Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյանը մահացել է 2010 թվականի հունվարի 10-ին Երևանում՝ 86 տարեկան հասակում, թողնելով հետևում հայկական գիտության, տեխնիկայի և պետական կառավարման ոսկե դարաշրջանի անմոռանալի ժառանգություն։ Ծնվել է 1923 թվականի սեպտեմբերի 18-ին Երևանում։

Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյանը եղել է հայկական գիտության և պետական կյանքի ամենավառ դեմքերից մեկը։ 1940–1942 թվականներին սովորել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում, 1942–1946 թվականներին՝ Լենինգրադի Ս. Մ. Բուդյոնու անվան ռազմական ակադեմիայում։ Տեխնիկական գիտությունների դոկտոր (1975), պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոս (1990, թղթակից անդամ՝ 1971-ից)։

1946–1959 թվականներին աշխատել է ԽՍՀՄ Պաշտպանության նախարարության հրթիռահրետանային գլխավոր վարչությունում տարբեր ղեկավար պաշտոններում։ 1963–1977 թվականներին եղել է Երևանի մաթեմատիկական մեքենաների գիտահետազոտական ինստիտուտի (ԵՄՄԳՀԻ) տնօրենը։ 1977–1989 թվականներին՝ ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի նախագահը։ 1989–1993 թվականներին՝ ՀՀ ԳԱԱ ֆիզիկատեխնիկական գիտությունների և մեխանիկայի բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար, 1993–2006 թվականներին՝ ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի նախագահը։ 2006 թվականից մինչև վերջը՝ ՀՀ վարչապետի խորհրդական։

Նրա գիտական գործունեությունը կենտրոնացած էր էլեկտրոնային հաշվողական տեխնիկայի, կառավարման ավտոմատացված համակարգերի և ռադիոլոկացիոն համակարգերի վրա։ Նա մեծ ներդրում ունեցավ հայկական գիտության զարգացման և պետական կառավարման արդիականացման գործում։

Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյանը մնաց Երևանից մինչև հայկական գիտության և պետականության բարձունքներ տանող կամուրջը՝ իր գիտական նվաճումներով, պետական առաջնորդությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական գիտության և պետականության խորքերով։

Русский

председатель Совета Министров АрмССР и академик

Фадей Тачатович Саркисян скончался 10 января 2010 года в Ереване в возрасте 86 лет — учёный, академик, государственный деятель, бывший председатель Национальной академии наук Армении, председатель Совета Министров Армянской ССР, бывший депутат Национального собрания РА, генерал.

В 1940–1942 годах учился в Ереванском политехническом институте, в 1942–1946 годах — в Ленинградской военной академии им. С. М. Будённого. Доктор технических наук (1975), профессор, академик НАН РА (1990, член-корреспондент с 1971).

В 1946–1959 годах работал на различных руководящих должностях в Главном артиллерийско-ракетном управлении Министерства обороны СССР. В 1963–1977 годах — директор Ереванского НИИ математических машин (ЕрНИИММ). В 1977–1989 годах — председатель Совета Министров Армянской ССР. В 1989–1993 годах — академик-секретарь отделения физико-технических наук и механики НАН РА, в 1993–2006 годах — президент Национальной академии наук Армении. С 2006 года до конца жизни — советник премьер-министра РА.

Его научная деятельность была сосредоточена на электронной вычислительной технике, автоматизированных системах управления и радиолокационных системах. Он внёс огромный вклад в развитие армянской науки и модернизацию государственного управления.

Фадей Тачатович Саркисян остался мостом от Еревана до вершин армянской науки и государственности — своими научными достижениями, государственным руководством и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской науки и государственности.

English

Chairman of the Council of Ministers of Armenian SSR and Academician

Fadey Tachatovich Sarkisyan died on January 10, 2010, in Yerevan at the age of 86 — scientist, academician, statesman, former President of the National Academy of Sciences of Armenia, Chairman of the Council of Ministers of the Armenian SSR, former deputy of the National Assembly of RA, general.

In 1940–1942 studied at the Yerevan Polytechnic Institute, in 1942–1946 — at the Leningrad Military Academy named after S. M. Budyonny. Doctor of Technical Sciences (1975), professor, academician of NAS RA (1990, corresponding member since 1971).

In 1946–1959 worked in various leadership positions in the Main Artillery-Rocket Directorate of the Ministry of Defense of the USSR. In 1963–1977 — director of the Yerevan Research Institute of Mathematical Machines (YerNIIMM). In 1977–1989 — Chairman of the Council of Ministers of the Armenian SSR. In 1989–1993 — academician-secretary of the department of physical-technical sciences and mechanics of NAS RA, in 1993–2006 — president of the National Academy of Sciences of Armenia. From 2006 until the end of his life — advisor to the Prime Minister of RA.

His scientific activity was focused on electronic computing technology, automated control systems and radar systems. He made a huge contribution to the development of Armenian science and the modernization of state administration.

Fadey Tachatovich Sarkisyan remained the bridge from Yerevan to the heights of Armenian science and statehood — with his scientific achievements, state leadership and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian science and statehood.

1. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ գիտնական և ՀՀ ԳԱԱ նախկին նախագահ / Фадей Тачатович Саркисян — учёный и бывший президент НАН РА / Fadey Tachatovich Sarkisyan — Scientist and Former President of NAS RA
2. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի նախագահ և ակադեմիկոս / Фадей Тачатович Саркисян — председатель Совета Министров АрмССР и академик / Fadey Tachatovich Sarkisyan — Chairman of the Council of Ministers of Armenian SSR and Academician
3. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ Երևանից մինչև հայկական գիտության գագաթներ / Фадей Тачатович Саркисян — от Еревана до вершин армянской науки / Fadey Tachatovich Sarkisyan — From Yerevan to the Heights of Armenian Science
4. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ հայկական գիտության և պետականության խորհրդանիշ / Фадей Тачатович Саркисян — символ армянской науки и государственности / Fadey Tachatovich Sarkisyan — Symbol of Armenian Science and Statehood
5. Ֆադեյ Տաճատի Սարգսյան՝ տեխնիկական գիտությունների դոկտոր և պետական գործիչ / Фадей Тачатович Саркисян — доктор технических наук и государственный деятель / Fadey Tachatovich Sarkisyan — Doctor of Technical Sciences and Statesman

Յուրի Միխաիլի Լուժկովը մահացել է 2019 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Մյունխենում՝ սրտի վիրահատության բարդություններից հետո, կյանքի 84-րդ տարում։ Նրա հեռանալը կորուստ էր ոչ միայն ռուսական քաղաքականության, այլև հայկական սփյուռքի համար, որտեղ նրան համարում էին ամենահուսալի ընկերներից և պաշտպաններից մեկը։

Կյանքի վերջին տարիներին Մոսկվայի նախկին քաղաքապետը, հայտնի իր ուղղակիությամբ և խարիզմայով, շարունակում էր ակտիվորեն աջակցել հայկական նախաձեռնություններին՝ ներառյալ մշակութային կենտրոնների կառուցումը և Ռուսաստան-Հայաստան տնտեսական կապերի զարգացումը։ Մահից մի քանի ամիս առաջ տված հարցազրույցում Լուժկովը կրկին ընդգծել էր. «Հայերը մեր ընդհանուր պատմության մասն են, և Մոսկվան միշտ բաց է նրանց համար»։ Նրա մահը առիթ դարձավ սգո հեղեղի Երևանից, որտեղ նրան անվանում էին «Կեցցե Հայաստան»՝ արտահայտություն, որ նա հաճախ կրկնում էր հայրենակիցների հետ հանդիպումներին։

#### Վաղ տարիներ և իշխանության ճանապարհ

Յուրի Լուժկովը ծնվել է 1936 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Մոսկվայում՝ հացագործ Միխայիլ Անդրեևիչ Լուժկովի և ուսուցչուհի Աննա Պետրովնայի ընտանիքում։ Մանկությունը ընկել է Հայրենական մեծ պատերազմի ծանր տարիներին, երբ Մոսկվան կրել է ռմբակոծություններ և սով։ Արդեն երիտասարդ տարիքում Լուժկովը հետաքրքրվել է հասարակական գործունեությամբ. 1953 թվականին ավարտելով № 529 դպրոցը՝ ընդունվել է Մոսկվայի Գուբկինի անվան նավթաքիմիական և գազի ինստիտուտ, որն ավարտել է 1958 թվականին ինժեներ-տեխնոլոգի դիպլոմով։ Երիտասարդ մասնագետի կարիերան զարգացել է արագ՝ պլաստմասսաների ԳՀԻ գիտաշխատողից մինչև լաբորատորիայի ղեկավար։ Իսկական փառքը եկել է 1992 թվականին, երբ Բորիս Ելցինը նշանակել է նրան Մոսկվայի քաղաքապետ՝ Գավրիիլ Պոպովի հրաժարականից հետո։ Լուժկովը ղեկավարել է Մոսկվան 18 տարի՝ մինչև 2010 թվականը, վերածելով այն ժամանակակից մեգապոլիսի՝ նոր մետրոներով, բնակելի թաղամասերով և մշակութային օբյեկտներով։

Լուժկովի կենսագրության մեջ հայկական արմատները պատահական չէին. կինը՝ Ելենա Բատուրինան, թեև ռուս էր, ակտիվորեն աջակցում էր հայկական նախագծերին, իսկ ինքը՝ Յուրի Միխայլովիչը, մանկուց աճել էր Մոսկվայի բազմազգ միջավայրում, որտեղ հայերը կազմում էին ինտելիգենցիայի զգալի մասը։ Սա հիմք դրեց նրա ապագա բարեկամությանը հայ ժողովրդի հետ։

#### Լուժկովը և Հայաստանը. աջակցության և դիվանագիտության տարիներ

Լուժկովի հարաբերությունները Հայաստանի և հայերի հետ կարելի է անվանել ռազմավարական գործընկերություն՝ հիմնված անձնական համակրանքի և քաղաքական շահի վրա։ Մոսկվայի քաղաքապետի կարգավիճակով նա հայերին տեսնում էր հուսալի դաշնակիցներ. մայրաքաղաքում ապրում էր (և ապրում է) ամենամեծ սփյուռքներից մեկը՝ մոտ 200 հազար մարդ, որոնցից շատերը ներդրում ունեին քաղաքի տնտեսության և մշակույթի մեջ։ Լուժկովը բազմիցս ընդգծում էր. «Հայերը մեր ընդհանուր պատմության մասն են, և Մոսկվան միշտ բաց է նրանց համար»։

Կարևոր ներդրումներից էր Մոսկվայի Օլիմպիական պրոսպեկտում Հայկական մշակութային-գործարար կենտրոնի կառուցումը։ Նախաձեռնությունը ծնվել է 1990-ականներին, երբ Լուժկովը անձամբ հանդիպել է հայկական առաջնորդների հետ, այդ թվում՝ Ռոբերտ Քոչարյանի։ Կենտրոնը, բացված 2000 թվականին, դարձել է բարեկամության խորհրդանիշ. այնտեղ անցկացվում են փառատոներ, ցուցահանդեսներ և բիզնես-ֆորումներ։ Լուժկովը նախագծի համար հատկացրել էր միջոցներ քաղաքային բյուջեից՝ չնայած ընդդիմության քննադատությանը։ «Հայկական համայնքը Մոսկվայի մասն է, և մենք պետք է հարգենք նրանց ավանդույթները», — ասում էր նա։

2005 թվականին Լուժկովը պաշտոնական այցով եղել է Երևանում, որտեղ հանդիպել է վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանին։ Քննարկվել են շինարարության ներդրումները. մոսկովյան ընկերությունները մասնակցել են ճանապարհների և բնակելի համալիրների կառուցմանը։ Լուժկովի խոսքով՝ Ռուսաստան-Հայաստան ապրանքաշրջանառությունը աճել է 20%-ով նման այցերի շնորհիվ։ 2007 թվականին բացել է «Մոսկվայի տունը» Երևանի կենտրոնում՝ մայրաքաղաքի դիմաց, իսկ Ռուսաստանում հայտնվել է «Երևան Պլազա»-ն։ Այս նախագծերը հիմք դարձան «Ռուսաստանի տարի Հայաստանում» (2005) և «Հայաստանի տարի Ռուսաստանում» (2006) միջոցառումներին, երբ մշակութային փոխանակումները հասան գագաթնակետին՝ ցուցահանդեսներ, համերգներ, բիզնես-ֆորումներ։

Լուժկովը ակտիվորեն աջակցել է ռուսաստանյան հայկական սփյուռքին։ Նրա ղեկավարությամբ Մոսկվայում կառուցվել է Հայ առաքելական եկեղեցու Պոկրովսկի տաճարը՝ Եվրոպայի ամենամեծերից մեկը։ «Հայերը հսկայական ներդրում ունեն Մոսկվայի պատմության մեջ՝ առևտրականներից մինչև գիտնականներ», — նշում էր նա։ 1998 թվականին Լուժկովը ստացել է Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանը՝ Հայաստանի բարձրագույն պարգևը՝ կապերի ամրապնդման համար։

#### Քաղաքական աջակցություն և անձնական կապեր

Լուժկովը բազմիցս հանդես է եկել հայկական շահերի պաշտպանությամբ միջազգային ասպարեզում։ 1990-ականներին նա լոբբինգ էր անում Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության ճանաչման համար Մոսկվայի մակարդակով, թեև դա լարվածություն էր առաջացնում Թուրքիայի հետ։ «Պատմությունը պետք է ազնիվ լինի, հայերը տառապել են անարդարությունից», — հայտարարում էր նա։ Նրա դիրքորոշումը արձագանք գտավ հայկական համայնքում, որտեղ Լուժկովին անվանում էին «իսկական ընկեր»։

Անձնական կապերը ոչ պակաս կարևոր էին։ Լուժկովը բարեկամական հարաբերություններ ուներ հայկական բիզնեսմենների հետ, ինչպես Սամվել Կարապետյանը (Tashir Group), որը ներդրումներ էր կատարում մոսկովյան անշարժ գույքում։ 2000-ականներին հայկական ընկերությունները ստացել էին արտոնություններ Մոսկվայում շինարարության համար։ Լուժկովը նաև աջակցում էր մշակութային նախագծերին՝ հայկական կինոյի փառատոներ, Մարտիրոս Սարյանի ցուցահանդեսներ Տրետյակովյան պատկերասրահում։ «Հայաստանը եղբայրական երկիր է, նրա ժողովուրդը մեր ընտանիքի մասն է», — ասում էր նա սփյուռքի հետ հանդիպումներին։

2010 թվականի հրաժարականից հետո Լուժկովը չի խզել կապերը. 2015 թվականին այցելել է Հայաստան, որտեղ մասնակցել է Ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիրի բացմանը։ Կինը՝ Ելենա Բատուրինան, ներդրումներ է կատարել հայկական նախագծերում, այդ թվում՝ Երևանում հյուրանոցներում։

#### Ժառանգություն. բարեկամության կամուրջ

Յուրի Լուժկովը հեռացել է՝ թողնելով հետևում ոչ միայն փոխված Մոսկվան, այլև ամուր կապեր Հայաստանի հետ։ Նրա ներդրումը՝ Երևանում «Մոսկվայի տանից» մինչև սփյուռքի աջակցություն՝ Ռուսաստանը մոտեցրել է հայ ժողովրդին։ Հայերը հիշում են նրան որպես քաղաքական գործչի, ով ասում էր «Կեցցե Հայաստան» և գործում էր համապատասխան։ 2020 թվականին Երևանում բացվել է նրա հիշատակի արձանիկ, իսկ Մոսկվայում ամեն տարի անցկացվում են «Լուժկովյան ընթերցումներ»՝ կովկասյան կապերի շեշտադրմամբ։

Լուժկովը դարձել է այն դարաշրջանի խորհրդանիշը, երբ ազգամիջյան համագործակցությունը ոչ թե խոսք էր, այլ գործ։ Նրա ժառանգությունը ապրում է տնտեսական նախագծերում, մշակութային կենտրոններում և հիշողություններում այն մարդու մասին, ով հայերին տեսնում էր ոչ թե միգրանտներ, այլ գործընկերներ և ընկերներ։



### Русский
Юрий Лужков: Армения и армяне

Юрий Михайлович Лужков скончался 10 декабря 2019 года в Мюнхене на 84-м году жизни после осложнений от операции на сердце. Его уход стал потерей не только для российской политики, но и для армянской диаспоры, где он слыл одним из самых надежных друзей и защитников. В последние годы жизни экс-мэр Москвы, известный своей прямолинейностью и харизмой, продолжал активно поддерживать армянские инициативы, включая строительство культурных центров и развитие экономических связей между Россией и Арменией. В интервью за несколько месяцев до смерти Лужков еще раз подчеркнул: «Армяне — часть нашей общей истории, и Москва всегда открыта для них». Его смерть вызвала волну соболезнований из Еревана, где его называли «кеце Айастан» — «Да здравствует Армения!», фразой, которую он часто повторял на встречах с соотечественниками.

#### Ранние годы и путь к власти

Юрий Лужков родился 21 сентября 1936 года в Москве в семье рабочего-плотника Михаила Андреевича Лужкова и учительницы Анны Петровны. Его детство пришлось на тяжелые годы Великой Отечественной войны, когда Москва пережила бомбардировки и голод. Уже в юности Лужков проявил интерес к общественной работе: после окончания школы № 529 в 1953 году он поступил в Московский институт нефтехимии и газа имени Губкина, который окончил в 1958-м с дипломом инженера-технолога. Карьера молодого специалиста развивалась стремительно: от научного сотрудника в НИИ пластмасс до руководителя лаборатории. Но настоящая слава пришла в 1992 году, когда Борис Ельцин назначил его мэром Москвы после отставки Гавриила Попова. Лужков правил столицей 18 лет — до 2010 года, превратив ее в современный мегаполис с новыми метро, жилыми кварталами и культурными объектами.

Армянские корни в биографии Лужкова не были случайными: его жена Елена Батурина, хотя и русская по происхождению, активно поддерживала армянские проекты, а сам Юрий Михайлович с детства рос в многонациональной среде Москвы, где армяне составляли значительную часть интеллигенции. Это заложило основу для его будущей дружбы с армянским народом.

#### Лужков и Армения: годы поддержки и дипломатии

Отношения Лужкова с Арменией и армянами можно назвать стратегическим партнерством, основанным на личной симпатии и политической выгоде. Как мэр Москвы, он видел в армянах надежных союзников: в столице проживало (и проживает) одна из крупнейших диаспор — около 200 тысяч человек, многие из которых внесли вклад в экономику и культуру города. Лужков неоднократно подчеркивал: «Армяне — это мост между Россией и Кавказом, их труд и талант укрепляют нашу страну».

Одним из ключевых вкладов стало строительство Армянского культурно-делового центра в Москве на Олимпийском проспекте. Инициатива родилась в 1990-е, когда Лужков лично встречался с армянскими лидерами, включая Роберта Кочаряна. Центр, открытый в 2000 году, стал символом дружбы: там проводятся фестивали, выставки и бизнес-форумы. Лужков выделил на проект средства из городского бюджета, несмотря на критику оппозиции. «Армянская община — часть Москвы, и мы должны уважать их традиции», — говорил он.

В 2005 году Лужков посетил Ереван с официальным визитом, где встретился с премьер-министром Андраником Маргаряном. Обсуждались инвестиции в строительство: московские компании участвовали в возведении дорог и жилых комплексов. По словам Лужкова, товарооборот между Россией и Арменией вырос на 20% благодаря таким визитам. В 2007 году он открыл «Дом Москвы» в центре Еревана напротив мэрии — аналогичный центр «Ереван Плаза» появился в столице России. Эти проекты стали основой для «Года России в Армении» (2005) и «Года Армении в России» (2006), когда культурные обмены достигли пика: выставки, концерты, бизнес-форумы.

Лужков активно поддерживал армянскую диаспору в России. Под его руководством в Москве был построен Покровский собор Армянской апостольской церкви — один из крупнейших в Европе. «Армяне внесли огромный вклад в историю Москвы, от купцов до ученых», — отмечал он. В 1998 году Лужков вручил орден Святого Месропа Маштоца — высшую награду Армении — за вклад в укрепление связей.

#### Политическая поддержка и личные связи

Лужков не раз выступал в защиту армянских интересов на международной арене. В 1990-е он лоббировал признание Геноцида армян в Османской империи на уровне Москвы, хотя это вызвало напряжение с Турцией. «История должна быть честной, армяне пострадали от несправедливости», — заявлял он. Его позиция нашла отклик в армянской общине, где Лужкова называли «настоящим другом».

Личные связи были не менее важны. Лужков дружил с армянскими бизнесменами, такими как Самвел Карапетян (Tashir Group), инвестировавший в московскую недвижимость. В 2000-е годы армянские компании получили льготы на строительство в столице. Лужков также поддерживал культурные проекты: фестивали армянского кино, выставки Мартироса Сарьяна в Третьяковской галерее. «Армения — братская страна, ее народ — часть нашей семьи», — говорил он на встречах с диаспорой.

После отставки в 2010 году Лужков не порвал связи: в 2015 году посетил Армению, где участвовал в открытии мемориала жертвам Геноцида. Его жена Елена Батурина инвестировала в армянские проекты, включая отели в Ереване.

#### Наследие: мост дружбы

Юрий Лужков ушел, оставив после себя не только изменившуюся Москву, но и крепкие узы с Арменией. Его вклад — от «Дома Москвы» в Ереване до поддержки диаспоры — сделал Россию ближе к армянскому народу. Армяне помнят его как политика, который говорил «Кеце Айастан!» и действовал соответственно. В 2020 году в Ереване открыли памятную доску в его честь, а в Москве ежегодно проводят «Лужковские чтения» с акцентом на кавказские связи.

Лужков стал символом той эпохи, когда межнациональное сотрудничество было не просто словом, а делом. Его наследие живет в экономических проектах, культурных центрах и воспоминаниях о человеке, который видел в армянах не мигрантов, а партнеров и друзей.



### English
Yuri Luzhkov: Armenia and Armenians

Yuri Mikhailovich Luzhkov died on December 10, 2019, in Munich at the age of 83 following complications from heart surgery. His passing was a loss not only for Russian politics but also for the Armenian diaspora, where he was regarded as one of the most reliable friends and defenders. In his final years, the former Moscow mayor, known for his straightforwardness and charisma, continued to actively support Armenian initiatives, including the construction of cultural centers and the development of economic ties between Russia and Armenia. In an interview months before his death, Luzhkov reiterated: “Armenians are part of our common history, and Moscow is always open to them.” His death prompted a wave of condolences from Yerevan, where he was called “Kets’e Hayastan” — “Long live Armenia!”, a phrase he often repeated at meetings with compatriots.

#### Early Years and Rise to Power

Yuri Luzhkov was born on September 21, 1936, in Moscow to carpenter Mikhail Andreyevich Luzhkov and teacher Anna Petrovna. His childhood fell during the harsh years of the Great Patriotic War, when Moscow endured bombings and famine. From a young age, Luzhkov showed interest in public work: after graduating from School No. 529 in 1953, he entered the Gubkin Moscow Institute of Petrochemical and Gas Industry, graduating in 1958 as an engineer-technologist. His career progressed rapidly: from researcher at the Plastics Research Institute to laboratory head. True fame came in 1992 when Boris Yeltsin appointed him Mayor of Moscow after Gavriil Popov’s resignation. Luzhkov ruled the capital for 18 years — until 2010, transforming it into a modern metropolis with new metro lines, residential districts, and cultural facilities.

Armenian roots in Luzhkov’s biography were not accidental: his wife Yelena Baturina, though Russian by origin, actively supported Armenian projects, and Yuri Mikhailovich grew up in Moscow’s multinational environment, where Armenians formed a significant part of the intelligentsia. This laid the foundation for his future friendship with the Armenian people.

#### Luzhkov and Armenia: Years of Support and Diplomacy

Luzhkov’s relations with Armenia and Armenians can be called strategic partnership, based on personal sympathy and political benefit. As Mayor of Moscow, he saw Armenians as reliable allies: the capital hosted (and hosts) one of the largest diasporas — about 200 thousand people, many contributing to the city’s economy and culture. Luzhkov repeatedly emphasized: “Armenians are a bridge between Russia and the Caucasus; their labor and talent strengthen our country.”

One key contribution was the construction of the Armenian Cultural and Business Center in Moscow on Olympic Prospect. The initiative emerged in the 1990s when Luzhkov personally met with Armenian leaders, including Robert Kocharyan. The center, opened in 2000, became a symbol of friendship: festivals, exhibitions, and business forums are held there. Luzhkov allocated funds from the city budget for the project despite opposition criticism. “The Armenian community is part of Moscow, and we must respect their traditions,” he said.

In 2005, Luzhkov visited Yerevan officially, meeting Prime Minister Andranik Margaryan. Investments in construction were discussed: Moscow companies participated in building roads and residential complexes. According to Luzhkov, trade turnover between Russia and Armenia grew by 20% thanks to such visits. In 2007, he opened “Moscow House” in central Yerevan opposite the mayor’s office — a similar “Yerevan Plaza” appeared in Russia. These projects formed the basis for “Year of Russia in Armenia” (2005) and “Year of Armenia in Russia” (2006), when cultural exchanges peaked: exhibitions, concerts, business forums.

Luzhkov actively supported the Armenian diaspora in Russia. Under his leadership, the Pokrovsky Cathedral of the Armenian Apostolic Church was built in Moscow — one of the largest in Europe. “Armenians have made a huge contribution to Moscow’s history, from merchants to scientists,” he noted. In 1998, Luzhkov received the Order of St. Mesrop Mashtots — Armenia’s highest award — for strengthening ties.

#### Political Support and Personal Connections

Luzhkov repeatedly defended Armenian interests internationally. In the 1990s, he lobbied for recognition of the Armenian Genocide in the Ottoman Empire at the Moscow level, though it strained relations with Turkey. “History must be honest; Armenians suffered injustice,” he declared. His position resonated in the Armenian community, where Luzhkov was called a “true friend.”

Personal connections were equally important. Luzhkov was friends with Armenian businessmen like Samvel Karapetyan (Tashir Group), who invested in Moscow real estate. In the 2000s, Armenian companies received benefits for construction in the capital. Luzhkov also supported cultural projects: Armenian film festivals, Martiros Saryan exhibitions at the Tretyakov Gallery. “Armenia is a brotherly country; its people are part of our family,” he said at diaspora meetings.

After his 2010 resignation, Luzhkov did not sever ties: in 2015, he visited Armenia, participating in the Genocide memorial opening. His wife Yelena Baturina invested in Armenian projects, including hotels in Yerevan.

#### Legacy: Bridge of Friendship

Yuri Luzhkov left behind not only a transformed Moscow but also strong bonds with Armenia. His contribution — from “Moscow House” in Yerevan to diaspora support — brought Russia closer to the Armenian people. Armenians remember him as a politician who said “Kets’e Hayastan!” and acted accordingly. In 2020, a memorial plaque was unveiled in his honor in Yerevan, and “Luzhkov Readings” are held annually in Moscow with a focus on Caucasian ties.

Luzhkov became a symbol of an era when interethnic cooperation was not just words but deeds. His legacy lives in economic projects, cultural centers, and memories of a man who saw Armenians not as migrants but as partners and friends.

Կոստանդին Հովհաննեսի Մարությանը ծնվել է 1917 թվականի նոյեմբերի 29-ին Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)՝ հայ խորհրդային շինարար, ՀԽՍՀ վաստակավոր շինարար (1957), ով իր կյանքը նվիրել է Հայաստանի էներգետիկ և արդյունաբերական հզորացմանը՝ դառնալով Աթարբեկյանի ՀԷԿ-ի շինարարության պետ (1954), ՀԽՍՀ շինարարության մինիստր (1961–1965), «Հայհիդրոէներգոշին» վարչության պետ (1966), ՀԽՍՀ Պետշինի նախագահ (1978), Լենինի երկու, Հոկտեմբերյան հեղափոխության և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանների ասպետ։

Մահացել է 2011 թվականի մայիսին Երևանում՝ կյանքի 94-րդ տարում։ 1941 թվականին ավարտել Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտը, մասնակցել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին։ 

Նրա ղեկավարությամբ կառուցվել են Հայաստանի էներգետիկ հսկաները՝ ՀԷԿ-եր, արդյունաբերական համալիրներ, որոնք դարձել են խորհրդային Հայաստանի տնտեսության հիմնասյուները։ Եղել է ՀԽՍՀ Գերագույն սովետի 6-10-րդ գումարումների դեպուտատ, 1976 թվականից՝ ՀԿԿ ԿԿ անդամ։ 

Կոստանդին Մարությանը մնաց Ալեքսանդրապոլից Երևան տանող էներգետիկ կամուրջը՝ իր շինարարություններով, ղեկավարությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին Հայաստանի արդյունաբերական հզորությամբ և խորհրդային շինարարության ոգով։

—

### Русский
Строитель энергетических гигантов Армении

Константин Ованесович Марутян родился 29 ноября 1917 года в Александрополе (ныне Гюмри) — армянский советский строитель, заслуженный строитель АрмССР (1957), посвятивший жизнь энергетическому и промышленному укреплению Армении, став начальником строительства Атарбекянской ГЭС (1954), министром строительства АрмССР (1961–1965), начальником управления «Армгидроэнергострой» (1966), председателем Госстроя АрмССР (1978), кавалер двух орденов Ленина, ордена Октябрьской Революции и Трудового Красного Знамени. Умер в мае 2011 года в Ереване на 94-м году жизни. В 1941 окончил Ереванский политехнический институт, участник Великой Отечественной войны.

Под его руководством построены энергетические гиганты Армении — ГЭС, промышленные комплексы, ставшие основой экономики советской Армении. Был депутатом Верховного Совета АрмССР 6–10 созывов, с 1976 — член ЦК КП Армении.

Константин Марутян остался энергетическим мостом от Александрополя до Еревана — своими стройками, руководством и безграничной преданностью, вдохновляя поколения мощью армянской промышленности и духом советского строительства.

—

### English
Builder of Armenia’s Energy Giants

Konstantin Hovhannesovich Marutyan was born on November 29, 1917, in Alexandropol (now Gyumri) — Armenian Soviet builder, Honored Builder of the Armenian SSR (1957), who devoted his life to Armenia’s energy and industrial development, becoming head of Atarbekyan HPP construction (1954), Minister of Construction of the Armenian SSR (1961–1965), head of “Armhydroenergostroy” (1966), Chairman of the State Construction Committee of the Armenian SSR (1978), holder of two Orders of Lenin, Order of the October Revolution, and Order of the Red Banner of Labor. Died in May 2011 in Yerevan at the age of 93. Graduated from Yerevan Polytechnic Institute in 1941, participant in the Great Patriotic War.

Under his leadership, Armenia’s energy giants — HPPs and industrial complexes — were built, becoming the backbone of the Soviet Armenian economy. Deputy of the Supreme Soviet of the Armenian SSR (6th–10th convocations), member of the CP Armenia Central Committee since 1976.

Konstantin Marutyan remained the energy bridge from Alexandropol to Yerevan — with his constructions, leadership, and boundless dedication, inspiring generations with the power of Armenian industry and the spirit of Soviet building.

—

Հրաչյա Խաչատուրի Մարգարյանը ծնվել է 1912 թվականի նոյեմբերի 26-ին Ազատան գյուղում (Ալեքսանդրապոլի գավառ)՝ հայ խորհրդային կուսակցական և պետական աշխատող, ԽՄԿԿ անդամ (1931), ով իր կյանքը նվիրել է Հայկական ԽՍՀ-ի կուսակցական և մշակութային կառուցմանը՝ դառնալով ՀԿԿ ԿԿ երկրորդ քարտուղար (1953), ՀԽՍՀ մշակույթի նախարար (1959–1964), ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի Նախագահության նախագահի տեղակալ (1964–1967) և Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանի ասպետ։

Մահացել է 1967 թվականի նոյեմբերի 23-ին Երևանում՝ կյանքի 55-րդ տարում։ Ավարտել է ԽՄԿԿ ԿԿ-ին առընթեր կուսակցական կազմակերպիչների բարձրագույն դպրոցը (1946)։ Աշխատել է Լենինականի տեքստիլ կոմբինատում, շրջանային թերթերում, 1937–1939 և 1941–1943 թվականներին՝ ՀԿԿ ԿԿ ապարատում, 1939–1941 թվականներին՝ «Խորհրդային Հայաստան» թերթի խմբագիր, 1943 թվականին՝ ՀԿԿ ԿԿ քարտուղար, 1946–1951 թվականներին՝ ԽՄԿԿ ԿԿ ապարատում (տեսուչ, բաժնի վարիչ), 1952 թվականին՝ «Խորհրդային Հայաստան» թերթի խմբագիր, 1953 թվականին՝ ՀԿԿ ԿԿ երկրորդ քարտուղար։ Եղել է ՀԿԿ ԿԿ (1943–1945, 1952–1967), ՀԽՍՀ Գերագույն սովետի Նախագահության անդամ (1965–1967), ԽՍՀՄ IV–V և ՀԽՍՀ IV–VII գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ։ 

Հրաչյա Մարգարյանը մնաց Ազատանից Երևան տանող կուսակցական կամուրջը՝ իր ղեկավարությամբ, խմբագրական աշխատանքով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին խորհրդային Հայաստանի մշակույթի և կուսակցական կյանքի խորքերով։

—

### Русский
Министр культуры АрмССР

Грачья Хачатурович Маргарян родился 26 ноября 1912 года в селе Азатан (Александропольский уезд) — армянский советский партийный и государственный деятель, член КПСС (1931), посвятивший жизнь партийному и культурному строительству АрмССР, став вторым секретарём ЦК КП Армении (1953), министром культуры АрмССР (1959–1964), заместителем председателя Президиума Верховного Совета АрмССР (1964–1967), кавалером ордена Трудового Красного Знамени. Умер 23 ноября 1967 года в Ереване на 56-м году жизни. Окончил Высшую школу партийных организаторов при ЦК ВКП(б) (1946). Работал на Ленинаканском текстильном комбинате, в районных газетах, в аппарате ЦК КП(б) Армении (1937–1939, 1941–1943), редактором газеты «Советская Армения» (1939–1941), секретарём ЦК КП Армении (1943), инспектором, затем заведующим отделом в аппарате ЦК ВКП(б) (1946–1951), редактором «Советская Армения» (1952), вторым секретарём ЦК КП Армении (1953). Член ЦК КП Армении (1943–1945, 1952–1967), Президиума Верховного Совета АрмССР (1965–1967), депутат Верховного Совета СССР IV–V и АрмССР IV–VII созывов.

Грачья Маргарян остался партийным мостом от Азатана до Еревана — своим руководством, редакторской работой и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами культуры и партийной жизни советской Армении.

—

### English
Minister of Culture of the Armenian SSR

Hrachya Khachaturi Margaryan was born on November 26, 1912, in Azatan village (Alexandropol district) — Armenian Soviet party and state figure, CPSU member (1931), who devoted his life to party and cultural construction of the Armenian SSR, becoming second secretary of the CP Armenia Central Committee (1953), Minister of Culture of the Armenian SSR (1959–1964), Deputy Chairman of the Presidium of the Armenian SSR Supreme Soviet (1964–1967), holder of the Order of the Red Banner of Labor. Died on November 23, 1967, in Yerevan at the age of 55. Graduated from the Higher School of Party Organizers under the CPSU Central Committee (1946). Worked at Leninakan Textile Combine, district newspapers, CP(b) Armenia Central Committee apparatus (1937–1939, 1941–1943), editor of *Soviet Armenia* (1939–1941), secretary of CP Armenia Central Committee (1943), inspector, then department head at CPSU Central Committee apparatus (1946–1951), editor of *Soviet Armenia* (1952), second secretary of CP Armenia Central Committee (1953). Member of CP Armenia Central Committee (1943–1945, 1952–1967), Presidium of the Armenian SSR Supreme Soviet (1965–1967), deputy of USSR Supreme Soviet IV–V and Armenian SSR IV–VII convocations.

Hrachya Margaryan remained the party bridge from Azatan to Yerevan — with his leadership, editorial work, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Soviet Armenia’s culture and party life.

—

Պավել Դանտոնի Սաֆարյանը ծնվել է 1958 թվականի նոյեմբերի 20-ին Բասարգեչարի շրջանում, Հայկական ԽՍՀ, ԽՍՀՄ։ Հայ տնտեսագետ, պետական գործիչ, ով իր կյանքը նվիրել է Հայաստանի տնտեսական բարեփոխումներին՝ դառնալով անկախ Հայաստանի հարկային համակարգի հիմնադիրներից, ֆինանսների նախարարության առաջին տեղակալ (2001–2016), բյուջետային բարեփոխումների ղեկավար և Ասիական զարգացման բանկի փոխկառավարիչ (2014)։ 1976-1980 թվականներին ավարտել է Երևանի ժողովրդական տնտեսության ինստիտուտը, 1989 թվականին՝ տնտեսագիտության թեկնածու։

1984-1989 թվականներին դասավանդել Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում և Խ. Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտում, 2013-2019 թվականներին՝ Հայաստանի պետական տնտեսագիտական համալսարանում, 2006 թվականից՝ ՀՀ պետական կառավարման ակադեմիայում։ 

1980 թվականին աշխատել ՀԽՍՀ ԳԱ տնտեսագիտության ինստիտուտում, 1980-1982 թվականներին ծառայել խորհրդային բանակում, 1982-1990 թվականներին՝ ինստիտուտում որպես տնտեսագետ, ավագ տնտեսագետ, գիտաշխատող։ 1990-1991 թվականներին՝ ՀՀ նախարարների խորհրդի տնտեսական բարեփոխումների հանձնաժողովի ֆինանսական բաժնի տնտեսական խորհրդատու, բաժնի պետ, 1991-1994 թվականներին՝ ՀՀ գլխավոր պետական հարկային տեսչության պետի տեղակալ, 1994-1997 թվականներին՝ ՀՀ հարկային պետական տեսչության պետ-նախարար։ Նրա ղեկավարությամբ հիմք է դրվել անկախ Հայաստանի հարկային օրենսդրությանը և համակարգին։ 1997-2001 թվականներին՝ ՀՀ ֆինանսների և էկոնոմիկայի նախարարի տեղակալ, 2001-2008 թվականներին՝ առաջին տեղակալ, 2008-2016 թվականներին՝ ֆինանսների նախարարի առաջին տեղակալ։ Համակարգել է 1997-2017 թթ. ՀՀ տարեկան բյուջեների մշակումը, ներդրել միջինժամկետ ծախսերի ծրագրավորումը, 2005 թվականին՝ ծրագրային բյուջետավորումը (ամբողջական անցում՝ 2019), ղեկավարել Պետական ֆինանսների կառավարման գնահատումները (2008, 2014)։ 2002 թվականին հիմնադրել Հայ-ամերիկյան «Ուսուցման կենտրոն» ՊՈԱԿ-ը, 2013-2016 թվականներին՝ Եվրոխորհրդի բյուջետային հանձնաժողովի անդամ։ 2016-2018 թվականներին՝ ՀՀ տնտեսական զարգացման և ներդրումների նախարարի գլխավոր խորհրդական, 2018-ից՝ «ԱՎԱԳ ՍՈԼՅՈՒՇՆՍ» ՍՊԸ խորհրդատու, 2019-ից՝ Մոսկվայի Մ. Լոմոնոսովի անվան պետական համալսարանի Երևանյան մասնաճյուղի գործադիր տնօրեն։ Պարգևներ՝ Անանիա Շիրակացու մեդալ, ՀՀ պաշտպանության նախարարության և ոստիկանության մեդալներ, Ֆրիտյոֆ Նանսենի հուշամեդալ։ Անկուսակցական, ամուսնացած, ունի որդի և դուստր։ Տիրապետում է ռուսերեն և ֆրանսերեն։ 

Պավել Սաֆարյանը մնաց Բասարգեչարից Երևան տանող տնտեսական կամուրջը՝ իր բարեփոխումներով, բյուջետային համակարգով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին Հայաստանի ֆինանսական կայունության և տնտեսական զարգացման ճանապարհով։

—

### Русский
Основатель налоговой системы Армении

Павел Дантонович Сафарян родился 20 ноября 1958 года в Басаргечарском районе, Армянская ССР, СССР. Армянский экономист, государственный деятель, один из основателей налоговой системы независимой Армении, первый заместитель министра финансов РА (2001–2016), руководитель бюджетных реформ, заместитель управляющего от Армении в Азиатском банке развития (2014). В 1976–1980 окончил Ереванский институт народного хозяйства, в 1989 — кандидат экономических наук. В 1984–1989 преподавал в Ереванском политехническом институте и Педагогическом институте им. Х. Абовяна, в 2013–2019 — в Армянском государственном экономическом университете, с 2006 — в Академии государственного управления РА.

В 1980 работал в Институте экономики АН АрмССР, в 1980–1982 служил в Советской армии, в 1982–1990 — экономист, старший экономист, научный сотрудник института. В 1990–1991 — экономический советник, затем начальник финансового отдела Комиссии экономических реформ при Совете Министров РА, в 1991–1994 — заместитель начальника Главной государственной налоговой инспекции РА, в 1994–1997 — министр — начальник Государственной налоговой инспекции РА. Под его руководством заложены основы налогового законодательства и системы независимой Армении. В 1997–2001 — заместитель министра финансов и экономики РА, в 2001–2008 — первый заместитель, в 2008–2016 — первый заместитель министра финансов РА. Координировал разработку госбюджетов РА 1997–2017 годов, внедрил среднесрочное расходное программирование, в 2005 — программное бюджетирование (полный переход с 2019), руководил оценками управления государственными финансами (2008, 2014). В 2002 основал Армяно-американский «Учебный центр» ПОАК, в 2013–2016 — член Бюджетного комитета Совета Европы. В 2016–2018 — главный советник министра экономического развития и инвестиций РА, с 2018 — консультант ООО «АВАГ СОЛЮШНС», с 2019 — исполнительный директор Ереванского филиала МГУ им. М. Ломоносова. Награды: медаль Анания Ширакаци, медали Минобороны и полиции РА, мемориальная медаль Фритьофа Нансена. Беспартийный, женат, сын и дочь. Владеет русским и французским.

Павел Сафарян остался экономическим мостом от Басаргечарa до Еревана — своими реформами, бюджетной системой и безграничной преданностью, вдохновляя поколения путём финансовой стабильности и экономического развития Армении.

—

### English
Founder of Armenia’s Tax System

Pavel Dantoni Safaryan was born on November 20, 1958, in Basargechar district, Armenian SSR, USSR. Armenian economist, statesman, one of the founders of independent Armenia’s tax system, first deputy minister of finance RA (2001–2016), leader of budget reforms, deputy governor from Armenia at the Asian Development Bank (2014). Graduated from Yerevan Institute of National Economy (1976–1980), candidate of economic sciences (1989). Taught at Yerevan Polytechnic Institute and Kh. Abovyan Pedagogical Institute (1984–1989), Armenian State University of Economics (2013–2019), RA Public Administration Academy (since 2006).

Worked at the Institute of Economics of the Armenian SSR Academy of Sciences (1980), served in the Soviet Army (1980–1982), economist, senior economist, researcher at the institute (1982–1990). Economic advisor, then head of financial department at the Economic Reforms Commission under the Council of Ministers of RA (1990–1991), deputy chief of the Main State Tax Inspectorate of RA (1991–1994), minister — chief of the State Tax Inspectorate of RA (1994–1997). Under his leadership, foundations of independent Armenia’s tax legislation and system were laid. Deputy minister of finance and economy RA (1997–2001), first deputy (2001–2008), first deputy minister of finance RA (2008–2016). Coordinated development of RA annual budgets 1997–2017, introduced medium-term expenditure programming, program budgeting in 2005 (full transition from 2019), led public finance management assessments (2008, 2014). Founded Armenian-American “Training Center” POAK in 2002, member of Council of Europe Budget Committee (2013–2016). Chief advisor to RA Minister of Economic Development and Investments (2016–2018), consultant at AVAG SOLUTIONS LLC (since 2018), executive director of Yerevan branch of Lomonosov Moscow State University (since 2019). Awards: Anania Shirakatsi Medal, RA Ministry of Defense and Police medals, Fridtjof Nansen Memorial Medal. Non-partisan, married, one son and one daughter. Fluent in Russian and French.

Pavel Safaryan remained the economic bridge from Basargechar to Yerevan — with his reforms, budget system, and boundless dedication, inspiring generations with the path of Armenia’s financial stability and economic development.

—

Լև Դավիթովիչ Տրոցկին (Բրոնշտեյն) ծնվել է 1879 թվականի նոյեմբերի 7-ին  Յանովկա գյուղում, Խերսոնի губерնիա, Ռուսական կայսրություն (այժմ՝ Բերեսլավկա, Ուկրաինա)՝ հարուստ, բայց անգրագետ հրեական ընտանիքում։

Երբեմնի հեղափոխական, խորհրդային քաղաքական գործիչ և տեսաբան, Տրոցկին խաղացել է կարևոր դեր 1905 թվականի հեղափոխության, 1917 թվականի հոկտեմբերյան հեղափոխության, Ռուսական քաղաքացիական պատերազմի և ԽՍՀՄ ստեղծման գործում։ Նրա կյանքը և գաղափարախոսությունը հաճախ կապվում են հայերի ճակատագրի հետ, քանի որ Տրոցկին, որպես Կարմիր բանակի հրամանատար, ազդեց հայ ժողովրդի վրա 1917-1920 թվականների իրադարձությունների ընթացքում, հատկապես Արևմտյան Հայաստանի և Ղարաբաղի հարցերում։

Տրոցկին, ով հրեական ծագմամբ էր, բայց միշտ պաշտպանել է բոլոր ճնշված ժողովուրդների իրավունքները, աջակցել է հայերի ազգային շարժմանը 1917-1918 թվականներին, երբ Բոլշևիկյան հեղափոխությունից հետո ձևավորվեց Հայաստանի Առաջին հանրապետությունը։ Նրա հրամանները օգնել են հայկական ուժերին պայքարել օսմանյան բանակի դեմ, և նա հանդես է եկել հակաթուրքական դիրքորոշմամբ, հատկապես 1918 թվականի Բաթումի պայմանագրի ժամանակ, որով Օսմանյան կայսրությունը կտրուկ կրճատեց հայկական տարածքները։ Տրոցկին քննադատել է Բաթումի պայմանագիրը որպես «իմպերիալիստական դավաճանություն» հայերի հանդեպ, և նրա գրառումները ցույց են տալիս հայերի ճնշման դեմ պայքարի աջակցությունը։ 1920 թվականին Կարմիր բանակի առաջխաղացման ժամանակ Տրոցկին հրամայել է աջակցել հայկական բոլշևիկներին, ինչը հանգեցրեց Հայաստանի սովետացմանը, սակայն նրա գաղափարախոսությունը՝ մշտական հեղափոխության տեսությունը, չի համապատասխանել Ստալինի կենտրոնացված իշխանությանը, ինչը հանգեցրեց Տրոցկու աքսորմանը 1929 թվականին և սպանությանը 1940 թվականին։ Պատերազմի տարիներին Տրոցկին աջակցել է հայկական գերիների ազատագրմանը և հակահայկական քաղաքականության դեմ պայքարին, սակայն Ստալինի ռեպրեսիաները, որոնց Տրոցկին դեմ էր, հարվածել են հայ ինտելիգենցիային, ինչը քննադատվում է որպես Տրոցկու «վաղ հաղթանակի» քաղաքականության հետևանք։ Տրոցկու հիշատակը հայերի մեջ կապված է հեղափոխության հույսի և ճնշման դեմ պայքարի հետ, չնայած նրա կյանքը կտրվել է 1940 թվականի օգոստոսի 21-ին Մեքսիկոյում, Ստալինի հրամանով։ Նրա գրքերը, ինչպիսիք են «Ռուսական հեղափոխությունը»-ն, հաճախ քննարկվում են հայկական համատեքստում՝ որպես ազգային ազատագրման օրինակ։

### Русский
Еврей подержавший армянские освободительные движения против Османской Империи

Лев Давидович Троцкий (Бронштейн) родился 7 ноября 1879 года (по старому стилю 26 октября) в селе Яновка Херсонской губернии Российской империи (ныне Береславка, Украина) в богатой, но неграмотной еврейской семье. Бывший революционер, советский политик и теоретик, Троцкий сыграл ключевую роль в революции 1905 года, Октябрьской революции 1917 года, Гражданской войне в России и создании СССР. Его жизнь и идеология часто связаны с судьбой армян, поскольку как командующий Красной армией он повлиял на армянский народ в событиях 1917–1920 годов, особенно в вопросах Западной Армении и Карабаха.

Троцкий, еврей по происхождению, всегда защищал права угнетённых народов, поддерживал национальное движение армян в 1917–1918 годах, когда после большевистской революции возникла Первая Республика Армения. Его приказы помогали армянским силам бороться с османской армией, и он выступал против турецкой политики, особенно во время Батумского договора 1918 года, по которому Османская империя резко сократила армянские территории. Троцкий критиковал договор как «империалистическое предательство» по отношению к армянам, и его записи показывают поддержку борьбы армян за свободу. В 1920 году, во время наступления Красной армии, Троцкий приказал поддерживать армянских большевиков, что привело к советизации Армении, но его теория постоянной революции не соответствовала сталинской централизованной власти, что закончилось его изгнанием в 1929 году и убийством в 1940 году. Во время войны Троцкий поддерживал освобождение армянских пленных и борьбу против антиармянской политики, но сталинские репрессии, против которых Троцкий был, ударили по армянской интеллигенции, что критикуется как следствие его «преждевременной победы». Память о Троцком среди армян связана с надеждой на революцию и борьбой против угнетения, несмотря на то, что его жизнь оборвалась 21 августа 1940 года в Мексике по приказу Сталина. Его книги, такие как «Русская революция», часто обсуждаются в армянском контексте как пример национального освобождения.

### English
A Jew who supported the Armenian liberation movements against the Ottoman Empire

Lev Davidovich Trotsky (Bronstein) was born on November 7, 1879 (October 26, Old Style), in the village of Yanovka, Kherson Governorate, Russian Empire (now Bereslavka, Ukraine), into a wealthy but illiterate Jewish family. A former revolutionary, Soviet politician, and theorist, Trotsky played a key role in the 1905 Revolution, the October Revolution of 1917, the Russian Civil War, and the creation of the USSR. His life and ideology are often linked to the fate of the Armenians, as, commanding the Red Army, he influenced the Armenian people during the events of 1917–1920, particularly regarding Western Armenia and Karabakh.

Trotsky, of Jewish descent, always defended the rights of oppressed peoples and supported the Armenian national movement in 1917–1918, when the First Republic of Armenia emerged after the Bolshevik Revolution. His orders aided Armenian forces in fighting the Ottoman army, and he took an anti-Turkish stance, especially during the 1918 Treaty of Batumi, by which the Ottoman Empire drastically reduced Armenian territories. Trotsky criticized the treaty as an “imperialist betrayal” against the Armenians, and his records show support for their struggle for freedom. In 1920, during the Red Army’s advance, Trotsky ordered support for Armenian Bolsheviks, leading to the Sovietization of Armenia, but his theory of permanent revolution clashed with Stalin’s centralized power, resulting in his exile in 1929 and assassination in 1940. During the war, Trotsky supported the liberation of Armenian prisoners and opposition to anti-Armenian policies, but Stalin’s repressions, which Trotsky opposed, struck the Armenian intelligentsia, criticized as a consequence of his “premature victory” policy. Trotsky’s memory among Armenians is associated with hope for revolution and struggle against oppression, despite his life ending on August 21, 1940, in Mexico on Stalin’s orders. His books, such as *The Russian Revolution*, are often discussed in the Armenian context as examples of national liberation.

### Hebrew Translation (עברית)

יהודי שתמך בתנועות השחרור הארמניות נגד האימפריה העות’מאנית

לב דוידוביץ’ טרוצקי (ברונשטיין) נולד ב-7 בנובמבר 1879 (26 באוקטובר, סגנון ישן), בכפר יאנובקה, מחוז חרסון, האימפריה הרוסית (כיום ברסלבקה, אוקראינה), למשפחה יהודית אמידה אך אנאלפביתית. מהפכן לשעבר, פוליטיקאי סובייטי ותיאורטיקן, טרוצקי מילא תפקיד מרכזי במהפכת 1905, במהפכת אוקטובר 1917, במלחמת האזרחים הרוסית וביצירת ברית המועצות. חייו ואידיאולוגייתו קשורים לעיתים קרובות לגורל הארמנים, שכן, כמפקד הצבא האדום, הוא השפיע על העם הארמני במהלך האירועים של 1917–1920, במיוחד בנוגע לארמניה המערבית וקרבאך.

טרוצקי, ממוצא יהודי, תמיד הגן על זכויותיהם של עמים מדוכאים ותמך בתנועה הלאומית הארמנית בשנים 1917–1918, כאשר הרפובליקה הראשונה של ארמניה הוקמה לאחר המהפכה הבולשביקית. פקודותיו סייעו לכוחות הארמניים להילחם בצבא העות’מאני, והוא נקט עמדה אנטי-טורקית, במיוחד במהלך חתימת הסכם בטומי ב-1918, שבו האימפריה העות’מאנית צמצמה באופן דרסטי את השטחים הארמניים. טרוצקי ביקר את ההסכם כ”בגידה אימפריאליסטית” נגד הארמנים, ורשומותיו מראות תמיכה במאבקם לחופש. ב-1920, במהלך התקדמות הצבא האדום, טרוצקי הורה לתמוך בבולשביקים הארמניים, מה שהוביל לסובייטיזציה של ארמניה, אך תיאוריית המהפכה המתמדת שלו התנגשה עם הכוח המרכזי של סטלין, מה שהוביל לגלותו ב-1929 ולהתנקשות בו ב-1940. במהלך המלחמה, טרוצקי תמך בשחרור אסירים ארמניים ובהתנגדות למדיניות אנטי-ארמנית, אך הדיכוי של סטלין, שטרוצקי התנגד לו, פגע באינטליגנציה הארמנית, דבר שביקורתו נתפסה כתוצאה ממדיניות “הניצחון המוקדם” שלו. זכרו של טרוצקי בקרב הארמנים קשור לתקווה למהפכה ולמאבק נגד דיכוי, למרות שחייו הסתיימו ב-21 באוגוסט 1940, במקסיקו, בהוראת סטלין. ספריו, כמו *המהפכה הרוסית*, נדונים לעיתים קרובות בהקשר הארמני כדוגמאות לשחרור לאומי.

—

### Turkish Translation (Türkçe)

Osmanlı İmparatorluğu’na karşı Ermeni kurtuluş hareketlerini destekleyen bir Yahudi

Lev Davidoviç Troçki (Bronstein), 7 Kasım 1879’da (Eski Stil 26 Ekim), Rus İmparatorluğu’nun Herson Valiliği’ndeki Yanovka köyünde (bugün Ukrayna’da Bereslavka) zengin ancak okuma yazma bilmeyen bir Yahudi ailesinde doğdu. Eski bir devrimci, Sovyet politikacısı ve teorisyen olan Troçki, 1905 Devrimi, 1917 Ekim Devrimi, Rus İç Savaşı ve SSCB’nin kurulmasında kilit bir rol oynadı. Hayatı ve ideolojisi genellikle Ermenilerin kaderiyle ilişkilendirilir; çünkü Kızıl Ordu’nun komutanı olarak, 1917-1920 olayları sırasında, özellikle Batı Ermenistan ve Karabağ konusunda Ermeni halkını etkiledi.

Yahudi kökenli olan Troçki, her zaman ezilen halkların haklarını savundu ve 1917-1918 yıllarında, Bolşevik Devrimi’nden sonra Birinci Ermenistan Cumhuriyeti’nin ortaya çıktığı dönemde Ermeni ulusal hareketini destekledi. Emirleri, Ermeni güçlerinin Osmanlı ordusuyla savaşmasına yardımcı oldu ve özellikle 1918 Batum Antlaşması sırasında anti-Türk bir duruş sergiledi; bu antlaşma ile Osmanlı İmparatorluğu Ermeni topraklarını büyük ölçüde azalttı. Troçki, bu antlaşmayı Ermenilere karşı bir “emperyalist ihanet” olarak eleştirdi ve kayıtları, onların özgürlük mücadelesine verdiği desteği gösteriyor. 1920’de Kızıl Ordu’nun ilerleyişi sırasında Troçki, Ermeni Bolşeviklere destek verilmesini emretti; bu, Ermenistan’ın Sovyetleşmesine yol açtı, ancak sürekli devrim teorisi Stalin’in merkezi iktidarıyla çelişti ve bu, 1929’da sürgüne gönderilmesine ve 1940’ta suikasta kurban gitmesine neden oldu. Savaş sırasında Troçki, Ermeni mahkumların serbest bırakılmasını ve anti-Ermeni politikalara karşı çıkılmasını destekledi, ancak Stalin’in, Troçki’nin karşı çıktığı baskıları, Ermeni entelijansiyasını vurdu ve bu, onun “erken zafer” politikasının bir sonucu olarak eleştirildi. Ermeniler arasında Troçki’nin hatırası, devrim umudu ve baskıya karşı mücadeleyle ilişkilendirilir, ancak hayatı 21 Ağustos 1940’ta Stalin’in emriyle Meksika’da sona erdi. *Rus Devrimi* gibi kitapları, genellikle Ermeni bağlamında ulusal kurtuluş örnekleri olarak tartışılır.

Աշիկ Ավետի Մանուկյանը ծնվել է 1903 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Ախալցխայում, Թիֆլիսի նահանգ, Ռուսական կայսրություն։ Խորհրդային տնտեսագետ, տնտեսագիտական գիտությունների դոկտոր (1963), պրոֆեսոր (1966), ԽՄԿԿ անդամ 1920 թվականից։ 1926 թվականին ավարտել է Անդրկովկասյան կոմունիստական համալսարանը, 1929 թվականին՝ Մոսկվայի Կարմիր պրոֆեսուրայի ինստիտուտը։

1930-1935 թվականներին եղել է Ամերիկա-խորհրդային բաժնետիրական ընկերության (Ամտորգ) տնտեսական վարչության պետ Նյու Յորքում։ 1935 թվականից՝ ԽՍՀՄ արտաքին առևտրի մենաշնորհի ինստիտուտի տնօրեն։ 1939-1941 և 1947-1956 թվականներին գիտական աշխատանք է կատարել ԽՍՀՄ Արտաքին առևտրի մինիստրության կոնյունկտուրայի գիտահետազոտական ինստիտուտում, միաժամանակ դասախոսելով Արտաքին առևտրի ինստիտուտում և ակադեմիայում։ 1956 թվականից եղել է ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի համաշխարհային էկոնոմիկայի և միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտի սեկտորի վարիչ։ Մասնակցել է միջազգային կոնֆերանսների և բանակցությունների որպես տնտեսական փորձագետ և խորհրդական, եղել է ԽՍՀՄ Արտաքին առևտրի մինիստրության կոնյունկտուրայի ինստիտուտի և ԳԱ-ի համաշխարհային էկոնոմիկայի ինստիտուտի կազմակերպիչներից։ Նրա գիտական աշխատությունները (թարգմանված տարբեր լեզուներով) նվիրված են համաշխարհային կապիտալիստական էկոնոմիկայի խնդիրներին։ Պարգևատրվել է ժողովուրդների բարեկամության և այլ շքանշաններով։ Մահացել է 1977 թվականի հունվարի 10-ին Մոսկվայում։ Մանուկյանի աշխատանքները կարևոր ներդրում են ունեցել խորհրդային տնտեսագիտության և միջազգային առևտրի ուսումնասիրության մեջ, հատկապես ԱՄՆ-ԽՍՀՄ տնտեսական հարաբերությունների վերլուծության համար։

### Русский
Руководитель внешней торговли СССР

Ашик Аветисович Манукиан родился 10 октября 1903 года в Ахалцихе, Тифлисская губерния, Российская империя. Советский экономист, доктор экономических наук (1963), профессор (1966), член КПСС с 1920 года. В 1926 году окончил Закавказский коммунистический университет, в 1929 году — Институт красной профессуры в Москве. В 1930–1935 годах был начальником экономического отдела американо-советской акционерной компании «Амторг» в Нью-Йорке. С 1935 года — директор Института монополий внешней торговли СССР. В 1939–1941 и 1947–1956 годах занимался научной работой в Научно-исследовательском институте конъюнктуры внешней торговли при Наркомате внешней торговли СССР, одновременно преподавая в Институте внешней торговли и Академии внешней торговли. С 1956 года — руководитель сектора Института мировой экономики и международных отношений АН СССР. Участвовал в международных конференциях и переговорах как экономический эксперт и консультант, был одним из организаторов Института конъюнктуры внешней торговли Наркомата и Института мировой экономики АН СССР. Его научные работы (переведены на разные языки) посвящены проблемам мировой капиталистической экономики. Награждён орденом Дружбы народов и другими наградами. Умер 10 января 1977 года в Москве. Работы Манукиана внесли важный вклад в советскую экономическую науку и изучение международной торговли, особенно в анализ экономических отношений США и СССР.

### English
Head of Foreign Trade of the USSR

Ashik Aveti Manukyan was born on October 10, 1903, in Akhaltsikhe, Tiflis Governorate, Russian Empire. A Soviet economist, Doctor of Economic Sciences (1963), Professor (1966), and member of the CPSU since 1920. In 1926, he graduated from the Transcaucasian Communist University, and in 1929, from the Institute of Red Professors in Moscow. From 1930 to 1935, he served as head of the economic department of the American-Soviet Joint Stock Company “Amtorg” in New York. From 1935, he was director of the USSR Monopoly Institute of Foreign Trade. In 1939–1941 and 1947–1956, he conducted scientific work at the Research Institute of Foreign Trade Conjunctures under the People’s Commissariat of Foreign Trade, while teaching at the Institute of Foreign Trade and the Academy of Foreign Trade. From 1956, he led the sector of the Institute of World Economy and International Relations of the USSR Academy of Sciences. He participated in international conferences and negotiations as an economic expert and consultant, and was one of the organizers of the Conjunctures Institute and the World Economy Institute of the Academy of Sciences. His scientific works (translated into various languages) focus on problems of the world capitalist economy. He was awarded the Order of Friendship of Peoples and other honors. He passed away on January 10, 1977, in Moscow. Manukyan’s works made a significant contribution to Soviet economic science and the study of international trade, particularly in analyzing U.S.-USSR economic relations.

Արամ Միքայելի Եսայանը մահացել է 1957 թվականի սեպտեմբերի 14-ին Երևանում։ Նա հայ խորհրդային իրավաբան էր, իրավաբանական գիտությունների դոկտոր (1945), պրոֆեսոր (1947)։

Ծնվել է 1891 թվականի մայիսի 10-ին Երևանում, Ռուսական կայսրություն։ Սովորել է Երևանի արական գիմնազիայում, իսկ 1918 թվականին ավարտել է Մոսկվայի պետական համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը։ Նույն թվականին աշխատել է Մոսկվայի սովետի հողագործության կոմիսարիատում և ՌԽՍՖՀ ազգությունների ժողկոմատի հայկական գործերի կոմիսարիատում։ 1920 թվականին մասնակցել է Մայիսյան ապստամբությանը։ 1920-1921 թվականներին եղել է Երևանի հեղափոխական տրիբունալի նախագահ, 1921-1922 թվականներին՝ ժողովրդական դատավորների խորհրդի նախագահ, 1925-1930 թվականներին՝ ՀԽՍՀ Գերագույն դատարանի կոլեգիայի անդամ, իսկ 1938-1949 թվականներին՝ ՀԽՍՀ Գերագույն սովետի Նախագահության իրավաբանական բաժնի վարիչ։ 1926-1930 թվականներին դասախոսել է Երևանի պետական համալսարանում, որտեղ 1936-1957 թվականներին եղել է քաղաքացիական ամբիոնի վարիչ։ Նրա աշխատությունները ներառում են «Տնտեսական իրավունքի հիմունքները» (1935), «Մուլքադարական իրավունքը Հայաստանում» (1948), «Գյուղացիական ծխի ունեցվածքի ժառանգման հարցերի մասին», «Հեղինակային իրավունք», «Սովետական Հայաստանի առաջին հինգ տարիների քաղաքացիական օրենսդրության պատմություն» և «Սոցիալիստական սեփականությունը և նրա պահպանումը» (1954)։ Արամ Եսայանի աշխատանքները կարևոր ներդրում են ունեցել հայկական իրավաբանական գիտության և կրթության զարգացման գործում, մասնավորապես՝ սովետական Հայաստանի քաղաքացիական օրենսդրության հիմնավորման և իրավական համակարգի ձևավորման մեջ։

### Русский

Основоположник правовой системы Советской Армении

Арам Микаелович Есаян скончался 14 сентября 1957 года в Ереване, Армянская ССР. Он был армянским советским юристом, доктором юридических наук (1945), профессором (1947). Родился 10 мая 1891 года в Ереване, Российская империя. Учился в местной мужской гимназии, а в 1918 году окончил юридический факультет Московского государственного университета. В том же году работал в комиссариате земледелия Московского совета и в армянском отделе комиссариата по делам национальностей РСФСР. В 1920 году участвовал в Майском восстании. В 1920–1921 годах был председателем Ереванского революционного трибунала, в 1921–1922 годах — председателем совета народных судей, в 1925–1930 годах — членом коллегии Верховного суда Армянской ССР, а в 1938–1949 годах — заведующим юридическим отделом Президиума Верховного Совета Армянской ССР. В 1926–1930 годах преподавал в Ереванском государственном университете, где с 1936 по 1957 год возглавлял кафедру гражданского права. Его труды включают «Основы экономического права» (1935), «Мулкдарское право в Армении» (1948), «О вопросах наследования имущества крестьянского хозяйства», «Авторское право», «История гражданского законодательства Советской Армении первых пяти лет» и «Социалистическая собственность и её охрана» (1954). Работы Арама Есаяна внесли значительный вклад в развитие армянской юридической науки и образования, особенно в обоснование гражданского законодательства Советской Армении и формирование правовой системы.

### English

Founder of Soviet Armenia’s Legal System

Aram Mikayelovich Yesayan passed away on September 14, 1957, in Yerevan, Armenian SSR. He was an Armenian Soviet jurist, Doctor of Juridical Sciences (1945), and professor (1947). Born on May 10, 1891, in Yerevan, Russian Empire, he studied at the local male gymnasium and graduated from the Faculty of Law at Moscow State University in 1918. In the same year, he worked in the Agriculture Commissariat of the Moscow Soviet and the Armenian Affairs Department of the RSFSR People’s Commissariat for Nationalities. In 1920, he participated in the May Uprising. From 1920 to 1921, he served as chairman of the Yerevan Revolutionary Tribunal, from 1921 to 1922 as chairman of the Council of People’s Judges, from 1925 to 1930 as a member of the Collegium of the Supreme Court of the Armenian SSR, and from 1938 to 1949 as head of the Legal Department of the Presidium of the Supreme Soviet of the Armenian SSR. He taught at Yerevan State University from 1926 to 1930 and served as head of the Civil Law Department from 1936 to 1957. His works include *Fundamentals of Economic Law* (1935), *Mulkdar Law in Armenia* (1948), *On the Issues of Inheritance of Peasant Household Property*, *Copyright*, *History of Civil Legislation of Soviet Armenia in Its First Five Years*, and *Socialist Property and Its Protection* (1954). Aram Yesayan’s contributions significantly advanced Armenian legal science and education, particularly in shaping the civil legislation and legal framework of Soviet Armenia.