Յուրի Լուժկով՝ Հայաստանը և հայերը

Յուրի Միխաիլի Լուժկովը մահացել է 2019 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Մյունխենում՝ սրտի վիրահատության բարդություններից հետո, կյանքի 84-րդ տարում։ Նրա հեռանալը կորուստ էր ոչ միայն ռուսական քաղաքականության, այլև հայկական սփյուռքի համար, որտեղ նրան համարում էին ամենահուսալի ընկերներից և պաշտպաններից մեկը։

Կյանքի վերջին տարիներին Մոսկվայի նախկին քաղաքապետը, հայտնի իր ուղղակիությամբ և խարիզմայով, շարունակում էր ակտիվորեն աջակցել հայկական նախաձեռնություններին՝ ներառյալ մշակութային կենտրոնների կառուցումը և Ռուսաստան-Հայաստան տնտեսական կապերի զարգացումը։ Մահից մի քանի ամիս առաջ տված հարցազրույցում Լուժկովը կրկին ընդգծել էր. «Հայերը մեր ընդհանուր պատմության մասն են, և Մոսկվան միշտ բաց է նրանց համար»։ Նրա մահը առիթ դարձավ սգո հեղեղի Երևանից, որտեղ նրան անվանում էին «Կեցցե Հայաստան»՝ արտահայտություն, որ նա հաճախ կրկնում էր հայրենակիցների հետ հանդիպումներին։

#### Վաղ տարիներ և իշխանության ճանապարհ

Յուրի Լուժկովը ծնվել է 1936 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Մոսկվայում՝ հացագործ Միխայիլ Անդրեևիչ Լուժկովի և ուսուցչուհի Աննա Պետրովնայի ընտանիքում։ Մանկությունը ընկել է Հայրենական մեծ պատերազմի ծանր տարիներին, երբ Մոսկվան կրել է ռմբակոծություններ և սով։ Արդեն երիտասարդ տարիքում Լուժկովը հետաքրքրվել է հասարակական գործունեությամբ. 1953 թվականին ավարտելով № 529 դպրոցը՝ ընդունվել է Մոսկվայի Գուբկինի անվան նավթաքիմիական և գազի ինստիտուտ, որն ավարտել է 1958 թվականին ինժեներ-տեխնոլոգի դիպլոմով։ Երիտասարդ մասնագետի կարիերան զարգացել է արագ՝ պլաստմասսաների ԳՀԻ գիտաշխատողից մինչև լաբորատորիայի ղեկավար։ Իսկական փառքը եկել է 1992 թվականին, երբ Բորիս Ելցինը նշանակել է նրան Մոսկվայի քաղաքապետ՝ Գավրիիլ Պոպովի հրաժարականից հետո։ Լուժկովը ղեկավարել է Մոսկվան 18 տարի՝ մինչև 2010 թվականը, վերածելով այն ժամանակակից մեգապոլիսի՝ նոր մետրոներով, բնակելի թաղամասերով և մշակութային օբյեկտներով։

Լուժկովի կենսագրության մեջ հայկական արմատները պատահական չէին. կինը՝ Ելենա Բատուրինան, թեև ռուս էր, ակտիվորեն աջակցում էր հայկական նախագծերին, իսկ ինքը՝ Յուրի Միխայլովիչը, մանկուց աճել էր Մոսկվայի բազմազգ միջավայրում, որտեղ հայերը կազմում էին ինտելիգենցիայի զգալի մասը։ Սա հիմք դրեց նրա ապագա բարեկամությանը հայ ժողովրդի հետ։

#### Լուժկովը և Հայաստանը. աջակցության և դիվանագիտության տարիներ

Լուժկովի հարաբերությունները Հայաստանի և հայերի հետ կարելի է անվանել ռազմավարական գործընկերություն՝ հիմնված անձնական համակրանքի և քաղաքական շահի վրա։ Մոսկվայի քաղաքապետի կարգավիճակով նա հայերին տեսնում էր հուսալի դաշնակիցներ. մայրաքաղաքում ապրում էր (և ապրում է) ամենամեծ սփյուռքներից մեկը՝ մոտ 200 հազար մարդ, որոնցից շատերը ներդրում ունեին քաղաքի տնտեսության և մշակույթի մեջ։ Լուժկովը բազմիցս ընդգծում էր. «Հայերը մեր ընդհանուր պատմության մասն են, և Մոսկվան միշտ բաց է նրանց համար»։

Կարևոր ներդրումներից էր Մոսկվայի Օլիմպիական պրոսպեկտում Հայկական մշակութային-գործարար կենտրոնի կառուցումը։ Նախաձեռնությունը ծնվել է 1990-ականներին, երբ Լուժկովը անձամբ հանդիպել է հայկական առաջնորդների հետ, այդ թվում՝ Ռոբերտ Քոչարյանի։ Կենտրոնը, բացված 2000 թվականին, դարձել է բարեկամության խորհրդանիշ. այնտեղ անցկացվում են փառատոներ, ցուցահանդեսներ և բիզնես-ֆորումներ։ Լուժկովը նախագծի համար հատկացրել էր միջոցներ քաղաքային բյուջեից՝ չնայած ընդդիմության քննադատությանը։ «Հայկական համայնքը Մոսկվայի մասն է, և մենք պետք է հարգենք նրանց ավանդույթները», — ասում էր նա։

2005 թվականին Լուժկովը պաշտոնական այցով եղել է Երևանում, որտեղ հանդիպել է վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանին։ Քննարկվել են շինարարության ներդրումները. մոսկովյան ընկերությունները մասնակցել են ճանապարհների և բնակելի համալիրների կառուցմանը։ Լուժկովի խոսքով՝ Ռուսաստան-Հայաստան ապրանքաշրջանառությունը աճել է 20%-ով նման այցերի շնորհիվ։ 2007 թվականին բացել է «Մոսկվայի տունը» Երևանի կենտրոնում՝ մայրաքաղաքի դիմաց, իսկ Ռուսաստանում հայտնվել է «Երևան Պլազա»-ն։ Այս նախագծերը հիմք դարձան «Ռուսաստանի տարի Հայաստանում» (2005) և «Հայաստանի տարի Ռուսաստանում» (2006) միջոցառումներին, երբ մշակութային փոխանակումները հասան գագաթնակետին՝ ցուցահանդեսներ, համերգներ, բիզնես-ֆորումներ։

Լուժկովը ակտիվորեն աջակցել է ռուսաստանյան հայկական սփյուռքին։ Նրա ղեկավարությամբ Մոսկվայում կառուցվել է Հայ առաքելական եկեղեցու Պոկրովսկի տաճարը՝ Եվրոպայի ամենամեծերից մեկը։ «Հայերը հսկայական ներդրում ունեն Մոսկվայի պատմության մեջ՝ առևտրականներից մինչև գիտնականներ», — նշում էր նա։ 1998 թվականին Լուժկովը ստացել է Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանը՝ Հայաստանի բարձրագույն պարգևը՝ կապերի ամրապնդման համար։

#### Քաղաքական աջակցություն և անձնական կապեր

Լուժկովը բազմիցս հանդես է եկել հայկական շահերի պաշտպանությամբ միջազգային ասպարեզում։ 1990-ականներին նա լոբբինգ էր անում Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության ճանաչման համար Մոսկվայի մակարդակով, թեև դա լարվածություն էր առաջացնում Թուրքիայի հետ։ «Պատմությունը պետք է ազնիվ լինի, հայերը տառապել են անարդարությունից», — հայտարարում էր նա։ Նրա դիրքորոշումը արձագանք գտավ հայկական համայնքում, որտեղ Լուժկովին անվանում էին «իսկական ընկեր»։

Անձնական կապերը ոչ պակաս կարևոր էին։ Լուժկովը բարեկամական հարաբերություններ ուներ հայկական բիզնեսմենների հետ, ինչպես Սամվել Կարապետյանը (Tashir Group), որը ներդրումներ էր կատարում մոսկովյան անշարժ գույքում։ 2000-ականներին հայկական ընկերությունները ստացել էին արտոնություններ Մոսկվայում շինարարության համար։ Լուժկովը նաև աջակցում էր մշակութային նախագծերին՝ հայկական կինոյի փառատոներ, Մարտիրոս Սարյանի ցուցահանդեսներ Տրետյակովյան պատկերասրահում։ «Հայաստանը եղբայրական երկիր է, նրա ժողովուրդը մեր ընտանիքի մասն է», — ասում էր նա սփյուռքի հետ հանդիպումներին։

2010 թվականի հրաժարականից հետո Լուժկովը չի խզել կապերը. 2015 թվականին այցելել է Հայաստան, որտեղ մասնակցել է Ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիրի բացմանը։ Կինը՝ Ելենա Բատուրինան, ներդրումներ է կատարել հայկական նախագծերում, այդ թվում՝ Երևանում հյուրանոցներում։

#### Ժառանգություն. բարեկամության կամուրջ

Յուրի Լուժկովը հեռացել է՝ թողնելով հետևում ոչ միայն փոխված Մոսկվան, այլև ամուր կապեր Հայաստանի հետ։ Նրա ներդրումը՝ Երևանում «Մոսկվայի տանից» մինչև սփյուռքի աջակցություն՝ Ռուսաստանը մոտեցրել է հայ ժողովրդին։ Հայերը հիշում են նրան որպես քաղաքական գործչի, ով ասում էր «Կեցցե Հայաստան» և գործում էր համապատասխան։ 2020 թվականին Երևանում բացվել է նրա հիշատակի արձանիկ, իսկ Մոսկվայում ամեն տարի անցկացվում են «Լուժկովյան ընթերցումներ»՝ կովկասյան կապերի շեշտադրմամբ։

Լուժկովը դարձել է այն դարաշրջանի խորհրդանիշը, երբ ազգամիջյան համագործակցությունը ոչ թե խոսք էր, այլ գործ։ Նրա ժառանգությունը ապրում է տնտեսական նախագծերում, մշակութային կենտրոններում և հիշողություններում այն մարդու մասին, ով հայերին տեսնում էր ոչ թե միգրանտներ, այլ գործընկերներ և ընկերներ։



### Русский
Юрий Лужков: Армения и армяне

Юрий Михайлович Лужков скончался 10 декабря 2019 года в Мюнхене на 84-м году жизни после осложнений от операции на сердце. Его уход стал потерей не только для российской политики, но и для армянской диаспоры, где он слыл одним из самых надежных друзей и защитников. В последние годы жизни экс-мэр Москвы, известный своей прямолинейностью и харизмой, продолжал активно поддерживать армянские инициативы, включая строительство культурных центров и развитие экономических связей между Россией и Арменией. В интервью за несколько месяцев до смерти Лужков еще раз подчеркнул: «Армяне — часть нашей общей истории, и Москва всегда открыта для них». Его смерть вызвала волну соболезнований из Еревана, где его называли «кеце Айастан» — «Да здравствует Армения!», фразой, которую он часто повторял на встречах с соотечественниками.

#### Ранние годы и путь к власти

Юрий Лужков родился 21 сентября 1936 года в Москве в семье рабочего-плотника Михаила Андреевича Лужкова и учительницы Анны Петровны. Его детство пришлось на тяжелые годы Великой Отечественной войны, когда Москва пережила бомбардировки и голод. Уже в юности Лужков проявил интерес к общественной работе: после окончания школы № 529 в 1953 году он поступил в Московский институт нефтехимии и газа имени Губкина, который окончил в 1958-м с дипломом инженера-технолога. Карьера молодого специалиста развивалась стремительно: от научного сотрудника в НИИ пластмасс до руководителя лаборатории. Но настоящая слава пришла в 1992 году, когда Борис Ельцин назначил его мэром Москвы после отставки Гавриила Попова. Лужков правил столицей 18 лет — до 2010 года, превратив ее в современный мегаполис с новыми метро, жилыми кварталами и культурными объектами.

Армянские корни в биографии Лужкова не были случайными: его жена Елена Батурина, хотя и русская по происхождению, активно поддерживала армянские проекты, а сам Юрий Михайлович с детства рос в многонациональной среде Москвы, где армяне составляли значительную часть интеллигенции. Это заложило основу для его будущей дружбы с армянским народом.

#### Лужков и Армения: годы поддержки и дипломатии

Отношения Лужкова с Арменией и армянами можно назвать стратегическим партнерством, основанным на личной симпатии и политической выгоде. Как мэр Москвы, он видел в армянах надежных союзников: в столице проживало (и проживает) одна из крупнейших диаспор — около 200 тысяч человек, многие из которых внесли вклад в экономику и культуру города. Лужков неоднократно подчеркивал: «Армяне — это мост между Россией и Кавказом, их труд и талант укрепляют нашу страну».

Одним из ключевых вкладов стало строительство Армянского культурно-делового центра в Москве на Олимпийском проспекте. Инициатива родилась в 1990-е, когда Лужков лично встречался с армянскими лидерами, включая Роберта Кочаряна. Центр, открытый в 2000 году, стал символом дружбы: там проводятся фестивали, выставки и бизнес-форумы. Лужков выделил на проект средства из городского бюджета, несмотря на критику оппозиции. «Армянская община — часть Москвы, и мы должны уважать их традиции», — говорил он.

В 2005 году Лужков посетил Ереван с официальным визитом, где встретился с премьер-министром Андраником Маргаряном. Обсуждались инвестиции в строительство: московские компании участвовали в возведении дорог и жилых комплексов. По словам Лужкова, товарооборот между Россией и Арменией вырос на 20% благодаря таким визитам. В 2007 году он открыл «Дом Москвы» в центре Еревана напротив мэрии — аналогичный центр «Ереван Плаза» появился в столице России. Эти проекты стали основой для «Года России в Армении» (2005) и «Года Армении в России» (2006), когда культурные обмены достигли пика: выставки, концерты, бизнес-форумы.

Лужков активно поддерживал армянскую диаспору в России. Под его руководством в Москве был построен Покровский собор Армянской апостольской церкви — один из крупнейших в Европе. «Армяне внесли огромный вклад в историю Москвы, от купцов до ученых», — отмечал он. В 1998 году Лужков вручил орден Святого Месропа Маштоца — высшую награду Армении — за вклад в укрепление связей.

#### Политическая поддержка и личные связи

Лужков не раз выступал в защиту армянских интересов на международной арене. В 1990-е он лоббировал признание Геноцида армян в Османской империи на уровне Москвы, хотя это вызвало напряжение с Турцией. «История должна быть честной, армяне пострадали от несправедливости», — заявлял он. Его позиция нашла отклик в армянской общине, где Лужкова называли «настоящим другом».

Личные связи были не менее важны. Лужков дружил с армянскими бизнесменами, такими как Самвел Карапетян (Tashir Group), инвестировавший в московскую недвижимость. В 2000-е годы армянские компании получили льготы на строительство в столице. Лужков также поддерживал культурные проекты: фестивали армянского кино, выставки Мартироса Сарьяна в Третьяковской галерее. «Армения — братская страна, ее народ — часть нашей семьи», — говорил он на встречах с диаспорой.

После отставки в 2010 году Лужков не порвал связи: в 2015 году посетил Армению, где участвовал в открытии мемориала жертвам Геноцида. Его жена Елена Батурина инвестировала в армянские проекты, включая отели в Ереване.

#### Наследие: мост дружбы

Юрий Лужков ушел, оставив после себя не только изменившуюся Москву, но и крепкие узы с Арменией. Его вклад — от «Дома Москвы» в Ереване до поддержки диаспоры — сделал Россию ближе к армянскому народу. Армяне помнят его как политика, который говорил «Кеце Айастан!» и действовал соответственно. В 2020 году в Ереване открыли памятную доску в его честь, а в Москве ежегодно проводят «Лужковские чтения» с акцентом на кавказские связи.

Лужков стал символом той эпохи, когда межнациональное сотрудничество было не просто словом, а делом. Его наследие живет в экономических проектах, культурных центрах и воспоминаниях о человеке, который видел в армянах не мигрантов, а партнеров и друзей.



### English
Yuri Luzhkov: Armenia and Armenians

Yuri Mikhailovich Luzhkov died on December 10, 2019, in Munich at the age of 83 following complications from heart surgery. His passing was a loss not only for Russian politics but also for the Armenian diaspora, where he was regarded as one of the most reliable friends and defenders. In his final years, the former Moscow mayor, known for his straightforwardness and charisma, continued to actively support Armenian initiatives, including the construction of cultural centers and the development of economic ties between Russia and Armenia. In an interview months before his death, Luzhkov reiterated: “Armenians are part of our common history, and Moscow is always open to them.” His death prompted a wave of condolences from Yerevan, where he was called “Kets’e Hayastan” — “Long live Armenia!”, a phrase he often repeated at meetings with compatriots.

#### Early Years and Rise to Power

Yuri Luzhkov was born on September 21, 1936, in Moscow to carpenter Mikhail Andreyevich Luzhkov and teacher Anna Petrovna. His childhood fell during the harsh years of the Great Patriotic War, when Moscow endured bombings and famine. From a young age, Luzhkov showed interest in public work: after graduating from School No. 529 in 1953, he entered the Gubkin Moscow Institute of Petrochemical and Gas Industry, graduating in 1958 as an engineer-technologist. His career progressed rapidly: from researcher at the Plastics Research Institute to laboratory head. True fame came in 1992 when Boris Yeltsin appointed him Mayor of Moscow after Gavriil Popov’s resignation. Luzhkov ruled the capital for 18 years — until 2010, transforming it into a modern metropolis with new metro lines, residential districts, and cultural facilities.

Armenian roots in Luzhkov’s biography were not accidental: his wife Yelena Baturina, though Russian by origin, actively supported Armenian projects, and Yuri Mikhailovich grew up in Moscow’s multinational environment, where Armenians formed a significant part of the intelligentsia. This laid the foundation for his future friendship with the Armenian people.

#### Luzhkov and Armenia: Years of Support and Diplomacy

Luzhkov’s relations with Armenia and Armenians can be called strategic partnership, based on personal sympathy and political benefit. As Mayor of Moscow, he saw Armenians as reliable allies: the capital hosted (and hosts) one of the largest diasporas — about 200 thousand people, many contributing to the city’s economy and culture. Luzhkov repeatedly emphasized: “Armenians are a bridge between Russia and the Caucasus; their labor and talent strengthen our country.”

One key contribution was the construction of the Armenian Cultural and Business Center in Moscow on Olympic Prospect. The initiative emerged in the 1990s when Luzhkov personally met with Armenian leaders, including Robert Kocharyan. The center, opened in 2000, became a symbol of friendship: festivals, exhibitions, and business forums are held there. Luzhkov allocated funds from the city budget for the project despite opposition criticism. “The Armenian community is part of Moscow, and we must respect their traditions,” he said.

In 2005, Luzhkov visited Yerevan officially, meeting Prime Minister Andranik Margaryan. Investments in construction were discussed: Moscow companies participated in building roads and residential complexes. According to Luzhkov, trade turnover between Russia and Armenia grew by 20% thanks to such visits. In 2007, he opened “Moscow House” in central Yerevan opposite the mayor’s office — a similar “Yerevan Plaza” appeared in Russia. These projects formed the basis for “Year of Russia in Armenia” (2005) and “Year of Armenia in Russia” (2006), when cultural exchanges peaked: exhibitions, concerts, business forums.

Luzhkov actively supported the Armenian diaspora in Russia. Under his leadership, the Pokrovsky Cathedral of the Armenian Apostolic Church was built in Moscow — one of the largest in Europe. “Armenians have made a huge contribution to Moscow’s history, from merchants to scientists,” he noted. In 1998, Luzhkov received the Order of St. Mesrop Mashtots — Armenia’s highest award — for strengthening ties.

#### Political Support and Personal Connections

Luzhkov repeatedly defended Armenian interests internationally. In the 1990s, he lobbied for recognition of the Armenian Genocide in the Ottoman Empire at the Moscow level, though it strained relations with Turkey. “History must be honest; Armenians suffered injustice,” he declared. His position resonated in the Armenian community, where Luzhkov was called a “true friend.”

Personal connections were equally important. Luzhkov was friends with Armenian businessmen like Samvel Karapetyan (Tashir Group), who invested in Moscow real estate. In the 2000s, Armenian companies received benefits for construction in the capital. Luzhkov also supported cultural projects: Armenian film festivals, Martiros Saryan exhibitions at the Tretyakov Gallery. “Armenia is a brotherly country; its people are part of our family,” he said at diaspora meetings.

After his 2010 resignation, Luzhkov did not sever ties: in 2015, he visited Armenia, participating in the Genocide memorial opening. His wife Yelena Baturina invested in Armenian projects, including hotels in Yerevan.

#### Legacy: Bridge of Friendship

Yuri Luzhkov left behind not only a transformed Moscow but also strong bonds with Armenia. His contribution — from “Moscow House” in Yerevan to diaspora support — brought Russia closer to the Armenian people. Armenians remember him as a politician who said “Kets’e Hayastan!” and acted accordingly. In 2020, a memorial plaque was unveiled in his honor in Yerevan, and “Luzhkov Readings” are held annually in Moscow with a focus on Caucasian ties.

Luzhkov became a symbol of an era when interethnic cooperation was not just words but deeds. His legacy lives in economic projects, cultural centers, and memories of a man who saw Armenians not as migrants but as partners and friends.