Հայոց թագավորական դրամներ – Coins of Armenian Royalty – Монеты Армянских правителей

1570թ. պորտուգալացի հայտնի քարտեզագիր Ֆերնան վաս Դուրադոն իր կազմած քարտեզում պատկերել է Մեծ ու Փոքր Հայքերը. այստեղ հստակ երևում է պատմական Հայաստանի ողջ տարածքը:

Քարտեզը պահվում է ԱՄՆ Հանթինգթոն քաղաքի գրադարանում:

________________________________________

In 1570, the famous Portuguese cartographer Fernand vas Dourado depicted Greater and Lesser Armenia in his map. The entire territory of historical Armenia is clearly visible here.

The map is kept in the library of the city of Huntington, USA

Վարդան Մամիկոնյան և Վասակ Սյունի․ Պատմական դասերը և ազգային միասնության տեսլականը – Вардан Мамиконян и Васак Сюни: Исторические уроки и видение национального единства – Vardan Mamikonian and Vasak Syuni: Historical Lessons and the Vision of National Unity

ԱՎԱՐԱՅՐԻ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԸ․ ՀԱՄԱԱՌԱՔԵԼԱԿԱՆ ԱՆԴՐԿՈՎԿԱՍՅԱՆ ԴԱՇԻՆՔԸ, ՀԱՄԱԶԳԱՅԻՆ ԴԻՄԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱԶԳԱՅԻՆ ՄԻԱՍՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

5-րդ դարի կեսերին Սասանյան Պարսկաստանի ծավալապաշտական քաղաքականությունը սպառնալիք էր դարձել ոչ միայն Հայաստանի, այլև ամբողջ Անդրկովկասի համար։ Հազկերտ Բ-ի պարտադրած զրադաշտականությունը (մազդեզականությունը) քաղաքական գործիք էր՝ տարածաշրջանի ժողովուրդներին Սասանյան Կայսրությանը վերջնականապես ձուլելու և ինքնիշխանությունից զրկելու համար։

Համաառաքելական Անդրկովկասյան դաշինքը․ Հայեր, Վրացիներ և Աղվաններ

Այս օրհասական պահին ձևավորվեց հզոր Համաառաքելական Անդրկովկասյան դաշինք։ Հայաստանը, Վիրքը (Վրաստանը) և Աղվանքը միավորեցին իրենց ուժերը՝ ընդհանուր թշնամուն դիմակայելու համար։ Այս պայքարում հոգևոր ու մշակութային առաջնորդող դերն ուներ Հայ Առաքելական Եկեղեցին, որը Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի և Սուրբ Սահակ Պարթևի ջանքերով տարածաշրջանում դարձել էր քրիստոնեական հավատքի, լուսավորության և ինքնության անսասան ամրոց։

Հայ, վրացի և աղվան ժողովուրդները ոտքի ելան կողք կողքի՝ պաշտպանելու իրենց հողն ու հոգևոր ազատությունը։

Համազգային դիմադրություն․ Քրիստոնյաների և ավանդական արմատների միասնությունը

Ավարայրը միայն կրոնական բախում չէր, այլ համազգային ապստամբություն՝ ուղղված Հայաստանի ինքնիշխանության, լեզվի, մշակույթի և ազգային ինքնության պահպանմանը։

Ավարայրի դաշտում կողք կողքի կանգնեցին ինչպես քրիստոնյա նախարարներն ու շինականները, այնպես էլ հայոց ավանդական աշխարհայացքն ու հին սովորույթները պահպանած հայրենակիցները։ Թշնամու դեմ պայքարում հայության տարբեր հատվածներին միավորեց մեկ ընդհանուր գիտակցում․ Հայաստանը պետք է մնա հայկական, իսկ հայոց հողի վրա ապրող յուրաքանչյուր մարդ իրավունք ունի ապրելու իր ինքնությամբ։

Ոգու հաղթանակը և պատմական դասը

451 թվականի Ավարայրի ճակատամարտում հայկական զորքն ու նրա դաշնակիցները ապացուցեցին, որ ազգային պատիվն ու հայրենիքի ազատությունը բարձր են ամեն ինչից։ Թեև ճակատամարտում հայերը կրեցին ծանր կորուստներ, սակայն ցուցաբերած անօրինակ դիմադրությունը Սասանյան արքունիքին ստիպեց հրաժարվել հայերին ձուլելու իր քաղաքականությունից և վերականգնել երկրի ներքին ինքնավարությունը։

Ավարայրի գլխավոր դասը ազգային համախմբվածությունն է։ Այն ցույց տվեց, որ երբ հայ ժողովուրդը միավորվում է իր արմատների, հողի և պետականության շուրջ, որևէ արտաքին ուժ չի կարող ընկճել նրա ոգին։

ԱՎԱՐԱՅՐԻ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԸ․ ՀԱՄԱԶԳԱՅԻՆ ԴԻՄԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԱԶԳԱՅԻՆ ՄԻԱՍՆՈՒԹՅՈՒՆ

451 թվականի Ավարայրի ճակատամարտը հայոց պատմության ամենանշանակալից իրադարձություններից է, որն արտացոլում է մեր ժողովրդի անկոտրում կամքն ու ազատատենչությունը։ Դարեր շարունակ այս ճակատամարտը դիտարկվել է սոսկ որպես կրոնական բախում, սակայն պատմական իրատեսությունը ցույց է տալիս, որ Ավարայրը համազգային ապստամբություն էր՝ ուղղված Հայաստանի ինքնիշխանության, լեզվի, մշակույթի և ազգային ինքնության պահպանմանը։

Միասնություն ընդդեմ օտար լծի

Սասանյան Պարսկաստանի պարտադրած զրադաշտականությունը (մազդեզականությունը) քաղաքական գործիք էր, որի նպատակն էր ջնջել հայկական պետականության վերջին մնացորդներն ու ձուլել հայ ժողովրդին։ Այս վտանգի առջև կանգնած էր ամբողջ հայությունը՝ անկախ հավատքային կամ գաղափարական տարբերություններից։

Ավարայրի դաշտում կողք կողքի կանգնեցին ինչպես քրիստոնյա նախարարներն ու շինականները, այնպես էլ հայոց ավանդական աշխարհայացքն ու հին սովորույթները պահպանած հայրենակիցները։ Թշնամու դեմ պայքարում հայության տարբեր հատվածներին միավորեց մեկ ընդհանուր գիտակցում․ Հայաստանը պետք է մնա հայկական, իսկ հայոց հողի վրա ապրող յուրաքանչյուր մարդ իրավունք ունի ապրելու իր ինքնությամբ։

Ոգու հաղթանակը և պատմական դասը

Ավարայրում հայկական զորքն ապացուցեց, որ ազգային պատիվն ու հայրենիքի ազատությունը բարձր են ամեն ինչից։ Թեև ճակատամարտում հայերը կրեցին ծանր կորուստներ, սակայն ցուցաբերած անօրինակ դիմադրությունը Սասանյան արքունիքին ստիպեց հրաժարվել հայերին ձուլելու իր քաղաքականությունից և վերականգնել երկրի ներքին ինքնավարությունը։

Ավարայրի գլխավոր դասը ազգային համախմբվածությունն է։ Այն ցույց տվեց, որ երբ հայ ժողովուրդը միավորվում է իր արմատների, հողի և պետականության շուրջ, որևէ արտաքին ուժ չի կարող ընկճել նրա ոգին։

Վարդան Մամիկոնյան և Վասակ Սյունի․ Պատմական դասերը և ազգային միասնության տեսլականը

Հայոց պատմության ամենադրամատիկ և միևնույն ժամանակ ամենասխալ մեկնաբանված էջերից մեկը 5-րդ դարի ազատագրական շարժումն է, որի կենտրոնում են հայտնվել երկու խոշոր պետական ու զինվորական գործիչներ՝ Վարդան Մամիկոնյանը և Վասակ Սյունին։ Դարեր շարունակ նրանց կերպարները ներկայացվել են ծայրահեղ հակադրության մեջ, սակայն պատմագիտական խոր վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ նրանց սկզբնական նպատակն ընդհանուր էր՝ հայոց պետականության, ինքնության և ներքին ինքնավարության պահպանումը։

Ընդհանուր ճակատն ընդդեմ օտար հավատքի

Սկզբնական շրջանում Վարդան Մամիկոնյանը և Վասակ Սյունին գործում էին միասնաբար։ Երկու գործիչներն էլ հստակ գիտակցում էին, որ Սասանյան Պարսկաստանի և Հազկերտ Բ-ի պարտադրած զրադաշտականությունը որևէ առնչություն չուներ հայերի պատմական հեթանոսական անցյալի հետ։ Պարսկական մազդեզականությունը քաղաքական գործիք էր՝ Հայաստանը Սասանյան Կայսրությանը վերջնականապես ձուլելու և ինքնիշխանությունից զրկելու համար։ Այդ իսկ պատճառով, թե՛ զինվորական առաջնորդ Վարդանը, թե՛ Հայոց մարզպան Վասակը սկզբում միացյալ ճակատով հանդես եկան պարսից մոգերի ու զրադաշտականության էքսպանսիայի դեմ։

Տարաձայնությունների խորացումը և ներքին հակասությունները

Երկու առաջնորդների միջև վիճակը վատթարացավ ու պառակտում առաջացավ այն ժամանակ, երբ պայքարի մեթոդներն ու ներքին քաղաքականությունը բախվեցին միմյանց։ Քրիստոնեական եկեղեցու և զինվորականության կողմից սկսված կտրուկ քայլերը՝ այդ թվում Փայտակարանի և սահմանամերձ շրջանների հեթանոսություն պահպանած հայերի նկատմամբ հալածանքները, բարդացրին ներքին կայունությունը։

Վասակ Սյունին, լինելով երկրի քաղաքական ղեկավարը (մարզպանը), ձգտում էր խուսափել երկրի ամբողջական ավերումից, դիվանագիտական ճանապարհով պահպանել հայոց ինքնավարությունը և թույլ չտալ ներքին քաղաքացիական բախումներ հավատքային հողի վրա։ Վարդան Մամիկոնյանը, հավատարիմ մնալով սրբազան ուխտին և զինվորական պատվին, ընտրեց բացահայտ զինված դիմադրության ու նահատակության ճանապարհը։

Ազգային միավորման պատգամը

Վարդան Մամիկոնյանի և Վասակ Սյունու պատմությունը ոչ թե ազգը պառակտող հավերժական վեճի աղբյուր պետք է լինի, այլ դաս՝ ազգային միասնության անհրաժեշտության մասին։ Երբ երկրի զինվորական, քաղաքական և հոգևոր էլիտաները կորցնում են ընդհանուր լեզուն և միասնական strateg-իան, վտանգվում է պետականության ապագան։

Այսօր մենք պետք է արժևորենք թե՛ Վարդանի անձնվիրությունն ու հավատամքը, թե՛ Վասակի պետական-դիվանագիտական մտածողության դասերը՝ հասկանալով, որ հայ ժողովրդի հզորությունը նրա ներքին համախմբվածության և ազգային շահի շուրջ միավորվելու մեջ է։

ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆ․ ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՏՎԻ ԵՎ ԱՆԿՈՏՐՈՒՄ ՀԱՎԱՏՔԻ ԱՌԱՋՆՈՐԴԸ

Հայոց պատմության փառապանծ էջերում Վարդան Մամիկոնյանի կերպարը հավերժացել է որպես ազգային ինքնության, անկոտրում կամքի և հայրենասիրության խորհրդանիշ։ 5-րդ դարի կեսերին, երբ Սասանյան Պարսկաստանը փորձում էր ջնջել Հայաստանի ինքնիշխանությունը և պարտադրել օտար կրոն ու մշակույթ, հենց Սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանն էր, որ իր շուրջը համախմբեց ժողովրդին և դարձավ համազգային ազատագրական պայքարի դրոշակակիրը։

Զինվորական պատիվն ու սրբազան ուխտը

Վարդան Մամիկոնյանը միայն զորավար չէր․ նա հոգևոր ու քաղաքական այնպիսի հենասյուն էր, որի համար հայրենիքի ազատությունն ու հավատամքը բարձր էին ամեն տեսակ անձնական շահերից կամ քաղաքական հաշվարկներից։ Տիզբոնում առերես հավատափոխության դրամատիկ իրադարձություններից հետո, վերադառնալով Հայաստան, նա առաջիններից էր, որ հրաժարվեց կեղծ հպատակությունից և ստանձնեց ազգային դիմադրության առաջնորդությունը։ Նա կարողացավ մեկ միասնական բանակի մեջ միավորել ազնվականությանը, հոգևորականությանը և շարքային ժողովրդին՝ ստեղծելով հզոր ուժ ընդդեմ աշխարհակալ Պարսկաստանի։

Ավարայրի սխրանքը և անմահությունը

451 թվականի Ավարայրի ճակատամարտը դարձավ հայոց ոգու հաղթանակի վկայությունը։ Չնայած թշնամու ճնշող թվային ու ռազմական առավելությանը՝ Վարդան Սպարապետն ու նրա զինակիցները մարտի նետվեցին անսասան հավատով։ Վարդանն իր անձնական օրինակով ու քաջությամբ ոգեշնչեց ամբողջ զորքին՝ ցույց տալով, որ հայրենյաց ազատության համար նահատակությունը ոչ թե պարտություն է, այլ հավերժական հաղթանակ։

Ավարայրում Վարդան Մամիկոնյանի կատարած սխրանքը ստիպեց Սասանյան արքունիքին հրաժարվել հայերին ձուլելու և հավատափոխ անելու իր ծրագրերից։ Վարդանանց սխրանքի շնորհիվ Հայաստանը պահպանեց իր ինքնությունը, լեզուն և քրիստոնեական հավատքը։

Վարդանի պատգամը ժամանակակիցներին

Վարդան Մամիկոնյանը հայ ժողովրդին թողեց անգնահատելի պատգամ՝ հավատարմություն սեփական արմատներին, անկոտրում կամք և պատրաստակամություն՝ պաշտպանելու հայրենիքի անկախությունը։ Նրա կերպարը դարեր շարունակ ոգեշնչել է հայ սերունդներին ազատագրական պայքարում և այսօր էլ մնում է ազգային համախմբման ու հպարտության ամենավառ խորհրդանիշներից մեկը։

ՎԱՍԱԿ ՍՅՈՒՆԻ՝ ՔԱՋ, ԽՈՀԵՄ ՈՒ ՀՄՈՒՏ ԴԻՎԱՆԱԳԵՏԸ

Վասակ Սյունի (387-454 թթ.)՝ Հայաստանի և Վրաստանի մարզպան:
Պատանի տարիքում ապրել է Պարսից Սասանյանների արքունիքում՝ որպես պատանդ: Հոր մահից հետո վերադարձել է հայրենիք, տապալել հորեղբորը՝ Վաղինակ Սյունուն, և նրանից խլել Սյունյաց տանուտիրությունը:
420-ական թթ. աջակցել է Մեսրոպ Մաշտոցին՝ Հայաստանի արևելյան նահանգներում դպրոցներ հիմնելու և լուսավորություն տարածելու գործում:
440 թ. Վասակ Սյունին նշանակվել է Վրաց, ապա՝ Հայոց մարզպան:
Պարսից Հազկերտ 2-րդ արքայի՝ հայերին զրադաշտականություն պարտադրելու մասին հրովարտակի մերժողական պատասխանին մասնակցելու համար, այլ երևելի նախարարների հետ, կանչվել է Տիզբոն պատասխանատվության: Առերես հավատափոխության և որդիներին պատանդ թողնելու գնով՝ վերադարձել է Հայաստան:
449-451 թթ. երկրում ծավալված ժողովրդա – ազատագրական շարժման ժամանակ Վասակ Սյունին վարել է այն կանխելու և արյունահեղ կռվից խուսափելու քաղաքականություն՝ գտնելով, որ առանց Բյուզանդիայի ռազմական օգնության հայկական սակավաթիվ ուժերը չեն կարող հաղթանակի հասնել պարսկական մեծաքանակ ուժերի դեմ: Չհասնելով արդյունքի, Վասակ Սյունին վճռական պահին լքել է ապստամբներին:
Ավարայրից հետո Վասակ Սյունին, նախ, հեռացվել է մարզպանի պաշտոնից, բռնագրավվել է նրա ունեցվածքը և կանչվել Տիզբոն, ձերբակալվել և տանջամահ արվել մահապարտների բանտում:
Ինչպես ժամանակին արդարացիորեն նշել է Նիկողայոս Ադոնցը, հավանաբար Եղիշեն միտումնավոր է Վասակին վերագրել նրա փեսայի՝ Վարազվաղան Սյունու արարքները:
Սյունաց նախարարական տոհմն ամենանշանավորներից է հայոց պատմության մեջ: Սյունիքը, գտնվելով հայոց սահմանագլխին, միշտ էլ անմատչելի ամրոցի դեր է կատարել հայոց միջնաշխարհի համար:
Վասակ Սյունին ծնվել է հայոց համար ողբերգական 387 թ.: Նա Անդովկ Սյունու թոռն էր՝ Արշակ Բ արքայի աներոջ, որ անձնական վիրավորանքի համար ավերեց Տիզբոնն ու հերոսաբար դիմադրեց պարսից Շապուհ արքայի ոտնձգություններին հայոց դեմ:
Վասակի հայր Բակուրը ստիպված էր Վասակին պատանդ թողնել Տիզբոնի արքունիքում: Պարսից թագավորները հայ անվանի իշխաններին հնազանդ պահելու համար նրանց Հարազատներին պատանդ էին տանում Պարսից մայրաքաղաք:
Շուտով Բաղաբերդում դավադրության զոհ է դառնում Վասակի հայրը, և նա 410 թ. վերադառնալով գերությունից՝ տապալում է հորեղբորը՝ Վաղինակ Սյունուն, իշխանազրկում նրան և տեր կանգնում հայրական կալվածքներին: Երբ մահանում է Սյունյաց իշխան Բակուրը, նրա սենեկապետը, գալով Տիզբոն, այդ մասին տեղեկացնում է Պարսից արքային: Վերջինս որոշում է Սյունիքի իշխան նշանակել Վասակին: Իրեն շնորհավորելու եկած սենեկապետին հպարտ սյունեցին պատասխանում է, որ ինքն է ժառանգական կարգով Սյունիքի օրինական տերը, և արքան չէ՛, որ իրեն պետք է իր երկրի տերը կարգի:
Վասակը ժամանակի ուսյալ այրերից էր և որպես իր հայրենիքի, ազգի նվիրյալ, Մաշտոցի աշակերտ Կորյունի մեջբերմամբ, առաջիններից էր, որ աջակցեց Մեսրոպ Մաշտոցին Հայաստանում գրագիտություն տարածելու գործում: Նա իր իշխանությունը հրավիրեց Մաշտոցին, ամեն պայման ստեղծեց նրա անարգել գործունեության համար: Ինչպես ժամանակակից պատմիչն է նշում. «Աստված տվեց, որ Սյունիքի իշխանության գլուխն անցավ քաջ սիսական Վասակը՝ խելացի ու հանճարեղ և կանխագետ, աստվածային իմաստության շնորհքով օժտված մի մարդ…»:
Ամեն դեպքում, հաշվի առնելով Վասակ Սյունու պատանդ ժամանակաշրջանը, Պարսից արքունիքը նրան յուրային էր համարում և հաշվի առնելով նրա զբաղեցրած բարձր դիրքը Հայաստանում՝ 440 թ. նրան նշանակեց նախ Վրաստանի, ապա նաև Հայաստանի մարզպան:
Վասակ Սյունու կյանքի վերջին շրջանի մասին հիմնական աղբյուրը Եղիշեի «Վարդանի և հայոց պատերազմի մասին» մատյանն է: Ցավոք, բացի Եղիշեից, Սյունաց իշխանի մասին արժանահավատ այլ աղբյուր գրեթե չկա: Իսկ Եղիշեն իր մատյանում, հասկանալի պատճառներով, Վասակի կերպարին անդրադարձել է միակողմանի, կանխակալ կարծիքով. Սակայն անգամ Եղիշեի վերլուծությամբ վեր է հառնում Վասակ Սյունեցու բոլորովին այլ կերպար՝ հայրենասեր իշխան, քաջ մարտիկ, խոհեմ ու հմուտ դիվանագետ:

Կարդալով Եղիշեի մատյանը՝ հանդիպում ենք երկու մասի պառակտված հայ նախարարների բանակին: Նրանցից առաջինը՝ Վարդանանք, մտորում էին միայն Հայաստանում քրիստոնեությունը պաշտպանելու և հանուն նրա նահատակվելու մասին:
Երկրորդ խումբը՝ Վասականք, որոնց պատմությունն անարդարացիորեն որպես դավաճան է պիտակել, մտորում էին ազգի և պետության շահերի մասին, Հայաստանում անկախ պետականությունը վերականգնելու դիրքերից:
Դա պարզ երևում է հենց հայ նախարարների ու հոգևորականների գրած նամակից առ Հազկերտ արքան. «…Մեր ամբողջ գույքն ու ստացվածքը քո ձեռքում են, և մեր մարմինները քո առաջն են. քո կամքի համաձայն արա՝ ինչ ուզում ես: Եթե այս հավատքի մեջ թողնես, ո՛չ երկրի վրա ուրիշ տեր կընդունենք քո փոխարեն, ո՛չ էլ երկնքում ուրիշ աստված կընդունենք Հիսուս Քրիստոսի փոխարեն»:
Պետք է նկատել, որ Պարսից արքունիքը, հավատուրացության հրովարտակը Հայաստան ուղարկելով, կանխատեսում էր հայերի ապստամբությունը: Բնականաբար, նա հայ նախարարներին զուսպ պահելու համար պատանդներ պիտի վերցներ: Եվ պատանդ առավ հենց Վասակ Սյունու զավակներին: Նշանակում է՝ Պարսից արքունիքը վախենում էր հենց Վասակից:

Իսկ շարժումը սկսվեց հենց Վասակի նախաձեռնությամբ: Տիզբոնից վերադառնալով՝ հայ նախարարները տարակուսանքի մեջ էին և չգիտեին իրենց անելիքը: Ոմանք ուղղակի փախան Բյուզանդիա:
Միայն Վասակ Սյունին էր, որ գիտեր իր անելիքը. համընդհանուր ոգևորության հիման վրա ապստամբել, վտարել պարսիկներին Հայաստանից և անկախ թագավորություն հիմնել: Վասակն այդ արել էր դեռևս վրաց մարզպան եղած ժամանակ: Այդպես կարող էր վարվել միայն հեռատես գործիչը:

Նա կազմակերպված ապստամբության փոխարեն Հայաստանում անկազմակերպ, տարերային շարժում է սկսում, որի նպատակը և վերջն անիմաստ նահատակությունն էր: Մենք տեսնում ենք, որ Վարդանի և Վասակի նպատակներն ու գործելաոճը շատ տարբեր էին: Վարդանանք չունեին հեռուն գնացող նպատակներ, ծրագրեր. նրանց նպատակը ոչ թե ապստամբության հաղթանակն էր և երկրի անկախության վերականգնումը, այլ հապշտապ նահատակությունն ու մարտիրոսացումը, որով պետք էր ամրապնդել եկեղեցու դիրքերը Հայաստանում: Ասել է թե՝ Վարդանանք սոսկ մասնակի շահեր էին հետապնդում: Այս իմաստով Վարդանին ձեռնտու էր տարերային, անկազմակերպ շարժումը, քաոսի մեջից նա վեր կհառներ իր հերոսական մարտիրոսությամբ:

Իսկ Վարդանը մինչև վերջ տարավ իր գործը՝ նահատակությունը: Նրա գործողություններում բացակայում էր մարտավարությունը: Համաձայն դեպքերին մասնակից և ականատես պատմիչի՝ նա Ավարայրում փոխանակ ջարդեր մարտին անպատրաստ պարսկական զորքը, հապաղում է և թույլ տալիս թշնամուն, որ ուշքի գա: Բացի այդ, փոխանակ պատվար ծառայեցներ Տղմուտ գետը, նախահարձակ է լինում և իր վատ զինված, հիմնականում գյուղացիներով համալրված զորքը տանում պարսից դեմ կործանման: Վարդանի նպատակը հաղթանակը չէր, այլ՝ նահատակությունը: Մեջբերենք Փավստոսին. «Եվ հայոց երանելի սպարապետ Վարդանը, իր հետ եղած ավագների միաբանությամբ, Ամատունյաց տոհմից մի սեպուհի, որի անունն էր Առանձար, երեք հարյուրի չափ հեծյալներով ուղարկեց հետախուզելու պարսից զորքերի բազմությունը, և եթե հնար լիներ, գրգռելու, որ շուտ գան և մեզ բերեն արքայության պսակներ»:
Այն, որ Վարդանանք անկախության և ազգային զարթոնքի խնդիր չէին դրել, երևում է նաև մարտից առաջ նրա և իր զինակիցների կոչերից ու ելույթներից: Իր խոսքում Վարդանը որևէ մեջբերում չի անում հայոց պատմությունից ու հայ հերոսներից: Բնականաբար, եթե Վարդանի բանակում գերիշխեր հայ ժողովրդի, հասարակ շինականների բազմությունը, նրանց համար դա անհասկանալի կլիներ: Վարդանը միամիտ չէր, նա նման ճառ չէր կարդա: Մնում է ենթադրել, որ Վարդանի բանակը բաղկացած էր միայն այն ազնվականների զորագնդերից, որոնք անմիջականորեն եկեղեցու ազդեցության տակ էին և հռոմեամետ կողմնորոշում ունեին:

Փաստորեն, Հայաստանում սկսվել էր քաղաքացիական պատերազմ:

Ինչևէ, որպես հեռատես գործիչ, Վասակ Սյունին ամեն ինչ արեց եղբայրասպան պատերազմը կանխելու համար: Բայց նրա ջանքերն ապարդյուն անցան:

Տիզբոնի ճանապարհին Վասակը հոգում է գերյալ հոգևորականների և նախարարների կարիքները և զրույցի ժամանակ ասում, որ եզակի հնարավորություն է բացվել երկրի անկախությունը վերականգնելու համար:

Ամեն դեպքում, արքունիքում Վասակին դիմավորեցին շուքով և մեծարանքով, սակայն նրան վատաբանեցին հայ հոգևորականները: Նրանք իրենց բողոքում նշում են, ի թիվս այլ մեղքերի, որ Վասակը ձգտում էր թագավորական իշխանության, իմա՝ անկախության:
Արքան Վասակին զրկում է Սյունյաց տանուտիրությունից, նրա ողջ ունեցվածքը բռնագրավում: Վասակը բանտարկվում է Վրկանաց աշխարհում:
Տարաբախտ իշխանը մահացավ մոտ 455 թ., հայրենիքից հեռու, գերության մեջ: Ըստ որոշ մասնագետների՝ Վասակի աճյունը, այնուամենայնիվ, հողին է հանձնվել Սյունյաց աշխարհի մայրաքաղաք, իր ծննդավայր Շաղատից քիչ հեռու՝ Անգեղակոթի գերեզմանատանը:

АВАРАЙРСКАЯ БИТВА: ПАНАПОСТОЛЬСКИЙ ЗАКАВКАЗСКИЙ СОЮЗ, ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНОЕ СОПРОТИВЛЕНИЕ И НАЦИОНАЛЬНОЕ ЕДИНСТВО

В середине V века экспансионистская политика Сасанидской Персии стала угрозой не только для Армении, но и для всего Закавказья. Зороастризм (маздеизм), навязываемый Йездигердом II, являлся политическим инструментом, целью которого было полное уничтожение суверенитета и ассимиляция народов региона.

Панапостольский Закавказский союз армян, грузин и кавказских албанцев

В этот судьбоносный момент сформировался мощный Панапостольский Закавказский союз. Армения, Иберия (Грузия) и Кавказская Албания объединили свои силы для противостояния общему врагу. Духовную и культурную направляющую роль в этой борьбе играла Армянская Апостольская Церковь, которая благодаря трудам Святого Месропа Маштоца и Святого Саака Партева стала непоколебимым оплотом христианской веры, просвещения и идентичности во всем регионе.

Армянский, грузинский и албанский народы поднялись плечом к плечу на защиту своей земли и духовной свободы.

Общенациональное сопротивление: Единство христиан и традиционных корней

Аварайр был не просто религиозным конфликтом, а общенациональным восстанием, направленным на сохранение суверенитета, языка, культуры и национальной идентичности Армении.

На Аварайрском поле плечом к плечу встали как христиане — нахарары и крестьяне, так и соотечественники, сохранявшие традиционное армянское мировоззрение и старинные обычаи. В борьбе против общего врага различные слои армянского общества объединило единое сознание: Армения должна оставаться армянской, а каждый человек на армянской земле имеет право жить в соответствии со своей идентичностью.

Победа духа и исторический урок

В Аварайрской битве 451 года армянское войско и его союзники доказали, что национальная честь и свобода Родины превыше всего. Несмотря на тяжелые потери, проявленное беспрецедентное сопротивление вынудило Сасанидский двор отказаться от политики насильственной ассимиляции и восстановить внутреннюю автономию страны.

Главный урок Аварайра — необходимость национального сплочения. Он продемонстрировал, что когда армянский народ объединяется вокруг своих корней, земли и государственности, никакая внешняя сила не способна сломить его дух.

АВАРАЙРСКАЯ БИТВА: ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНОЕ СОПРОТИВЛЕНИЕ И НАЦИОНАЛЬНОЕ ЕДИНСТВО

Аварайрская битва 451 года — одно из наиболее значимых событий в истории Армении, отражающее несгибаемую волю и свободолюбие нашего народа. На протяжении веков эта битва рассматривалась исключительно как религиозный конфликт, однако исторический реализм показывает, что Аварайр был общенациональным восстанием, направленным на сохранение суверенитета, языка, культуры и национальной идентичности Армении.

Единство против чужеземного ига

Зороастризм (маздеизм), навязываемый Сасанидской Персией, являлся политическим инструментом, целью которого было полное уничтожение остатков армянской государственности и ассимиляция армянского народа. Перед лицом этой опасности встала вся Армения, независимо от вероисповедания и идеологических различий.

На Аварайрском поле плечом к плечу встали как христиане — нахарары и крестьяне, так и соотечественники, сохранявшие традиционное армянское мировоззрение и старинные обычаи. В борьбе против общего врага различные слои армянского общества объединило единое сознание: Армения должна оставаться армянской, а каждый человек на армянской земле имеет право жить в соответствии со своей идентичностью.

Победа духа и исторический урок

На Аварайрском поле армянское войско доказало, что национальная честь и свобода Родины превыше всего. Несмотря на тяжелые потери, проявленное беспрецедентное сопротивление вынудило Сасанидский двор отказаться от политики насильственной ассимиляции и восстановить внутреннюю автономию страны.

Главный урок Аварайра — необходимость национального сплочения. Он продемонстрировал, что когда армянский народ объединяется вокруг своих корней, земли и государственности, никакая внешняя сила не способна сломить его дух.

Вардан Мамиконян и Васак Сюни: Исторические уроки и видение национального единства

Одна из самых драматичных и в то же время неоднозначно трактуемых страниц армянской истории — освободительное движение V века, в центре которого оказались два крупных государственных и военных деятеля: Вардан Мамиконян и Васак Сюни. На протяжении веков их образы противопоставлялись, однако глубокий исторический анализ показывает, что их первоначальная цель была общей — сохранение армянской государственности, идентичности и внутренней автономии.

Общий фронт против чужеродной веры

На начальном этапе Вардан Мамиконян и Васак Сюни действовали совместно. Оба лидера четко осознавали, что зороастризм (маздеизм), навязываемый Сасанидской Персией и Йездигердом II, не имел ничего общего с историческим языческим прошлым армян. Персидский маздеизм был лишь политическим инструментом для окончательного ассимилирования Армении в состав Сасанидской империи и лишения ее суверенитета. Именно поэтому как военный лидер Вардан, так и марзпан Армении Васак первоначально выступили единым фронтом против экспансии персидских жрецов и зороастризма.

Углубление разногласий и внутренние противоречия

Раскол между двумя лидерами произошел тогда, когда их методы борьбы и внутренние политики вступили в противоречие. Решительные действия, предпринятые христианской церковью и военными, включая преследования армян, сохранявших язычество в Пайтакаране и приграничных регионах, осложнили внутреннюю стабильность.

Васак Сюни, будучи политическим руководителем страны (марзпаном), стремился избежать полного разорения Армении, сохранить автономию дипломатическим путем и не допустить внутренних гражданских столкновений на религиозной почве. Вардан Мамиконян, верный святому клятвенному союзу и военной чести, избрал путь открытого вооруженного сопротивления и самопожертвования.

Завет национального объединения

История Вардана Мамиконяна и Васака Сюни должна быть не источником вечных споров, раскалывающих нацию, а уроком жизненной необходимости национального единства. Когда военная, политическая и духовная элиты страны теряют общий язык и единую стратегию, под угрозой оказывается само будущее государственности.

Сегодня нам необходимо ценить как самоотверженность и верность принципам Вардана, так и уроки государственно-дипломатического мышления Васака, понимая, что сила армянского народа заключается в его внутреннем сплочении и объединении вокруг национальных интересов.

ВАРДАН МАМИКОНЯН: ЛИДЕР НАЦИОНАЛЬНОЙ ЧЕСТИ И НЕСГИБАЕМОЙ ВЕРЫ

В славных страницах армянской истории образ Вардана Мамиконяна навсегда остался символом национальной идентичности, несгибаемой воли и глубокого патриотизма. В середине V века, когда Сасанидская Персия стремилась стереть суверенитет Армении и навязать чужеродную религию и культуру, именно Спарапет (Главнокомандующий) Вардан Мамиконян объединил вокруг себя народ и стал знаменосцем общенационального освободительного движения.

Воинская честь и священная клятва

Вардан Мамиконян был не просто военачальником; он являлся духовной и политической опорой, для которой свобода Отечества и вера были выше любых личных интересов или политических расчетов. Вернувшись в Армению после драматических событий показного отречения в Ктесифоне, он одним из первых отверг ложное подчинение и возглавил национальное сопротивление. Ему удалось объединить дворянство, духовенство и простой народ в единую армию, создав мощную силу против могущественной Персидской империи.

Подвиг Аварайра и бессмертие

Аварайрская битва 451 года стала свидетельством победы армянского духа. Несмотря на подавляющее численное и военное превосходство врага, Спарапет Вардан и его соратники бросились в бой с непоколебимой верой. Вардан своим личным примером и мужеством вдохновлял все войско, доказав, что самопожертвование ради свободы Родины — это не поражение, а вечная победа.

Подвиг Вардана Мамиконяна на Аварайрском поле заставил Сасанидский двор отказаться от своих планов по ассимиляции и насильственному обращению армян. Благодаря героизму Вардана и его воинов Армения сохранила свою идентичность, язык и христианскую веру.

Завет Вардана современникам

Вардан Мамиконян оставил армянскому народу бесценный завет: верность своим корням, несгибаемую волю и готовность защищать независимость Родины. На протяжении веков его образ вдохновлял поколение за поколением в освободительной борьбе и сегодня остается одним из ярчайших символов национального единства и гордости.

ВАСАК СЮНИ: ХРАБРЫЙ, РАССУДИТЕЛЬНЫЙ И ИКУСНЫЙ ДИПЛОМАТ

Васак Сюни (387–454 гг.) — марзпан Армении и Грузии.

В юношеские годы жил при дворе персидских Сасанидов в качестве заложника. После смерти отца вернулся на родину, сверг своего дяди Вагинака Сюни и отобрал у него главенство в нахарарском доме Сюни.

В 420-х гг. оказал содействие Месропу Маштоцу в деле основания школ и распространения просвещения в восточных провинциях Армении.

В 440 г. Васак Сюни был назначен марзпаном Грузии, а затем — Армении.

За участие в составлении ответа с отказом на указ персидского царя Йездигерда II о навязывании армянам зороастризма, вместе с другими видными нахарарами, был вызван в Ктесифон для дачи ответа. Ценой показного вероотступничества и оставления сыновей в заложниках вернулся в Армению.

В ходе развернувшегося в 449–451 гг. народно-освободительного движения Васак Сюни проводил политику предотвращения воспламенения страны и избежания кровопролитной войны, считая, что без военной помощи Византии малочисленные армянские силы не смогут победить многочисленную персидскую армию. Не добившись результата, в решительный момент Васак Сюни покинул восставших.

После Аварайра Васак Сюни был смещен с поста марзпана, его имущество было конфисковано, сам он был вызван в Ктесифон, арестован и замучен до смерти в тюрьме смертников.

Как в свое время справедливо отмечал Николаос Адонц, Егише, вероятнее всего, умышленно приписал Васаку поступки его зятя — Варазвагана Сюни.

Нахарарский род Сюни — один из самых знатных в армянской истории. Сюник, располагаясь на рубежах Армении, всегда играл роль неприступной крепости для внутренней страны (мидзнашхарха).

Васак Сюни родился в трагический для армян 387 год. Он был внуком Андовка Сюни — тестя царя Аршака II, который из-за личного оскорбления разорил Ктесифон и героически противостоял посягательствам персидского царя Шапуха против Армении.

Отец Васака, Бакур, был вынужден оставить Васака заложником при Ктесифонском дворе. Персидские цари удерживали наследников знатных армянских князей в качестве заложников, чтобы держать тех в повиновении.

Вскоре отец Васака стал жертвой заговора в Багаберде, и Васак, вернувшись из плена в 410 г., сверг своего дядю Вагинака Сюни, лишил его власти и завладел отцовскими владениями. Когда умер князь Сюника Бакур, его постельничий (сенекапет) прибыл в Ктесифон, чтобы известить об этом персидского царя. Последний решил назначить князем Сюника Васака. В ответ на поздравления сенекапота гордый сюниец заявил, что он является законным наследственным хозяином Сюника, и не царю указывать ему, кто должен быть хозяином его страны.

Васак был одним из образованнейших мужей своего времени и преданным сыном своей родины и нации. По цитате ученика Маштоца — Кюрюна, он был одним из первых, кто оказал содействие Месропу Маштоцу в деле распространения грамотности в Армении. Он пригласил Маштоца в свои владения и создал все условия для его беспрепятственной деятельности. Как отмечает современный историк: «Бог дал так, что во главе Сюникского княжества встал храбрый сыниец Васак — человек умный, гениальный, прозорливый, одаренный даром божественной мудрости…»

Так или иначе, учитывая период его заложничества, персидский двор считал его своим человеком, и, приняв во внимание его высокое положение в Армении, в 440 г. назначил его сначала марзпаном Грузии, а затем и Армении.

Главным источником сведений о последнем периоде жизни Васака Сюни является труд Егише «О Вардане и армянской войне». К сожалению, помимо Егише, практически нет других достоверных источников об этом сюникском князе. И Егише в своем труде по понятным причинам подошел к образу Васака односторонне, предвзято. Однако даже сквозь призму анализа Егише проступает совершенно иной образ Васака Сюнеци — князя-патриота, храброго воина, рассудительного и искусного дипломата.

Читая труд Егише, мы встречаем разделенную на две части армянскую нахарарскую армию. Первая из них — Вардананк — думала исключительно о защите христианства в Армении и мученичестве во имя него.

Вторая группа — Васаканк, которую история несправедливо заклеймила как предателей, размышляла с позиций интересов нации и государства, восстановления независимой государственности в Армении.

Это четко видно из письма армянских нахараров и духовенства к царю Йездигерду: «…Все наше имущество и достояние в твоих руках, и тела наши перед тобой; поступай по своей воле, как пожелаешь. Если оставишь нас в этой вере, то ни на земле другого господина не признаем вместо тебя, ни на небе — другого Бога вместо Иисуса Христа».

Следует заметить, что персидский двор, отправляя в Армению эдикт об отступничестве, предвидел восстание армян. Естественно, для удержания армянских нахараров в повиновении он должен был взять заложников. И в заложники были взяты именно дети Васака Сюни. Следовательно, персидский двор опасался именно Васака.

Примечательно, что Вардан Мамиконян, будучи танутером дома Мамиконянов и спарапетом армян, до этого движения не прославился ни в одном крупном сражении и вообще достиг своего положения благодаря своему деду — армянскому католикосу Сааку Партеву. Он больше походил на духовное лицо, чем на военачальника.

Само же движение началось именно по инициативе Васака. Вернувшись из Ктесифона, армянские нахарары пребывали в растерянности и не знали, как поступить. Некоторые просто бежали в Византию. Среди них был и спарапет, который по должности должен был больше всех противостоять ситуации и думать о народе, но он вместе с семьей пустился в бегство.

Лишь Васак Сюни знал, что ему делать: на волне всеобщего воодушевления поднять восстание, изгнать персов из Армении и основать независимое царство.

Однако больше всего его планам противился именно спарапет, который по возвращении начал продвигать собственную программу, что раскололо армянский мир.

Даже этот факт не смог скрыть Павстос: «…Князь Сюника Васак заставлял блаженного спарапета армян и господина Мамиконянов Вардана идти с войском и противостоять им». Князь Мамиконян соглашается присоединиться к восставшим лишь при условии, что Васак обратится за помощью к Византии и гуннам. А Васак, увещевая и, возможно, принуждая Вардана, возвращает его назад, дабы не допустить раскола армянского единства.

В этом смысле Вардану было выгодно стихийное, неорганизованное движение — из хаоса он возвысился бы своим героическим мученичеством.

У него были далеко идущие цели — независимость страны и провозглашение собственного царства. Для достижения этого одной военной победы было мало, требовалось больше гибкости и дипломатического мастерства. Васак был искусным дипломатом и хорошим администратором. И поскольку персидский царь отступил от своего плана вероотступничества и даровал армянам прощение за восстание, Васак счел момент подходящим для того, чтобы заморозить пагубное движение, за что и был удостоен со стороны Вардананк и армянского духовенства «нимба» предателя.

Вардан же довел свое дело до конца — до мученичества. В его действиях отсутствовала тактика. Согласно свидетельствам очевидца и участника событий, в Аварайре, вместо того чтобы разгромить неподготовленное персидское войско, он медлит и позволяет врагу опомниться.

То, что Вардананк не ставили вопрос независимости и национального пробуждения, видно и из его призывов и выступлений перед битвой. В своей речи Вардан не делает ни одной цитаты из армянской истории и армянских героев. Естественно, если бы в армии Вардана преобладала масса простого народа и крестьянства, это было бы им непонятно. Вардан не был наивен и не стал бы читать такую речь. Остается предполагать, что армия Вардана состояла лишь из тех дружин знати, которые находились под непосредственным влиянием церкви и имели проримскую ориентацию.

Фактически в Армении началась гражданская война.

Однако, будучи дальновидным человеком, Васак Сюник сделал всё, чтобы предотвратить братоубийственную войну. Но его усилия оказались тщетными.

По пути в Тизбон Васак заботится о нуждах захваченных в плен духовенства и министров и в ходе беседы говорит, что открылась уникальная возможность восстановить независимость страны.

В любом случае, Васака встретили при дворе с помпой и церемониями, но он был оклеветан армянским духовенством. В своей жалобе они отмечают, среди прочих грехов, что Васак стремился к царской власти, то есть к независимости.
Царь лишает Васака сюникского землевладения, конфискует всё его имущество. Васак заключён в плен в Врканацком мире.
Несчастный князь умер около 455 года, вдали от родины, в плену. По мнению некоторых экспертов, останки Васака, тем не менее, были похоронены на кладбище Ангегакот, недалеко от его родного города Шагат, столицы Сюникской империи.

THE BATTLE OF AVARAYR: THE PAN-APOSTOLIC TRANSCAUCASIAN ALLIANCE, NATIONAL RESISTANCE, AND NATIONAL UNITY

In the mid-5th century, the expansionist policy of Sasanian Persia posed a dire threat not only to Armenia, but to the entire Transcaucasus region. The Zoroastrianism (Mazdeism) imposed by Yazdegerd II was a political tool aimed at completely eroding sovereignty and assimilating the peoples of the region into the Sasanian Empire.

The Pan-Apostolic Transcaucasian Alliance of Armenians, Georgians, and Albanians

At this critical juncture, a powerful Pan-Apostolic Transcaucasian Alliance emerged. Armenia, Iberia (Georgia), and Caucasian Albania joined forces to withstand the common enemy. In this struggle, the spiritual and cultural guiding force was the Armenian Apostolic Church, which, through the monumental efforts of Saint Mesrop Mashtots and Saint Sahak Partev, had become an unshakable bastion of Christian faith, enlightenment, and identity throughout the region.

The Armenian, Georgian, and Albanian peoples rose shoulder to shoulder to defend their land and spiritual freedom.

National Resistance: Unity of Christians and Traditional Roots

Avarayr was not merely a religious clash, but a nationwide uprising aimed at preserving Armenia’s sovereignty, language, culture, and national identity.

On the field of Avarayr, Christian nobles and commoners stood shoulder to shoulder with compatriots who maintained traditional Armenian worldviews and ancient heritage. In the struggle against a foreign empire, different segments of Armenian society were united by a single realization: Armenia must remain Armenian, and every individual on Armenian soil has the right to live according to their true identity.

The Triumph of Spirit and Historical Lesson

In the Battle of Avarayr in 451 AD, the Armenian forces and their allies proved that national honor and the freedom of the homeland transcend all else. Although the resistance suffered heavy casualties, their unprecedented bravery forced the Sasanian court to abandon its policy of forced assimilation and restore the country’s internal autonomy.

The primary lesson of Avarayr is national cohesion. It proved that when the Armenian people unite around their roots, land, and statehood, no external force can crush their spirit.

THE BATTLE OF AVARAYR: NATIONAL RESISTANCE AND NATIONAL UNITY

The Battle of Avarayr in 451 AD stands as one of the most significant milestones in Armenian history, reflecting the unyielding spirit and love for freedom of our people. For centuries, this battle was viewed merely as a religious clash; however, historical realism demonstrates that Avarayr was a nationwide uprising aimed at preserving Armenia’s sovereignty, language, culture, and national identity.

Unity Against a Foreign Yoke

The Zoroastrianism (Mazdeism) imposed by Sasanian Persia was a political tool designed to erase the remaining vestiges of Armenian statehood and assimilate the Armenian people. Faced with this existential threat, all Armenians stood together, regardless of religious or ideological differences.

On the field of Avarayr, Christian nobles and commoners stood shoulder to shoulder with compatriots who maintained traditional Armenian worldviews and ancient heritage. In the struggle against a foreign empire, different segments of Armenian society were united by a single realization: Armenia must remain Armenian, and every individual on Armenian soil has the right to live according to their true identity.

The Triumph of Spirit and Historical Lesson

At Avarayr, the Armenian forces proved that national honor and the freedom of the homeland transcend all else. Although the Armenians suffered heavy casualties, their unprecedented resistance forced the Sasanian court to abandon its policy of forced assimilation and restore the country’s internal autonomy.

The primary lesson of Avarayr is national cohesion. It proved that when the Armenian people unite around their roots, land, and statehood, no external force can crush their spirit.

Vardan Mamikonian and Vasak Syuni: Historical Lessons and the Vision of National Unity

One of the most dramatic and historically misinterpreted chapters of Armenian history is the 5th-century liberation movement, centered around two major statesmen and military figures: Vardan Mamikonian and Vasak Syuni. For centuries, their figures have been portrayed in extreme opposition. However, deep historical analysis reveals that their initial objective was shared: the preservation of Armenian statehood, identity, and internal autonomy.

A United Front Against a Foreign Faith

In the initial stage, Vardan Mamikonian and Vasak Syuni acted in unison. Both leaders clearly recognized that the Zoroastrianism (Mazdeism) imposed by Sasanian Persia and Yazdegerd II had no connection to the historical pagan heritage of the Armenians. Persian Mazdeism was purely a political tool designed to fully assimilate Armenia into the Sasanian Empire and strip it of its sovereignty. Therefore, both the military commander Vardan and the Marzpan (governor) of Armenia Vasak initially presented a united front against the expansion of Persian magi and Zoroastrianism.

Deepening Divergence and Internal Conflicts

The rift between the two leaders widened when their methods of struggle and internal policies clashed. Radical measures undertaken by the Christian clergy and military—including the persecution of Armenians who retained pagan traditions in Paytakaran and border regions—further complicated internal stability.

Vasak Syuni, as the political leader of the country, sought to prevent the complete devastation of Armenia, preserve autonomy through diplomatic means, and avoid internal civil conflicts on religious grounds. Vardan Mamikonian, remaining faithful to the sacred covenant and military honor, chose the path of open armed resistance and martyrdom.

The Call for National Unity

The history of Vardan Mamikonian and Vasak Syuni should not serve as a source of perpetual division, but rather as a profound lesson on the necessity of national unity. When a nation’s military, political, and spiritual elites lose a common language and a unified strategy, the very future of statehood is jeopardized.

Today, we must value both Vardan’s selflessness and devotion, as well as the diplomatic and statecraft lessons of Vasak, understanding that the strength of the Armenian people lies in internal cohesion and alignment around national interests.

VARDAN MAMIKONIAN: THE LEADER OF NATIONAL HONOR AND UNYIELDING FAITH

In the glorious pages of Armenian history, the figure of Vardan Mamikonian is forever enshrined as a symbol of national identity, unyielding will, and profound patriotism. In the mid-5th century, when Sasanian Persia sought to erase Armenia’s sovereignty and impose a foreign religion and culture, it was Commander-in-Chief (Sparapet) Vardan Mamikonian who rallied the nation around him and became the standard-bearer of the national liberation movement.

Military Honor and the Sacred Covenant

Vardan Mamikonian was not merely a military leader; he was a spiritual and political pillar for whom the freedom of the homeland and faith stood above any personal gain or political calculation. Returning to Armenia after the dramatic events of feigned apostasy in Ctesiphon, he was among the first to reject false submission and assume the leadership of national resistance. He succeeded in uniting the nobility, the clergy, and the common people into a single cohesive army, creating a formidable force against the powerful Persian Empire.

The Heroism of Avarayr and Immortality

The Battle of Avarayr in 451 AD stands as a testament to the triumph of the Armenian spirit. Despite the enemy’s overwhelming numerical and military superiority, Sparapet Vardan and his comrades-in-arms went into battle with unwavering faith. Vardan inspired the entire army through his personal example and bravery, demonstrating that martyrdom for the freedom of the fatherland is not a defeat, but an eternal victory.

Vardan Mamikonian’s heroic deed at Avarayr forced the Sasanian court to abandon its plans for assimilation and forced conversion of the Armenians. Thanks to the valor of Vardan and his soldiers, Armenia preserved its identity, language, and Christian faith.

Vardan’s Legacy to Posterity

Vardan Mamikonian left an invaluable legacy to the Armenian people: devotion to one’s roots, an unbroken will, and the readiness to defend the independence of the homeland. For centuries, his figure has inspired generations of Armenians in their struggles for freedom and remains today one of the brightest symbols of national unity and pride.

VASAK SYUNI—BRAVE, PRUDENT, AND SKILLED DIPLOMAT

Vasak Syuni (387–454 AD) was the Marzpan (Governor) of Armenia and Georgia.

One of the most dramatic and historically misinterpreted chapters of Armenian history is the 5th-century liberation movement, centered around two major statesmen and military figures: Vardan Mamikonian and Vasak Syuni. For centuries, their figures have been portrayed in extreme opposition. However, deep historical analysis reveals that their initial objective was shared: the preservation of Armenian statehood, identity, and internal autonomy.

A United Front Against a Foreign Faith

In the initial stage, Vardan Mamikonian and Vasak Syuni acted in unison. Both leaders clearly recognized that the Zoroastrianism (Mazdeism) imposed by Sasanian Persia and Yazdegerd II had no connection to the historical pagan heritage of the Armenians. Persian Mazdeism was purely a political tool designed to fully assimilate Armenia into the Sasanian Empire and strip it of its sovereignty. Therefore, both the military commander Vardan and the Marzpan (governor) of Armenia Vasak initially presented a united front against the expansion of Persian magi and Zoroastrianism.

Deepening Divergence and Internal Conflicts

The rift between the two leaders widened when their methods of struggle and internal policies clashed. Radical measures undertaken by the Christian clergy and military—including the persecution of Armenians who retained pagan traditions in Paytakaran and border regions—further complicated internal stability.

Vasak Syuni, as the political leader of the country, sought to prevent the complete devastation of Armenia, preserve autonomy through diplomatic means, and avoid internal civil conflicts on religious grounds. Vardan Mamikonian, remaining faithful to the sacred covenant and military honor, chose the path of open armed resistance and martyrdom.

The Call for National Unity

The history of Vardan Mamikonian and Vasak Syuni should not serve as a source of perpetual division, but rather as a profound lesson on the necessity of national unity. When a nation’s military, political, and spiritual elites lose a common language and a unified strategy, the very future of statehood is jeopardized.

Today, we must value both Vardan’s selflessness and devotion, as well as the diplomatic and statecraft lessons of Vasak, understanding that the strength of the Armenian people lies in internal cohesion and alignment around national interests.

Vasak Syuni (387–454 AD) was the Marzpan (Governor) of Armenia and Georgia.

In his youth, he lived at the court of the Persian Sasanians as a hostage. After his father’s death, he returned to his homeland, overthrew his uncle Vaginak Syuni, and seized the headship of the Syuni noble house.

In the 420s, he supported Mesrop Mashtots in founding schools and spreading enlightenment in the eastern provinces of Armenia.

In 440 AD, Vasak Syuni was appointed Marzpan of Georgia, and subsequently of Armenia.

For participating in the rejection response to the edict of the Persian King Yazdegerd II forcing Zoroastrianism upon Armenians, he was summoned to Ctesiphon for accountability along with other prominent nakharars (nobles). At the cost of feigned apostasy and leaving his sons as hostages, he returned to Armenia.

During the popular liberation movement that unfolded in the country from 449 to 451 AD, Vasak Syuni pursued a policy of preventing the country from igniting and avoiding a bloody war, believing that without Byzantine military assistance, the small Armenian forces could not achieve victory against the numerous Persian troops. Failing to reach a result, at the decisive moment Vasak Syuni left the rebels.

After Avarayr, Vasak Syuni was first removed from the post of Marzpan, his property was confiscated, and he was summoned to Ctesiphon, arrested, and tortured to death in a prison for death row inmates.

As Nikolaos Adontz justly noted at the time, Yegheše probably deliberately attributed the actions of Vasak’s son-in-law, Varazvaghan Syuni, to Vasak.

The Syuni princely family is one of the most prominent in Armenian history. Syunik, located at the borderlands of Armenia, always played the role of an inaccessible fortress for the Armenian heartland (midznashkharh).

Vasak Syuni was born in the tragic year of 387 AD for Armenians. He was the grandson of Andovk Syuni, the father-in-law of King Arshak II, who, due to a personal insult, ravaged Ctesiphon and heroically resisted the encroachments of the Persian King Shapur against Armenia.

Vasak’s father, Bakur, was forced to leave Vasak as a hostage at the Ctesiphon court. Persian kings took the heirs of prominent Armenian princes as hostages to keep them submissive.

Soon, Vasak’s father fell victim to a conspiracy in Bagaberd, and upon returning from captivity in 410 AD, Vasak overthrew his uncle Vaginak Syuni, stripped him of power, and claimed his paternal estates. When Prince Bakur of Syunik died, his chamberlain went to Ctesiphon to inform the Persian king. The latter decided to appoint Vasak as the Prince of Syunik. Responding to the chamberlain who came to congratulate him, the proud man of Syunik replied that he was the rightful hereditary master of Syunik, and it was not for the king to appoint him as the master of his country.

Vasak was one of the educated men of his time and a devotee of his homeland and nation. According to the quotation by Koryun, a disciple of Mashtots, he was among the first to support Mesrop Mashtots in spreading literacy in Armenia. He invited Mashtots to his domain and created every condition for his unhindered activity. As a contemporary historian notes: “God granted that the brave Sisakan Vasak headed the principality of Syunik — a man smart, brilliant, and visionary, endowed with the gift of divine wisdom…”

In any case, considering the period of his being a hostage, the Persian court considered him one of their own, and taking into account his high position in Armenia, in 440 AD they appointed him first Marzpan of Georgia, and then of Armenia.

The main source about the final period of Vasak Syuni’s life is Yegheše’s chronicle “On Vardan and the Armenian War”. Unfortunately, apart from Yegheše, there are virtually no other reliable sources about the Prince of Syunik. .However, even through Yegheše’s analysis, a completely different image of Vasak Syunetsi emerges — a patriot prince, a brave warrior, a prudent and skilled diplomat.

Reading Yegheše’s chronicle, we encounter the Armenian nakharar army split into two parts. The first of them, the Vardananks, thought only of defending Christianity in Armenia and being martyred for it.

The second group, the Vasakanks, whom history has unjustly branded as traitors, thought from the standpoint of the interests of the nation and the state, aiming to restore independent statehood in Armenia.

This is clearly evident from the letter written by the Armenian nakharars and clergy to King Yazdegerd: “…All our property and possessions are in your hands, and our bodies are before you; do as you wish according to your will. If you leave us in this faith, we will neither accept another master on earth instead of you, nor another God in heaven instead of Jesus Christ.”

It should be noted that the Persian court, by sending the edict of apostasy to Armenia, anticipated the rebellion of the Armenians. Naturally, to keep the Armenian nakharars under control, it had to take hostages. And the hostages taken were specifically the children of Vasak Syuni. This means the Persian court feared Vasak.

The movement itself began precisely at Vasak’s initiative. Returning from Ctesiphon, the Armenian nakharars were in doubt and did not know what to do. Some simply fled to Byzantium. Only Vasak Syuni knew what to do: based on universal enthusiasm, launch an uprising, expel the Persians from Armenia, and establish an independent kingdom.

Vasak had done this while he was still Marzpan of Georgia. Only a far-sighted statesman could have acted thus.

However, his plans were most strongly opposed by the Sparapet himself, who upon returning began to push forward with his own plan, which fractured the Armenian world.

Even this fact could not be hidden by Pavstos: “…The Prince of Syunik Vasak forced the blessed Sparapet of the Armenians and the lord of the Mamikonians, Vardan, to go with an army and confront them.” The Mamikonian prince agrees to join the rebels only on the condition that Vasak appeals to Byzantium and the Huns for military help. And Vasak, exhorting and perhaps compelling Vardan, called him back so as not to shatter the unity of the Armenians.

The case of Vasak was different. He was closest to the Persian court and understood well that Vardan’s path was destructive. He had far-reaching goals, namely the independence of the country and the proclamation of his own kingdom. To achieve this, a military victory alone was not enough; more flexibility and diplomatic skill were needed. Vasak was a skilled diplomat and a good administrator. And since the Persian king had stepped back from his apostasy plan and granted the Armenians amnesty for the uprising, Vasak found the moment opportune to freeze the destructive movement, for which he earned the “halo” of a traitor from the Vardananks and the Armenian clergy.

The fact that the Vardananks did not raise the issue of independence and national awakening is also evident from his appeals and speeches before the battle. In his speech, Vardan does not make a single quote from Armenian history or Armenian heroes. Vardan was not naive and would not have given such a speech. One must assume that Vardan’s army consisted only of those noble regiments that were directly under the influence of the church and had a pro-Roman orientation.

In fact, a civil war had begun in Armenia.

In any case, as a far-sighted statesman, Vasak Syuni did everything in his power to prevent a fratricidal war. But his efforts proved futile.

On the way to Ctesiphon, Vasak provided for the needs of the captive clergy and nakharars (nobles), remarking during their conversations that a unique opportunity had arisen to restore the country’s independence.

Upon his arrival at the royal court, Vasak was received with great pomp and honor; however, he was slandered by the Armenian clergy. In their accusations, they alleged—among other transgressions—that Vasak aspired to royal authority, which is to say, to independence.
The King stripped Vasak of his lordship over the province of Syunik and confiscated all his possessions. Vasak was subsequently imprisoned in the land of the Hyrcanians.
The ill-fated prince died around 455 AD, far from his homeland, while still in captivity. According to some experts, Vasak’s remains were, in fact, laid to rest in the cemetery of Angeghakot—not far from his birthplace, Shaghat, which served as the capital of the Syunik region.

Հատվածը մասամբ ստեղծվել է Ալբերտ Միքայելյանի կողմից – Этот отрывок был частично создан Альбертом Микаеляном – The excerpt was partially created by Albert Mikayelyan.

Հատվածը մասամբ ստեղծվել է gemin, Этот отрывок был частично создан gemin,The excerpt was partially gemincreated by gemni

Поскольку соседи с востока, которые за 100 лет 4 раза привыкли меня название своего народа, не говоря уже про алфавит, в стремлении обесценить все армянское говорят, мол армянский алфавит взял за основу эфиопский, вот мнение ИИ на этот счет:

1. Что видно на сравнении?

• Многие армянские и эфиопские буквы имеют схожую геометрическую форму (например, Ա – ሀ, Ք – በ, Գ – ገ, Տ – ተ и др.).

• Сходство особенно заметно в большинстве согласных (около 29 из 38 армянских букв, по данным исследования 2026 года с использованием машинного анализа).

• Однако звучание букв НЕ СОВПАДАЕТ.

• Это внешнее сходство НЕ ДОКАЗЫВАЕТ, что одна письменность произошла от другой.

2. Возможные объяснения сходства

• ОБЩИЕ древние графические традиции (например, южноаравийское письмо как исток эфиопского).

• ПАРАЛЛЕЛЬНОЕ РАЗВИТИЕ в условиях схожей культурной среды.

• ВЛИЯНИЕ более древних письменностей региона.

3. Исторический контекст

• Армянский алфавит – 405 год (Месроп Маштоц).

• Эфиопское письмо – IV век (из южноаравийского письма, но с собственной эволюцией).

Անդրկովկասի քարտեզ. Карта Закавказского края. Transcaucasian map http://arbugo.am/

Կոմիտաս Պատարագ Պատարագ – Комитас литургия – Komitas Divine Liturgy http://arbugo.am/

Մեծ Հայք – Great Armenia – Великой Армении

Մեծ Հայքի արքունիքի, բդեշխութիւնների եւ աւագ ու կրտսէր նախարարական տոհմերի հողային տիրոյթների քարտէզը։ 298-387թթ.։

Map of land holdings of the royal court, bdeshkhs (border principalities), and senior and junior princely families of Great Armenia. 298-387.

Карта земельных владений царского двора, бдешхов (приграничных княжеств) и старших и младших княжеских родов Великой Армении. 298-387.

Ֆաբրիցիովարտան Մարինի․ «Արխիվներում հայտնաբերված 1880 թվականի ամերիկյան քարտեզ։ Դիարբեքիրից մինչև Բաքու ձգվող տարածքը նշված է որպես Հայաստան։ Քանի որ խոսքը քարտեզների մասին է, ես ևս հիշեցի այս քարտեզները։ Նայեք 1880 թվականի այս ամերիկյան քարտեզին․ տեսեք, թե որտեղ է գտնվում Հայաստանը, իսկ որտեղ՝ Ադրբեջանը։ Դիարբեքիրից մինչև Բաքու ընկած տարածքը նշված է որպես Հայաստան, մինչդեռ Ադրբեջանը գտնվում է Անդրկովկասից դուրս՝ Արաքս գետից հարավ՝ Իրանի տարածքում»։