Սուքիաս Սոմալյան ծնվել է 1776 թվականի հունվարի 24-ին Կոստանդնուպոլսում՝ հայ բանասեր, բառարանագիր, թարգմանիչ, Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ, քահանա (1804), աբբահայր (1824), արքեպիսկոպոս (1826), ով իր կյանքը նվիրել է հայ հին մատենագրության պահպանմանը, տպագրությանը և մխիթարյան միաբանության հեղինակության ամրապնդմանը։ Մահացել է 1846 թվականի փետրվարի 11-ին Վենետիկում։

Մեծ ջանքեր է գործադրել Մխիթարյան միաբանության հեղինակության ամրապնդման համար, եղել է Հնդկաստանում։ Այդ տարիներին Հնդկահայ բարերարներ Ռաֆայել Ղարամյանի և Սամվել Մուրադյանի նվիրատվությամբ բացվել են Մուրադյան վարժարանը Պադուայում (1834) և Ռաֆայելյանը Վենետիկում (1836, 1853-ին տեղափոխվել է Փարիզ)։ 1827-ին ընտրվել է Վենետիկի Աթենական ակադեմիայի պատվավոր անդամ։

Ձեռնամուխ է եղել հայ հին մատենագրության տպագրությանը՝ «Մատենագրութիւնք նախնեաց» մատենաշարով լույս ընծայելով Սոմալյանի կազմած «Սրբոյ հօրն մերոյ Եղիշէ վարդապետի մատենագրութիւնք» ժողովածուն (1838, համահեղինակ՝ Ն. Սարգիսյան)՝ առաջաբանով, ծանոթագրություններով և տեքստաբանական ուսումնասիրությամբ։ Գրել է հայ հին գրականության պատմությունը («Պատկեր հայկական դպրութեան», 1829, իտալերեն) և հայ հին թարգմանությունների մատենագիտությունը («Ցուցակ թարգմանութեանց նախնեաց», 1825, իտալերեն)։ Կազմել է գործնական նշանակության հինգ բառարան՝ հայերեն, անգլերեն և տաճկերեն բառանյութի ընդգրկումով։ Հայերեն է թարգմանել Սոավեի «Կենդանագիր զգաստ եւ զգօն անձին» և Ֆենելոնի «Իմաստք ողջախոհ մտաց» (1836) փոքրածավալ գործերը։

Սուքիաս Սոմալյանը մնաց Կոստանդնուպոլսից Վենետիկ տանող հայ մատենագրության և բանասիրության կամուրջը՝ իր բառարաններով, տպագրական նվիրումով և անսահման սիրով ոգեշնչելով սերունդներին հայ հին գրականության պահպանման և տարածման գաղափարով։

Русский

армянский лексикограф и историк древней литературы

Сукиас Сомалян родился 24 января 1776 года в Константинополе — армянский филолог, лексикограф, переводчик, член Венецианской мхитаристской конгрегации, священник (1804), аббат (1824), архиепископ (1826), посвятивший свою жизнь сохранению, изданию и укреплению авторитета армянской древней письменности. Умер 11 февраля 1846 года в Венеции.

Прилагал большие усилия для укрепления авторитета Мхитаристской конгрегации, побывал в Индии. В те годы благодаря пожертвованиям индийских армянских меценатов Рафаэла Карамяна и Самвела Мурадяна были открыты Муратянская школа в Падуе (1834) и Рафаэловская в Венеции (1836, в 1853 году переведена в Париж). В 1827 году избран почётным членом Афинской академии в Венеции.

Приступил к изданию армянской древней письменности — в серии «Матенагирутьюнк нахнеац» издал составленный Сомаляном сборник «Матенагирутьюнк сарбой хорн мерой Егише вардапети» (1838, соавтор — Н. Саркисян) с предисловием, примечаниями и текстологическим исследованием. Написал историю древнеармянской литературы («Паткер айкакан дпрутьян», 1829, на итальянском) и библиографию древнеармянских переводов («Цуцак таргманутьянц нахнеац», 1825, на итальянском). Составил пять практических словарей с включением армянского, английского и турецкого материала. Перевёл на армянский небольшие сочинения Соаве «Жизнеописание осторожного и бдительного человека» и Фенелона «Мудрость здравомыслящего ума» (1836).

Сукиас Сомалян остался мостом армянской письменности и филологии от Константинополя до Венеции — своими словарями, издательским подвигом и безграничной преданностью, вдохновляя поколения идеей сохранения и распространения древнеармянской литературы.

English

Armenian Lexicographer and Historian of Ancient Literature

Sukias Somalyan was born on January 24, 1776, in Constantinople — Armenian philologist, lexicographer, translator, member of the Venetian Mekhitarist Congregation, priest (1804), abbot (1824), archbishop (1826), who devoted his life to the preservation, publication, and strengthening of the authority of ancient Armenian literature. Died on February 11, 1846, in Venice.

He made great efforts to strengthen the authority of the Mekhitarist Congregation and visited India. During those years, thanks to donations from Indian Armenian benefactors Rafael Karamyan and Samuel Muradyan, the Muradyan School was opened in Padua (1834) and the Rafaelian in Venice (1836, transferred to Paris in 1853). In 1827 he was elected an honorary member of the Athenian Academy in Venice.

He undertook the publication of ancient Armenian literature — in the series “Matenaqirutyunk Nakhneats” he published the collection “Matenaqirutyunk Srboy Horn Meroy Yeghishe Vardapeti” (1838, co-author — N. Sargisyan) with preface, notes, and textological study. He wrote the history of ancient Armenian literature (“Patker Haykakan Dprutyan”, 1829, in Italian) and the bibliography of ancient Armenian translations (“Tsutsak Targmanutyan Nakhneats”, 1825, in Italian). He compiled five practical dictionaries including Armenian, English, and Turkish material. He translated into Armenian the small works of Soave “Life of the Cautious and Vigilant Person” and Fénelon “Wisdom of the Sound Mind” (1836).

Sukias Somalyan remained the bridge of Armenian literature and philology from Constantinople to Venice — with his dictionaries, publishing dedication, and boundless devotion, inspiring generations with the idea of preserving and disseminating ancient Armenian literature.

1. Սուքիաս Սոմալյան՝ հայ բանասեր և Մխիթարյան միաբանության արքեպիսկոպոս / Сукиас Сомалян — армянский филолог и архиепископ Мхитаристской конгрегации / Sukias Somalyan — Armenian Philologist and Archbishop of the Mekhitarist Congregation
2. Սուքիաս Սոմալյան՝ «Սրբոյ հօրն մերոյ Եղիշէ» ժողովածուի կազմող / Сукиас Сомалян — составитель сборника «Творения святого отца нашего Елише» / Sukias Somalyan — Compiler of the Collection of St. Yeghishe
3. Սուքիաս Սոմալյան՝ Կոստանդնուպոլսից Վենետիկ՝ հայ մատենագրության պահպանող / Сукиас Сомалян — от Константинополя до Венеции: хранитель армянской письменности / Sukias Somalyan — From Constantinople to Venice: Guardian of Armenian Literature
4. Սուքիաս Սոմալյան՝ հայ բառարանագիր և հին գրականության պատմաբան / Сукиас Сомалян — армянский лексикограф и историк древней литературы / Sukias Somalyan — Armenian Lexicographer and Historian of Ancient Literature
5. Սուքիաս Սոմալյան՝ հայ հին թարգմանությունների և գրականության նվիրյալ / Сукиас Сомалян — преданный древнеармянским переводам и литературе / Sukias Somalyan — Devoted to Ancient Armenian Translations and Literature

1924 թվականի հունվարի 11-ին Երևանում պաշտոնապես հիմնադրվեց «Գիրք» հրատարակչական ընկերությունը՝ Մարտիրոս Սարյանի ղեկավարությամբ: Այս իրադարձությունը խորհրդային Հայաստանի առաջին տարիներին դարձավ հայկական գրքի և մշակույթի վերածննդի կարևորագույն քայլերից մեկը:

Հրատարակչությունը ստեղծվեց Երևանի կոնսերվատորիայի և գրական հասարակության նախաձեռնությամբ՝ նպատակ ունենալով տպագրել հայկական գրականություն, դասականներ, նոր ստեղծագործություններ և թարգմանական գրականություն: Մարտիրոս Սարյանի ղեկավարությամբ «Գիրքը» դարձավ հայկական գրքի առաջին խոշոր կենտրոնը՝ դիզայնի, ձևավորման և բարձրորակ տպագրության ոլորտում:

Սարյանը ոչ միայն ղեկավար էր, այլև անձամբ մասնակցում էր գրքերի ձևավորմանը՝ ստեղծելով յուրահատուկ շապիկներ և նկարազարդումներ: Առաջին տարիներին հրատարակվեցին Հովհաննես Թումանյանի, Ալեքսանդր Շիրվանզադեի, Ավետիք Իսահակյանի և այլոց գործերը, ինչպես նաև ռուս և եվրոպական դասականների թարգմանություններ: Այս հրատարակչությունը հիմք դրեց հետագա խոշոր հրատարակչություններին, ինչպես «Հայպետհրատը» և «Սովետական գրողը»:

Հայ ժողովրդի համար «Գիրք»-ի հիմնադրումը խորհրդանշում էր մշակութային վերածնունդը՝ Ցեղասպանությունից և պատերազմներից հետո: Այն նպաստեց հայոց լեզվի, գրականության և արվեստի պահպանմանը խորհրդային պայմաններում:

Արագ փաստեր

• Ամսաթիվ: 1924 թ. հունվարի 11
• Վայր: Երևան
• Ղեկավար: Մարտիրոս Սարյան
• Նշանակություն: Հայկական գրքի և մշակույթի վերածնունդ

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Մարտիրոս Սարյանի արխիվներ, Հայաստանի հրատարակչական պատմություն):

---

Русская версия

Рождение издательства «Книга» под руководством Сарьяна”

11 января 1924 года в Ереване официально было создано издательство «Книга» (Գիրք) под руководством Мартироса Сарьяна. Это событие стало одним из важнейших шагов в культурном возрождении советской Армении в первые годы её существования. Издательство было основано по инициативе Ереванской консерватории и литературной общественности с целью печатать армянскую литературу, классику, новые произведения и переводную литературу. Под руководством Сарьяна «Книга» превратилась в первый крупный центр армянской книги — в области дизайна, оформления и высококачественной печати.

Сарьян не только руководил, но и лично участвовал в оформлении книг — создавал уникальные обложки и иллюстрации. В первые годы были изданы произведения Ованнеса Туманяна, Александра Ширванзаде, Аветика Исаакяна и других, а также переводы русской и европейской классики. Это издательство заложило основу для последующих крупных армянских издательств, таких как «Айпетрат» и «Советский писатель».

Для армянского народа основание «Книги» стало символом культурного возрождения после Геноцида и войн. Оно способствовало сохранению армянского языка, литературы и искусства в советских условиях.

Краткие факты

• Дата: 11 января 1924 г.
• Место: Ереван
• Руководитель: Мартирос Сарьян
• Значение: Возрождение армянской книги и культуры

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы Мартироса Сарьяна, история армянского книгоиздания).

---

English Version (Author: Armenian historian Aram Hovhannisyan)

Birth of the ‘Book’ Publishing House under Saryan’s Leadership”

On January 11, 1924, the “Book” Publishing House (Գիրք) was officially founded in Yerevan under the leadership of Martiros Saryan. This event became one of the most important steps in the cultural revival of Soviet Armenia in its early years. The publishing house was established on the initiative of the Yerevan Conservatory and literary community with the aim of printing Armenian literature, classics, new works, and translated literature. Under Saryan’s leadership, “Book” became the first major center of Armenian publishing — in design, layout, and high-quality printing.

Saryan not only managed but personally participated in book design — creating unique covers and illustrations. In the early years, works by Hovhannes Tumanyan, Alexander Shirvanzade, Avetik Isahakyan, and others were published, as well as translations of Russian and European classics. This publishing house laid the foundation for subsequent major Armenian publishers such as “Haypethrat” and “Soviet Writer”.

For the Armenian people, the foundation of “Book” became a symbol of cultural revival after the Genocide and wars. It contributed to the preservation of the Armenian language, literature, and art under Soviet conditions.

Key Facts

• Date: January 11, 1924
• Location: Yerevan
• Leader: Martiros Saryan
• Significance: Revival of Armenian book publishing and culture

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Martiros Saryan archives, history of Armenian publishing).

---

Հայերեն (Armenian)

1. “1924-ի Հունվարի 11՝ «Գիրք» հրատարակչության ծնունդը Սարյանի ղեկավարությամբ”
2. “Երևան 1924՝ Հայկական գրքի վերածնունդ”
3. “Մարտիրոս Սարյան և «Գիրք»՝ Հայկական մշակույթի նոր էջ”
4. “Հունվարի 11, 1924՝ Հայ գրքի առաջին մեծ կենտրոն”
5. “«Գիրք»-ի հիմնադրումը՝ Հայաստանի մշակութային հաղթանակ”

Русский (Russian)

1. “11 Января 1924: Рождение издательства «Книга» под руководством Сарьяна”
2. “Ереван 1924: Возрождение армянской книги”
3. “Мартирос Сарьян и «Книга»: Новая страница армянской культуры”
4. “11 Января 1924: Первый крупный центр армянской книги”
5. “Основание «Книги»: Культурная победа Армении”

English (English)

1. “January 11, 1924: Birth of the ‘Book’ Publishing House under Saryan’s Leadership”
2. “Yerevan 1924: Revival of the Armenian Book”
3. “Martiros Saryan and ‘Book’: A New Page in Armenian Culture”
4. “January 11, 1924: The First Major Center of Armenian Publishing”
5. “Foundation of ‘Book’: Armenia’s Cultural Victory”

Գեղամ Լևոնի Սևանը ծնվել է 1926 թվականի հունվարի 8-ին Ստամբուլում՝ հայ արձակագիր, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր (1983), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1963-ից), ԽՄԿԿ անդամ (1969-ից): Մահացել է 1991 թվականի մայիսի 8-ին Երևանում։

Սովորել է Ստամբուլի Վիեննայի Մխիթարյան վարժարանում, ապա իրավաբանական համալսարանում։ 1949-ին տեղափոխվել է Լիբանան, որտեղ մինչև 1962-ը դասավանդել է Բեյրութի Վիեննայի Մխիթարյան վարժարանում հայոց լեզու և գրականություն։ 1962-ին ներգաղթել է Խորհրդային Հայաստան, ավարտել Երևանի հեռակա մանկավարժական ինստիտուտի լեզվագրական ֆակուլտետը։

1962-ից աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտում որպես ավագ գիտաշխատող։ 1968-ին պաշտպանել է թեկնածուական դիսերտացիա «Վազգեն Շուշանյան» թեմայով, 1983-ին ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։

Նրա արձակը պատկերում է սփյուռքի և Թուրքիայի հայերի կյանքը՝ առանցքում դնելով ազգային արժանապատվության պահպանման գաղափարը։ Հրատարակվել են պատմվածքների և վիպակների ժողովածուներ՝ «Ագռավները թառեցան» (1949), «Սև ծովը նույնն է միշտ» (1954), «Կանաչ անապատ» (1957), «Ծիծեռնակները ցածեն անցան» (1964), «Հայոց թաղը» (1967), «Երեք սերունդ» (1974), «Ամեն մարդ իր ճանապարհով» (1979), վեպեր՝ «Բյուրեղյա դղյակ» (1959), «Ինչո՞ւ, ինչի՞ համար» (1982), «Հող և սեր» (1986)։

Գրականագիտական աշխատությունները նվիրված են սփյուռքահայ գրականությանը՝ «Վազգեն Շուշանյան» (1968), «Սփյուռքահայ գրականության պատմության ուրվագծեր. 1920-1945» (1980), «Հակոբ Մնձուրի» (1981), «Հայրենիք-Սփյուռք գրական կապերը. 1920-1985» (1988), «Համաստեղ» (1989)։ Շ. Վարսյանի և Վ. Պետոյանի հետ համահեղինակել է սփյուռքահայ դպրոցների համար «Հայ գրականություն» դասագիրքը (5-րդ դասարան)։

Русский

армянский прозаик и исследователь литературы диаспоры
Гегам Левонович Севан (настоящее имя — Гегам Сваджян) родился 8 января 1926 года в Стамбуле — армянский прозаик, литературовед, доктор филологических наук (1983), член Союза писателей СССР (с 1963), член КПСС (с 1969). Умер 8 мая 1991 года в Ереване.

Учился в венской мхитаристской школе в Стамбуле, затем на юридическом факультете. В 1949 году переехал в Ливан, где до 1962 года преподавал армянский язык и литературу в венской мхитаристской школе в Бейруте. В 1962 году репатриировался в Советскую Армению, окончил заочный факультет языка и литературы Ереванского педагогического института.

С 1962 года работал старшим научным сотрудником в Институте литературы им. Манука Абегяна АН АрмССР. В 1968 году защитил кандидатскую диссертацию по теме «Вазген Шушанян», в 1983 году получил степень доктора филологических наук.

Его проза изображает жизнь армянской диаспоры и армян Турции, центральной идеей является сохранение национального достоинства. Опубликованы сборники рассказов и повестей: «Вороны сели» (1949), «Чёрное море всегда то же» (1954), «Зелёная пустыня» (1957), «Ласточки пролетели внизу» (1964), «Армянский квартал» (1967), «Три поколения» (1974), «Каждый человек своим путём» (1979), романы: «Хрустальный дворец» (1959), «Почему, для чего» (1982), «Земля и любовь» (1986).

Литературоведческие работы посвящены литературе армянской диаспоры: «Вазген Шушанян» (1968), «Очерки истории литературы армянской диаспоры. 1920–1945» (1980), «Акоп Мнцур» (1981), «Литературные связи Родина–Диаспора. 1920–1985» (1988), «Гамастег» (1989). Совместно с Ш. Варсяном и В. Петояном составил учебник «Армянская литература» для 5-го класса школ диаспоры.

English

Armenian Prose Writer and Researcher of Diaspora Literature
Gegam Levonovich Sevan (real name — Gegam Svajyan) was born on January 8, 1926, in Istanbul — Armenian prose writer, literary scholar, Doctor of Philology (1983), member of the USSR Writers’ Union (since 1963), member of the CPSU (since 1969). Died on May 8, 1991, in Yerevan.

Studied at the Viennese Mekhitarist school in Istanbul, then at the law faculty. In 1949 moved to Lebanon, where until 1962 taught Armenian language and literature at the Viennese Mekhitarist school in Beirut. In 1962 repatriated to Soviet Armenia, graduated from the correspondence language and literature faculty of Yerevan Pedagogical Institute.

From 1962 worked as senior researcher at the Manuk Abegyan Institute of Literature of the Academy of Sciences of the Armenian SSR. In 1968 defended a candidate dissertation on “Vazgen Shushanyan”, in 1983 received the degree of Doctor of Philology.

His prose depicts the life of the Armenian diaspora and Armenians in Turkey, with the central idea of preserving national dignity. Published collections of stories and novellas: Ravens Have Perched (1949), The Black Sea Is Always the Same (1954), Green Desert (1957), Swallows Flew Low (1964), Armenian Quarter (1967), Three Generations (1974), Each Man His Own Way (1979), novels: Crystal Palace (1959), Why, For What (1982), Land and Love (1986).

Literary studies are devoted to Armenian diaspora literature: Vazgen Shushanyan (1968), Outlines of the History of Armenian Diaspora Literature. 1920–1945 (1980), Hakob Mntsuri (1981), Literary Ties Homeland–Diaspora. 1920–1985 (1988), Hamastegh (1989). Co-authored with Sh. Varsyan and V. Petoyan the textbook Armenian Literature for 5th grade diaspora schools.

1. Գեղամ Լևոնի Սևան՝ հայ արձակագիր և սփյուռքահայ գրականության հետազոտող / Гегам Левонович Севан — армянский прозаик и исследователь литературы диаспоры / Gegam Levonovich Sevan — Armenian Prose Writer and Researcher of Diaspora Literature
2. Գեղամ Լևոնի Սևան՝ «Բյուրեղյա դղյակ»-ի և «Հող և սեր»-ի հեղինակ / Гегам Левонович Севан — автор «Хрустального дворца» и «Земля и любовь» / Gegam Levonovich Sevan — Author of Crystal Palace and Land and Love
3. Գեղամ Լևոնի Սևան՝ Ստամբուլից Երևան / Гегам Левонович Севан — от Стамбула до Еревана / Gegam Levonovich Sevan — From Istanbul to Yerevan
4. Գեղամ Լևոնի Սևան՝ բանասիրական գիտությունների դոկտոր և գրականագետ / Гегам Левонович Севан — доктор филологических наук и литературовед / Gegam Levonovich Sevan — Doctor of Philology and Literary Scholar
5. Գեղամ Լևոնի Սևան՝ սփյուռքահայ գրականության ձայնը հայ գրքերում / Гегам Левонович Севан — голос литературы армянской диаспоры в армянских книгах / Gegam Levonovich Sevan — Voice of Diaspora Armenian Literature in Armenian Books

Մարկո Պոլոն մահացել է 1324 թվականի հունվարի 8-ին Վենետիկում՝ մոտ 70 տարեկան հասակում, թողնելով հետևում «Իլ Միլիոնե» գիրքը՝ միջնադարյան Եվրոպայի ամենակարևոր ճանապարհորդական պատմագրություններից մեկը, որտեղ առաջին անգամ եվրոպացի ընթերցողի առջև բացվում են Հայաստանի և հայ ժողովրդի մասին կենդանի նկարագրությունները։ Ծնվել է 1254 թվականին Վենետիկում։

Մարկո Պոլոն, իր հայր Նիկոլո Պոլոյի և հորեղբայր Մաֆեո Պոլոյի հետ միասին, 1271–1295 թվականներին կատարել է իր հայտնի ճանապարհորդությունը դեպի Արևելք՝ դառնալով առաջին եվրոպացիներից, ովքեր մանրամասն նկարագրել են Հայաստանը։ Նրա գրքում Հայաստանը ներկայացված է որպես «մեծ և հարուստ երկիր», որտեղ կան բազմաթիվ քաղաքներ, ամրոցներ և վանքեր։

Մարկո Պոլոն հատկապես նշում է Հայաստանի քրիստոնեական կրոնը՝ ընդգծելով, որ հայերը «իսկական քրիստոնյաներ են», ինչպես նաև խոսում է Արարատ լեռան մասին, որը նա անվանում է «Նոյյան տապանի լեռ»։ Նա նկարագրում է հայկական քաղաքները, առևտրային ուղիները, ինչպես նաև հայերի հյուրընկալությունը և առևտրային հմտությունները։

Մարկո Պոլոյի նկարագրությունները դարձել են առաջին եվրոպական աղբյուրներից, որոնք մանրամասն խոսում են Հայաստանի մասին՝ նպաստելով եվրոպական հասարակության մեջ հայ ժողովրդի և նրա պատմական հայրենիքի ճանաչմանը։

Русский
первый европеец, подробно рассказавший об Армении и армянах

Марко Поло скончался 8 января 1324 года в Венеции в возрасте около 70 лет, оставив после себя книгу «Книга чудес света» («Миллион»), одно из важнейших средневековых европейских путешествий, в котором впервые перед европейским читателем открывается живое описание Армении и армянского народа. Родился в 1254 году в Венеции.

Марко Поло вместе со своим отцом Никколо Поло и дядей Маффео Поло в 1271–1295 годах совершил знаменитое путешествие на Восток, став одним из первых европейцев, подробно описавших Армению. В его книге Армения представлена как «великая и богатая страна», где много городов, крепостей и монастырей.

Марко Поло особенно отмечает христианскую веру Армении, подчёркивая, что армяне — «истинные христиане», а также говорит о горе Арарат, которую называет «горой Ноевого ковчега». Он описывает армянские города, торговые пути, а также гостеприимство и торговые умения армян.

Описания Марко Поло стали одним из первых европейских источников, подробно рассказывающих об Армении, способствуя знакомству европейского общества с армянским народом и его исторической родиной.

English
the first European to describe Armenia and Armenians in detail

Marco Polo died on January 8, 1324, in Venice at the age of about 70, leaving behind «The Travels of Marco Polo» («Il Milione»), one of the most important medieval European travel accounts, in which Armenia and the Armenian people are first vividly described before European readers. Born in 1254 in Venice.

Marco Polo, together with his father Niccolò Polo and uncle Maffeo Polo, made his famous journey to the East in 1271–1295, becoming one of the first Europeans to describe Armenia in detail. In his book, Armenia is presented as a «great and rich country» with numerous cities, fortresses, and monasteries.

Marco Polo especially notes the Christian faith of Armenia, emphasizing that Armenians are «true Christians», and also speaks of Mount Ararat, which he calls «the mountain of Noah’s Ark». He describes Armenian cities, trade routes, as well as the hospitality and trading skills of Armenians.

Marco Polo’s descriptions became one of the first European sources to speak in detail about Armenia, contributing to the recognition of the Armenian people and their historical homeland in European society.

Italianoil primo europeo a descrivere in dettaglio l’Armenia e gli armeni

Marco Polo morì l’8 gennaio 1324 a Venezia all’età di circa 70 anni, lasciando dietro di sé «Il Milione», uno dei più importanti resoconti di viaggio medievali europei, in cui per la prima volta si apre davanti ai lettori europei una descrizione vivida dell’Armenia e del popolo armeno. Nato nel 1254 a Venezia.

Marco Polo, insieme a suo padre Niccolò Polo e a suo zio Maffeo Polo, compì il famoso viaggio verso l’Oriente tra il 1271 e il 1295, diventando uno dei primi europei a descrivere dettagliatamente l’Armenia. Nel suo libro l’Armenia è presentata come una «grande e ricca nazione», con numerose città, fortezze e monasteri.

Marco Polo sottolinea in particolare la fede cristiana dell’Armenia, affermando che gli armeni sono «veri cristiani», e parla anche del monte Ararat, che chiama «la montagna dell’arca di Noè». Descrive le città armene, le vie commerciali, nonché l’ospitalità e le abilità commerciali degli armeni.

Le descrizioni di Marco Polo divennero una delle prime fonti europee a parlare dettagliatamente dell’Armenia, contribuendo alla conoscenza del popolo armeno e della sua patria storica nella società europea.

1. Մարկո Պոլո՝ Հայաստանի և հայերի մասին խոսող առաջին եվրոպացի / Марко Поло — первый европеец, подробно рассказавший об Армении и армянах / Marco Polo — the first European to describe Armenia and Armenians in detail / Marco Polo — il primo europeo a descrivere in dettaglio l’Armenia e gli armeni
2. Մարկո Պոլո՝ Արարատի և հայերի մասին «Իլ Միլիոնե»-ում / Марко Поло — об Арарате и армянах в «Книге чудес света» / Marco Polo — on Ararat and Armenians in «The Travels» / Marco Polo — su Ararat e gli armeni ne «Il Milione»
3. Մարկո Պոլո՝ հայ ժողովրդի առաջին եվրոպացի նկարագրողը / Марко Поло — первый европеец, описавший армянский народ / Marco Polo — the first European to describe the Armenian people / Marco Polo — il primo europeo a descrivere il popolo armeno
4. Մարկո Պոլո՝ հայ-եվրոպական կապերի սկզբնաղբյուր / Марко Поло — исток армяно-европейских связей / Marco Polo — the origin of Armenian-European ties / Marco Polo — l’origine dei legami armeno-europei
5. Մարկո Պոլո՝ հայկական երկրի միջնադարյան պատմագիր / Марко Поло — средневековый летописец армянской земли / Marco Polo — medieval chronicler of the Armenian land / Marco Polo — cronista medievale della terra armena

Սալոմե Գրիգորի Արեշյանը՝ ծնված 1913 թվականի հունվարի 5-ին Թիֆլիսում, հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր և ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ, որի աշխատանքը դարձավ հայ գրականության և ռուս դասականների կամուրջը՝ ոգեշնչելով սերունդներին մինչև իր մահը:

Այս նշանավոր կինը, 1966 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Երևանում մահացավ , իր կյանքը նվիրեց գրականագիտությանը՝ դառնալով ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1948 թվականից և բացահայտելով հայկական ռեալիզմի խորքերը ռուս գրականության ազդեցության տակ: 1934-ին ավարտելով Լենինգրադի պատմության, փիլիսոփայության, գրականության և լեզվի ինստիտուտը, իսկ 1937-ին՝ Լենինգրադի պետական համալսարանի ասպիրանտուրան, նա աշխատեց ԽՍՀՄ ԳԱ Լենինգրադի արևելագիտության ինստիտուտում որպես գիտաշխատող և քարտուղար, ապա 1941-ին տեղափոխվեց Երևան՝ դասավանդելով Երևանի պետական համալսարանում, եղել ֆակուլտետի դեկանի տեղակալ և ՀԿԿ Կենտկոմի պրոպագանդայի բաժնի վարիչի տեղակալ, խմբագրել «Կոմունիստ» թերթը, իսկ 1954-ից աշխատել ՀԽՍՀ ԳԱ գրականության ինստիտուտում որպես ավագ գիտաշխատող և բաժնի վարիչ: 1958-ին պաշտպանեց դոկտորականը և հրապարակեց «Հայ մամուլը և ցարական գրաքննությունը» գիրքը (1957), իսկ նրա ռուսերեն մենագրությունը դարձավ կարևոր ներդրում գրականագիտության մեջ: Եղել է Խաղաղության կողմնակիցների համամիութենական կոնֆերանսի և 1945 թվականի Փարիզի Կանանց միջազգային կոնգրեսի պատգամավոր, ԽՄԿԿ անդամ 1943-ից: Սալոմե Արեշյանը մնաց որպես գրականագետ, որի աշխատանքները հավերժացրին հայ գրականության պատմությունը՝ ոգեշնչելով գիտնականներին և ընթերցողներին իր խորունկ վերլուծություններով:

#### Русская версия

Литературовед, чьё наследие увековечило армяно-русские связи

Саломе Григорьевна Арешян родившаяся 5 января 1913 года в Тифлисе — армянский литературовед, доктор филологических наук и заслуженный деятель науки АрмССР, чья работа стала мостом между армянской литературой и русскими классиками, вдохновляя поколения до своей смерти. Эта выдающаяся женщина, 29 декабря 1966 года в Ереване ушла в вечность, посвятила жизнь литературоведению, став членом Союза писателей СССР с 1948 года и раскрывая глубины армянского реализма под влиянием русской литературы. В 1934 году окончив Ленинградский институт истории, философии, литературы и языка, а в 1937-м — аспирантуру Ленинградского государственного университета, она работала младшим научным сотрудником и секретарём в Институте востоковедения АН СССР в Ленинграде, затем в 1941 году переехала в Ереван, где преподавала в Ереванском государственном университете, была заместителем декана факультета, заместителем заведующего отделом пропаганды ЦК КП Армении, редактором газеты «Коммунист», а с 1954 года — старшим научным сотрудником Института литературы АН АрмССР и заведующей отделом. В 1958 году защитила докторскую и опубликовала книгу «Армянская печать и царская цензура» (1957), её русскоязычная монография стала важным вкладом в литературоведение. Была делегатом Всесоюзной конференции сторонников мира и Международного женского конгресса в Париже в 1945 году, членом КПСС с 1943 года. Саломе Арешян осталась как литературовед, чьи работы увековечили историю армянской литературы, вдохновляя учёных и читателей своими глубокими анализами.

#### English Version

The Literary Scholar Whose Legacy Eternalized Armenian-Russian Ties

Salome Grigori Areshyan born on January 5, 1913, in Tiflispassed into eternity — an Armenian literary scholar, Doctor of Philology and Honored Scientist of the ArmSSR, whose work became a bridge between Armenian literature and Russian classics, inspiring generations until her death. This distinguished woman, December 29, 1966, passed into eternity, dedicated her life to literary studies, becoming a member of the USSR Writers’ Union since 1948 and revealing the depths of Armenian realism under Russian literary influence. In 1934, graduating from the Leningrad Institute of History, Philosophy, Literature, and Language, and in 1937 — postgraduate studies at Leningrad State University, she worked as a junior researcher and secretary at the Institute of Oriental Studies of the USSR Academy of Sciences in Leningrad, then in 1941 moved to Yerevan, where she taught at Yerevan State University, was deputy dean of the faculty, deputy head of the propaganda department of the Central Committee of the Communist Party of Armenia, editor of the newspaper “Kommunist,” and from 1954 — senior researcher at the Institute of Literature of the Academy of Sciences of ArmSSR and head of department. In 1958, she defended her doctoral thesis and published the book “Armenian Press and Tsarist Censorship” (1957), her Russian-language monograph became an important contribution to literary studies. She was a delegate to the All-Union Conference of Peace Supporters and the International Women’s Congress in Paris in 1945, a member of the CPSU since 1943. Salome Areshyan remained as a literary scholar whose works eternalized the history of Armenian literature, inspiring scholars and readers with her profound analyses.

1966 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Երևանում մահացավ  Սալոմե Գրիգորի Արեշյանը՝ հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր և ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ, որի աշխատանքը դարձավ հայ գրականության և ռուս դասականների կամուրջը՝ ոգեշնչելով սերունդներին մինչև իր մահը:

Այս նշանավոր կինը, ծնված 1913 թվականի հունվարի 5-ին Թիֆլիսում, իր կյանքը նվիրեց գրականագիտությանը՝ դառնալով ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1948 թվականից և բացահայտելով հայկական ռեալիզմի խորքերը ռուս գրականության ազդեցության տակ: 1934-ին ավարտելով Լենինգրադի պատմության, փիլիսոփայության, գրականության և լեզվի ինստիտուտը, իսկ 1937-ին՝ Լենինգրադի պետական համալսարանի ասպիրանտուրան, նա աշխատեց ԽՍՀՄ ԳԱ Լենինգրադի արևելագիտության ինստիտուտում որպես գիտաշխատող և քարտուղար, ապա 1941-ին տեղափոխվեց Երևան՝ դասավանդելով Երևանի պետական համալսարանում, եղել ֆակուլտետի դեկանի տեղակալ և ՀԿԿ Կենտկոմի պրոպագանդայի բաժնի վարիչի տեղակալ, խմբագրել «Կոմունիստ» թերթը, իսկ 1954-ից աշխատել ՀԽՍՀ ԳԱ գրականության ինստիտուտում որպես ավագ գիտաշխատող և բաժնի վարիչ: 1958-ին պաշտպանեց դոկտորականը և հրապարակեց «Հայ մամուլը և ցարական գրաքննությունը» գիրքը (1957), իսկ նրա ռուսերեն մենագրությունը դարձավ կարևոր ներդրում գրականագիտության մեջ: Եղել է Խաղաղության կողմնակիցների համամիութենական կոնֆերանսի և 1945 թվականի Փարիզի Կանանց միջազգային կոնգրեսի պատգամավոր, ԽՄԿԿ անդամ 1943-ից: Սալոմե Արեշյանը մնաց որպես գրականագետ, որի աշխատանքները հավերժացրին հայ գրականության պատմությունը՝ ոգեշնչելով գիտնականներին և ընթերցողներին իր խորունկ վերլուծություններով:

#### Русская версия

Литературовед, чьё наследие увековечило армяно-русские связи

29 декабря 1966 года в Ереване ушла в вечность Саломе Григорьевна Арешян — армянский литературовед, доктор филологических наук и заслуженный деятель науки АрмССР, чья работа стала мостом между армянской литературой и русскими классиками, вдохновляя поколения до своей смерти. Эта выдающаяся женщина, родившаяся 5 января 1913 года в Тифлисе, посвятила жизнь литературоведению, став членом Союза писателей СССР с 1948 года и раскрывая глубины армянского реализма под влиянием русской литературы. В 1934 году окончив Ленинградский институт истории, философии, литературы и языка, а в 1937-м — аспирантуру Ленинградского государственного университета, она работала младшим научным сотрудником и секретарём в Институте востоковедения АН СССР в Ленинграде, затем в 1941 году переехала в Ереван, где преподавала в Ереванском государственном университете, была заместителем декана факультета, заместителем заведующего отделом пропаганды ЦК КП Армении, редактором газеты «Коммунист», а с 1954 года — старшим научным сотрудником Института литературы АН АрмССР и заведующей отделом. В 1958 году защитила докторскую и опубликовала книгу «Армянская печать и царская цензура» (1957), её русскоязычная монография стала важным вкладом в литературоведение. Была делегатом Всесоюзной конференции сторонников мира и Международного женского конгресса в Париже в 1945 году, членом КПСС с 1943 года. Саломе Арешян осталась как литературовед, чьи работы увековечили историю армянской литературы, вдохновляя учёных и читателей своими глубокими анализами.

#### English Version

The Literary Scholar Whose Legacy Eternalized Armenian-Russian Ties

On December 29, 1966, in Yerevan, Salome Grigori Areshyan passed into eternity — an Armenian literary scholar, Doctor of Philology and Honored Scientist of the ArmSSR, whose work became a bridge between Armenian literature and Russian classics, inspiring generations until her death. This distinguished woman, born on January 5, 1913, in Tiflis, dedicated her life to literary studies, becoming a member of the USSR Writers’ Union since 1948 and revealing the depths of Armenian realism under Russian literary influence. In 1934, graduating from the Leningrad Institute of History, Philosophy, Literature, and Language, and in 1937 — postgraduate studies at Leningrad State University, she worked as a junior researcher and secretary at the Institute of Oriental Studies of the USSR Academy of Sciences in Leningrad, then in 1941 moved to Yerevan, where she taught at Yerevan State University, was deputy dean of the faculty, deputy head of the propaganda department of the Central Committee of the Communist Party of Armenia, editor of the newspaper “Kommunist,” and from 1954 — senior researcher at the Institute of Literature of the Academy of Sciences of ArmSSR and head of department. In 1958, she defended her doctoral thesis and published the book “Armenian Press and Tsarist Censorship” (1957), her Russian-language monograph became an important contribution to literary studies. She was a delegate to the All-Union Conference of Peace Supporters and the International Women’s Congress in Paris in 1945, a member of the CPSU since 1943. Salome Areshyan remained as a literary scholar whose works eternalized the history of Armenian literature, inspiring scholars and readers with her profound analyses.

1930 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Աշտարակի շրջանի Օշական գյուղում ծնվեց Սոֆի Հովակիմի Ավագյանը՝ հայ թարգմանչուհի, որի աշխատանքը դարձավ հայ գրականության և համաշխարհային դասականների կամուրջ մինչև իր մահը 2025 թվականի մարտի 11-ին Երևանում:

Այս նշանավոր անձնավորությունը, 1976 թվականից ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ, իր կյանքը նվիրեց թարգմանչությանը՝ բացելով հայ ընթերցողի առջև ֆրանսիական և ռուս գրականության գանձերը: 1954-ին ավարտելով Երևանի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ռոմանո-գերմանական բաժինը՝ նա սկսեց աշխատել «Սովետական գրականություն» ամսագրում որպես սրբագրիչ, այնուհետև դարձավ գրական աշխատող, գեղարվեստական արձակի բաժնի վարիչ և գրական կապերի բաժնի վարիչ Հայաստանի գրողների միությունում: Սոֆի Ավագյանը թարգմանել է ֆրանսերենից և ռուսերենից մի շարք դասականներ՝ Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերիի «Մարդկանց երկիրը» (1961), Չինգիզ Այթմատովի «Երեք վիպակ» (1965), «Ծաղկուն ճամփա» մոլդավական ժողովածու (1971), Անրի Թրուայայի «Սգավոր ձյունը» (1973) և «Էգլեթիերների ընտանիքը» (1980), Ալեն-Ֆուրնիեի «Երկար Մոլնը» (1978), Բորիս Վիշինսկու «Ստվերներ և ծարավ» (1981), Չինգիզ Այթմատովի «Եվ դարից երկար ձգվում է օրը» (1983), Գի դը Մոպասանի «Ձիթենու այգին» (1985), Անրի Վերնոյի «Մայրիկ» (1989), Պոլ Գոգենի «Նոա նոա» (1994), Անրի Մատիսի «Հոդվածներ նամակներ զրույցներ» (1999), Պրոսպեր Մերիմեի «Կառլոս IX-ի թագավորության ժամանակագրությունը» (2002), Էլի Ֆորի «Արվեստի պատմություն վերածնվող արվեստ» (2008) և կրկին Ալեն-Ֆուրնիեի «Երկար Մոլնը» (2013): Նրա թարգմանությունները ոչ միայն հարստացրին հայ գրականությունը, այլև դարձան կարևոր կամուրջ մշակութային փոխանակման համար: Սոֆի Ավագյանը մնաց որպես թարգմանչուհի, որի աշխատանքը հավերժացրեց համաշխարհային դասականները հայերենով՝ ոգեշնչելով սերունդներին գրականության սիրով:

#### Русская версия

Переводчица, чья кисть соединила миры

29 декабря 1930 года в селе Ошакан Аштаракского района родилась Софи Овакимовна Авагян — армянская переводчица, чья работа стала мостом между армянской литературой и мировыми классиками до её смерти 11 марта 2025 года в Ереване. Эта выдающаяся личность, член Союза писателей СССР с 1976 года, посвятила жизнь переводу, открывая армянскому читателю сокровища французской и русской литературы. В 1954 году окончив филологический факультет Ереванского университета по романо-германскому отделению, она работала в журнале «Советская литература» корректором, затем литературным сотрудником, заведующей отделом художественной прозы и заведующей отделом литературных связей Союза писателей Армении. Софи Авагян перевела с французского и русского множество классиков — Антуана де Сент-Экзюпери «Земля людей» (1961), Чингиза Айтматова «Три повести» (1965), сборник молдавских рассказов «Цветущая тропа» (1971), Анри Труайя «Траурный снег» (1973) и «Семья Эглетьер» (1980), Алена-Фурнье «Большой Мольн» (1978), Бориса Вишинского «Тени и жажда» (1981), Чингиза Айтматова «И дольше века длится день» (1983), Ги де Мопассана «Оливковая роща» (1985), Анри Верноя «Мамочка» (1989), Поля Гогена «Ноа ноа» (1994), Анри Матисса «Статьи письма беседы» (1999), Проспера Мериме «Хроника царствования Карла IX» (2002), Эли Фор «История искусства Возрождения» (2008) и снова Алена-Фурнье «Большой Мольн» (2013). Её переводы не только обогатили армянскую литературу, но и стали важным мостом культурного обмена. Софи Авагян осталась как переводчица, чья работа увековечила мировую классику на армянском, вдохновляя поколения любовью к литературе.

#### English Version

The Translator Whose Brush Connected Worlds

On December 29, 1930, in the village of Oshakan in Ashtarak district, Sofi Hovakim Avagyan was born — an Armenian translator whose work became a bridge between Armenian literature and world classics until her death on March 11, 2025, in Yerevan. This distinguished personality, a member of the USSR Writers’ Union since 1976, dedicated her life to translation, opening the treasures of French and Russian literature to the Armenian reader. In 1954, graduating from the Philology Faculty of Yerevan University in Romano-Germanic department, she worked at the journal “Soviet Literature” as a proofreader, then literary employee, head of the fiction prose department, and head of literary connections at the Writers’ Union of Armenia. Sofi Avagyan translated from French and Russian numerous classics — Antoine de Saint-Exupéry’s “Land of Men” (1961), Chingiz Aitmatov’s “Three Novellas” (1965), Moldavian collection “Blooming Path” (1971), Henri Troyat’s “Mourning Snow” (1973) and “Eglethier Family” (1980), Alain-Fournier’s “Le Grand Meaulnes” (1978), Boris Vishinsky’s “Shadows and Thirst” (1981), Chingiz Aitmatov’s “The Day Lasts More Than a Hundred Years” (1983), Guy de Maupassant’s “Olive Grove” (1985), Henri Verneuil’s “Mayrig” (1989), Paul Gauguin’s “Noa Noa” (1994), Henri Matisse’s “Articles Letters Conversations” (1999), Prosper Mérimée’s “Chronicle of the Reign of Charles IX” (2002), Élie Faure’s “History of Renaissance Art” (2008), and again Alain-Fournier’s “Le Grand Meaulnes” (2013). Her translations not only enriched Armenian literature but also became an important bridge for cultural exchange. Sofi Avagyan remained as a translator whose work eternalized world classics in Armenian, inspiring generations with love for literature.

Արշալույս Հարությունի Բաբայանը ծնվել է 1905 թվականի դեկտեմբերի 27-ին Խդրանց գյուղում (Զանգեզուրի գավառ)՝ հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր (1965), ՀԽՍՀ գիտության վաստակավոր գործիչ (1967), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1947–ից), ով իր կյանքը նվիրել է հայ գրականության ուսումնասիրությանը և դասավանդմանը՝

դառնալով Պերճ Պռոշյանի, Եղիշե Չարենցի և Հայրենական մեծ պատերազմի շրջանի սովետահայ գրականության վերաբերյալ հիմնական աշխատությունների հեղինակ։ Մահացել է 1990 թվականի հուլիսի 30-ին Երևանում։ 

1918 թվականին ընտանիքով տեղափոխվել է Աստրախան, ապա՝ Բաքու, որտեղ 1925 թվականին ավարտել Բաքվի Հովհաննես Թումանյանի անվան թիվ 22 հայկական միջնակարգ դպրոցը, 1929 թվականին՝ Երևանի համալսարանի պատմագրական ֆակուլտետը։ Այնուհետև վերադարձել Բաքու և հայոց լեզու ու գրականություն դասավանդել Վ. Ի. Լենինի անվան բանֆակում։ 1935 թվականին ընդունվել և 1938 թվականին ավարտել Երևանի համալսարանի ասպիրանտուրան։ 1937–1938 թվականներին հայ գրականություն դասախոսել Ադրբեջանի Վ. Ի. Լենինի անվան մանկավարժական ինստիտուտի հայկական բաժնում, 1938 թվականից՝ Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտում։ 1938–1945 թվականներին եղել է բանասիրական ֆակուլտետի դեկանը, 1939–1951 թվականներին՝ հայ գրականության ամբիոնի վարիչը, 1960–1964 թվականներին՝ ինստիտուտի պրոռեկտորը։ 1944–1948 թվականներին եղել է «Գրական թերթի» խմբագիրը։ 1963 թվականին «Պերճ Պռոշյան» թեմայով պաշտպանել է դիսերտացիա և ստացել բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։ ԽՄԿԿ անդամ՝ 1943 թվականից։ 

Արշալույս Բաբայանը մնաց Խդրանցից Երևան տանող գրականագիտության կամուրջը՝ իր աշխատություններով, դասախոսություններով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ գրականության խորքերով և գիտական ճշմարտությամբ։



### Русский
Просветитель армянского литературоведения

Аршалуйс Арутюновна Бабаян родилась 27 декабря 1905 года в селе Хдранц (Зангезурский уезд) — армянский литературовед, доктор филологических наук, профессор (1965), заслуженный деятель науки АрмССР (1967), член Союза писателей СССР (с 1947), посвятившая жизнь изучению армянской литературы и преподаванию, автор основных работ о Перче Прошяне, Егише Чаренце и советской армянской литературе периода Великой Отечественной войны. Умерла 30 июля 1990 года в Ереване.

В 1918 году вместе с семьёй переехала в Астрахань, затем в Баку, где в 1925 окончила среднюю школу №22 имени Ованнеса Туманяна, в 1929 — историко-филологический факультет Ереванского университета. Затем вернулась в Баку и преподавала армянский язык и литературу на армянском отделении Бакинского педагогического института им. В. И. Ленина. В 1935 поступила и в 1938 окончила аспирантуру Ереванского университета. В 1937–1938 преподавала армянскую литературу на армянском отделении Азербайджанского педагогического института им. В. И. Ленина, с 1938 — в Ереванском педагогическом институте им. Хачатура Абовяна. В 1938–1945 — декан филологического факультета, в 1939–1951 — заведующая кафедрой армянской литературы, в 1960–1964 — проректор института. В 1944–1948 — редактор «Литературной газеты». В 1963 защитила диссертацию на тему «Перч Прошян» и получила степень доктора филологических наук. Член ВКП(б) с 1943 года.

Аршалуйс Бабаян осталась мостом литературоведения от Хдранца до Еревана — своими работами, лекциями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской литературы и научной правдой.



### English
Enlightener of Armenian Literary Studies

Arshaluys Harutyuni Babayan was born on December 27, 1905, in the village of Khdrants (Zangezur district) — Armenian literary scholar, Doctor of Philology, professor (1965), Honored Scientist of the Armenian SSR (1967), member of the USSR Writers’ Union (since 1947), who devoted her life to the study of Armenian literature and teaching, author of major works on Perch Proshyan, Yeghishe Charents, and Soviet Armenian literature during the Great Patriotic War. Died on July 30, 1990, in Yerevan.

In 1918 moved with family to Astrakhan, then to Baku, where in 1925 graduated from secondary school No. 22 named after Hovhannes Tumanyan, in 1929 — from the history-philology faculty of Yerevan University. Then returned to Baku and taught Armenian language and literature at the Armenian department of the Baku Pedagogical Institute named after V. I. Lenin. In 1935 entered and in 1938 graduated from the postgraduate school of Yerevan University. In 1937–1938 taught Armenian literature at the Armenian department of the Azerbaijan Pedagogical Institute named after V. I. Lenin, from 1938 — at the Yerevan Pedagogical Institute named after Khachatur Abovyan. In 1938–1945 — dean of the philological faculty, in 1939–1951 — head of the department of Armenian literature, in 1960–1964 — pro-rector of the institute. In 1944–1948 — editor of *Literary Newspaper*. In 1963 defended dissertation on *Perch Proshyan* and received the degree of Doctor of Philology. Member of the CPSU since 1943.

Arshaluys Babayan remained the bridge of literary studies from Khdrants to Yerevan — with her works, lectures, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian literature and scientific truth.

Հակոբ Օշականը (ծննդյան անունը՝ Յակոբ Քիւֆէճեան) ծնվել է 1883 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Բուրսայում՝ արևմտահայ գրականության վերջին մեծագույն դասականը

«Համապատկեր արևմտահայ գրականութեան» (10 հատոր, 1945–1982) հանրագիտարանի հեղինակը, «Մնացորդաց» եռագրության (1932–1934), «Խոնարհները» (1920), «Խորհուրդներու մեհեանը» (1922), «Երբ պատանի են» (1925) ժողովածուների, «Սահակ Պարգևեան» (1985), «Սիւլէյման էֆէնտի» (1985) վեպերի, «Երբ մեռնիլ գիտենք» (1944), «Օրն օրերուն» (1946) պիեսների հեղինակը, «Մեհյան» (1914) և «Բարձրավանք» (1922) հանդեսների համախմբագիրը։ Մահացել է 1948 թվականի փետրվարի 17-ին Հալեպում՝ կյանքի 65-րդ տարում։ 

1899 թվականին ավարտել Բուրսայի Գևորգյան վարժարանը, սովորել Արմաշի դպրեվանքում։ 1921 թվականին Կ. Պոլսում հրատարակել «Խոնարհները» ժողովածուն։ Գրողի վիպագրության հիմնական թեման սփյուռքն է, հայոց անցյալն ու ներկան։ «Համապատկեր արևմտահայ գրականութեան»-ը մնում է արևմտահայ գրականության անփոխարինելի հանրագիտարանը։ 

Հակոբ Օշականը մնաց Բուրսայից Հալեպ տանող արևմտահայ գրականության անմահ կամուրջը՝ իր վեպերով, պիեսներով, «Համապատկեր»-ով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին արևմտահայ գրականության խորքերով և սփյուռքի հոգու անմահությամբ։

—

### Русский
бессмертный хранитель западноармянской литературы

Акоп Ошакан (наст. имя Яков Кюфеджян) родился 9 декабря 1883 года в Бурсе — последний великий классик западноармянской литературы, автор десятитомной энциклопедии «Панорама западноармянской литературы» (1945–1982), трилогии «Остатки» (1932–1934), сборников «Скромные» (1920), «Храм размышлений» (1922), «Когда мы молоды» (1925), романов «Саак Паргевян» (1985), «Сулейман-эфенди» (1985), пьес «Когда мы умеем умирать» (1944), «День за днём» (1946), соредактор журналов «Меян» (1914) и «Бардзраванк» (1922). Умер 17 февраля 1948 года в Алеппо на 65-м году жизни.

Окончил Бурсинскую Геворгянскую семинарию (1899), учился в Армянском монастыре. В 1921 в Константинополе издал сборник «Скромные». Главная тема прозы Ошакана — диаспора, армянское прошлое и настоящее. «Панорама западноармянской литературы» остаётся незаменимой энциклопедией.

Акоп Ошакан остался бессмертным мостом от Бурсы до Алеппо — своими романами, пьесами, «Панорамой» и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами западноармянской литературы и бессмертием души диаспоры.

—

### English
Immortal Guardian of Western Armenian Literature

Hakob Oshakan (birth name Hagop Kufejian) was born on December 9, 1883, in Bursa — the last great classic of Western Armenian literature, author of the ten-volume encyclopedia *Panorama of Western Armenian Literature* (1945–1982), the trilogy *The Remnants* (1932–1934), collections *The Humble* (1920), *Temple of Meditations* (1922), *When We Are Young* (1925), novels *Sahak Pargevyan* (1985), *Suleyman Effendi* (1985), plays *When We Know How to Die* (1944), *Day by Day* (1946), co-editor of *Mehyan* (1914) and *Bardzravank* (1922). Died on February 17, 1948, in Aleppo at the age of 64.

Graduated from Bursa’s Gevorgyan Seminary (1899), studied at Armash Monastery. In 1921 published *The Humble* in Constantinople. The main theme of Oshakan’s prose is the diaspora, Armenian past and present. *Panorama of Western Armenian Literature* remains the irreplaceable encyclopedia.

Hakob Oshakan remained the immortal bridge from Bursa to Aleppo — with his novels, plays, *Panorama*, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Western Armenian literature and the immortality of the diaspora soul.

—

Սիմոն Միսակի Կրկյաշարյանը ծնվել է 1923 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Աթենքում՝ Ադանայից և Հաճընից գաղթած ծնողների ընտանիքում՝ հայ պատմաբան, աղբյուրագետ, թարգմանիչ, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, Հռոմի «Տիբերինա» ակադեմիայի արտասահմանյան անդամ, Հունաստանի Դիմադրության մարտիկ, ով իր կյանքը նվիրել է հին Հայաստանի և հելլենիզմի խորքերի բացահայտմանը՝ դառնալով հունական դասականների հայերեն թարգմանիչներից անգերազանցելին։ 

1944 թվականին ընդունվել Աթենքի Կապոդիստրիասի համալսարան, մասնակցել Դիմադրությանը, խմբագրել «Նոր կյանք» թերթը։ 1947 թվականին հայրենադարձվել Հայաստան, 1950 թվականին ամուսնացել բանաստեղծուհի Արշալույս Մարգարյանի հետ։ 1959 թվականին ավարտել Լենինգրադի համալսարանի ասպիրանտուրան՝ աշակերտելով Հ. Օրբելուն, Վ. Ստրուվեին, Բ. Պիոտրովսկուն։ 1962–1992 թվականներին աշխատել ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտում՝ կրտսերից մինչև գլխավոր գիտաշխատող։ 

Հեղինակել է «Հին Հայաստանի պետական կառուցվածքը» (1980), «Հելլենիստական թագավորների փոխհարաբերությունները Փոքր Ասիայի և Հայաստանի քաղաքների հետ» (1963)։ Թարգմանել է Հոմերոսի «Ոդիսական»-ը (1957), Քսենոփոնի «Անաբասիս»-ը (1970), Հերոդոտոսի «Պատմություն ինը գրքից»-ը (1986), Հովսեփոս Փլավիոսի, Դիոդորոս Սիկիլիացու, Դիոն Կասիոսի գործերը, Կոստաս Վառնալիսի, Միցոս Ալեքսանդրոպուլոսի ժամանակակից գրականությունը։ 

Սիմոն Կրկյաշարյանը մնաց Աթենքից Երևան տանող հին աշխարհի կամուրջը՝ իր թարգմանություններով, գիտական աշխատություններով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ-հունական մշակութային կապերի խորքերով և հին Հայաստանի ճշմարտությամբ։

—

### Русский
Греческий голос древней Армении

Симон Мисакович Кркиашарян родился 7 декабря 1923 года в Афинах в семье беженцев из Аданы и Хаджина — армянский историк, источниковед, переводчик, член-корреспондент НАН РА, доктор исторических наук, профессор, иностранный член Римской академии «Тиберина», боец греческого Сопротивления, посвятивший жизнь раскрытию глубин древней Армении и эллинизма, ставший непревзойдённым переводчиком греческих классиков на армянский.

В 1944 поступил в Афинский университет Каподистрия, участвовал в Сопротивлении, редактировал газету «Новая жизнь». В 1947 репатриировался в Армению, в 1950 женился на поэтессе Аршалуйс Маргарян. В 1959 окончил аспирантуру Ленинградского университета у А. Орбели, В. Струве, Б. Пиотровского. В 1962–1992 работал в Институте истории НАН РА — от младшего до ведущего научного сотрудника.

Автор «Государственного строя древней Армении» (1980), «Отношения эллинистических царей с городами Малой Азии и Армении» (1963). Перевёл «Одиссею» Гомера (1957), «Анабасис» Ксенофонта (1970), «Историю» Геродота (1986), труды Иосифа Флавия, Диодора Сицилийского, Диона Кассия, современных греческих авторов — Костаса Варналиса, Митсоса Александропулоса.

Симон Кркиашарян остался мостом от Афин до Еревана — своими переводами, научными трудами и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армяно-греческих культурных связей и правдой древней Армении.

—

### English
Greek Voice of Ancient Armenia

Simon Misakovich Krkyasharyan was born on December 7, 1923, in Athens to refugee parents from Adana and Hajin — Armenian historian, source scholar, translator, corresponding member of the NAS RA, Doctor of Historical Sciences, professor, foreign member of the Roman “Tiberina” Academy, fighter of the Greek Resistance, who devoted his life to uncovering the depths of ancient Armenia and Hellenism, becoming an unparalleled translator of Greek classics into Armenian.

In 1944 entered Kapodistrian University of Athens, participated in the Resistance, edited *New Life* newspaper. Repatriated to Armenia in 1947, married poetess Arshaluys Margaryan in 1950. Graduated from Leningrad University postgraduate program in 1959 under A. Orbeli, V. Struve, B. Piotrovsky. Worked at the Institute of History of NAS RA from 1962–1992 — from junior to leading researcher.

Authored *State Structure of Ancient Armenia* (1980), *Relations of Hellenistic Kings with Cities of Asia Minor and Armenia* (1963). Translated Homer’s *Odyssey* (1957), Xenophon’s *Anabasis* (1970), Herodotus’s *Histories* (1986), works of Josephus Flavius, Diodorus Siculus, Dio Cassius, modern Greek authors — Kostas Varnalis, Mitsos Alexandropoulos.

Simon Krkyasharyan remained the bridge from Athens to Yerevan — with his translations, scholarly works, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian-Greek cultural ties and the truth of ancient Armenia.

—

### Ελληνικά
Η ελληνική φωνή της αρχαίας Αρμενίας

Ο Σιμόν Μισάκοβιτς Κρκιασάριαν γεννήθηκε στις 7 Δεκεμβρίου 1923 στην Αθήνα σε οικογένεια προσφύγων από την Αδάνα και το Χατζίν — Αρμένιος ιστορικός, πηγολογος, μεταφραστής, αντεπιστέλλον μέλος της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών της Αρμενίας, διδάκτωρ ιστορικών επιστημών, καθηγητής, ξένο μέλος της Ρωμαϊκής Ακαδημίας «Tiberina», αγωνιστής της Ελληνικής Αντίστασης, που αφιέρωσε τη ζωή του στην αποκάλυψη των βάθρων της αρχαίας Αρμενίας και του ελληνισμού, γινόμενος αξεπέραστος μεταφραστής των ελληνικών κλασικών στην αρμενική γλώσσα.

Το 1944 εισήχθη στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, συμμετείχε στην Αντίσταση, διηύθυνε την εφημερίδα «Νέα Ζωή». Το 1947 επαναπατρίστηκε στην Αρμενία, το 1950 παντρεύτηκε την ποιήτρια Αρσαλούις Μαργκαριάν. Το 1959 αποφοίτησε από το μεταπτυχιακό του Πανεπιστημίου του Λένινγκραντ υπό τους Α. Ορμπέλι, Β. Στρούβε, Μπ. Πιοτρόφσκι. Εργάστηκε στο Ινστιτούτο Ιστορίας της ΕΑΕ Αρμενίας από το 1962–1992 — από νεότερο έως κορυφαίο ερευνητή.

Συγγραφέας των έργων «Κρατική δομή της αρχαίας Αρμενίας» (1980), «Σχέσεις των ελληνιστικών βασιλέων με τις πόλεις της Μικράς Ασίας και της Αρμενίας» (1963). Μετέφρασε την «Οδύσσεια» του Ομήρου (1957), τον «Ανάβαση» του Ξενοφώντα (1970), την «Ιστορία» του Ηροδότου (1986), έργα του Ιωσήπου Φλαβίου, Διόδωρου Σικελιώτη, Δίωνα Κασσίου, σύγχρονων Ελλήνων συγγραφέων — Κώστα Βάρναλη, Μήτσου Αλεξανδρόπουλου.

Ο Σιμόν Κρκιασάριαν παρέμεινε η γέφυρα από την Αθήνα στην Ερεβάν — με τις μεταφράσεις, τις επιστημονικές του εργασίες και την απεριόριστη αφοσίωσή του, εμπνέοντας γενιές με τα βάθη των αρμενο-ελληνικών πολιτιστικών δεσμών και την αλήθεια της αρχαίας Αρμενίας.

—