревни и города. Среди них митаннийская столица Вашшукани, Иерусалим, Ашшур, Ниневия, Вавилон, Алалах (совр. Атчана), Аррапха (совр. Кернук) разбогатевшие благодаря ремеслам и торговли.
Богатства и достаток привлекали внимание племен, живущих рядом с hay-armenias. С 3–2 тысячелетия до н. э. (возможно еще раньше) начались опустошительные походы семитских племен (аккадцев, вавилонян, ассирийцев), хеттов и египетских фараонов на северную Месопотамию, Армянское нагорье и прилегающие к ним территории. В начале 2-го тысячалетия до н. э. усилились захватнические настроения соседствующих с хурритами хеттов и египтян. Чтобы противостоять двум опасным соседям, хурритам необходимо было объединиться и создать сильное государство, что и осуществили успешно хурритские (армянские) цари.
До объединения хурритских (армянских) племен и образования государства Митани, хеттские тексты неоднократно свидетельствовали о военном союзе царей хурритских войнов. Во время борьбы против хеттов, митанийскому царю (имя неизвестно) удалось возглавить уже объединившихся царей хурритских войнов. Вскоре военному союзу племен, объединенных во время внешней угрозы, последовало их экономическое и политическое объединение. Согласно письменным источникам, первым царем Митани был Шуттарна I (конец 16 в.  до н. э.), сын Кирты. Во времена его последователей Параттарны (начало 15 в. до н. э.) и Саусадаттары (половина 15 в. до н. э.) государство Митани достигло своего расцвета. При Саусадаттаре Митани стало одним из сильнейших государств Передней Азии. Усиление Митани происходило при сложнейших внешних военнополитических условиях. Продолжались грабительские походы египетских фараонов на Сирию и Палестину. Тутмос I (вторая полавина 16 в. до н. э.), Тутмос III (второе половина 15 в. до н. э.), Аменхотеп II (конец 15 в. до н. э.) и Тутмос IV совершая частые набеги на Сирию и Палестину, доходили до берегов Ефрата. Повторные походы свидетельствовали о том, что хурриты оказывали достойное сопротивление египтянам, что в свою очередь привело к заключению соглашения между противниками. Согласно договору, скрепленному при Тутмосе IV, Каркемыш, Алепп и Алалах оставались под властью Митани, а южные части Палестины и Сирии отходили к Египту. Союз Египта и Митани скрепляется династическими браками. Принцессы Митани – Гилу Хепа (дочь Шуттарны II-го), Тиа (дочь вельможи Нихрины–Наирии), Таду Хепа (она же Нефертити, дочь Тушратты) после замужества становятся известными царицами при египетском дворе. Заключив с Египтом мирный договор, царство Митани получило возможность спокойно развиваться и  укреплять свою мощь. С создавшимся положением не могло смириться Хеттское царство, которое имело свои притензии на расширение границ царства вплоть до берегов Средиземного моря и Сирии. Однако столкнувшись с военной мощью хурритов, все попытки хеттов окончились неудачей.
В 1345 г. до н. э. на хеттский престол взошел Супилулиума I (1345–1322 гг. до н. э.), искушенный дипломат и дальновидный политик. Происшедшие при нем события оказались судьбоносными для Митани.
После царя Шуттарны II-ого в Митани началась борьба за престол между его сыном Арташумаром и братом Артадамом. Вскоре Арташумара был убит придворным Утхием. Однако сторонникам Арташумары удалось посадить на трон его младшего брата Тушраму. Дворцовые заговоры и интриги продолжали ослаблять гоударство. В конце концов Митани распалось на две части – Хурри (бассейн реки Арацани) и Митани (басейн реки Тигра, Агзник, Цопк).
Распад Митани  результат победы внутренних и внешних вражеских сил. Немаловажную роль при этом сыграл хеттский царь Супилулиума I.
Дальнейшие попытки хурритов возродить былую мощь государства не имели успеха. Усиливающиеся (и семитизирующиеся) Ассирия и Вавилон в свою очередь постоянными набегами ослабляя государство Митани, расширяли за его счет свои границы. Против Митани объединились Вавилон, Хеттское царство, Ассирия и другие мелкие царства. Потерпев поражение в неравной борьбе, Митани разделилось между ними. Однако ассирийские цари Салманасар I (1274–1245 гг. до н. э.), Тукульти–Нинурта I, Тиглат–Паласар I (1115–1077 гг. до н. э.) и другие в своих многочисленных актах свидетельствовали о том, что хурриты часто восставали из-за чего возникала необходимость снова и снова подавлять эти восстания.
В середине 13-ого в до н. э. закончилась история древнейшего на Армянском нагорье армянского государства Митани (Хурри–Митани).
Начавшийся с начала 3-его тысячелетия до н. э. поток семитских племен, на заселенную хурритами Северную Месопотамию, Южную Месопотамию, южные ройоны Армянского нагорья, районы Восточно-средиземноморского побережья-Палестину, Сирию, Иорданию, Финикию (Ливан) и другие территории, особенно усиливается после падения государства Митани. Начинается противостояние между семитизируемой Месопотамией и Армянским нагорьем (армяно-арийской территорией).
Отголосками этого противостояния являются народные предания о <Айке и Белле>, <Ара Прекрасном и Шамирам>, <О царе Араме>, дошедшие до нас благодаря <Истории Армении> Мовсеса Хоренаци.
Упадок Митании означал конец истории государства, но не народа. На севере Армянского нагорья продолжало существовать государство Айаса, на юге–Алзи (Агзник). Зарождались новые государственные объединения: Шуприа (Арме-Шуприа, Сасун), Исува (Цопк), Бабхи (горные районы Армянского Тавра) и другие. После падения Митани с исторической арены изчезают также Хеттское царство (начало 12 в. до н. э.) и Египет (конец первого тысячелетия). Если эти государства исчезли, оставив только название и культуру, то Митани получило новое продолжение в лице сформированного в 9-ом веке до н. э. нового армянского государства Арарат–Урарту.

 Анжела Терян, Историк

In the 15th-14th centuries BC, the leaders (kings) and nobility of the Hurrian (Armenian) Mitani tribes living in the south of the Armenian Highlands, between Lake Van and the Zagros Mountains, were able to unite and consolidate many Hurrian (Armenian) tribes, small and medium-sized state formations and create the state of Mitani (Mitanni, Mittani, Hurri-Mitani). Mitani became the first powerful Armenian state on the territory of the Armenian Highlands.
Fighting with the most powerful states of the Ancient World, Egypt, the Hittite Kingdom, the kings of Mitanni, in the course of a stubborn struggle achieved success, creating the largest power, whose borders extended from the eastern coast of the Mediterranean Sea and Cilicia to Ashur, Nineveh, Arrapkha (modern Kerkuk), Zagros, and in the southeast to the Caucasian foothills.
In the Near East, the strong Mitanni kingdom occupied a central place. It controlled the trade routes that connected the regions of the Eastern Mediterranean coast with Mesopotamia, Zagros and Pontus. Under the influence of Mitanni was the territory covering the mouths of the Euphrates and Tigris rivers, as well as rich and flourishing cities in northern Syria, populated mainly by the Hurrians. It was thanks to the Hurrians that these cities flourished.
In the 19th-20th centuries. Archaeological excavations carried out in Western Asia and the Armenian Highland have shown that as early as the 8th-4th millennia BC, highly developed cultures known as the Konni Valley culture, the Neolithic, the Halaf-Hassun (later Samarra), the Shengavit or Kura-Araxes culture emerged in these territories.
Northern Mesopotamia, the Armenian Highland and the adjacent territories are the birthplace of these cultures. And the indigenous inhabitants of the Armenian Highland, the Hurrians (Hay-armenians), are at the origins of the creation of these cultures.
The states and state formations created by the indigenous inhabitants of the Armenian Highland, the Hay-armenians, have a long history. Over the course of thousands of years, the tribes and peoples who found themselves in the neighborhood gave different names to our people and country. For example, the Sumerians called the Hurrians’ habitat, the southern regions of the Armenian Highlands and Northern Mesopotamia Subir, the Akkadians called them Subaru, Subari, Subartu (Shubartu).
The Egyptians called the Hurrians h’rw (haru, huru). They also used the names Nahrina, Naharini, Naharina, Maittaniu, Mittani. Akkadian (Babylonian, Assyrian) written sources used the names Hanigalbat, Haligalbat, Hanagalbat, and the Hittites – Hurri (Hurla). The Hurrian kings called themselves hurri, and the country Mitanni.
The group of signs of the most ancient cuneiform writings hu-ur was read by some researchers (G. Winkler, E. Meyer, E. Vaidner, Forer, Weissbach) as haг, while others (B. Grozny, A. Ungna) read it as huг. When reading it as har, the researchers associated it with the Aryan name, and the Hurrian language was considered an ancient Aryan language. Later, in a text discovered from the Hittite capital of Hattusa, hurlili (in Hittite hurla – Hurrians) was read as hurri: thus harri was no longer an option, and the version that the Hurrians were Aryans was also no longer an option. In the scientific world, the option hurri was accepted as the name:
In the second half of the 20th century, new opinions about the ancestral home of the Aryan tribes appeared. A point of view was put forward according to which the ancestral home of the Aryan tribes, the ancestors of the Indo-Europeans, is the Armenian Highlands and the adjacent territories. This is evidenced by the results of archaeological excavations (early agriculture, pottery, metalworking, the cult of the solar deity and its symbols – the cross, swastika, the cult of the horse, lion, eagle), anthropological studies of the Armenoid type, linguistic studies (the Armenian language contains all the sounds characteristic of the languages of the Indo-European language family), etc. In the above-mentioned names hurri (h-ur-ri) and harri (h-ar-ri), as it turned out, the particles ar (ur) could be replaced by ir and er. Consequently, both  hurri and harri with their roots ur and ar are associated with the names of the god Ar (Ara) and the Armenian Highlands (Armani, Aratta, Ararat, Armenia, Araks, Aragats…, Urartu, Urme, Urmia…).
Since ancient times, the hay-armenias were engaged in agriculture, cattle breeding, pottery and metalworking, i.e. everything that formed the basis of early human civilization.
In northern Mesopotamia and the Armenian Highlands, as well as in the territories adjacent to them, numerous settlements, villages and cities were founded. Among them are the Mitanni capital Washukani, Jerusalem, Ashur, Nineveh, Babylon, Alalakh (modern Atchana), Arrapkha (modern Kernuk) which became rich thanks to crafts and trade.
Riches and prosperity attracted the attention of the tribes living near the hay-armenias. From the 3rd-2nd millennium BC (possibly even earlier) devastating campaigns of the Semitic tribes (Akkadians, Babylonians, Assyrians), Hittites and Egyptian pharaohs began on northern Mesopotamia, the Armenian Highlands and the adjacent territories. At the beginning of the 2nd millennium BC, the aggressive mood of the Hittites and Egyptians neighboring the Hurrians increased. In order to resist two dangerous neighbors, the Hurrians needed to unite and create a strong state, which was successfully accomplished by the Hurrian (Armenian) kings.
Before the unification of the Hurrian (Armenian) tribes and the formation of the state of Mitani, Hittite texts repeatedly testified to the military alliance of the kings of the Hurrian warriors. During the fight against the Hittites, the Mitanni king (name unknown) managed to lead the already united kings of the Hurrian warriors. Soon the military alliance of the tribes united during the external threat was followed by their economic and political unification. According to written sources, the first king of Mitani was Shuttarna I (late 16th century BC), the son of Kirta. During the time of his followers Parattarna (early 15th century BC) and Sausadattara (half of the 15th century BC), the state of Mitani reached its peak. Under Sausadattara, Mitani became one of the most powerful states in Western Asia. The strengthening of Mitani took place under the most difficult external military-political conditions. The predatory campaigns of the Egyptian pharaohs on Syria and Palestine continued. Thutmose I (second half of the 16th century BC), Thutmose III (second half of the 15th century BC), Amenhotep II (late 15th century BC) and Thutmose IV made frequent raids on Syria and Palestine, reaching the banks of the Euphrates. Repeated campaigns showed that the Hurrians put up worthy resistance to the Egyptians, which in turn led to the conclusion of an agreement between the opponents. According to the treaty signed under Thutmose IV, Carchemish, Aleppo and Alalakh remained under the rule of Mitani, and the southern parts of Palestine and Syria went to Egypt. The union of Egypt and Mitani was cemented by dynastic marriages. The princesses of Mitani – Gilu Hepa (daughter of Shuttarna II), Tia (daughter of the nobleman Nihrina-Nairiya), Tadu Hepa (aka Nefertiti, daughter of Tushratta) became famous queens at the Egyptian court after their marriage. Having concluded a peace treaty with Egypt, the kingdom of Mitani received the opportunity to calmly develop and strengthen its power. The Hittite kingdom, which had its own claims to expand the borders of the kingdom all the way to the shores of the Mediterranean Sea and Syria, could not come to terms with the current situation. However, faced with the military power of the Hurrians, all attempts by the Hittites ended in failure.
In 1345 BC, Supiluliuma I (1345–1322 BC), a sophisticated diplomat and far-sighted politician, ascended the Hittite throne. The events that took place under him turned out to be fateful for Mitani.
After the king Shuttarna II, a struggle for the throne began in Mitani between his son Artashumara and his brother Artadam. Soon Artashumara was killed by the courtier Uthiya. However, Artashumara’s supporters managed to put his younger brother Tushrama on the throne. Palace conspiracies and intrigues continued to weaken the state. In the end, Mitani fell apart into two parts – Khurri (the Aratsani River basin) and Mitani (the Tigris, Agznik, Tsopk River basin).
The collapse of Mitani was the result of the victory of internal and external enemy forces. The Hittite king Supiluliuma I played an important role in this.
Further attempts by the Hurrians to revive the former power of the state were unsuccessful. The growing (and Semitizing) Assyria and Babylon, in turn, weakened the state of Mitani with constant raids and expanded their borders at its expense. Babylon, the Hittite kingdom, Assyria and other small kingdoms united against Mitani. Having suffered a defeat in an unequal struggle, Mitani was divided between them. However, the Assyrian kings Shalmaneser I (1274-1245 BC), Tukulti-Ninurta I, Tiglath-Pileser I (1115-1077 BC) and others testified in their numerous acts that the Hurrians often rebelled, which made it necessary to suppress these uprisings again and again.
In the middle of the 13th century BC. the history of the most ancient Armenian state of Mitani (Hurri-Mitanni) in the Armenian Highlands ended.
The flow of Semitic tribes, which began at the beginning of the 3rd millennium BC, to Northern Mesopotamia, Southern Mesopotamia, the southern regions of the Armenian Highlands, the areas of the Eastern Mediterranean coast – Palestine, Syria, Jordan, Phoenicia (Lebanon) and other territories inhabited by the Hurrians, especially intensified after the fall of the state of Mitani. The confrontation between the Semitized Mesopotamia and the Armenian Highlands (Armenian-Aryan territory) began.
Echoes of this confrontation are folk legends about <Hayk and Bella>, <Ara the Beautiful and Shamiram>, <About King Aram>, which have reached us thanks to the <History of Armenia> by Movses Khorenatsi.
The decline of Mitanni meant the end of the history of the state, but not of the people. In the north of the Armenian Highlands, the state of Ayasa continued to exist, in the south – Alzi (Aghznik). New state associations were born: Shupria (Arme-Shupria, Sasun), Isuva (Tsopk), Babhi (mountainous regions of the Armenian Taurus) and others. After the fall of Mitanni, the Hittite Kingdom (early 12th century BC) and Egypt (end of the first millennium) also disappeared from the historical arena. If these states disappeared, leaving only the name and culture, then Mitanni received a new continuation in the form of the new Armenian state of Ararat-Urartu , formed in the 9th century BC .

 Angela Teryan Historian