Բակուրակերտի կոմունան (1918 թ.). Հայկական պետականության և ինքնապաշտպանության մոռացված էջը – Бакуракертская коммуна (1918 г.): Забытая страница армянской государственности и самообороны – The Bakurakert Commune (1918): A Forgotten Chapter of Armenian Statehood and Self-Defense

Բակուրակերտի կոմունան (1918 թ.). Հայկական պետականության և ինքնապաշտպանության մոռացված էջը

1. Ներածություն. Հայկական պետականության պատվարը Կասպից ծովի ափին
   1918 թվականի գարնանն ու ամռանը Անդրկովկասի արևելյան ծայրամասում՝ Կասպից ծովի ափին գտնվող հինավուրց Բակուրակերտում (պատմական Փայտակարան և Ուտիք նահանգների սահմանագծին, որը հետագայում հայտնի դարձավ Բաքու անվամբ), ծավալվեցին իրադարձություններ, որոնք վճռորոշ նշանակություն ունեցան հայության ֆիզիկական գոյության և պետականակերտման գործում։ 1918 թվականի ապրիլի 25-ից մինչև հուլիսի 31-ը այստեղ գործող պետական կազմավորումը պատմության մեջ մտավ «Բաքվի կոմունա» անվամբ, սակայն իր ազգային բովանդակությամբ, ղեկավար կազմով, զինված ուժերով և առաքելությամբ այն իրականում Բակուրակերտի հայկական պետական-ինքնավար միավորն էր։

Տասնամյակներ շարունակ խորհրդային գաղափարախոսությունը արհեստականորեն քողարկել է այս կազմավորման հայկական ազգային բնույթը՝ այն ներկայացնելով բացառապես որպես «ինտերնացիոնալ» կառույց։ Մինչդեռ պատմական փաստերը վկայում են, որ Ռուսական կայսրության փլուզման և օսմանյան ագրեսիայի պայմաններում Բակուրակերտի կոմունան դարձավ հայկական պետականության հզոր պատվար, որտեղ հայ ժողովուրդը միավորեց իր քաղաքական ու ռազմական բոլոր ռեսուրսները՝ սեփական կառավարումն ու պատմական բնօրրանը պաշտպանելու համար։

2. Հայկական միասնությունը. Ստեփան Շահումյանը և Գարեգին Սրվանձտյանը
   1917 թվականի Հոկտեմբերյան հեղաշրջումից և 1918 թ. մարտի 3-ի Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրից հետո, երբ Կովկասյան ճակատը մերկացավ, Օսմանյան կայսրության պանթուրքիստական ղեկավարությունն ու տեղի մուսավաթական զինված խմբավորումները նպատակ դրեցին զավթել Բակուրակերտը և բնաջնջել քաղաքի ավելի քան 100-հազարանոց հայ բնակչությանը։

1918 թվականի մարտի վերջին մուսավաթականները փորձեցին ռազմական հեղաշրջման միջոցով գրավել քաղաքը և կոտորածներ իրականացնել։ Այս ճակատագրական պահին Բակուրակերտի հայությունը հանդես բերեց բացառիկ ազգային միասնություն՝ մի կողմ դնելով կուսակցական տարաձայնությունները։ Քաղաքական և պետական ղեկավարումն իր ձեռքը վերցրեց Ստեփան Շահումյանը, որի գլխավորությամբ 1918 թվականի ապրիլի 25-ին հռչակվեց Բակուրակերտի կոմունան (Ժողովրդական կոմիսարների խորհուրդը), իսկ հայկական ազգային-ազատագրական ուժերն ու դաշնակցական գնդերը համախմբվեցին ու ղեկավարվեցին Գարեգին Սրվանձտյանի և հայ մյուս հրամանատարների կողմից։

Այս դաշինքն ու համագործակցությունը Բակուրակերտի կոմունային տվեցին իրական պետական ու ռազմական ուժ։ Պետական ապարատի առանցքային պաշտոնները զբաղեցնում էին հայ գործիչներ, իսկ Կոմունայի զինված ուժերի ճնշող մեծամասնությունը (շուրջ 70-80%-ը) կազմում էին հայ մարտիկներն ու կամավորական գնդերը։ Մարտյան մարտերում մուսավաթական խմբավորումները ջախջախվեցին և դուրս շպրտվեցին քաղաքից, ինչի շնորհիվ Բակուրակերտում հաստատվեց հայկական կառավարում և ապահովվեց բնակչության անվտանգությունը։

3. Կոմունայի պետական շինարարությունն ու հերոսական ինքնապաշտպանությունը
   Իր գոյության ավելի քան երեք ամիսների ընթացքում Բակուրակերտի կոմունան իրականացրեց լիարժեք պետական քաղաքականություն՝ Ստեփան Շահումյանի անմիջական ղեկավարությամբ։ Ազգայնացվեցին նավթարդյունաբերությունը, բանկերը, առևտրային նավատորմը և խոշոր ձեռնարկությունները, կազմակերպվեց պարենավորումը, վերակառուցվեց դատական և կրթական համակարգը՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով հայկական դպրոցների ու մշակութային հաստատությունների գործունեությանը։

Միևնույն ժամանակ, Բակուրակերտի կոմունան դարձավ անառիկ ամրոց՝ ընդդեմ թուրքական ներխուժման։ Ստեփան Շահումյանի քաղաքական կամքի և Գարեգին Սրվանձտյանի ու հայ սպայակազմի ռազմական տաղանդի շնորհիվ կազմավորված հայկական զորամասերը ամիսներ շարունակ՝ Գյոկչայի, Քյուրդամիրի, Շամախու և Բակուրակերտի մատույցներում մղված ծանրագույն մարտերում, անօրինակ հերոսությամբ հետ էին մղում բազմաքանակ թշնամու գրոհները՝ փրկելով հարյուրհազարավոր հայերի կյանքը և թույլ չտալով թուրքական զորքերին անարգել շարժվել դեպի Հյուսիսային Կովկաս ու Արցախ։

4. Աշխարհաքաղաքական շրջափակումը, արտաքին ուժերի ճնշումը և Բակուրակերտի հայերի կոտորածը
   1918 թվականին հայությունը կանգնած էր համաշխարհային ու տարածաշրջանային բազմաթիվ շահերի խաչմերուկում՝ փաստացի հայտնվելով համատարած շրջափակման մեջ։ Մեր դեմ, տարբեր ճակատներով ու շահերի համընկմամբ, գործում և կռվում էին հսկայական ուժեր.

Օսմանյան կայսրությունը և տարածաշրջանային խմբավորումները. Թուրքական կանոնավոր բանակը՝ Նուրի փաշայի («Կովկասյան իսլամական բանակ») և Սուլթանովի մասնակցությամբ, մուսավաթական թաթարները, քրդական անկանոն զորամասերը, ինչպես նաև Կասպից ծովի արևելյան ափից՝ Թուրքմենիայի տարածքից ներգրավված զինված խմբերը։ Օսմանյան բանակը, ռազմական ճեղքումներ կատարելով Ջավախքով և հարակից հայկական տարածքներով, շարժվեց դեպի արևելք՝ հասնելով պատմական Ուտիք և Շամախու շրջաններ, որտեղ տեղական թաթարների համար ստեղծեց այսպես կոչված «Շամախու հանրապետությունը»՝ որպես հենակետ Բակուրակերտի վրա հարձակվելու համար։

Եվրոպական տերությունները՝ Գերմանիան և Անգլիան. Գերմանիան՝ որպես Օսմանյան կայսրության դաշնակից, քաղաքական և ռազմական աջակցություն էր ցուցաբերում թուրքական առաջխաղացմանը դեպի Կովկաս, իսկ Բրիտանիան (գեներալ Դանստերվիլի զորքերը), առաջնորդվելով միայն Բաքվի նավթի շահերով, խարխլեց Բակուրակերտի կոմունան ներսից և վճռորոշ պահին լքեց քաղաքի հայ պաշտպաններին։

Ռուսական ուժերը (Լենին և Դենիկին) և Պարսկաստանի շրջանակները. Մի կողմից բոլշևիկյան կենտրոնը (Լենինը) Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրով հանձնեց հայկական տարածքները Թուրքիային և կոմունան թողեց առանց ռազմական օգնության, մյուս կողմից՝ Սպիտակ գվարդիան (Դենիկինի բանակը) թշնամաբար էր տրամադրված հայկական որևէ պետականության կամ ինքնավարության նկատմամբ, իսկ թուլացած Պարսկաստանի տարածքում գործող տեղական ցեղային ու քաղաքական խմբավորումները նույնպես հաճախ հանդես էին գալիս հակահայկական դիրքերից։

Չնայած հայ ժողովուրդն ու քաղաքական ուժերը բացառիկ միասնական էին և կռվում էին մինչև արյան վերջին կաթիլը, արտաքին այս հսկայական ուժերի ճնշումը չափից դուրս մեծ էր, և անհավասար այդ պայքարում, ավաղ, չկարողացանք հաղթել։ 1918 թվականի հուլիսի 31-ին, շրջափակման և պարենի սպառման հետևանքով, Բակուրակերտի կոմունան ստիպված եղավ վայր դնել լիազորությունները, իսկ 1918 թվականի սեպտեմբերին օսմանյան բանակն ու թաթարական ավազակախմբերը ներխուժեցին քաղաք՝ իրականացնելով Բակուրակերտի (Բաքվի) հայերի դաժան ու զանգվածային կոտորածը։

Այդ նորաստեղծ կազմավորումը, հետագայում ճանաչելով խորհրդային իշխանությունը, միտումնավոր անվանափոխվեց «Ադրբեջան»։ Այս քայլը ուներ հստակ ագրեսիվ և պանթուրքիստական նպատակ. յուրացնելով հարևան պատմական անվանումը՝ հող նախապատրաստել լկտի տարածքային հավակնություններ ներկայացնելու Իրանի (պատմական Պարսկաստանի) հյուսիսային հողերի՝ Հայոց Ատրպատականի, ինչպես նաև հայկական պատմական Փայտակարանի և Պարսկահայքի նկատմամբ։

5. Հետագա զարգացումները. Շուշիի ողբերգությունը և արհեստական ինքնության ձևավորումը
   Հայության դեմ ուղղված ցեղասպանական և տարածքային զավթողական քաղաքականությունը շարունակվեց նաև հաջորդող տարիներին։ Արդեն խորհրդայնացված Ադրբեջանի պետական կազմավորումը շարունակեց հայկական բնօրրանների հայաթափման գործընթացը՝ իրականացնելով հարձակումներ Արցախի սրտի՝ Շուշիի վրա (1920 թ. մարտի ավերածություններից հետո 1922 թվականին ամրապնդելով իր վերահսկողությունը բերդաքաղաքի նկատմամբ), որի ընթացքում բնաջնջվեց և տեղահանվեց ավելի քան 300 000 հայ բնակչություն՝ Շուշիում և հարակից հայկական շրջաններում։

Իսկ արդեն 1927–1930-ական թվականներին Իոսիֆ Ստալինի որոշմամբ և խորհրդային ազգային քաղաքականության շրջանակներում տարածաշրջանի կովկասյան թաթարներին պաշտոնապես տրվեց նոր արհեստական ազգանուն՝ «ադրբեջանցիներ»՝ վերջնականապես ամրագրելով հարևան պատմական անվանման և հայկական հողերի նկատմամբ նրանց հավակնությունները։

Այս ամենի ֆոնին Բակուրակերտի կոմունան (1918 թ.) հայոց պատմության մեջ մնում է որպես պետական մտածողության, ազգային ինքնակազմակերպման և հերոսական ինքնապաշտպանության փայլուն օրինակ։ Ստեփան Շահումյանի և Գարեգին Սրվանձտյանի գլխավորությամբ հայ ժողովուրդը ապացուցեց, որ անգամ համաշխարհային ու տարածաշրջանային բոլոր ուժերի դեմ միայնակ կանգնած՝ կարող է միավորվել, ստեղծել կենսունակ պետական կառույց և արժանի հակահարված տալ ցեղասպան թշնամուն։

Бакуракертская коммуна (1918 г.): Забытая страница армянской государственности и самообороны

1. Введение: Форпост армянской государственности на берегу Каспия
   Весной и летом 1918 года на восточной окраине Закавказья, в древнем Бакуракерте, расположенном на берегу Каспийского моря (на стыке исторических армянских провинций Пайтакаран и Утик, позднее известном как Баку), развернулись события, сыгравшие решающую роль в физическом выживании и государственном строительстве армянского народа. Государственное образование, действовавшее здесь с 25 апреля по 31 июля 1918 года, вошло в историографию под названием «Бакинская коммуна», однако по своему национальному содержанию, руководящему составу, вооруженным силам и миссии оно фактически представляло собой Бакуракертское армянское государственно-автономное образование.

На протяжении десятилетий советская идеология искусственно затушевывала армянский национальный характер этого образования, представляя его исключительно как «интернациональную» структуру. Между тем исторические факты свидетельствуют: в условиях распада Российской империи и османской агрессии Бакуракертская коммуна стала мощным форпостом армянской государственности, где армянский народ объединил все свои политические и военные ресурсы для защиты собственного управления и исторической колыбели.

2. Армянское единство: Степан Шаумян и Гарегин Срвандзтян
   После Октябрьского переворота 1917 года и Брест-Литовского договора от 3 марта 1918 года, когда Кавказский фронт обнажился, пантюркистское руководство Османской империи и местные мусаватистские вооруженные формирования поставили цель захватить Бакуракерт и уничтожить более чем 100-тысячное армянское население города.

В конце марта 1918 года мусаватисты предприняли попытку военного переворота с целью захвата власти и организации погромов. В этот судьбоносный момент армянство Бакуракерта проявило исключительное национальное единство, отбросив партийные разногласия. Политическое и государственное руководство взял в свои руки Степан Шаумян, под началом которого 25 апреля 1918 года была провозглашена Бакуракертская коммуна (Совет народных комиссаров), а армянские национально-освободительные силы и дашнакские полки сплотились под руководством Гарегина Срвандзтяна и других армянских командиров.

Этот союз и сотрудничество придали Бакуракертской коммуне реальную государственную и военную мощь. Ключевые посты в государственном аппарате занимали армянские деятели, а подавляющее большинство вооруженных сил Коммуны (около 70–80%) составляли армянские бойцы и добровольческие полки. В мартовских боях мусаватистские формирования были разгромлены и выбиты из города, благодаря чему в Бакуракерте утвердилось армянское управление и была обеспечена безопасность населения.

3. Государственное строительство Коммуны и героическая самооборона
   За более чем три месяца своего существования Бакуракертская коммуна проводила полноценную государственную политику под непосредственным руководством Степана Шаумяна. Были национализированы нефтяная промышленность, банки, торговый флот и крупные предприятия, организовано продовольственное снабжение, реформированы судебная и образовательная системы с особым вниманием к деятельности армянских школ и культурных учреждений.

Одновременно Бакуракертская коммуна превратилась в неприступную крепость против турецкого вторжения. Благодаря политической воле Степана Шаумяна и военному таланту Гарегина Срвандзтяна и армянского офицерского корпуса сформированные армянские воинские части месяцами в тяжелейших боях под Геокчаем, Кюрдамиром, Шемахой и на подступах к Бакуракерту с беспримерным героизмом отражали атаки превосходящего врага, спасая жизни сотен тысяч армян и преграждая турецким войскам путь на Северный Кавказ и Арцах.

4. Геополитическая блокада, давление внешних сил и резня армян Бакуракерта
   В 1918 году армянский народ оказался на перекрестке интересов мировых и региональных держав, фактически попав в тотальное окружение. Против нас на разных фронтах и при совпадении интересов действовали и сражались огромные силы:

Османская империя и региональные формирования: Турецкая регулярная армия под командованием Нури-паши («Кавказская исламская армия») и при участии Султанова, мусаватистские татары, курдские иррегулярные отряды, а также вооруженные группы, привлеченные с восточного берега Каспия — с территории Туркмении. Османская армия, совершив прорыв через Джавахк и прилегающие армянские земли, двинулась на восток и дошла до исторического Утика и Шемахинского района, где создала для местных татар так называемую «Шемахинскую республику» в качестве плацдарма для наступления на Бакуракерт.

Европейские державы — Германия и Англия: Германия, будучи союзником Османской империи, оказывала политическую и военную поддержку турецкому продвижению на Кавказ, а Британия (войска генерала Денстервиля), руководствуясь исключительно интересами бакинской нефти, подорвала Бакуракертскую коммуну изнутри и в решающий момент бросила армянских защитников города на произвол судьбы.

Российские силы (Ленин и Деникин) и круги Персии: С одной стороны, большевистский центр (Ленин) по Брест-Литовскому договору уступил армянские территории Турции и оставил Коммуну без военной помощи; с другой стороны, Белая гвардия (армия Деникина) враждебно относилась к любым проявлениям армянской государственности или автономии, а различные местные племенные и политические группировки на территории ослабленной Персии также нередко выступали с антиармянских позиций.

Несмотря на то что армянский народ и политические силы проявили исключительное единство и сражались до последней капли крови, давление этих колоссальных внешних сил оказалось чрезмерным, и в этой неравной борьбе, увы, победить не удалось. 31 июля 1918 года вследствие блокады и истощения продовольствия Бакуракертская коммуна была вынуждена сложить полномочия, а в сентябре 1918 года османская армия и татарские банды ворвались в город, устроив жестокую и массовую резню армян Бакуракерта (Баку).

Это новообразованное формирование, впоследствии признавшее советскую власть, было намеренно переименовано в «Азербайджан». Данный шаг преследовал четкую агрессивную и пантюркистскую цель: присвоив название соседнего исторического региона, подготовить почву для наглых территориальных притязаний на северные земли Ирана (исторической Персии) — Армянский Атрпатакан, а также исторические армянские провинции Пайтакаран и Парскаайк.

5. Дальнейшие события: Трагедия Шуши и формирование искусственной идентичности
   Геноцидальная и захватническая политика против армянства продолжилась и в последующие годы. Уже советизированное государственное образование Азербайджан продолжило процесс деарменизации исторических армянских земель: после погромов марта 1920 года в 1922 году был окончательно захвачен город Шуши, в ходе чего в Шуши и прилегающих армянских районах было уничтожено и изгнано около 300 000 армян.

А уже в 1927–1930-х годах решением Иосифа Сталина в рамках советской национальной политики кавказским татарам региона было официально присвоено новое искусственное национальное имя — «азербайджанцы», что окончательно закрепило присвоение названия соседнего исторического региона и притязания на армянские земли.

На фоне этих событий Бакуракертская коммуна (1918 г.) остается в истории Армении ярким примером государственного мышления, национальной самоорганизации и героической самообороны. Под руководством Степана Шаумяна и Гарегина Срвандзтяна армянский народ доказал, что даже стоя в одиночку против всех мировых и региональных сил, способен объединиться, создать жизнеспособную государственную структуру и дать достойный отпор врагу.

ENGLISH VERSION
The Bakurakert Commune (1918): A Forgotten Chapter of Armenian Statehood and Self-Defense

1. Introduction: A Stronghold of Armenian Statehood on the Caspian Shore
   In the spring and summer of 1918, on the eastern edge of Transcaucasia, in the ancient city of Bakurakert on the shores of the Caspian Sea (located at the junction of the historical Armenian provinces of Paytakaran and Utik, later known as Baku), events unfolded that played a decisive role in the physical survival and state-building of the Armenian people. The state entity that operated there from April 25 to July 31, 1918, entered historiography as the “Baku Commune,” yet in its national essence, leadership, armed forces, and mission, it was in reality the Bakurakert Armenian State-Autonomous Entity.

For decades, Soviet ideology artificially obscured the Armenian national character of this polity, presenting it exclusively as an “internationalist” structure. Yet historical facts confirm that amid the collapse of the Russian Empire and Ottoman aggression, the Bakurakert Commune became a powerful bulwark of Armenian statehood, where the Armenian people united all their political and military resources to defend their self-governance and historic homeland.

2. Armenian Unity: Stepan Shahumyan and Garegin Srvandztyan
   Following the October Revolution of 1917 and the Treaty of Brest-Litovsk on March 3, 1918, which left the Caucasian Front exposed, the Pan-Turkist leadership of the Ottoman Empire and local Musavatist armed formations aimed to capture Bakurakert and annihilate the city’s Armenian population of over 100,000 people.

In late March 1918, the Musavatists attempted a military coup to seize power and orchestrate massacres. At this fateful moment, the Armenians of Bakurakert demonstrated extraordinary national unity, setting aside partisan differences. Political and state leadership was assumed by Stepan Shahumyan, under whom the Bakurakert Commune (Council of People’s Commissars) was proclaimed on April 25, 1918, while the Armenian national-liberation forces and Dashnak regiments rallied under the leadership of Garegin Srvandztyan and other Armenian commanders.

This alliance and cooperation gave the Bakurakert Commune real state and military strength. Key positions in the state apparatus were held by Armenian figures, and the overwhelming majority of the Commune’s armed forces (around 70–80%) consisted of Armenian fighters and volunteer regiments. During the March battles, the Musavatist formations were crushed and driven out of the city, establishing Armenian governance in Bakurakert and securing the safety of its population.

3. State-Building of the Commune and Heroic Self-Defense
   During its more than three months of existence, the Bakurakert Commune carried out full-fledged state policies under the direct leadership of Stepan Shahumyan. The oil industry, banks, merchant fleet, and major enterprises were nationalized, food supply was organized, and the judicial and educational systems were reformed with special focus on Armenian schools and cultural institutions.

At the same time, the Bakurakert Commune became an impregnable fortress against Turkish invasion. Thanks to the political will of Stepan Shahumyan and the military skill of Garegin Srvandztyan and the Armenian officer corps, the Armenian military units fought with unparalleled heroism for months in fierce battles at Goychay, Kurdamir, Shamakhi, and the approaches to Bakurakert, repelling numerically superior enemy forces, saving hundreds of thousands of Armenian lives, and blocking Turkish troops from advancing unchecked toward the North Caucasus and Artsakh.

4. Geopolitical Blockade, External Pressure, and the Massacre of Bakurakert’s Armenians
   In 1918, the Armenian people stood at the crossroads of numerous global and regional interests, effectively trapped in total encirclement. Massive forces acted and fought against us across multiple fronts where their interests converged:

The Ottoman Empire and Regional Formations: The regular Turkish army under Nuri Pasha (“Caucasian Islamic Army”) with the participation of Sultanov, Musavatist Tatars, Kurdish irregular detachments, as well as armed groups brought in from the eastern shore of the Caspian Sea—from the territory of Turkmenia. Breaking through Javakhk and adjacent Armenian territories, the Ottoman army advanced eastward into historical Utik and the Shamakhi region, establishing the so-called “Shamakhi Republic” for local Tatars as a springboard to attack Bakurakert.

European Powers — Germany and Britain: Germany, as an ally of the Ottoman Empire, provided political and military backing for the Turkish advance into the Caucasus, while Britain (General Dunsterville’s forces), driven solely by Baku’s oil interests, undermined the Bakurakert Commune from within and abandoned the city’s Armenian defenders at the decisive hour.

Russian Forces (Lenin and Denikin) and Circles in Persia: On one hand, the Bolshevik center (Lenin) ceded Armenian territories to Turkey under the Treaty of Brest-Litovsk and left the Commune without military aid; on the other hand, the White Guard (Denikin’s army) was hostile to any manifestation of Armenian statehood or autonomy, while various local tribal and political factions operating within weakened Persia also frequently acted from anti-Armenian positions.

Although the Armenian people and political forces stood in extraordinary unity and fought to the last drop of blood, the combined pressure of these overwhelming external powers proved too immense, and in this unequal struggle, tragically, we could not prevail. On July 31, 1918, due to blockade and starvation, the Bakurakert Commune was forced to step down, and in September 1918, the Ottoman army and Tatar bands stormed the city, perpetrating a brutal mass slaughter of the Armenians of Bakurakert (Baku).

This newly formed entity, later recognizing Soviet rule, was deliberately renamed “Azerbaijan.” This move pursued a clear aggressive and Pan-Turkist objective: by appropriating the name of a neighboring historical region, to lay the groundwork for brazen territorial claims against the northern lands of Iran (historical Persia)—Armenian Atrpatakan, as well as the historical Armenian provinces of Paytakaran and Parskahayk.

5. Subsequent Developments: The Tragedy of Shushi and the Creation of an Artificial Identity
   The genocidal and expansionist policy against the Armenian people continued in the following years. The already Sovietized state entity of Azerbaijan continued the de-Armenization of historical Armenian lands: following the March 1920 pogroms, Shushi was seized and consolidated under its control in 1922, resulting in the slaughter and displacement of around 300,000 Armenians in Shushi and surrounding Armenian regions.

Subsequently, in 1927–1930, by decision of Joseph Stalin within the framework of Soviet nationalities policy, the Caucasian Tatars of the region were officially given a new artificial national name—”Azerbaijanis”—cementing the appropriation of the neighboring historical region’s name and territorial claims against Armenian lands.

Against this backdrop, the Bakurakert Commune (1918) remains in Armenian history as a shining example of statecraft, national self-organization, and heroic self-defense. Led by Stepan Shahumyan and Garegin Srvandztyan, the Armenian people proved that even when standing alone against global and regional powers, they could unite, build a viable state structure, and deliver a worthy blow to a genocidal enemy.

ბაკურაკერტის კომუნა (1918 წ.): სომხური სახელმწიფოებრიობისა და თავდაცვის დავიწყებული ფურცელი

1. შესავალი: სომხური სახელმწიფოებრიობის ფორპოსტი კასპიის ზღვის სანაპიროზე

1918 წლის გაზაფხულსა და ზაფხულში ამიერკავკასიის აღმოსავლეთ განაპირას, კასპიის ზღვის სანაპიროზე მდებარე უძველეს ბაკურაკერტში (ისტორიული სომხური პროვინციების — ფაიტაკარანისა და უტიკის საზღვარზე, რომელიც მოგვიანებით ბაქოს სახელით გახდა ცნობილი), განვითარდა მოვლენები, რომლებმაც გადამწყვეტი როლი ითამაშეს სომეხი ხალხის ფიზიკურ გადარჩენასა და სახელმწიფოებრივ მშენებლობაში. სახელმწიფო წარმონაქმნი, რომელიც აქ 1918 წლის 25 აპრილიდან 31 ივლისამდე მოქმედებდა, ისტორიოგრაფიაში „ბაქოს კომუნის“ სახელით შევიდა, თუმცა თავისი ეროვნული შინაარსით, ხელმძღვანელი შემადგენლობით, შეიარაღებული ძალებითა და მისიით, იგი რეალურად წარმოადგენდა ბაკურაკერტის სომხურ სახელმწიფო-ავტონომიურ ერთეულს.

ათწლეულების განმავლობაში საბჭოთა იდეოლოგია ხელოვნურად ჩქმალავდა ამ წარმონაქმნის სომხურ ეროვნულ ხასიათს და მას მხოლოდ „ინტერნაციონალურ“ სტრუქტურად წარმოაჩენდა. ამავდროულად, ისტორიული ფაქტები მოწმობს: რუსეთის იმპერიის დაშლისა და ოსმალური აგრესიის პირობებში, ბაკურაკერტის კომუნა სომხური სახელმწიფოებრიობის მძლავრ ფორპოსტად იქცა, სადაც სომეხმა ხალხმა გააერთიანა მთელი თავისი პოლიტიკური და სამხედრო რესურსები საკუთარი მმართველობისა და ისტორიული კერის დასაცავად.

2. სომხური ერთობა: სტეფან შაუმიანი და გარეგინ სრვანძტიანი

1917 წლის ოქტომბრის გადატრიალებისა და 1918 წლის 3 მარტის ბრესტ-ლიტოვსკის ზავის შემდეგ, როდესაც კავკასიის ფრონტი მოშიშვლდა, ოსმალეთის იმპერიის პანთურქისტულმა ხელმძღვანელობამ და ადგილობრივმა მუსავატისტურმა შეიარაღებულმა ფორმირებებმა მიზნად დაისახეს ბაკურაკერტის დაპყრობა და ქალაქის 100 ათასზე მეტი სომეხი მოსახლეობის განადგურება.

1918 წლის მარტის ბოლოს მუსავატისტებმა სცადეს სამხედრო გადატრიალების გზით ხელში ჩაეგდოთ ძალაუფლება და მოეწყოთ დარბევები. ამ საბედისწერო მომენტში ბაკურაკერტის სომხობამ გამოავლინა განსაკუთრებული ეროვნული ერთიანობა და გვერდზე გადადო პარტიული უთანხმოებები. პოლიტიკური და სახელმწიფო ხელმძღვანელობა ხელში აიღო სტეფან შაუმიანმა, რომლის მეთაურობითაც 1918 წლის 25 აპრილს გამოცხადდა ბაკურაკერტის კომუნა (სახალხო კომისართა საბჭო), ხოლო სომხური ეროვნულ-განმათავისუფლებელი ძალები და დაშნაკური პოლკები გაერთიანდნენ გარეგინ სრვანძტიანისა და სხვა სომეხი მეთაურების ხელმძღვანელობით.

ამ კავშირმა და თანამშრომლობამ ბაკურაკერტის კომუნას რეალური სახელმწიფოებრივი და სამხედრო ძალა შესძინა. სახელმწიფო აპარატის საკვანძო თანამდებობებს სომეხი მოღვაწეები იკავებდნენ, ხოლო კომუნის შეიარაღებული ძალების აბსოლუტურ უმრავლესობას (დაახლოებით 70–80%-ს) სომეხი მებრძოლები და მოხალისეთა პოლკები შეადგენდნენ. მარტის ბრძოლებში მუსავატისტური ფორმირებები განადგურდნენ და ქალაქიდან განიდევნენ, რის შედეგადაც ბაკურაკერტში დამყარდა სომხური მმართველობა და უზრუნველყოფილ იქნა მოსახლეობის უსაფრთხოება.

3. კომუნის სახელმწიფო მშენებლობა და გმირული თავდაცვა

თავისი არსებობის სამ თვეზე მეტი ხნის განმავლობაში ბაკურაკერტის კომუნა ატარებდა სრულფასოვან სახელმწიფო პოლიტიკას სტეფან შაუმიანის უშუალო ხელმძღვანელობით. მოხდა ნავთობის მრეწველობის, ბანკების, სავაჭრო ფლოტისა და მსხვილი საწარმოების ნაციონალიზაცია, ორგანიზებულ იქნა სასურსათო მომარაგება, რეფორმირდა სასამართლო და საგანმანათლებლო სისტემები, განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო სომხური სკოლებისა და კულტურული დაწესებულებების საქმიანობას.

ამავდროულად, ბაკურაკერტის კომუნა გადაიქცა აუღებელ ციხესიმაგრედ თურქული შემოჭრის წინააღმდეგ. სტეფან შაუმიანის პოლიტიკური ნებისა და გარეგინ სრვანძტიანის და სომხური ოფიცერთა კორპუსის სამხედრო ნიჭის წყალობით, ჩამოყალიბებული სომხური სამხედრო ნაწილები თვეების განმავლობაში უმძიმეს ბრძოლებში — გეოქჩაისთან, ქურდამირთან, შემახასთან და ბაკურაკერტის მისადგომებთან — უმაგალითო გმირობით იგერიებდნენ მრავალრიცხოვანი მტრის შეტევებს, გადაარჩინეს ასიათასობით სომხის სიცოცხლე და გადაუკეტეს თურქულ ჯარებს გზა ჩრდილოეთ კავკასიისა და არცახისკენ.

4. გეოპოლიტიკური ბლოკადა, გარე ძალების ზეწოლა და ბაკურაკერტის სომხების ხოცვა-ჟლეტა

1918 წელს სომეხი ხალხი აღმოჩნდა მსოფლიო და რეგიონული ძალების ინტერესების გზაჯვარედინზე და ფაქტობრივად ტოტალურ ალყაში მოექცა. ჩვენ წინააღმდეგ სხვადასხვა ფრონტზე და ინტერესთა თანხვედრით მოქმედებდნენ და იბრძოდნენ უზარმაზარი ძალები:

• ოსმალეთის იმპერია და რეგიონული ფორმირებები: თურქეთის რეგულარული არმია ნური-ფაშას მეთაურობით („კავკასიის ისლამური არმია“) და სულთანოვის მონაწილეობით, მუსავატისტი თათრები, ქურთული არარეგულარული რაზმები, ასევე კასპიის აღმოსავლეთ სანაპიროდან — თურქმენეთის ტერიტორიიდან გადმოყვანილი შეიარაღებული ჯგუფები. ოსმალეთის არმიამ, ჯავახეთისა და მიმდებარე სომხური მიწების გავლით გარღვევის შემდეგ, აღმოსავლეთისკენ დაიძრა და მიაღწია ისტორიულ უტიკსა და შემახის რაიონს, სადაც ადგილობრივი თათრებისთვის შექმნა ეგრეთ წოდებული „შემახის რესპუბლიკა“, როგორც პლაცდარმი ბაკურაკერტზე თავდასხმისთვის.
• ევროპული სახელმწიფოები — გერმანია და ინგლისი: გერმანია, როგორც ოსმალეთის იმპერიის მოკავშირე, პოლიტიკურ და სამხედრო მხარდაჭერას უწევდა თურქების წინსვლას კავკასიაში, ხოლო ბრიტანეთმა (გენერალ დანსტერვილის ჯარებმა), რომელიც მხოლოდ ბაქოს ნავთობის ინტერესებით ხელმძღვანელობდა, შიგნიდან შეარყია ბაკურაკერტის კომუნა და გადამწყვეტ მომენტში ბედის ანაბარა მიატოვა ქალაქის სომეხი დამცველები.
• რუსული ძალები (ლენინი და დენიკინი) და სპარსეთის წრეები: ერთი მხრივ, ბოლშევიკურმა ცენტრმა (ლენინმა) ბრესტ-ლიტოვსკის ზავით სომხური ტერიტორიები თურქეთს დაუთმო და კომუნა სამხედრო დახმარების გარეშე დატოვა; მეორე მხრივ, თეთრი გვარდია (დენიკინის არმია) მტრულად იყო განწყობილი სომხური სახელმწიფოებრიობის ან ავტონომიის ნებისმიერი გამოვლინების მიმართ, ხოლო დასუსტებული სპარსეთის ტერიტორიაზე მოქმედი სხვადასხვა ადგილობრივი ტომობრივი და პოლიტიკური დაჯგუფებებიც ხშირად ანტისომხური პოზიციებიდან გამოდიოდნენ.

მიუხედავად იმისა, რომ სომეხმა ხალხმა და პოლიტიკურმა ძალებმა გამოიჩინეს განსაკუთრებული ერთიანობა და სისხლის უკანასკნელ წვეთამდე იბრძოდნენ, ამ კოლოსალური გარე ძალების ზეწოლა ზედმეტად დიდი აღმოჩნდა და ამ უთანასწორო ბრძოლაში, სამწუხაროდ, გამარჯვება ვერ მოხერხდა. 1918 წლის 31 ივლისს ბლოკადისა და სურსათის ამოწურვის შედეგად ბაკურაკერტის კომუნა იძულებული გახდა უფლებამოსილება მოეხსნა, ხოლო 1918 წლის სექტემბერში ოსმალეთის არმია და თათრული ბანდები ქალაქში შეიჭრნენ და ბაკურაკერტის (ბაქოს) სომხების სასტიკი და მასობრივი ხოცვა-ჟლეტა მოაწყვეს.

ამ ახლადშექმნილ წარმონაქმნს, რომელმაც მოგვიანებით საბჭოთა ხელისუფლება აღიარა, მიზანმიმართულად ეწოდა „აზერბაიჯანი“. ამ ნაბიჯს ჰქონდა მკაფიო აგრესიული და პანთურქისტული მიზანი: მეზობელი ისტორიული რეგიონის სახელწოდების მითვისებით, ნიადაგი მოემზადებინა თავხედური ტერიტორიული პრეტენზიებისთვის ირანის (ისტორიული სპარსეთის) ჩრდილოეთ მიწებზე — სომხურ ატრპატაკანზე, ასევე ისტორიულ სომხურ პროვინციებზე — ფაიტაკარანსა და პარსკაჰაიკზე.

5. შემდგომი მოვლენები: შუშის ტრაგედია და ხელოვნური იდენტობის ჩამოყალიბება

სომხობის წინააღმდეგ მიმართული გენოციდური და დამპყრობლური პოლიტიკა მომდევნო წლებშიც გაგრძელდა. უკვე გასაბჭოებულმა აზერბაიჯანის სახელმწიფო წარმონაქმნმა განაგრძო ისტორიული სომხური მიწების დეარმენიზაციის პროცესი: 1920 წლის მარტის დარბევების შემდეგ, 1922 წელს საბოლოოდ დაიპყრო ქალაქი შუში, რა დროსაც შუშისა და მიმდებარე სომხურ რაიონებში განადგურდა და განდევნილ იქნა დაახლოებით 300 000 სომეხი.

ხოლო უკვე 1927–1930-იან წლებში იოსებ სტალინის გადაწყვეტილებით, საბჭოთა ეროვნული პოლიტიკის ფარგლებში, რეგიონის კავკასიელ თათრებს ოფიციალურად მიენიჭათ ახალი ხელოვნური ეროვნული სახელი — „აზერბაიჯანელები“, რამაც საბოლოოდ განამტკიცა მეზობელი ისტორიული რეგიონის სახელის მითვისება და სომხურ მიწებზე პრეტენზიები.

ამ მოვლენების ფონზე ბაკურაკერტის კომუნა (1918 წ.) სომხეთის ისტორიაში რჩება სახელმწიფოებრივი აზროვნების, ეროვნული თვითორგანიზებისა და გმირული თავდაცვის ბრწყინვალე მაგალითად. სტეფან შაუმიანისა და გარეგინ სრვანძტიანის ხელმძღვანელობით სომეხმა ხალხმა დაამტკიცა, რომ მსოფლიო და რეგიონული ძალების წინაშე მარტო დარჩენილსაც კი შეუძლია გაერთიანდეს, შექმნას სიცოცხლისუნარიანი სახელმწიფო სტრუქტურა და ღირსეული პასუხი გასცეს მტერს.