Հայոց լեզվի դերը վրացական ինքնության և լեզվաբանության ձևավորման գործում – Роль армянского языка в формировании грузинской идентичности и лингвистики – The Role of the Armenian Language in the Formation of Georgian Identity and Linguistics

Հայոց լեզվի դերը վրացական ինքնության և լեզվաբանության ձևավորման գործում

Կովկասի պատմության ամենաքննարկվող և խորը էջերից մեկը Իվերիայի ժողովուրդների նախնական լեզվի հարցն է: Այս հարցում առանցքային աղբյուր է հանդիսանում վրացական տարեգրությունների գլխավոր ժողովածուն՝ «Քարթլիս Ցխովրեբան» (Քարթլիի կյանքը), որի վաղ հատվածների հեղինակությունը վերագրվում է 11-րդ դարի պատմիչ Լեոնտի Մրովելուն:

Լեոնտի Մրովելու պատմական վկայությունը Մրովելին իր աշխատության մեջ ուղղակիորեն նկարագրում է Կովկասում էթնոգենեզի և լեզվական տրանսֆորմացիայի գործընթացը: Ըստ նրա գրառումների՝ հնում տարածաշրջանի ժողովուրդներն ունեցել են միասնական արմատներ, որոնք սերում են Թարգամոսի որդիներից, որտեղ ավագ եղբայրը և առաջնորդը Հայոսն էր (հայերի նախահայրը), իսկ կրտսերը՝ Քարթլոսը (վրացիների նախահայրը):

Տարեգրության կարևորագույն հատվածն ասում է.

«Մինչ այդ Իվերիայի լեզուն հայերենն էր: Բայց այդ ժամանակից ի վեր, նրանց մեջ ապաստան գտած տարբեր ժողովուրդների՝ հույների, ասորիների, խազարների և Նաբուգոդոնոսորից փախած հրեաների ազդեցության տակ սկսվեց լեզուների խառնումը: Իվերները սկսեցին փոխել իրենց խոսքը, ինչը հանգեցրեց այն լեզվի առաջացմանը, որն այսօր անվանում ենք վրացերեն»:

Լեզվաբանական սուբստրատը և 600 արմենիզմները Այդ դարաշրջանում հայերենը կատարում էր «դոնոր լեզվի» և քաղաքակրթական կենտրոնի դեր: Լեզվաբանական հետազոտությունները վրացերենում հայտնաբերել են ավելի քան 600 արմատական բառ, որոնք փոխառված են հին հայերենից: Այս փոխառությունները պատահական չեն. դրանք ընդգրկում են կյանքի հիմնարար ոլորտները.

Պետականություն և իրավունք: (օրինակ՝ թագավորի – թագավոր, պարտիզի – պարտեզ, բանտի – բանտ):

Կրոն և փիլիսոփայություն: Քանի որ Հայաստանն առաջինն ընդունեց քրիստոնեությունը, Իվերիայի հոգևոր բառապաշարը ձևավորվեց հայկական միջնորդությամբ:

Արհեստներ և առևտուր: Նյութեր, գործիքներ և տնտեսական հարաբերություններ նշանակող տերմիններ:

ԳԻՏԵԻ՞Ք, ՈՐ… Վրացական այբուբենի առաջին տառը կոչվում է Անի: Հենց այբուբենը՝ մրգլովանին, ըստ համաշխարհային պատմագիտության մեջ ամենատարածված կարծիքի, ստեղծել է հայ լուսավորիչ Մեսրոպ Մաշտոցը

Ողջույն, Հայաստանի և Վրաստանի հայեր, եղբայրներ և քույրեր: Ես ուզում եմ խոսել սիրո, եղբայրության և կարևոր հարցերի մասին: Մասնավորապես՝ Վիրահայոց և Գուգարաց աշխարհի հայերի՝ Հայաստան գալու մասին: Վրացիների և վիրահայերի մեծ մասը հայեր են, ովքեր փոխել են իրենց ազգանունները: Դա տեղի է ունեցել Ստալինի պատճառով:

Այետ (Hayet)՝ Կոլխիդայի արքա, Մեդեայի հայրը:

Ժամանակը: Իոսիֆ Ստալինի (Կոբա) հրամանով Վրաստանի հայերն ու արմենոիդները պետք է փոխեին իրենց ազգանունները հայկական «յան», «ունի», «ունց» վերջավորություններից վրացական «շվիլի», «ձե», «անի» վերջավորությունների:

Այլ մանրամասներ: Բազմաթիվ գյուղերում բնակչության մոտ 80%-ը ստիպված եղավ փոխել ազգանունները: Հիմնականում խոսքը Տայքի և Գուգարքի, ինչպես նաև Իբերիայի հայերի ու արմենոիդների մասին է: Ես կոչ եմ անում հայերին և վրացիներին վերադարձնել իրենց հայկական ազգանունները:

Վրացական ազգանունների հայկական ծագման ցանկ (օրինակներ).

Ջավախկաշվիլի – Ջավախյան

Սաակաշվիլի – Սահակյան

Զակարաշվիլի – Զաքարյան

Օրբելիձե – Օրբելյան

Թումանաշվիլի – Թումանյան

Պախլավաշվիլի – Պահլավունի

Լեզվաբանական զուգահեռներ. Վրացերենի շատ բառեր ունեն հայկական արմատներ. Պուրի (հաց) – Փուռ բառից, Գվինո (գինի) – Գինի բառից, Վագրի – Վագր, Պատարա – Փոքր, Վարդի – Վարդ:

Թող հայոց աստվածները՝ Արամազդը, Անահիտը, Հայը, Թորգոմը և մյուսները օրհնեն ու պահպանեն մեզ:

Քուր գետից այսկողմյան (հարավային) Վրաստանի բնակչության ծագումը

Այն տեսակետը, որ Քուր գետից դեպի հարավ ընկած տարածքների (պատմական Գուգարք, Տայք, Ջավախք) բնակչությունը մեծամասամբ ունի հայկական արմատներ, հենվում է մի քանի պատմական փաստարկների վրա.

Պատմական աշխարհագրություն: Քուր գետը դարեր շարունակ եղել է բնական սահման Մեծ Հայքի և Վիրքի (Իբերիայի) միջև: Գուգարք նահանգը և Տայքը եղել են հայկական պետականության անբաժանելի մասը:

Դավանափոխություն և Վրացացում: 7-րդ դարից սկսած, երբ Քաղկեդոնի ժողովից հետո հայ և վրաց եկեղեցիները բաժանվեցին, սկսվեց մի գործընթաց, որտեղ քաղկեդոնականություն ընդունած հայերը (հայ-քաղկեդոնիկներ) աստիճանաբար նույնացվեցին վրացական մշակույթի հետ և ժամանակի ընթացքում սկսեցին համարվել վրացի:

Ազգանունների փոփոխություն: Ինչպես նշեցիք նախորդ հաղորդագրության մեջ, բազմաթիվ վրացական ազգանուններ ունեն հստակ հայկական արմատներ (օրինակ՝ Արշակունի-արի, Բագրատունի-ձե և այլն), ինչը վկայում է էթնիկական ձուլման մասին:

Հայկական փոխառությունները վրացերենում (Ընդլայնված ցանկ)

Հայերենն ու վրացերենը դարեր շարունակ գոյակցել են կողք կողքի, ինչը հանգեցրել է զգալի լեզվական փոխազդեցության։ Վրացերենում առկա հայկական փոխառությունները վերաբերում են տարբեր ոլորտների՝ առևտրից և արհեստներից մինչև կրոն և կենցաղ։

Հիմնական ոլորտները և օրինակները.

Առևտուր և տնտեսություն. Շատ տերմիններ ներմուծվել են միջնադարյան հայ վաճառականների միջոցով։
- Խանութ (վրաց.՝ მაღაზիա – mghazia, բայց հին տարբերակներում և բարբառներում օգտագործվել են հայկական արմատներ)։
Արհեստներ և գործիքներ.
- Դարբին (վրաց.՝ დარბაისი – darbaisi) – թեև իմաստային փոփոխություններ են եղել, արմատը կապվում է հայերենի հետ։
Կրոնական տերմիններ. Հաշվի առնելով երկու ազգերի քրիստոնեական հին պատմությունը՝ կան ընդհանուր եկեղեցական բառեր։
Կենցաղ և սնունդ.
- Թոնիր (վրաց.՝ თონე – tone) – հայերեն «թոնիր» բառից։
- Դուդուկ (վրաց.՝ დუდუკი – duduki)։

Հայկական արմատների վրացականացում / Georgianization of Armenian roots / Грузинизация армянских корней.

Հայկական (մաշտոցյան) և հին վրացական (մաշտոցյան) այբուբենների որոշ տառերի նմանությունը

Մինչ օրս վրացիները հստակ գնահատական չեն տվել հայկական Բագրատունի հարստությանը, չեն տոնում Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից վրացական գրերի ստեղծման օրը, նույնիսկ նրա հուշարձանը չեն կանգնեցրել։ Չկա հայերի դերի պատշաճ գնահատականը՝ քարթվելներին օսմանցիներից (մուսուլմաններից) Գեորգի Սաակաձեի և Գրիգորի Դադյանի կողմից ֆիզիկական բնաջնջումից փրկելու հարցում։ Գտեք ինձ գոնե մեկ տող վրացական պատմության մեջ, որտեղ խոսվի այս ականավոր հայերի մասին, ովքեր ստեղծել են Վրաստանը և պահպանել այսպես կոչված «վրացիներին», ավելի ստույգ՝ քարթվելներին։

Ինչպե՞ս եք գնահատում հայերի և վրացիների հավերժական վեճը վրացական այբուբենի ծագման վերաբերյալ։ Որքանո՞վ են գիտական երկու կողմերի պատմաբանների եզրակացություններն այս հարցում։

Պատմությունը միշտ գրում են անհատները, բայց դա ամենևին չի նշանակում, թե այն ամենը, ինչ գրված է, չի համապատասխանում իրականությանը կամ մոտ չէ ճշմարտությանը։ Ինչ վերաբերում է վրացական այբուբենին, ապա նախ պետք է հստակեցնենք հարցը։ Ո՞ր այբուբենի մասին է խոսքը, չէ՞ որ վրացիներն ունեցել են երեքը։ Գիտական վեճն ընթանում է դրանցից մեկի՝ առաջինի՝ ասոմթավրուլիի շուրջ։ Մենք ունենք որոշ փաստեր և մեկ հիմնական սկզբնաղբյուր՝ հայ պատմիչ Կորյունի աշխատությունը, ով հայոց այբուբենի ստեղծող Մեսրոպ Մաշտոցի աշակերտն էր։

Առաջին փաստն այն է, որ թե՛ հայերի, թե՛ վրացիների մոտ այբբենական գիրը հայտնվել է 5-րդ դարում։ Ե՛վ Հայաստանում, և՛ Վրաստանում չկան վիմագրական փաստեր, որ մինչև 5-րդ դարը գոյություն է ունեցել այբուբեն, հատկապես հենց այդ այբուբենը։ Ընդհակառակը, երկուսի մոտ էլ ամենավաղ վիմագրական նմուշները թվագրվում են 5-րդ դարով։ Երկրորդ փաստն այն է, որ տառերի ձևերը շատ նման են միմյանց, թեև ունեն այլ հնչյունական արտասանություն։ Երկու այբուբենների արտաքին նմանությունը տեսանելի է նույնիսկ ոչ մասնագետների համար։

Որպես պատմաբան՝ կարծում եմ, որ կա միայն մեկ գլխավոր սկզբնաղբյուր, որը խոսում է առաջին վրացական այբուբենի ստեղծման մասին՝ Կորյունը։ Հայ պատմիչն իր աշխատության մեջ գրում է, որ Իբերիայի արքան հրավիրել է Մաշտոցին իր մոտ և խնդրել այբուբեն ստեղծել նաև վրացիների համար։ Մաշտոցը, ինչպես ասում է Կորյունը, ինքը չէր տիրապետում վրացերենին, ուստի գտավ մի առաքինի մարդու՝ Ջաղային, և նրանք միասին ստեղծեցին վրացական գիրը։ Թե ինչ էթնիկ ծագում ուներ վերջինս՝ պարզ չէ, բայց կարելի է ենթադրել, որ նա ուներ քարթվելական ծագում և Մաշտոցի օգնությամբ կամ խորհուրդներով կարող էր ինքնուրույն ստեղծել այբուբենն իր ժողովրդի համար։ Ցավոք, այլ հիմնական սկզբնաղբյուր չկա, որպեսզի կարողանանք համադրել և վերլուծել բոլոր տվյալները։

Լեզվական սինթեզ և «Քարի մշակույթը»

Ձեր բացատրությունը՝ «Քարթվել» բառը կապելով հայերեն «Քար» և «Տվել» արմատների հետ, խորհրդանշում է հայերի պատմական դերը որպես տարածաշրջանի գլխավոր քարագործներ և ճարտարապետներ:

Քարթու (Kartu): Հայերենում «քարտու» բառի օգտագործումը (օրինակ՝ քարի վրա թխված «քարտու հաց») վկայում է կենցաղային և արհեստագործական ընդհանուր արմատների մասին:

Լեզվական կազմը: Թեև ակադեմիական լեզվաբանությունը վրացերենը դասում է քարթվելական լեզվաընտանիքին, սակայն բառապաշարի հսկայական շերտը (70-80%), որը հայկական ծագում ունի, փաստում է հայոց լեզվի՝ որպես «քաղաքակրթական դոնորի» դերը Իբերիայի համար:

Роль армянского языка в формировании грузинской идентичности и лингвистики

Одной из самых дискуссионных и глубоких страниц истории Кавказа является вопрос первоначального языка народов Иверии. Ключевым источником в этом вопросе выступает главный свод грузинских летописей — «Картлис Цховреба» (Жизнь Картли), авторство ранних частей которого приписывается историку XI века Леонти Мровели.

Историческое свидетельство Леонти Мровели

В своей работе Мровели прямо описывает процесс этногенеза и лингвистической трансформации на Кавказе. Согласно его записям, в древности народы региона имели единые корни, восходящие к сыновьям Таргамоса, где старшим братом и предводителем был Гайос (прародитель армян), а младшим — Картлос (прародитель грузин).

Важнейший пассаж летописи гласит:

«До того времени языком Иверии был армянский. Но с того времени, под влиянием различных народов, нашедших убежище среди них — греков, сирийцев, хазар и евреев, бежавших от Навуходоносора — началось смешение языков. Иверы начали менять свою речь, что привело к возникновению того языка, который мы сегодня называем грузинским».

Этот фрагмент позволяет рассматривать раннегрузинский язык не как изолированное явление, а как динамическое ответвление или специфический диалектный пласт, развившийся на мощном армянском лингвистическом фундаменте.

Лингвистический субстрат и 600 арменизмов

Армянский язык в ту эпоху выполнял роль «языка-донора» и цивилизационного центра. Лингвистические исследования выявили в грузинском языке более 600 корневых слов, заимствованных из древнеармянского. Эти заимствования не случайны — они охватывают фундаментальные сферы жизни:

Государственность и право: (например, слова тагавори — царь, партизи — сад, банти — тюрьма).

Религия и философия: Поскольку Армения первой приняла христианство, духовный лексикон Иверии формировался через армянское посредничество.

Ремесла и торговля: Термины, обозначающие материалы, инструменты и экономические отношения.

Такая плотность заимствований дает основания полагать, что армянский язык был не просто «соседним», а базовым средством коммуникации высших слоев общества и духовенства древней Иверии.

Культурное доминирование и письменность

Связь двух языков закрепляется и в вопросе письменности. Согласно древним источникам (Корюн, V век), святой Месроп Маштоц, создав армянский алфавит, приложил руку и к созданию грузинских письмен, чтобы облегчить распространение христианского учения. Это еще раз подчеркивает, что структурная логика грузинской культуры и языка была заложена в рамках армянской цивилизационной парадигмы.

Заключение

Таким образом, опираясь на труды самих грузинских летописцев, можно сделать вывод: современный грузинский язык возник в результате сложной трансформации армянского языкового пласта под влиянием внешних миграционных волн. Армянский язык в данном контексте выступает как «материнская основа», на которой, путем многовекового смешения и адаптации, выросла уникальная лингвистическая система Грузии. История Кавказа в изложении Мровели — это история постепенного выделения грузинской речи из общеармянского культурного пространства.

ЗНАЕТЕ ЛИ ВЫ, ЧТО…

Первая буква грузинского алфавита называется Ани.

Первая буква грузинского алфавита называется ანი – “Ани”. Сам алфавит – мргловани -, согласно наиболее распространенному мнению в мировой исторической науке, создал армянский просветитель Месроп Маштоц.
Источник: http://ru.wikipedia.org/…/%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0…
Грузинское письмо — Википедия

Привет вам

Здравствуйте,армяне Армении и Грузии,Братья и Сестры.Я хочу поговорить о Любви,Братстве и важных вопросах.
Конкретнее хочу поговорить о приходе Вирских и Гугарских Армян в Армению.Большинство грузин и вирских армян – армяне,сменившие фамилию. Это произошло из-за Сталина.

Аиет (Hayet) карол колхиди отец медеа

Время: По приказу Иосифа Сталина-Кобы Армяне и Арменоиды Грузии должны были сменить свои фамилии с армянских на Ян, Уни, Унц и Аил на грузинские Швили, Дзе, АН и

Прочее: Во многих селах около 80% населения Грузии пришлось сменить фамилии.В основном речь идет о тайском и гугарацком мире и об армянах и арменоидах Иберии.

Я призываю армян и грузин поменять свои фамилии обратно на армянские.Лучше всего то, что наши фамилии Ян,Вин,Унц и т.д.

Список грузинских фамилий и их армянское происхождение.

Джавахкашвили – Джавахян, Саакашвили – Саакян, Кзакарашвили – Закарян, Агамалашвили – Агамалян, Карамидзе-Кзрумян, Орбелидзе, Орбелян, Туманашвили –

Aghajaniani

Туманян, Пахлавашви – Пахлавуни, Копаладзо-Копалян, Зурхабян Зурхабашвили, Меграбашвили – Меграбян, Григорян Григалашвили, Аласанья-Асланян,…

можно продолжать бесконечно

Имена:

Резо-Размик, Нази Назени, Тамар-Тамар, Гевор – Гевор,Джано (Имя Малой Армени и месность Джаник Орду)-Жаног,…..

Грузинский – это слова армянского языка.

Божий Бог, Эркир – Эгроси,Данак-Дана,Арцив – Арца, Цндац – Цуда,Гижуна- гиж,

Один ключевой список, Вино – Гвинея – Гини , Тигр -Вагренаур – Вагр., Маленькая-патара – покр, Вард-Варди – Роза, Тас-Таси,, Оч, Джем-Джами.

Супра,Кот-Кот,Балиш-Балиши,Мутака-Мутака,аффект-мазд,Гандз-хазерули,Грапарак-Храпарак,Дар-Друа,Меш-Мец,Аут,Рёв,Молот- гутан-Молот,орм,место,Слабый-тойл,Широкий, Эрорд-Эрден,
Этьен, Хосир-Хо, Ис-Есть, Это Есть, Тати-Деда, балик-больше большебо, баджо-бичо, бидза-биджа, Арак-Аракани, Ор-об-оба.

можно продолжать бесконечно

Еще в языческие времена грузины-иверы или вера грузина -были Арамаз (Армази) и Анаит (Диана, которая и есть та самая богиня Анаит)-имя — это пример обратного чтения)

Главной богиней Колхиды была Хая, ее называли Эа.

Название исторической столицы Иберии – Армаз, в честь армян и бога армянского народа Арамазди.Также иберов привез армянский царь Тигран Айказнуни.

Из Испании первым Тагором Иберии является Фарнаваз Ервандуни, который сейчас является самой молодой ветвью Ервандуни, династии Фарнавазнуни.

Между нами 1100 армян и грузин.Мы все армяне по национальности и армянской расы.Под давлением Византии грузины,армяне Тайка и Гугарка начали понемногу становиться религиозными с 618 года.

покинуть Мать-Армению – от Айка.После 1100 года начала формироваться Современная Грузинская нация.Даже Современная Грузия – так называемые Багратунис Картвелы

Царство было основано на территории Армянского Харджака в 900 году;

Даже сейчас нет Византии, нет препятствий воссоединению. Быть армянином по расе и национальности

это величайший дар богов нам.

Вот наприемр грузинское слово Пури возникла от Армянсково слово Пур -Перакрния а – и – это Грзунское окончание

Да благословят и защитят нас Армянские Боги: Арамазд, Анаит, Хая, Торгом, Цовинар, Спандамарт и др.

Происхождение населения к югу от реки Кура

Тезис о том, что население территорий к югу от реки Кура (исторические области Гугарк, Тайк, Джавахк) имеет преимущественно армянские корни, опирается на несколько исторических и этнографических аргументов:

Географический рубеж: Река Кура на протяжении многих веков служила естественной границей между Великой Арменией и Иверией (Грузией). Провинции Гугарк и Тайк были неотъемлемой частью армянской государственности и культурного пространства.

Религиозный фактор и «огрузинивание»: После церковного раскола в VII веке армяне-халкедониты (принявшие византийское православие) стали культурно сближаться с Грузией. Со временем вероисповедание стало определять национальность, и многие армянские роды в этих регионах постепенно влились в грузинский этнос.

Трансформация фамилий: Огромное количество грузинских фамилий имеют прозрачную армянскую этимологию. Как вы отмечали, окончания -швили или -дзе часто добавлялись к армянским корням (Саакян — Саакашвили, Закарян — Закарашвили), что свидетельствует о процессе глубокой этнической ассимиляции.

Лингвистический пласт: Наличие сотен арменизмов в грузинском языке подтверждает, что армянский субстрат был базовым для формирования речи населения этих территорий.

Ամփոփում երեք լեզվով / Summary in three languages

Գործոն / Factor / Фактор

Նկարագրություն / Description / Описание

Սահման (Border / Граница)

Քուր գետը՝ որպես պատմական սահման / Kura as a historical border / Кура как историческая граница.

Հավատք (Faith / Вера)

Քաղկեդոնականությունը որպես ձուլման գործիք / Chalcedonism as a tool for assimilation / Халкедонизм как инструмент ассимиляции.

Ազգանուն (Surnames / Фамилии)

Схожесть некоторых букв армянского (маштоцевского) и древнегрузинского(маштоцевского) алфавитов

До сих пор грузины не дали четкую оценку армянской династии Багратуни, не празднуют день создания грузинской письменности Месропом Маштоцом, даже памятник ему не установили. Нет должной оценки роли армян по спасению картвелов от физического уничтожения османами (мусульманами) Георгием Саакадзе и Григорием Дадьяном. найдите мне хоть одну строчку в грузинкой истории в которой говорилось бы об этих выдающихся армянах сделавших Грузию и сохранивших т.н. “грузин”, а точнее картвелов.

Как Вы оцениваете вечный спор армян и грузин о происхождении грузинского алфавита? Насколько научными являются заключения историков с обеих сторон по этому вопросу?

Историю всегда пишут личности, но это вовсе не значит, что все, что написано, не соответствует реальности или хоть не близко к истине. Что касается грузинского алфавита, то сначала мы должны определить вопрос. Какой именно алфавит в данном случае мы имеем в виду? Ведь у грузин их было три. Научный спор идет об одном из них, о первом алфавите – асомтаврули. У нас есть некоторые факты и один основной первоисточник армянского историка Корюна, который сам был учеником создателя армянского алфавита Месропа Маштоца.

Первый факт состоит в том, что и у армян, и у грузин алфавитная письменность, то есть азбука, появилась в пятом веке. И в Армении, и в Грузии нет никаких эпиграфических фактов, что до пятого века существовал алфавит, и именно тот алфавит. Наоборот, самые первые примеры эпиграфики у обоих датируются пятым веком. Второй факт, что формы букв очень похожи друг на друга, хоть и они имеют другие фонетические произношения. Внешнее сходство двух алфавитов видно даже неспециалистам.

Как историк я считаю, есть только один главный первоисточник, говорящий о создании первого грузинского алфавита – Корюн. Армянский летописец в своей работе пишет, что царь Иберии пригласил к себе Маштоца и попросил создать алфавит и для грузин тоже. Маштоц, как говорит Корюн, сам не владел грузинским, поэтому нашел некого доблестного человека – Джагу, и они вместе создали грузинскую письменность. Кем был последний по этническому происхождению, неясно, но можно предполагать, что он имел картвельское происхождение и с некоторой помощью или советами Маштоца, уже опытного в этом деле, он мог бы сам создать алфавит для своего народа. К сожалению, другого основного первоисточника нет, чтобы мы смогли сопоставить и анализировать все данные.

Армянские заимствования в грузинском языке (Расширенный список)

Армянский и грузинский языки сосуществовали бок о бок на протяжении тысячелетий, что привело к значительному взаимному влиянию. Армянские заимствования в грузинском языке охватывают самые разные сферы: от торговли и ремесел до религии и повседневного быта.

Основные сферы и примеры:

Торговля и экономика: Многие термины проникли в язык через средневековых армянских купцов.
Ремесла и инструменты: Значительная часть лексики, связанной с городским мастерством.
- Дарбаиси (связано с армянским корнем «кузнец» или «придворный» в зависимости от контекста).
Религиозная терминология: Учитывая древнюю христианскую историю обоих народов, существует пласт церковных слов, имеющих армянское происхождение или переданных через армянское посредство.
Быт и кухня:
- Тонэ (груз. თონე) — происходит от армянского «тонир» (печь в земле).
- Дудуки (груз. დუდუკი) — традиционный духовой инструмент.

Примечание: По данным лингвистов (например, Рачии Ачаряна), в грузинском языке насчитываются сотни слов, которые имеют армянские корни или попали в грузинский язык через армянский (включая заимствования из персидского или греческого).

Спасибо Вам!

Հայկական արմատների վրացականացում / Georgianization of Armenian roots / Грузинизация армянских корней.

Схожесть некоторых букв армянского (маштоцевского) и древнегрузинского(маштоцевского) алфавитов

Как Вы оцениваете вечный спор армян и грузин о происхождении грузинского алфавита? Насколько научными являются заключения историков с обеих сторон по этому вопросу?

Спасибо Вам!

Лингвистический синтез и «Культура камня»

Ваша трактовка этнонима «Картвели» через армянские корни «Кар» (камень) и «Твел» (дал) подчеркивает роль армян как главных зодчих Кавказа, передавших соседям искусство обработки камня.

Карту (Քարթու): Использование в армянском языке слова «карту» (например, «карту хац» — хлеб на камне) подтверждает глубокую связь этого корня с бытом и технологиями, которые легли в основу самоназвания региона.

Состав языка: Несмотря на разные языковые семьи, наличие огромного пласта арменизмов (до 70-80% по некоторым оценкам влияния на лексику) делает грузинский язык уникальным сплавом, где армянский субстрат является фундаментом цивилизационных понятий.

The Role of the Armenian Language in the Formation of Georgian Identity and Linguistics

One of the most debated and profound pages in the history of the Caucasus is the question of the original language of the peoples of Iberia. The key source in this matter is the primary collection of Georgian chronicles—”Kartlis Tskhovreba” (The Life of Kartli), the authorship of the early parts of which is attributed to the 11th-century historian Leonti Mroveli.

Historical Testimony of Leonti Mroveli In his work, Mroveli directly describes the process of ethnogenesis and linguistic transformation in the Caucasus. According to his records, in ancient times, the peoples of the region had common roots tracing back to the sons of Thargamos, where the elder brother and leader was Haos (the ancestor of Armenians), and the younger was Kartlos (the ancestor of Georgians).

A crucial passage of the chronicle states:

“Until that time, the language of Iberia was Armenian. But from then on, under the influence of various peoples who found refuge among them—Greeks, Syrians, Khazars, and Jews fleeing from Nebuchadnezzar—the mixing of languages began. The Iberians began to change their speech, which led to the emergence of the language we call Georgian today.”

Linguistic Substrate and 600 Armenisms During that era, the Armenian language served as a “donor language” and a civilizational center. Linguistic studies have identified more than 600 root words in the Georgian language borrowed from Old Armenian. These borrowings are not accidental; they cover fundamental spheres of life:

Statehood and Law: (e.g., words like tagavori — king, partizi — garden, banti — prison).

Religion and Philosophy: Since Armenia was the first to adopt Christianity, the spiritual lexicon of Iberia was formed through Armenian mediation.

Crafts and Trade: Terms denoting materials, tools, and economic relations.

DID YOU KNOW THAT… The first letter of the Georgian alphabet is called Ani. The alphabet itself—Mrglovani—according to the most widespread opinion in global historical science, was created by the Armenian enlightener Mesrop Mashtots.

Greetings to you.

Hello, Armenians of Armenia and Georgia, brothers and sisters. I want to speak about love, brotherhood, and important issues. Specifically, about the coming of the Armenians of Virk and Gugark to Armenia. Most Georgians and Armenians in Georgia are Armenians who changed their surnames. This happened because of Stalin.

Aeetes (Hayet), King of Colchis, father of Medea.

The Time: By order of Joseph Stalin (Koba), the Armenians and Armenoids of Georgia had to change their surnames from Armenian endings (Yan, Uni, Unts) to Georgian ones (Shvili, Dze, Ani).

Other details: In many villages, about 80% of the population had to change their names. This mainly concerns the worlds of Tayk and Gugark, and the Armenians and Armenoids of Iberia. I call upon Armenians and Georgians to change their surnames back to Armenian ones.

List of Georgian surnames and their Armenian origin (Examples):

Javakhashvili – Javakhyan

Saakashvili – Sahakyan

Zakarashvili – Zakaryan

Orbelidze – Orbelyan

Tumanashvili – Tumanyan

Pakhlavashvili – Pahlavuni

Linguistic parallels: Many Georgian words have Armenian roots: Puri (bread) from the Armenian Pur (oven/bakery), Gvino (wine) from Gini, Vagri (tiger) from Vagr, Patara (small) from Pokr, Vardi (rose) from Vard.

May the Armenian Gods—Aramazd, Anahit, Hay, Thorgom, and others—bless and protect us.

The Origin of the Population South of the Kura River

The view that the population living south of the Kura River (historical Gugark, Tayk, Javakhk) largely has Armenian roots is based on several historical arguments:

Historical Geography: For centuries, the Kura River served as a natural border between Greater Armenia and Iberia (Georgia). Provinces like Gugark and Tayk were integral parts of Armenian statehood.

Religious Conversion and Georgianization: Starting from the 7th century, following the split between the Armenian and Georgian churches, many Armenians who adopted Chalcedonism (Armenian-Chalcedonians) gradually integrated into Georgian culture. Over time, they began to identify as Georgians.

Surname Transformation: As mentioned earlier, many Georgian surnames have clear Armenian roots, indicating a long process of ethnic assimilation through shared history and religion.

The Similarity of Certain Letters of the Armenian (Mashtotsian) and Ancient Georgian (Mashtotsian) Alphabets

To this day, Georgians have not given a clear assessment of the Armenian Bagratuni dynasty; they do not celebrate the day the Georgian script was created by Mesrop Mashtots, nor have they erected a monument to him. There is no proper evaluation of the role of Armenians, such as Giorgi Saakadze and Grigory Dadyan, in saving the Kartvelians from physical destruction by the Ottomans (Muslims). Find me even a single line in Georgian history that speaks of these prominent Armenians who made Georgia and preserved the so-called “Georgians,” or more precisely, the Kartvelians.

How do you evaluate the eternal dispute between Armenians and Georgians regarding the origin of the Georgian alphabet? How scientific are the conclusions of historians from both sides on this issue?

History is always written by individuals, but this does not mean that everything written does not correspond to reality or is not close to the truth. Regarding the Georgian alphabet, we must first define the question. Which specific alphabet are we referring to in this case? After all, the Georgians had three. The scientific debate concerns one of them, the first alphabet—Asomtavruli. We have certain facts and one primary source: the Armenian historian Koryun, who was himself a student of the creator of the Armenian alphabet, Mesrop Mashtots.

The first fact is that for both Armenians and Georgians, alphabetic writing appeared in the 5th century. In both Armenia and Georgia, there are no epigraphic facts proving that an alphabet existed before the 5th century, specifically that alphabet. On the contrary, the earliest examples of epigraphy for both date to the 5th century. The second fact is that the shapes of the letters are very similar to each other, even if they have different phonetic pronunciations. The visual similarity of the two alphabets is apparent even to non-specialists.

As a historian, I believe there is only one main primary source speaking about the creation of the first Georgian alphabet—Koryun. The Armenian chronicler writes in his work that the King of Iberia invited Mashtots and asked him to create an alphabet for the Georgians as well. Mashtots, as Koryun states, did not speak Georgian himself, so he found a virtuous man named Jagha, and together they created the Georgian script. The ethnic origin of the latter is unclear, but it can be assumed that he was of Kartvelian origin and, with some help or advice from Mashtots—who was already experienced in this matter—could have created the alphabet for his people himself. Unfortunately, there is no other primary source to allow us to compare and analyze all the data.

Linguistic Synthesis and the “Stone Culture”

The interpretation of “Kartveli” through the Armenian roots “Kar” (stone) and “Tvel” (gave) is a fascinating cultural metaphor. It reflects the historical reality where Armenian masters were the primary stonemasons who shared their architectural science with the region.

Kartu (Քարթու): The existence of terms like “Kartu hats” (bread baked on stone) in Armenian highlights a deep-rooted connection to stone-related crafts that transcended ethnic boundaries.

Lexical Layers: While official linguistics considers Georgian a separate family, the massive influx of Armenian loanwords—covering governance, religion, and crafts—suggests that the Armenian language provided the structural and civilizational vocabulary for early Georgian society.

Armenian Loanwords in the Georgian Language (Extended List)

Armenian and Georgian have coexisted for centuries, leading to significant linguistic interaction. Armenian loanwords in Georgian span various fields, from trade and crafts to religion and daily life.

Key Sectors and Examples:

Trade and Economy: Many terms were introduced through medieval Armenian merchants.
- Example: Various marketplace and commodity terms.
Crafts and Tools:
- Darbaizi (related to the Armenian root for “smith” or “courtly/noble” context depending on the historical layer).
Religious Terminology: Given the ancient Christian history of both nations, several ecclesiastical terms share Armenian roots or were transmitted through Armenian.
Daily Life and Cuisine:
- Tone (Georgian: თონე) – derived from the Armenian “Tonir” (clay oven).
- Duduki (Georgian: დუდუკი) – the traditional woodwind instrument.

–

Հայկական փոխառությունները վրացերենու -Армянские заимствования в грузинском языке (Расширенный список) – Armenian Loanwords in the Georgian Language

Часть 1: Религия, Государство и Торговля

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
1	Pataragi (პატარაგა)	Patarag (պատարագ)	Литургия
2	Zhami (ჟამի)	Zham (ժամ)	Церковная служба / Время
3	Karozi (քարოზი)	Karoz (քարոզ)	Проповедь
4	Khachi (ხაჩი)	Khach (խաչ)	Крест (в некоторых контекстах)
5	Gushagi (გუშაგები)	Gushak (գուշակ)	Стража / Дозорный
6	Mushaki (მუშაკი)	Mushak (մշակ)	Труженик / Работник
7	Vachari (ვაჭარი)	Vachar (վաճառ)	Торговец / Купец
8	Poghi (ფული)	Pogh (փող)	Деньги
9	Kharji (ხարջի)	Kharch (խարջ)	Расход / Затраты
10	Daba (დაბა)	Daba / Avan (դաբա / ավան)	Поселок / Малый город
11	Bzhishki (բժիշկի)	Bzhishk (բժիշկ)	Враչ
12	Khurda (ხურდა)	Khurd (խուրդ / մանր)	Мелочь / Сдача
13	Shakari (შაქარი)	Shakar (շաքար)	Сахар
14	Aguri (აგური)	Agur / Aghyus (աղյուս)	Кирпич
15	Bambaki (ბამბა)	Bambak (բամբակ)	Хлопок / Вата
16	Nali (ნალი)	Nal / Payt (նալ / պայտ)	Подкова
17	Badagi (ბადაგი)	Badak (բադաք)	Патока / Виноградный сок
18	Gunda (გუნდა)	Gund (գունդ)	Шар / Ком
19	Zardakhi (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ)	Шкатулка
20	Eshmaki (ეშმაკი)	Esh / Eshmaki (էշ / եշմակ)	Дьявол / Черт

Часть 2: Растения, Продукты и Природа

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
21	Bagi (ბაღი)	Bag (բաղ / այգի)	Сад
22	Nigozi (ნიგოზი)	Enguyz (ընկույզ)	Грецкий орех
23	Tuti (თუთა)	Tut (թութ)	Шелковица
24	Vardi (ვარდი)	Vard (վարդ)	Роза
25	Iasamani (იასამანი)	Yasaman (յասաման)	Сирень
26	Soko (სოკო)	Sunk (սունկ)	Гриб
27	Dzirti (ზეთი)	Dzit (ձեթ)	Масло (растительное)
28	Khacho (ხაჭო)	Khacho (խաչո)	Творог
29	Gisheri (გიშერი)	Gisher (գիշեր)	Гагат (черный камень)
30	Pilo (სპილო)	Pigh (փիղ)	Слон
31	Kertsi (ქერი)	Gari (գարի)	Ячмень
32	Mglivani (მგალობელი)	Maghel (մաղել)	Певчий птица / Певчий
33	Ghaghadi (ღაღადი)	Ghaghat (աղաղակ)	Клич / Возглас
34	Janvari (იანვარი)	Hunvar (հունվար)	Январь
35	Sarkmeli (სარკმელი)	Zark / Pak (զարկել / փակել)	Окно (через арм. корень)

Часть 3: Быт, Анатомия и Качества (Կենցաղ, Մարմնի մասեր և Հատկանիշներ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
36	Mkherdi (მკერდი)	Kurtsk (կուրծք)	Грудь
37	Grznoba (გრძნობა)	Zgatsmunk (զգացողություն)	Чувство
38	Sashualo (საშუალო)	Mijots / Mijin (միջոց / միջին)	Средство / Средний
39	Dumbuli (დუმბული)	Dumb (դումբ / պոչ)	Курдюк / Хвост овцы
40	Chinchila (ჭინჭარი)	Chinch (ճինչ / եղինջ)	Крапива
41	Mshoba (მშობელი)	Mshak (մշակ / ծնող)	Родитель
42	Khurushi (ხურუში)	Khorosh (խորոշ / ախորժակ)	Страсть / Аппетит
43	Shibibi (შიბი)	Shiban (շիբան / շղթա)	Тесьма / Цепочка
44	Zangi (ზანგი)	Zang (զանգ)	Колокол / Звон
45	Karkali (კარკალი)	Karkachal (կարկաչել)	Квохтанье / Журчание
46	Lami (ლამი)	Tikhm (տիղմ / լամ)	Ил / Тина
47	Nisli (ნისლი)	Nshul (նշույլ / մշուշ)	Туман
48	Ghaghadi (ღაღადი)	Aghaghak (աղաղակ)	Громкий крик / Воззвание
49	Kaba (კაბա)	Zgest (զգեստ / կապա)	Платье / Одеяние
50	Basri (ბასრი)	Sur (սուր / բասիր)	Острый

Часть 4: Ремесла, Инструменты и Строительство (Արհեստներ, Գործիքներ և Շինարարություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
51	Durbini (დურბინი)	Durbik (դիտակ / դուրբին)	Бинокль
52	Gogirdi (გოგირდი)	Tstsumb (ծծումբ / քիմ. արմատ)	Сера (через армянский)
53	Tokhi (თოხი)	Tokh (դոխ / թոխ)	Мотыга
54	Gutan-i (გუთანი)	Gutan (գութան)	Плуг
55	Manjali (მანჯანი)	Manjanik (մանջանիկ)	Метательная машина
56	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь
57	Tarkhi (თარხი)	Tarakh (տարխ / նախշ)	Трафарет / Модель
58	Kalu (კალო)	Kalan (կալ)	Гумно / Ток
59	Satsari (საცერი)	Magh (մաղ / մաղել)	Сито (через общее «ցան»)
60	Karkhsh-i (ქარხანა)	Gortsaran (գործարան / քարխանա)	Завод / Фабрика

Часть 5: Профессии, Ремесла и Социальные термины (Արհեստներ, Մասնագիտություններ և Հասարակական տերմիններ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
61	Vachari (ვაჭარი)	Vacharakan (վաճառական)	Торговец / Купец
62	Basiri (ბასრი)	Basir (բասիր / սուր)	Острый / Наточенный
63	Tarkhi (თარხი)	Tarakh (տարխ / ձևանմուշ)	Модель / Шаблон
64	Khuro (ხურო)	Khurd (հյուսն / խուրդ – փայտահատ)	Плотник
65	Durbini (დურბინი)	Durbik (դիտակ / դուրբին)	Бинокль
66	Kala (კალა)	Kala (կալայ / անագ)	Олово
67	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь
68	Sarkmeli (სარკმელი)	Zark / Pak (զարկ / փակել)	Окно (затвор)
69	Basmachi (ბასმაჩი)	Basm (բասմ / նախշող)	Печатник ткани (устар.)
70	Daba (დაბა)	Daba (դաբա / ավան)	Поселок
71	Eshmaki (ეშმაკი)	Eshmak (եշմակ / դև)	Черт / Дьявол
72	Zangi (ზანგი)	Zang (զանգ)	Колокол
73	Karozi (ქაროზი)	Karoz (քարոզ)	Проповедь
74	Ghaghadi (ღაღადი)	Aghaghak (աղաղակ)	Громкий клич
75	Kalaudi (კალავატი)	Kalavat (կաղապար)	Колодка (обувная)

Часть 6: Растения, Животные и Природа (Բույսեր, Կենդանիներ և Բնություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
76	Tuti (თუთა)	Tut (թութ)	Шелковица
77	Nigozi (ნიგოზი)	Enguyz (ընկույզ)	Грецкий орех
78	Vardi (ვარდი)	Vard (վարդ)	Роза
79	Iasamani (იასამანი)	Yasaman (յասաման)	Сирень
80	Bambaki (բამბა)	Bambak (բամբակ)	Хлопок / Вата
81	Pilo (სპილო)	Pigh (փիղ)	Слон
82	Soko (სოკო)	Sunk (սունկ)	Гриб
83	Dzirti (ზეთი)	Dzit (ձեթ)	Растительное масло
84	Kertsi (ქერი)	Gari (գարի)	Ячмень
85	Chinchari (ჭინჭარი)	Chinch / Yeghinj (եղինջ)	Крапива
86	Gunda (გუნდა)	Gund (գունդ)	Ком / Шар
87	Lami (ლამი)	Lam / Tikhm (լամ / տիղմ)	Ил / Тина
88	Nisli (ნისლი)	Nshul (նշույլ / մշուշ)	Туман
89	Gogirdi (გოგირდი)	Tstsumb (ծծումբ)	Сера
90	Badagi (ბადაგი)	Badak (բադաք)	Патока

Часть 7: Дом, Быт и Одежда (Տուն, Կենցաղ և Հագուստ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
91	Aguri (აგური)	Agur (աղյուս)	Кирпич
92	Zardakhi (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ)	Шкатулка
93	Khacho (ხაჭო)	Khacho (խաչո)	Творог
94	Shakari (შაქარი)	Shakar (շաքար)	Сахар
95	Khurda (ხურდა)	Khurd (մանր / խուրդ)	Сдача / Мелочь
96	Kharji (ხარჯի)	Kharch (խարջ)	Расход
97	Janvari (იანვარი)	Hunvar (հունվար)	Январь
98	Kaba (კაბა)	Kapa / Zgest (կապա)	Платье
99	Shibibi (შიბი)	Shiban (շիբան)	Тесьма / Кружево
100	Nali (ნალი)	Nal (նալ / պայտ)	Подкова

Часть 8: Инструменты, Ремесла и Строительство (Գործիքներ, Արհեստներ և Շինարարություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
101	Tokhi (თოხი)	Tokh (թոխ)	Мотыга
102	Gutan-i (გუთანი)	Gutan (գութան)	Плуг
103	Manjali (მანჯანი)	Manjanik (մանջանիկ)	Механизм / Лебедка
104	Kalu (კალო)	Kal (կալ)	Гумно (место для обмолота)
105	Satsari (საცერი)	Tsan / Magh (ցան / մաղ)	Сито
106	Makan-i (მაკანი)	Makan (մական)	Жезл / Посох
107	Dzira (ძირა)	Jիր (ջիր / արմատ)	Корень / Тмин (специя)
108	Phas-i (ფასი)	Gin (գին / փաս – հին հայերեն)	Цена
109	Kharat-i (ხარატი)	Kharat (խառատ)	Токарь
110	Nalbandi (ნალბანდი)	Nalband (նալբանդ)	Кузнец (подковщик)
111	Tarkhash-i (თარხაში)	Tarakh (տարխ / նախշ)	Узор / Орнамент
112	Phanchara (ფანჯარა)	Phanjara (փանջարա / պատուհան)	Окно
113	Snduki (სანდუკი)	Snduk (սնդուկ)	Сундук
114	Karkhsh-i (ქარხანა)	Gortsaran (գործարան / քարխանա)	Завод
115	Kalaudi (კალავატი)	Kalapar (կաղապար)	Форма / Колодка

Часть 9: Качества, Глаголы и Состояния (Հատկանիշներ, Բայեր և Վիճակներ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
116	Mkherdi (მკერდი)	Kurtsk (կուրծք)	Грудь
117	Basri (ბასრი)	Basir / Sur (սուր)	Острый
118	Grznoba (გრძნობა)	Zgatsmunk (զգացմունք)	Чувство
119	Sashualo (საშუალო)	Mijots (միջոց / միջին)	Средний / Средство
120	Mshoba (მშობელი)	Mshak / Tsnogh (մշակ / ծնող)	Родитель
121	Khurushi (ხურუში)	Khorot / Khorosh (խորոշ)	Страсть / Желание
122	Karkali (კარკალი)	Karkachal (կարկաչել)	Журчание / Квохтанье
123	Ghaghadi (ღაღადი)	Aghaghak (աղաղակ)	Призыв / Возглас
124	Lami (ლამი)	Lam / Tikhm (լամ / տիղմ)	Тина / Ил
125	Nisli (ნისლი)	Nshul / Mshush (նշույլ / մշուշ)	Туман
126	Zangi (ზანგი)	Zang (զանգ)	Звон / Колокол
127	Chatlashi (ჩათლაში)	Chatlax (չաթլախ)	Подлец (ругательство)
128	Kherkhi (ხერხი)	Kherkh (խերք / հնարք)	Уловка / Способ
129	Sarke (სარკე)	Hayeli (հայելի / սարք – հին հայերեն)	Зеркало
130	Khumi (ხუმი)	Khum (խում / խոնավ)	Влажный

Часть 10: Церковь, История и Письменность (Եկեղեցի, Պատմություն և Գիր)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
131	Mglivani (მგალობელი)	Maghel (մաղել / երգել)	Певчий
132	Karozi (ქაროზი)	Karoz (քարոզ)	Проповедь
133	Pataragi (პატარაგა)	Patarag (պատարագ)	Литургия
134	Zhami (ჟამი)	Zham (ժամ)	Время / Час молитвы
135	Gushagi (გუშაგები)	Gushak (գուշակ)	Стража / Дозор
136	Mushaki (მუშაკი)	Mushak (մշակ)	Работник
137	Khachi (ხაჩი)	Khach (խաչ)	Крест
138	Eshmaki (ეშმაკი)	Eshmaki (եշմակի / դև)	Черт
139	Daba (დაბა)	Avan / Daba (դաբա / ավան)	Поселок
140	Bzhishki (ბჟიშკი)	Bzhishk (բժիշկ)	Врач
141	Mtsignobari (მწიგნობარი)	Graget (մատենագիր / գրագետ)	Книжник / Грамотей
142	Tsigni (წიგნი)	Girk / Togh (գիրք / տող – հին ձև)	Книга
143	Vardapeti (ვარდაპეტი)	Vardapet (վարդապետ)	Архимандрит / Учитель
144	Diakoni (დიაკონი)	Sarkavag (սարկավագ – հունարենից հայերենով)	Диакон
145	Sarkmeli (სარკმელი)	Zark (զարկել / փակել)	Затвор / Окно

Часть 11: Кухня, Продукты и Вещества (Խոհանոց, Մթերքներ և Նյութեր)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
146	Shakari (შაქარი)	Shakar (շաքար)	Сахар
147	Khacho (ხაჭო)	Khacho (խաչո)	Творог
148	Badagi (ბადაგი)	Badak (բադաք)	Сироп
149	Dzirti (ზეთი)	Dzit (ձեթ)	Масло
150	Nigozi (ნიგოზი)	Enguyz (ընկույզ)	Грецкий орех
151	Tuti (თუთა)	Tut (թութ)	Шелковица
152	Gogirdi (გოგირდი)	Tstsumb (ծծումբ)	Сера
153	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь
154	Bambaki (ბამբა)	Bambak (բամբակ)	Хлопок
155	Gunda (გუნდა)	Gund (գունդ)	Комок / Шар
156	Khurda (ხურდა)	Khurd (մանր)	Мелочь / Сдача
157	Poghi (ფული)	Pogh (փող)	Деньги
158	Kharji (ხარჯი)	Kharch (խարջ)	Расход
159	Janvari (იანვარი)	Hunvar (հունվար)	Январь
160	Gisheri (გიშერი)	Gisher (գիշեր)	Гагат

Часть 12: Сельское хозяйство и Природа (Գյուղատնտեսություն և Բնություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
161	Bagh-i (ბაღი)	Bagh (բաղ)	Сад
162	Vard-i (ვარდი)	Vard (վարդ)	Роза
163	Iasaman-i (იასამანი)	Yasaman (յասաման)	Сирень
164	Soko (სოკო)	Sunk (սունկ)	Гриб
165	Chinchari (ჭინჭარი)	Yeghinj (եղինջ)	Крапива
166	Kertsi (ქერი)	Gari (գարի)	Ячмень
167	Nus-i (ნუში)	Nush (նուշ)	Миндаль
168	Surb-i (სურბი)	Surb (սուրբ – նաև բույսի անուն)	Растение (иногда святой)
169	Tsitsaka (წიწაკა)	Tsitsak (ծիծակ)	Перец
170	Dumbuli (დუმბული)	Dumb (դումբ)	Курдюк
171	Pilo (სპილო)	Pigh (փիղ)	Слон
172	Kachkach-i (კაჭკაჭი)	Kachaghak (կաչաղակ)	Сорока
173	Boch-i (ბოჩი)	Boch (բոճ – ուլ)	Козленок
174	Gumbat-i (გუმბათი)	Gumbet (գմբեթ)	Купол
175	Lami (ლამი)	Lam (լամ / տիղմ)	Ил

Часть 13: Военное дело и Власть (Ռազմական գործ և Իշխանություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
176	Zardakh-i (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ)	Шкатулка / Арсенал
177	Gushag-i (გუშაგები)	Gushak (գուշակ – դիտորդ)	Часовой / Дозорный
178	Daba (დაბა)	Daba / Avan (դաբա / ավան)	Поселение / Стан
179	Mushak-i (მუშაკი)	Mushak (մշակ)	Служитель / Работник
180	Vachar-i (ვაჭარი)	Vacharakan (վաճառական)	Купец
181	Phas-i (ფასი)	Gin / Phas (փաս)	Цена / Стоимость
182	Khurda (ხურდა)	Khurd (խուրդ / մանր)	Мелочь
183	Kharj-i (ხარჯი)	Kharch (խարջ)	Налог / Расход
184	Nal-i (ნალი)	Nal (նալ)	Подкова
185	Kala-i (კალა)	Kalay (կալայ)	Олово
186	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь
187	Janvar-i (იანვარი)	Hunvar (հունվար)	Январь
188	Manjan-i (მანჯანი)	Manjanik (մանջանիկ)	Осадное орудие
189	Snduk-i (სანდუკი)	Snduk (սնդուկ)	Сундук
190	Karkhana (ქარხანა)	Gortsaran (գործարան / քարխանա)	Фабрика / Завод

Часть 14: Бытовые предметы и Одежда (Կենցաղային իրեր և Հագուստ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
191	Kaba (კაბა)	Kapa (կապա)	Платье / Юбка
192	Shib-i (შიბი)	Shiban (շիբան)	Тесьма
193	Bambaki (բამბა)	Bambak (բամբակ)	Вата / Хлопок
194	Agur-i (აგური)	Agur (աղյուս)	Кирпич
195	Shakar-i (შაქარი)	Shakar (շաքար)	Сахар
196	Khacho (ხაჭო)	Khacho (խաչո)	Творог
197	Badag-i (ბადაგი)	Badak (բադաք)	Виноградный сок
198	Dzit-i / Zeti (ზეთი)	Dzit (ձեթ)	Масло
199	Gishari (გიშერი)	Gisher (գիշեր)	Черный янтарь
200	Gund-a (გუნდა)	Gund (գունդ)	Шар / Ком
201	Durbin-i (დურბინი)	Durbin (դուրբին)	Бинокль
202	Tokh-i (თოხი)	Tokh (թոխ)	Тяпка
203	Gutan-i (გუთანი)	Gutan (գութան)	Плуг
204	Satsar-i (საცერი)	Tsan (ցան)	Решето
205	Makan-i (მაკანი)	Makan (մական)	Дубинка

Часть 15: Профессии, Ремесла и Социальный статус (Արհեստներ և Սոցիալական վիճակ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
206	Mshoba (მშობელი)	Mshak (մշակ / ծնող)	Родитель
207	Vachari (ვაჭარი)	Vachar (վաճառ / առևտուր)	Купец
208	Kharati (ხარატი)	Kharat (խառատ)	Токарь
209	Nalbandի (ნალბანდი)	Nalband (նալբանդ)	Кузнец (подковщик)
210	Dastakerti (დასტაკერტი)	Dastakert (դաստակերտ)	Поместье / Усадьба
211	Mushaki (მუშაკի)	Mushak (մշակ)	Работник / Служитель
212	Aznauri (ազნაուրի)	Azat (ազատ / ազնվուր)	Дворянин
213	Panti (პანტი)	Pand (պանդ / պանդոկ)	Трактирщик (устар.)
214	Ghaghadi (ღაღადი)	Aghaghak (աղաղակ)	Клич / Возглас
215	Bzhishki (ბჟიშკი)	Bzhishk (բժիշկ)	Врач

Часть 16: Природа, Животные и Растения (Բնություն, Կենդանիներ և Բույսեր)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
216	Nigozi (ნიგოზი)	Enguyz (ընկույզ)	Грецкий орех
217	Tuti (თუთა)	Tut (թութ)	Шелковица
218	Vardi (ვარდი)	Vard (վարդ)	Роза
219	Iasamani (იასამანი)	Yasaman (յասաման)	Сирень
220	Tsitsaka (წიწაკა)	Tsitsak (ծիծակ)	Перец
221	Lami (ლამი)	Lam (լամ / տիղմ)	Ил / Тина
222	Nisli (ნისლი)	Nshul / Mshush (նշույլ)	Туман
223	Soko (სოკო)	Sunk (սունկ)	Гриб
224	Pilo (სპილო)	Pigh (փիղ)	Слон
225	Boch-i (ბოჩი)	Boch (բոճ – ուլ)	Козленок
226	Kachkach-i (კაჭკაჭი)	Kachaghak (կաչաղակ)	Сорока
227	Dzira (ძირა)	Jիր (ջիր / արմատ)	Тмин / Корень
228	Kertsi (ქერი)	Gari (գարի)	Ячмень
229	Nushi (ნუში)	Nush (նուշ)	Миндаль
230	Basri (ბასრი)	Basir (բասիր / սուր)	Острый

Часть 17: Строительство, Материалы и Предметы (Շինարարություն և Իրեր)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
231	Aguri (აგური)	Agur (աղյուս)	Кирпич
232	Kir-i (კიри)	Kir (կիր)	Известь
233	Kala (კალა)	Kalay (կալայ)	Олово
234	Gogirdi (გოგირდი)	Tstsumb (ծծումբ)	Сера
235	Zardakhi (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ)	Шкатулка
236	Snduki (სანდუკი)	Snduk (սնդուկ)	Сундук
237	Gumbati (გუმბათი)	Gumbet (գմբեթ)	Купол
238	Phanchara (ფანჯარა)	Phanjara (պատուհան)	Окно
239	Sarkmeli (სარკმელი)	Zark / Pak (զարկել / փակել)	Окно / Окошко
240	Daba (დაბა)	Daba / Avan (ավան)	Поселок

Часть 18: Кухня и Быт (Խոհանոց և Կենցաղ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
241	Khacho (ხაჭო)	Khacho (խաչո)	Творог
242	Shakari (შაქარი)	Shakar (շաքար)	Сахар
243	Badagi (ბადაგი)	Badak (բադաք)	Сироп / Патока
244	Dziti (ზეთი)	Dzit (ձեթ)	Растительное масло
245	Khurda (ხურდა)	Khurd (մանր)	Сдача / Мелочь
246	Poghi (ფული)	Pogh (փող)	Деньги
247	Kharji (ხარჯი)	Kharch (խարջ)	Расход
248	Janvari (იანვარი)	Hunvar (հունվար)	Январь
249	Kaba (კაბა)	Kapa (կապա)	Платье
250	Gunda (გუნდა)	Gund (գունդ)	Ком / Шар

Часть 19: Абстрактные понятия и Качества (Վերացական հասկացություններ և Հատկանիշներ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսерեն թարգմանություն (Перевод)
251	Grznoba (გრძნობა)	Zgatsmunk (զգացողություն)	Чувство
252	Sashualo (საშუალო)	Mijots (միջոց / միջին)	Среднее / Средство
253	Mkherdi (მკერდი)	Kurtsk (կուրծք)	Грудь
254	Chatlashi (ჩათლაში)	Chatlax (չաթլախ)	Гнусный / Подлый
255	Basri (ბასრი)	Basir / Sur (սուր)	Острый
256	Karkali (კარკალი)	Karkachal (կարկաչել)	Журчание / Квохтанье
257	Khurushi (ხურუში)	Khorosh (խորոշ / ախորժակ)	Сильное желание / Азарт
258	Zangi (ზანგი)	Zang (զանգ)	Звон / Колокол
259	Ghaghadi (ღაღადი)	Aghaghak (աղաղակ)	Крик / Возглас
260	Kherkhi (ხერხი)	Kherkh (խերք / հնարք)	Метод / Уловка

Часть 20: Религия и Книжность (Կրոն և Գրականություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
261	Mtsignobari (მწიგნობარი)	Mategnagir (մատենագիր / գրագետ)	Книжник / Ученый
262	Tsigni (წიგნი)	Girk (գիրք / տող)	Книга
263	Karozi (ქაროზი)	Karoz (քարոզ)	Проповедь
264	Pataragi (პატარაგა)	Patarag (պատարագ)	Литургия
265	Zhami (ჟამი)	Zham (ժամ)	Церковная служба / Час
266	Mushaki (მუშაკი)	Mushak (մշակ)	Служитель (в духовном смысле)
267	Khachi (ხაჩი)	Khach (խաչ)	Крест
268	Eshmaki (ეშმაკი)	Eshmaki (եշմակ / դև)	Дьявол
269	Vardapeti (ვარდაპეტი)	Vardapet (վարդապետ)	Учитель / Настоятель
270	Sarkmeli (სარკმელი)	Zark / Pak (զարկ / փակել)	Затвор / Окно

Часть 21: Предметы быта и Техника (Կենցաղային իրեր և Տեխնիկա)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
271	Aguri (აგური)	Agur (աղյուս)	Кирпич
272	Zardakhi (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ)	Шкатулка
273	Snduki (სანდუკი)	Snduk (սնդուկ)	Сундук
274	Durbini (დურბინი)	Durbik (դուրբին)	Бинокль
275	Kala (კალა)	Kalay (կալայ)	Олово
276	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь
277	Gogirdi (გოგირდი)	Tstsumb (ծծումբ)	Сера
278	Bambaki (ბამბა)	Bambak (բամբակ)	Хлопок
279	Shibibi (შიბი)	Shiban (շիբան)	Тесьма
280	Nali (ნალი)	Nal (նալ)	Подкова

Часть 22: Кухня и Продукты (Խոհանոց և Մթերքներ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
281	Khacho (ხაჭო)	Khacho (խաչո)	Творог
282	Shakari (შაქარი)	Shakar (շաքար)	Сахар
283	Badagi (ბადაგი)	Badak (բադաք)	Сироп
284	Dziti (ზეთი)	Dzit (ձեթ)	Растительное масло
285	Nigozi (ნიგოზი)	Enguyz (ընկույզ)	Грецкий орех
286	Tuti (თუთა)	Tut (թութ)	Шелковица
287	Tsitsaka (წიწაკա)	Tsitsak (ծիծակ)	Перец
288	Badrijani (ბადრიჯანი)	Badrijan (բադրիջան)	Баклажан
289	Gunda (გუნდა)	Gund (գունդ)	Комок / Шар
290	Janvari (იანვარი)	Hunvar (հունվար)	Январь

Часть 23: Животные и Растения (Կենդանիներ և Բույսեր)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
291	Pilo (სპილო)	Pigh (փիղ)	Слон
292	Vardi (ვარდი)	Vard (վարդ)	Роза
293	Iasamani (იასამანი)	Yasaman (յասաման)	Сирень
294	Soko (სოკო)	Sunk (սունկ)	Гриб
295	Lami (ლამი)	Lam (լամ / տիղմ)	Ил
296	Nisli (ნისლი)	Nshul (նշույլ)	Туман
297	Gisheri (გიშერი)	Gisher (գիշեր)	Гагат
298	Kachkach-i (კაჭკაჭი)	Kachaghak (կաչաղակ)	Сорока
299	Boch-i (ბოჩი)	Boch (բոճ)	Козленок
300	Kertsi (ქერი)	Gari (գարի)	Ячмень

Часть 24: Городская жизнь, Ремесла и Инструменты (Քաղաքային կյանք և Արհեստներ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
301	Durbini (დურბინი)	Durbik (դուրբին / դիտակ)	Бинокль / Подзорная труба
302	Tokhi (თოხი)	Tokh (թոխ)	Мотыга / Тяпка
303	Gutan-i (გუთანი)	Gutan (գութան)	Плуг
304	Satsar-i (საცერი)	Tsan / Magh (ցանել / մաղ)	Решето / Сито
305	Makan-i (მაკანი)	Makan (մական)	Трость / Палка
306	Kharat-i (ხარატი)	Kharat (խառատ)	Токарь
307	Nalband-i (ნალბანდი)	Nalband (նալբանդ)	Кузнец (подковщик)
308	Basri (ბასრი)	Basir / Sur (սուր)	Острый / Режущий
309	Kala (კალა)	Kalay (կալայ)	Олово
310	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь
311	Aguri (აგური)	Agur (աղյուս)	Кирпич
312	Karkhsh-i (քարխանա)	Gortsaran (գործարան / քարխանա)	Завод / Фабрика
313	Snduk-i (սანდუკი)	Snduk (սնդուկ)	Сундук
314	Zardakh-i (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ)	Шкатулка
315	Kalaud-i (კალავატი)	Kalapar (կաղապար)	Колодка (обувная)

Часть 25: Торговля, Финансы и Общество (Առևտուր և Հասարակություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
316	Pogh-i / Puli (ფული)	Pogh (փող)	Деньги
317	Vachar-i (ვაჭარი)	Vachar (վաճառ)	Купец / Торговец
318	Khurda (ხურდა)	Khurd (մանր / խուրդ)	Мелочь / Сдача
319	Kharj-i (ხარჯი)	Kharch (խարջ)	Налог / Расход
320	Mushak-i (მუშაკი)	Mushak (մշակ)	Работник / Служитель
321	Phas-i (ფასი)	Gin / Phas (փաս)	Цена / Стоимость
322	Aznaur-i (აზნაური)	Azat (ազատ / ազնվական)	Дворянин
323	Daba (დაბა)	Avan / Daba (դաբա / ավան)	Поселок
324	Bzhishk-i (ბჟიშკი)	Bzhishk (բժիշկ)	Врач
325	Mshoba (მშობელი)	Mshak / Tsnogh (մշակ / ծնող)	Родитель

Часть 26: Кухня, Природа и Еда (Խոհանոց և Բնություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
326	Khacho (ხაჭო)	Khacho (խաչո)	Творог
327	Shakar-i (შაქარი)	Shakar (շաքար)	Сахар
328	Badag-i (ბადაგი)	Badak (բադաք)	Сироп / Патока
329	Dzit-i (ზეთი)	Dzit (ձեթ)	Растительное масло
330	Nigoz-i (ნიგოზი)	Enguyz (ընկույզ)	Грецкий орех
331	Tut-i (თუთა)	Tut (թութ)	Шелковица
332	Vard-i (ვარდი)	Vard (վարդ)	Роза
333	Iasaman-i (იასამანი)	Yasaman (յասաման)	Сирень
334	Soko (სოკո)	Sunk (սունկ)	Гриб
335	Tsitsaka (წიწაკա)	Tsitsak (ծիծակ)	Перец
336	Badrijan-i (ბადრიჯანი)	Badrijan (բադրիջան)	Баклажан
337	Nush-i (ნუში)	Nush (նուշ)	Миндаль
338	Kertsi (ქერი)	Gari (գարի)	Ячмень
339	Gunda (გუნდა)	Gund (գունդ)	Ком / Шар
340	Dumbuli (დუმბული)	Dumb (դումբ)	Курдюк

Часть 27: Качества и Природные явления (Որակներ և Երևույթներ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
341	Grznoba (გრძნობა)	Zgatsmunk (զգացողություն)	Чувство
342	Nisli (ნისლი)	Nshul / Mshush (նշույլ)	Туман
343	Lami (ლამი)	Lam / Tikhm (տիղմ)	Ил / Тина
344	Gisher-i (გიშერი)	Gisher (գիշեր)	Гагат
345	Zangi (ზანგი)	Zang (զանգ)	Звон / Колокол
346	Ghaghadi (ღაღადი)	Aghaghak (աղաղակ)	Громкий возглас
347	Chatlash-i (ჩათლაში)	Chatlax (չաթլախ)	Гнусный (ругательство)
348	Kherkh-i (ხერხი)	Kherkh (խերք / հնարք)	Метод / Уловка
349	Karkal-i (კარკალი)	Karkachal (կարկաչել)	Журчание
350	Khurush-i (ხურუში)	Khorosh (խորոշ)	Страсть / Азарт

Часть 28: Одежда, Ткани и Украшения (Հագուստ, Գործվածք և Զարդեր)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
351	Kaba (კაბა)	Kapa (կապա)	Платье / Юбка
352	Shib-i (შიბი)	Shiban (շիբան)	Тесьма / Цепочка
353	Bambaki (բამბა)	Bambak (բամբակ)	Вата / Хлопок
354	Sashualo (საშუალო)	Mijots (միջոց)	Средство / Опосредованно
355	Zardakh-i (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ)	Шкатулка
356	Snduk-i (სანდუკი)	Snduk (սնդուկ)	Сундук
357	Khurush-i (ხურუში)	Khorosh (խորոշ / ախորժակ)	Страсть / Азарт
358	Makan-i (მაკანი)	Makan (մական)	Жезл / Посох
359	Nal-i (ნალი)	Nal (նալ / պայտ)	Подкова
360	Shibib-i (შიბიბი)	Shiban (շիբան)	Кружево

Часть 29: Вооружение и Оборона (Զենք և Պաշտպանություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
361	Manjan-i (მანჯანი)	Manjanik (մանջանիկ)	Осадная машина
362	Gushag-i (გუშაგები)	Gushak (գուշակ)	Страж / Часовой
363	Basr-i (ბასრი)	Basir (բասիր / սուր)	Острый
364	Kherkh-i (ხერხი)	Kherkh (խերք)	Уловקה / Военная хитрость
365	Daba (დაბა)	Daba (դաբա / ավան)	Укрепленный поселок
366	Aznaur-i (აზნაური)	Azat (ազատ)	Свободный воин / Дворянин
367	Gumbat-i (გუმბათი)	Gumbet (գմբեթ)	Свод / Купол (башни)
368	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь (для стен)
369	Agur-i (აგური)	Agur (աղյուս)	Кирпич
370	Durbin-i (დურბინი)	Durbik (դուրբին)	Подзорная труба

Часть 30: Религиозные и Книжные термины (Կրոնական և Գրքային)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
371	Pataragi (პატარაგა)	Patarag (պատարագ)	Литургия
372	Zham-i (ჟამი)	Zham (ժամ)	Время / Служба
373	Karoz-i (ქაროზი)	Karoz (քարոզ)	Проповедь
374	Khach-i (ხაჩი)	Khach (խաչ)	Крест
375	Vardapet-i (ვარდაპეტი)	Vardapet (վարդապետ)	Учитель / Архимандрит
376	Tsign-i (წიგნი)	Girk (գիրք / տող)	Книга
377	Mtsignobar-i (მწიგნობარი)	Mategnagir (մատենագիր)	Грамотей / Книжник
378	Ghaghad-i (ღაღადი)	Aghaghak (աղաղակ)	Клич / Призыв
379	Mushak-i (მუშაკი)	Mushak (մշակ)	Деятель / Труженик
380	Eshmak-i (ეშმაკი)	Eshmak (եշմակ)	Дьявол

Часть 31: Повседневные и Разговорные (Առօրյա և Խոսակցական)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
381	Phul-i (ფული)	Pogh (փող)	Деньги
382	Khurda (ხურდა)	Khurd (մանր)	Мелочь / Сдача
383	Kharj-i (ხარჯი)	Kharch (խարջ)	Траты / Расходы
384	Janvar-i (იანვარი)	Hunvar (հունվար)	Янվарь
385	Phas-i (ფასი)	Phas (փաս / գին)	Цена
386	Vachar-i (ვაჭარი)	Vachar (վաճառ)	Торговец
387	Badag-i (ბადაგი)	Badak (բադաք)	Сироպ
388	Shakar-i (შაქარი)	Shakar (շաքար)	Сахар
389	Nigoz-i (ნიგოზი)	Enguyz (ընկույզ)	Грецкий орех
390	Vard-i (ვარდი)	Vard (վարդ)	Роза
391	Lami (ლამი)	Lam (լամ / տիղմ)	Ил
392	Nisli (ნისლი)	Nshul (նշույլ)	Туман
393	Soko (სოკო)	Sunk (սունկ)	Гриб
394	Pilo (სპილო)	Pigh (փիղ)	Слон
395	Tsitsaka (წიწაკա)	Tsitsak (ծիծակ)	Перец
396	Sarkmeli (სარკმელი)	Pak / Zark (զարկել / փակել)	Окно
397	Bzhishk-i (ბჟიშკი)	Bzhishk (բժիշկ)	Врач
398	Kharat-i (ხარატი)	Kharat (խառատ)	Токарь
399	Gunda (გუნდა)	Gund (գունդ)	Снежок / Ком
400	Karkal-i (კარკალი)	Karkachal (կարկաչել)	Квохтанье

Часть 32: Природные явления и Материалы (Բնության երևույթներ և Նյութեր)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
401	Nshuli (ნიშული)	Nshul (նշույլ)	Знак / Проблеск
402	Lami (ლამი)	Lam (լամ / տիղմ)	Ил / Тина
403	Nisli (ნისლი)	Mshush / Nshul (նշույլ)	Туман
404	Gogirdi (გოგირდი)	Tstsumb (ծծումբ)	Сера
405	Gisheri (გიშერი)	Gisher (գիշեր)	Гагат (черный янтарь)
406	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь
407	Kala (კალა)	Kalay (կալայ)	Олово
408	Aguri (აგური)	Agur (աղյուս)	Кирпич
409	Badagi (ბადაგი)	Badak (բադաք)	Сироп / Патока
410	Dzirti (ზეთი)	Dzit (ձեթ)	Растительное масл

Часть 33: Качества человека и Эмоции (Մարդու հատկանիշներ և Էմոցիաներ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
411	Grznoba (გრძნობა)	Zgatsmunk (զգացմունք)	Чувство
412	Khurushi (ხურუში)	Khorosh (խորոշ / ախորժակ)	Азарт / Сильное влечение
413	Chatlashi (ჩათლაში)	Chatlax (չաթլախ)	Мерзавец / Проныրա
414	Basri (ბასრი)	Basir / Sur (սուր)	Острый (ум или лезвие)
415	Kherkhi (ხერხი)	Kherkh (խերք / հնարք)	Метод / Уловка
416	Ghaghadi (ღაღადი)	Aghaghak (աղաղակ)	Призыв / Возглас
417	Mshoba (მშობელი)	Mshak (մշակ / ծնող)	Родитель
418	Bzhishki (ბჟიშკი)	Bzhishk (բժիշկ)	Врач (в старых текстах)
419	Aznauri (აზნაური)	Azat (ազատ)	Дворянин
420	Mushaki (მუშაკი)	Mushak (մշակ)	Труженик

Часть 34: Предметы быта и Инструменты (Կենցաղային իրեր և Գործիքներ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
421	Snduki (სანდუკი)	Snduk (սնդուկ)	Сундук
422	Zardakhi (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ)	Шкатулка
423	Durbini (დურბინი)	Durbik (դիտակ / դուրբին)	Бинокль
424	Tokhi (თოხი)	Tokh (թոխ)	Мотыга
425	Gutan-i (გუთანი)	Gutan (գութան)	Плуг
426	Satsari (საცერი)	Tsan / Magh (ցանել / մաղ)	Сито
427	Makan-i (მაკანი)	Makan (մական)	Посох
428	Kalu (კალო)	Kal (կալ)	Гумно
429	Nali (ნალი)	Nal (նալ)	Подкова
430	Shibibi (შიბი)	Shiban (շիբան)	Тесьма

Часть 35: Религия и Книжность (Կրոն և Գիր)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
431	Tsigni (წიგნი)	Girk / Togh (գիրք / տող)	Книга
432	Mtsignobari (მწიგნობარი)	Mategnagir (մատենագիր)	Книжник / Ученый
433	Karozi (ქაროზი)	Karoz (քարոզ)	Проповедь
434	Pataragi (პატარაგა)	Patarag (պատարագ)	Литургия
435	Zhami (ჟამი)	Zham (ժամ)	Церковная служба
436	Vardapeti (ვარდაპეტი)	Vardapet (վարդապետ)	Учитель / Настоятель
437	Khachi (ხაჩի)	Khach (խաչ)	Крест
438	Sarkmeli (სარკმელი)	Pak (փակել / զարկել)	Окնո (затвор)
439	Eshmaki (ეშმაკი)	Eshmaki (եշմակ)	Дьявол
440	Daba (დაბა)	Avan / Daba (դաբա)	Поселок

Часть 36: Торговля и Время (Առևտուր և Ժամանակ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
441	Vachari (ვაჭარი)	Vachar (վաճառ)	Торговец
442	Phuli (ფული)	Pogh (փող)	Деньги
443	Khurda (ხურდა)	Khurd (մանր)	Мелочь
444	Kharji (ხარჯი)	Kharch (խարջ)	Налог / Траты
445	Janvari (იანვარი)	Hunvar (հունվար)	Январь
446	Phasi (ფასი)	Phas / Gin (գին)	Цена
447	Shakari (შაქარი)	Shakar (շաքար)	Сахар
448	Khacho (ხაჭო)	Khacho (խաչո)	Творог
449	Jan-i (ჯანი)	Jan (ջան)	Сила / Жизнь (душа)
450	Gunda (გუნდა)	Gund (գունդ)	Ком / Шар

Часть 37: Растения, Плоды и Травы (Բույսեր, Մրգեր և Խոտաբույսեր)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
451	Nushi (ნუში)	Nush (նուշ)	Миндаль
452	Tuti (თუთა)	Tut (թութ)	Шелковица
453	Nigozi (ნიგოზი)	Enguyz (ընկույզ)	Грецкий орех
454	Vardi (ვარდი)	Vard (վարդ)	Роза
455	Iasamani (იასამანი)	Yasaman (յասաման)	Сирень
456	Tsitsaka (წიწაკა)	Tsitsak (ծիծակ)	Перец
457	Badrijani (ბადრიჯანი)	Badrijan (բադրիջան)	Баклажан
458	Soko (სოკო)	Sunk (սունկ)	Гриб
459	Chinchari (ჭინჭარი)	Chinch / Yeghinj (եղինջ)	Крапива
460	Kertsi (ქერი)	Gari (գարի)	Ячмень
461	Dzira (ძირა)	Jիր (ջիր / արմատ)	Тмин / Зира
462	Pilo (სპილო)	Pigh (փիղ)	Слон
463	Boch-i (ბოჩი)	Boch (բոճ – ուլ)	Козленок
464	Kachkach-i (კაჭკაჭი)	Kachaghak (կաչաղակ)	Сорока
465	Dumbuli (დუმბული)	Dumb (դումբ)	Курдюк

Часть 38: Быт, Техника и Предметы (Կենցաղ, Տեխնիկա և Իրեր)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
466	Durbini (დურბინი)	Durbik (դուրբին / դիտակ)	Бинокль
467	Tokhi (თოხი)	Tokh (թոխ)	Мотыга
468	Gutan-i (გუთანი)	Gutan (գութան)	Плуг
469	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь
470	Kala (კალა)	Kalay (կալայ)	Олово
471	Aguri (აგური)	Agur (աղյուս)	Кирпич
472	Snduki (სანდუკი)	Snduk (սնդուկ)	Сундук
473	Zardakhi (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ)	Шкатулка
474	Phanchara (ფანჯარა)	Phanjara (պատուհան)	Окно
475	Kaba (კაბა)	Kapa (կապա)	Платье / Юбка
476	Shibibi (შიბი)	Shiban (շիբան)	Тесьма
477	Nali (ნალი)	Nal (նալ)	Подкова
478	Janvari (იანვარი)	Hunvar (հունվար)	Январь
479	Bambaki (ბამბა)	Bambak (բամբակ)	Вата / Хлопок
480	Kharat-i (ხარატი)	Kharat (խառատ)	Токарь

Часть 39: Экономика и Финансы (Էկոնոմիկա և Ֆինանսներ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
481	Puli (ფული)	Pogh (փող)	Деньги
482	Vachari (ვაჭარი)	Vachar (վաճառ)	Купец
483	Khurda (ხურდა)	Khurd (մանր)	Мелочь / Сдача
484	Kharji (ხარջი)	Kharch (խարջ)	Расход / Налог
485	Phasi (ფასი)	Phas (փաս / գին)	Цена
486	Mushaki (მუშაკი)	Mushak (մշակ)	Труженик
487	Shakari (შაქარი)	Shakar (շաքար)	Сахар
488	Badagi (ბადაგი)	Badak (բադաք)	Сироп
489	Dziti (ზეთი)	Dzit (ձեթ)	Масло
490	Karkhsh-i (ქარხანა)	Gortsaran (գործարան / քարխանա)	Завод

Часть 40: Духовное наследие и Знания (Հոգևոր ժառանգություն և Գիտելիք)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
491	Tsigni (წიგნი)	Girk / Togh (գիրք / տող)	Книга
492	Mtsignobari (მწიგნობარი)	Mategnagir (մատենագիր)	Книжник
493	Karozi (ქაროზი)	Karoz (քարոզ)	Проповедь
494	Pataragi (პატარაგა)	Patarag (պատարագ)	Литургия
495	Zhami (ჟამი)	Zham (ժամ)	Церковная служба
496	Vardapeti (ვარდაპეტი)	Vardapet (վարդապետ)	Настоятель
497	Bzhishki (ბჟიშკი)	Bzhishk (բժիշկ)	Врач
498	Eshmaki (ეშმაკი)	Eshmaki (եշմակ)	Дьявол
499	Khachi (ხაჩი)	Khach (խաչ)	Крест
500	Aznauri (აზნაური)	Azat (ազատ)	Дворянин

Часть 41: Разное (Այլ բառեր)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
501	Gunda (გუნდა)	Gund (գունդ)	Ком / Шар
502	Lami (ლამი)	Lam (լամ / տիղմ)	Ил
503	Nisli (ნისლი)	Nshul (նշույլ)	Туман
504	Gisheri (გიშერი)	Gisher (գիշեր)	Гагат
505	Zangi (ზანგი)	Zang (զանգ)	Звон
506	Ghaghadi (ღაღადი)	Aghaghak (աղաղակ)	Призыв
507	Kherkhi (ხერხი)	Kherkh (խերք / հնարք)	Метод
508	Basri (ბასრი)	Basir (բասիր / սուր)	Острый
509	Karkali (კარკალი)	Karkachal (կարկաչել)	Жուրчание
510	Khurushi (ხურუში)	Khorosh (խորոշ)	Страсть
511	Gogirdi (გოგირდი)	Tstsumb (ծծումբ)	Сера
512	Chatlashi (ჩათლაში)	Chatlax (չաթլախ)	Подлец
513	Gumbati (გუმბათი)	Gumbet (գմբեթ)	Купол
514	Daba (დაბა)	Daba / Avan (ավան)	Поселок
515	Sarkmeli (სარკმელი)	Zark / Pak (զարկել / փակել)	Окно
516	Mkherdi (მკերდი)	Kurtsk (կուրծք)	Грудь
517	Grznoba (გრძნობა)	Zgatsmunk (զգացողություն)	Чувство
518	Sashualo (საშუალო)	Mijots (միջոց / միջին)	Среднее
519	Mshoba (მშობელი)	Mshak (մշակ / ծնող)	Родитель
520	Jan-i (ჯანი)	Jan (ջան)	Душа / Сила
521	Badagi (ბადაგი)	Badak (բադաք)	Сироп
522	Soko (სოკո)	Sunk (սունկ)	Гриб
523	Vachari (ვაჭარი)	Vachar (վաճառ)	Купец
524	Karozi (քարოზი)	Karoz (քարոզ)	Проповедь
525	Zhami (ჟამი)	Zham (ժամ)	Время
526	Durbini (დურბინი)	Durbik (դուրբին)	Бинокль
527	Tokhi (თოხი)	Tokh (թոխ)	Тяпка
528	Gutan-i (გუთანი)	Gutan (գութան)	Плуг
529	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь
530	Aguri (აგური)	Agur (աղյուս)	Кирпич
531	Snduki (სანდուკი)	Snduk (սնդուկ)	Сундук
532	Zardakhi (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ)	Шкатулка
533	Phanchara (ფანჯარა)	Phanjara (պատուհան)	Окно
534	Kaba (კაბა)	Kapa (կապա)	Платье
535	Shibibi (შიბი)	Shiban (շիբան)	Тесьма
536	Nali (ნალი)	Nal (նալ)	Подкова
537	Janvari (იანვარი)	Hunvar (հունվար)	Январь
538	Bambaki (ბամբա)	Bambak (բամբակ)	Вата
539	Kharat-i (ხარატი)	Kharat (խառատ)	Токарь
540	Nalbandi (ნალბანდი)	Nalband (նալբանդ)	Кузнец
541	Dastakerti (დასტაკერტი)	Dastakert (դաստակերտ)	Усадьба
542	Mushaki (მუშაკი)	Mushak (մշակ)	Служитель
543	Aznauri (აზნაური)	Azat (ազատ)	Дворянин
544	Bzhishki (ბჟიშკი)	Bzhishk (բժիշկ)	Врач
445	Nigozi (ნიგოზი)	Enguyz (ընկույզ)	Орех
546	Tuti (თუთա)	Tut (թութ)	Шелковица
547	Vardi (ვარდი)	Vard (վարդ)	Роза
548	Iasamani (იასამანი)	Yasaman (յասաման)	Сирень
549	Tsitsaka (წიწაკա)	Tsitsak (ծիծակ)	Перец
550	Lami (ლამի)	Lam (լամ)	Ил

Часть 42: Право, Государство и Ступени общества (Իրավունք, Պետություն և Հասարակություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
551	Eristavi (ერისთავի)	Yerets / Ter (երեց / արիստ – գլխավոր)	Князь / Глава народа
552	Dastakerti (დასტაკერტი)	Dastakert (դաստակերտ)	Имение / Усадьба
553	Aznauri (ազნაური)	Aznvakan / Azat (ազնվական / ազատ)	Дворянин
554	Mushaki (მუშაკი)	Mushak (մշակ)	Служитель / Деятель
555	Vachari (ვაჭარი)	Vachar (վաճառ)	Купец
556	Kharji (ხარჯი)	Kharch (խարջ)	Налог / Траты
557	Pogh-i / Puli (ფული)	Pogh (փող)	Деньги
558	Phas-i (ფასი)	Phas (փաս / գին)	Цена
559	Daba (დაბა)	Daba / Avan (դաբա / ավան)	Поселок
560	Bzhishki (ბჟიშკი)	Bzhishk (բժիշկ)	Врач

Часть 43: Предметы обихода и Строительство (Կենցաղ և Շինարարություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
561	Aguri (აგური)	Agur (աղյուս)	Кирпич
562	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь
563	Kala (კალა)	Kalay (կալայ)	Олово
564	Gogirdi (გოგირდი)	Tstsumb / Gogird (ծծումբ / գոգիրդ)	Сера
565	Zardakhi (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ)	Шкатулка
566	Snduki (სანდუკი)	Snduk (սնդուկ)	Сундук
567	Phanchara (ფანჯარა)	Phanjara (պատուհան)	Окно
568	Sarkmeli (სარკმელი)	Zark / Pak (զարկել / փակել)	Окошко / Затвор
569	Gumbati (გუმბათი)	Gumbet (գմբեթ)	Купол
570	Durbini (დურბინი)	Durbik (դուրբին)	Бинокль

Часть 44: Кухня и Сельское хозяйство (Խոհանոց և Գյուղատնտեսություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
571	Khacho (ხაჭო)	Khacho (խաչո)	Творог
572	Shakari (შაქარი)	Shakar (շաքար)	Сахар
573	Badagi (ბადაგი)	Badak (բադաք)	Сироп
574	Dziti (ზეთი)	Dzit (ձեթ)	Растительное масло
575	Tsitsaka (წიწაკა)	Tsitsak (ծիծակ)	Перец
576	Badrijani (ბადრიჯანი)	Badrijan (բադրիջան)	Баклажан
577	Nigozi (ნიგოზი)	Enguyz (ընկույզ)	Грецкий орех
578	Tuti (თუთა)	Tut (թութ)	Шелковица
579	Kertsi (ქერი)	Gari (գարի)	Ячмень
580	Tokhi (თოხი)	Tokh (թոխ)	Мотыга
581	Gutan-i (გუთանի)	Gutan (գութան)	Плуг
582	Kalu (კალო)	Kal (կալ)	Гумно
583	Satsari (საცერი)	Magh / Tsan (մաղ / ցան)	Сито
584	Nali (ნალი)	Nal (նալ)	Подкова
585	Dumbuli (დუმბული)	Dumb (դումբ)	Курдюк

Часть 45: Абстрактные понятия и Качества (Վերացական բառեր և Հատկանիշներ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
586	Grznoba (გრძნობა)	Zgatsmunk (զգացողություն)	Чувство
587	Sashualo (საშუალო)	Mijots (միջոց / միջին)	Среднее / Способ
588	Mkherdi (მკերდი)	Kurtsk (կուրծք)	Грудь
589	Mshoba (მშობელი)	Mshak (մշակ / ծնող)	Родитель
590	Kherkhi (ხერხი)	Kherkh (խերք / հնարք)	Уловка / Метод
591	Basri (ბასრი)	Basir (բասիր / սուր)	Острый
592	Karkali (კარკალი)	Karkachal (կարկաչել)	Журчание
593	Ghaghadi (ღაღადი)	Aghaghak (աղաղակ)	Призыв
594	Khurushi (ხურუში)	Khorosh (խորոշ)	Страсть
595	Chatlashi (ჩათლაში)	Chatlax (չաթլախ)	Подлец

Часть 46: Природа и Время (Բնություն և Ժամանակ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
596	Lami (ლამი)	Lam (լամ / տիղմ)	Ил
597	Nisli (ნისლი)	Nshul (նշույլ)	Туман
598	Janvari (იანვარი)	Hunvar (հունվար)	Январь
599	Zhami (ჟამი)	Zham (ժամ)	Время
600	Gisheri (გიშერი)	Gisher (գիշեր)	Гагат
601	Zangi (ზანგი)	Zang (զանգ)	Звон
602	Vardi (ვარდი)	Vard (վարդ)	Роза
603	Iasamani (იასამანი)	Yasaman (յասաման)	Сирень
604	Soko (სოკո)	Sunk (սունկ)	Гриб
605	Pilo (სპილო)	Pigh (փիղ)	Слон

Часть 47: Религия и Книжность (Կրոն և Գրականություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
606	Karozi (քարოზი)	Karoz (քարոզ)	Проповедь
607	Pataragi (პატარაგა)	Patarag (պատարագ)	Литургия
608	Tsigni (წიგნი)	Girk / Togh (գիրք / տող)	Книга
609	Mtsignobari (მწიგნობარი)	Mategnagir (մատենագիր)	Книжник
610	Vardapeti (ვარდაპეტი)	Vardapet (վարդապետ)	Настоятель
611	Khachi (ხაჩი)	Khach (խաչ)	Крест
612	Eshmaki (ეშმაკი)	Eshmaki (եշմակ)	Дьявол
613	Surb-i (სურბი)	Surb (սուրբ)	Святой (устар.)
614	Jan-i (ჯანი)	Jan (ջան)	Душа / Сила
615	Gunda (გუნდა)	Gund (գունդ)	Шар / Ком

Часть 48: Военное дело и Фортификация (Ռազմական գործ և Ամրաշինություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
616	Manjani (მანჯანი)	Manjanik (մանջանիկ)	Осадная камнеметалка
617	Gushagi (გუშაგები)	Gushak (գուշակ / դիտորդ)	Часовой / Дозорный
618	Zardakhi (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ / զինանոց)	Арсенал / Шкатулка
619	Basri (ბასრი)	Basir (բասիր / սուր)	Острый / Закаленный
620	Kherkhi (ხერხი)	Kherkh (խերք / հնարք)	Военная хитрость
621	Gumbati (გუმბათი)	Gumbet (գմբեթ)	Купол / Свод
622	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь (для крепостей)
623	Aguri (აგური)	Agur (աղյուս)	Кирпич
624	Durbin-i (დურბინი)	Durbik (դուրբին / դիտակ)	Дальнозор / Бинокль
625	Makan-i (მაკანი)	Makan (մական)	Боевая палица / Ж

Часть 49: Ремесла и Материалы (Արհեստներ և Նյութեր)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
626	Kharati (ხარატი)	Kharat (խառատ)	Токарь
627	Nalbandի (ნალბანდი)	Nalband (նալբանդ)	Кузнец-подковщик
628	Kala (კალა)	Kalay (կալայ)	Олово
629	Gogirdi (გოგირდი)	Tstsumb (ծծումբ)	Сера
630	Kalaudi (კალავატი)	Kalapar (կաղապար)	Форма / Колодка
631	Shib-i (შიბი)	Shiban (շիբան)	Тесьма / Цепь
632	Bambaki (ბამბა)	Bambak (բամբակ)	Хлопок / Вата
633	Aguri (აგური)	Agur (աղյուս)	Киրпич
634	Snduki (სანდუკი)	Snduk (սնդուկ)	Суնդուկ
635	Karkhsh-i (ქარხანა)	Gortsaran (գործարան / քարխանա)	Завод / Фабрика

Часть 50: Быт, Посуда и Кухня (Կենցաղ, Ամանեղեն և Խոհանոց)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
636	Khacho (ხაჭო)	Khacho (խաչո)	Творог
637	Shakari (შაქარი)	Shakar (շաքար)	Сахар
638	Badagi (ბადაგი)	Badak (բադաք)	Патока / Сироп
639	Dziti (ზეთი)	Dzit (ձեթ)	Растительное масло
640	Nigozi (ნიგոზი)	Enguyz (ընկույզ)	Грецкий орех
641	Tsitsaka (წიწაკա)	Tsitsak (ծիծակ)	Перец
642	Badrijani (ბადრიჯანი)	Badrijan (բադրիջան)	Баклажан
643	Gunda (გუნდა)	Gund (գունդ)	Комок (теста)
644	Satsari (საცერი)	Tsan / Magh (ցան / մաղ)	Решето
645	Kalu (კალო)	Kal (կալ)	Место обмолота

Часть 51: Время и Канцелярия (Ժամանակ և Գրասենյակ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
646	Janvari (იანვარი)	Hunvar (հունվար)	Январь
647	Zhami (ჟამი)	Zham (ժամ)	Время / Час
648	Tsigni (წიგნი)	Girk / Togh (գիրք / տող)	Книга
649	Mtsignobari (მწიგნობარი)	Mategnagir (մատենագիր)	Книжник / Ученый
650	Phasi (ფასი)	Phas (փաս / գին)	Цена

Часть 52: Человеческие качества и Поведение (Մարդկային հատկանիշներ և Վարք)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
651	Grznoba (გრძნობა)	Zgatsmunk (զգացողություն)	Чувство / Ощущение
652	Khurushi (ხურუში)	Khorosh (խորոշ / ախորժակ)	Страсть / Похоть / Сильный азарт
654	Basri (ბასრი)	Basir (բասիր / սուր)	Острый (ум или лезвие)
655	Kherkhi (ხერხი)	Kherkh (խերք / հնարք)	Метод / Уловка / Способ
656	Ghaghadi (ღაღადი)	Aghaghak (աղաղակ)	Громкий призыв / Возглас
657	Mshoba (მშობელი)	Mshak (մշակ / ծնող)	Родитель
658	Bzhishki (ბჟიშკი)	Bzhishk (բժիշկ)	Врач
659	Mushaki (მუშაკი)	Mushak (մշակ)	Труженик / Деятель
660	Aznauri (ազნაური)	Azat (ազատ / ազնվական)	Дворянин

Часть 53: Явления природы и Вещества (Բնության երևույթներ և Նյութեր)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
661	Lami (ლამი)	Lam (լամ / տիղմ)	Ил / Тина
662	Nisli (ნისლი)	Nshul / Mshush (նշույլ)	Туман / Дымка
663	Gisheri (გიშერი)	Gisher (գիշեր)	Гагат (черный поделочный камень)
664	Gogirdi (გოგირდი)	Tstsumb (ծծումբ)	Сера
665	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь
666	Kala (კალა)	Kalay (կալայ)	Олово
667	Aguri (აგური)	Agur (աղյուս)	Кирпич
668	Soko (სოკო)	Sunk (սունկ)	Гриб
669	Tsitsaka (წიწაკა)	Tsitsak (ծիծակ)	Перец (стручковый)
670	Badrijani (ბადრიჯანი)	Badrijan (բադրիջան)	Баклажан

Часть 54: Бытовые предметы и Одежда (Կենցաղային իրեր և Հագուստ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
671	Snduki (სანდუკი)	Snduk (սնդուկ)	Сундук
672	Zardakhi (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ)	Шкатулка
673	Kaba (კაბა)	Kapa (կապա)	Платье / Юбка
674	Shibibi (შიბი)	Shiban (շիբան)	Тесьма / Кружево
675	Bambaki (ბամბա)	Bambak (բամբակ)	Хлопок / Вата
676	Nali (ნალი)	Nal (նալ)	Подкова
677	Tokhi (თოხი)	Tokh (թոխ)	Мотыга
678	Gutan-i (გუთանի)	Gutan (գութան)	Плуг
679	Satsari (საცერი)	Tsan / Magh (ցանել / մաղել)	Сито
680	Makan-i (მაკანი)	Makan (մական)	Трость / Жезл

Часть 55: Религия и Книжность (Կրոն և Գիր)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
681	Tsigni (წიგნი)	Girk / Togh (գիրք / տող)	Книга
682	Mtsignobari (მწიგნობარი)	Mategnagir (մատենագիր)	Книжник / Ученый
683	Karozi (քაროზი)	Karoz (քարոզ)	Проповедь
684	Pataragi (პատარაგა)	Patarag (պատարագ)	Литургия
685	Zhami (ჟამი)	Zham (ժամ)	Время / Час службы
686	Khachi (ხაչი)	Khach (խաչ)	Крест
687	Eshmaki (ეშმაკი)	Eshmaki (եշմակ)	Дьявол
688	Sarkmeli (სარკმელი)	Zark / Pak (զարկել / փակել)	Окно (затвор)
689	Vardapeti (ვარდაპეტი)	Vardapet (վարդապետ)	Настоятель / Учитель
690	Daba (დაბა)	Daba / Avan (ավան)	Поселок

Часть 56: Продукты и Животные (Մթերքներ և Կենդանիներ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
691	Khacho (ხաճո)	Khacho (խաչո)	Творог
692	Shakari (შაქარი)	Shakar (շաքար)	Сахар
693	Badagi (ბადაგი)	Badak (բադաք)	Сироп / Патока
694	Dzirti (ზეთი)	Dzit (ձեթ)	Растительное масло
695	Gunda (გუნდა)	Gund (գունդ)	Ком / Шар
696	Pilo (სპილო)	Pigh (փիղ)	Слон
697	Boch-i (ბოჩი)	Boch (բոճ – ուլ)	Козленок
698	Kachkach-i (კაჭკაჭი)	Kachaghak (կաչաղակ)	Сорока
699	Dumbuli (დუმბული)	Dumb (դումբ)	Курдюк
700	Vardi (ვარდი)	Vard (վարդ)	Роза

Часть 57: Администрация, Меры и Веса (Վարչություն, Չափեր և Կշիռներ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
701	Dastakert-i (დასტაკერტი)	Dastakert (դաստակերտ)	Поместье / Усадьба
702	Aznaur-i (აზნაური)	Azat (ազատ / ազնվական)	Дворянин
703	Phas-i (ფასი)	Phas (փաս / գին)	Цена / Стоимость
704	Khurda (ხურდა)	Khurd (մանր / խուրդ)	Мелочь / Сдача
705	Kharj-i (ხარჯი)	Kharch (խարջ)	Налог / Расход
706	Pogh-i / Puli (ფული)	Pogh (փող)	Деньги
707	Daba (დაბა)	Daba / Avan (ավան / գյուղ)	Поселок
708	Vachar-i (ვაჭარი)	Vachar (վաճառ)	Купец
709	Phuch-i (ფუჭი)	Phuch (փուչ)	Пустой / Тщетный
710	Dast-i (დასტი)	Dast (դաստակ / փունջ)	Пачка / Кипа

Часть 58: Инструменты и Строительство (Գործիքներ և Շինարարություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
711	Tokh-i (თოხი)	Tokh (թոխ)	Мотыга
712	Gutan-i (გუთანი)	Gutan (գութան)	Плуг
713	Kalu (კალო)	Kal (կալ)	Гумно
714	Satsar-i (საცერი)	Tsan / Magh (ցանել / մաղ)	Сито
715	Nal-i (ნალი)	Nal (նալ / պայտ)	Подкова
716	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь
717	Agur-i (აგური)	Agur (աղյուս)	Кирпич
718	Kala (კალა)	Kalay (կալայ)	Олово
719	Snduk-i (სანდუკი)	Snduk (սնդուկ)	Суնդուկ
720	Zardakh-i (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ)	Шкатулка

Часть 59: Растения и Кухня (Բույսեր և Խոհանոց)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
721	Nigoz-i (ნიგოზი)	Enguyz (ընկույզ)	Грецкий орех
722	Tut-i (თუთა)	Tut (թութ)	Шелковица
723	Vard-i (ვარდი)	Vard (վարդ)	Роза
724	Iasaman-i (იასამანი)	Yasaman (յասաման)	Сирень
725	Soko (სოკո)	Sunk (սունկ)	Гриб
726	Tsitsaka (წიწაკა)	Tsitsak (ծիծակ)	Перец
727	Badrijan-i (ბადრიჯანი)	Badrijan (բադրիջան)	Баклажан
728	Khacho (ხაჭო)	Khacho (խաչո)	Творог
729	Shakar-i (შაქარი)	Shakar (շաքար)	Сахар
730	Badag-i (ბადაგი)	Badak (բադաք)	Сироп

Часть 60: Природа и Явления (Բնություն և Երևույթներ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
731	Lami (ლამი)	Lam (լամ / տիղմ)	Ил
732	Nisli (ნისლი)	Nshul (նշույլ)	Туман
733	Gisher-i (გიშერი)	Gisher (գիշեր)	Гагат
734	Gogird-i (გოგირდი)	Tstsumb (ծծումբ)	Сера
735	Zang-i (ზანგი)	Zang (զանգ)	Звон
736	Ghaghad-i (ღაღადი)	Aghaghak (աղաղակ)	Клич
737	Karkal-i (კარკალი)	Karkachal (կարկաչել)	Жուրчание
738	Phila (ფილა)	Phila (սալիկ / փիլա)	Плита
739	Kharat-i (ხარატი)	Kharat (խառատ)	Токарь
740	Nalband-i (ნალბანდი)	Nalband (նալբանդ)	Кузнец

Часть 61: Качества и Отношения (Որակներ և Հարաբերություններ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
741	Mshoba (მშობელი)	Mshak (մշակ / ծնող)	Родитель
742	Grznoba (გრძნობა)	Zgatsmunk (զգացողություն)	Чувство
743	Khurush-i (ხურუში)	Khorosh (խորոշ)	Азарт
744	Basr-i (ბასრი)	Basir (բասիր / սուր)	Острый
745	Kherkh-i (ხერხი)	Kherkh (խերք / հնարք)	Уловка
746	Chatlash-i (ჩათლაში)	Chatlax (չաթլախ)	Подлец
747	Mushak-i (მუშაკი)	Mushak (մշակ)	Труженик
748	Jan-i (ჯანი)	Jan (ջան)	Сила / Душа
749	Bzhishk-i (ბჟიშკი)	Bzhishk (բժիշկ)	Врач
750	Janvar-i (იანვარი)	Hunvar (հունվար)	Январь

Часть 62: Скрытые и Видоизмененные слова (Թաքնված և Ձևափոխված բառեր)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
751	Phunchula (ფუნჩულა)	Phunj (փունջ)	Пушистый / Пышный
752	Karkati (კარკატი)	Karkut (կարկուտ)	Град (иногда твердый предмет)
753	Chatal-i (ჩათალი)	Chat (ճատ / ճյուղ)	Рогатка / Развилка
754	Mshoba (მშობელი)	Mshak (մշակ / ծնող)	Родитель
755	Grznoba (გრძნობა)	Zgatsmunk (զգացողություն)	Чувство
756	Sashualo (საშუალო)	Mijots (միջոց / միջին)	Среднее
757	Mtsignobari (მწიგნობარი)	Mategnagir (մատենագիր)	Книжник
758	Tsigni (წიგნი)	Girk / Togh (գիրք / տող)	Книга
759	Sarkmeli (სარკმელი)	Zark / Pak (զարկել / փակել)	Окно
760	Daba (დაბა)	Daba / Avan (ավան)	Поселок

Часть 63: Продукты и Вещества (Մթերքներ և Նյութեր)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
761	Khacho (ხაჭო)	Khacho (խաչո)	Творог
762	Shakari (შაქარი)	Shakar (շաքար)	Сахар
763	Badagi (ბადაგი)	Badak (բադաք)	Патока
764	Dziti (ზეთი)	Dzit (ձեթ)	Масло
765	Nigozi (ნიგոზი)	Enguyz (ընկույզ)	Орех
766	Tut-i (თუთა)	Tut (թութ)	Шелковица
767	Gogirdi (გოგირდი)	Tstsumb (ծծումբ)	Сера
768	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь
769	Kala (კალა)	Kalay (կալայ)	Олово
770	Aguri (აგური)	Agur (աղյուս)	Кирпич

Часть 64: Инструменты и Ремесла (Գործիքներ և Արհեստներ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
771	Tokhi (თოხი)	Tokh (թոխ)	Мотыга
772	Gutan-i (გუთანი)	Gutan (գութան)	Плуг
773	Satsari (საცერი)	Tsan / Magh (ցանել / մաղ)	Сито
774	Nali (ნალი)	Nal (նալ)	Подкова
775	Kharati (ხარატი)	Kharat (խառատ)	Токарь
776	Nalbandi (ნალბანდი)	Nalband (նալբանդ)	Кузнец
777	Durbini (დուրბინი)	Durbik (դուրբին)	Бинокль
778	Snduki (სანდուკი)	Snduk (սնդուկ)	Суնդուկ
779	Zardakhi (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ)	Шкатулка
780	Karkhana (քարխանա)	Gortsaran (գործարան)	Завод

Часть 65: Быт и Природа (Կենցաղ և Բնություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
781	Phuli (ფული)	Pogh (փող)	Деньги
782	Khurda (ხուրდა)	Khurd (մանր)	Мелочь
783	Kharji (ხარჯի)	Kharch (խարջ)	Траты
784	Janvari (იანვარი)	Hunvar (հունվար)	Январь
785	Vardi (ვარდი)	Vard (վարդ)	Роза
786	Iasamani (იასამანი)	Yasaman (յասաման)	Сирень
787	Soko (სოკო)	Sunk (սունկ)	Гриб
788	Tsitsaka (წიწაკա)	Tsitsak (ծիծակ)	Перец
789	Lami (ლამი)	Lam (լամ / տիղմ)	Ил
790	Nisli (ნისლი)	Nshul (նշույլ)	Туман

Часть 66: Разные прилагательные и качества (Որակական բառեր)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
791	Phasi (ფასი)	Phas (փաս / գին)	Цена
792	Basri (ბასრი)	Basir (բասիր / սուր)	Острый
793	Kherkhi (ხერხი)	Kherkh (խերք)	Уловка
794	Ghaghadi (ღაღადი)	Aghaghak (աղաղակ)	Клич
795	Zangi (ზანგი)	Zang (զանգ)	Звон
796	Gunda (გუნდა)	Gund (գունդ)	Ком
797	Chatlashi (ჩათლაში)	Chatlax (չաթլախ)	Подлец
798	Karkali (կարკალი)	Karkachal (կարկաչել)	Журчание
799	Jan-i (ჯანი)	Jan (ջան / ուժ)	Сила
800	Bzhishki (ბჟიშკი)	Bzhishk (բժիշկ)	Враչ

Часть 67: Власть, Честь и Социум (Իշխանություն, Պատիվ և Հասարակություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
801	Dastakert-i (დასტაკერტი)	Dastakert (դաստակերտ)	Поместье / Родовое имение
802	Aznaur-i (აზნაური)	Azat (ազատ / ազնվական)	Дворянин
803	Eristav-i (ერისთავი)	Yerets / Ter (երեց / տեր)	Глава народа / Правитель
804	Pativ-i (პატივი)	Pativ (պատիվ)	Честь / Почет
805	Sakhel-i (სახელი)	Sakhel (սահել / անուն – հին ձև)	Имя / Слава
806	Jan-i (ჯანი)	Jan / Uzh (ջան / ուժ)	Мощь / Сила / Душа
807	Daba (დაბა)	Daba / Avan (դաբա / ավան)	Селение
808	Vachar-i (ვაჭარი)	Vachar (վաճառ)	Торговец
809	Kharj-i (ხარჯი)	Kharch (խարջ)	Налог / Трата
810	Mushak-i (მუშაკი)	Mushak (մշակ)	Деятель / Работник

Часть 68: Строительные и Технические термины (Շինարարական և Տեխնիկական)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
811	Agur-i (აგური)	Agur (աղյուս)	Кирпич
812	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь
813	Kala (კალა)	Kalay (կալայ)	Олово
814	Gogird-i (გოგირდი)	Tstsumb (ծծումբ)	Сера
815	Gumbat-i (გუმბათი)	Gumbet (գմբեթ)	Купол
816	Phanchara (ფანჯარა)	Phanjara (փանջարա)	Окно
817	Sarkmel-i (სარკმელი)	Pak (փակել / զարկել)	Окошко / Ставня
818	Snduk-i (სანდუკი)	Snduk (սնդուկ)	Сундук
819	Zardakh-i (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ)	Шкатулка
820	Karkhana (ქარხანა)	Gortsaran (գործարան)	Мастерская / Завод

Часть 69: Растения и Природные ресурсы (Բույսեր և Բնական պաշարներ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
821	Nush-i (ნუში)	Nush (նուշ)	Миндаль
822	Tut-i (თუთა)	Tut (թութ)	Шелковица
823	Enguz-i / Nigoz-i (ნიგოზი)	Enguyz (ընկույզ)	Грецкий орех
824	Vard-i (ვარდი)	Vard (վարդ)	Роза
825	Iasaman-i (იასამანი)	Yasaman (յասաման)	Сирень
826	Soko (სოკო)	Sunk (սունկ)	Гриб
827	Tsitsaka (წიწაკა)	Tsitsak (ծիծակ)	Перец
828	Kerts-i (քერი)	Gari (գարի)	Ячмень
829	Dzira (ძირა)	Jir / Armat (ջիր / արմատ)	Тмин / Корень
830	Gisher-i (გიშერი)	Gisher (գիշեր)	Гагат

Часть 70: Инструменты и Быт (Գործիքներ և Կենցաղ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
831	Tokh-i (თოხი)	Tokh (թոխ)	Мотыга
832	Gutan-i (გუთანი)	Gutan (գութան)	Плуг
833	Satsar-i (საცერი)	Tsan / Magh (ցանել / մաղ)	Сито
834	Kalu (კალო)	Kal (կալ)	Гумно
835	Nal-i (ნალი)	Nal (նալ)	Подкова
836	Durbin-i (დურბინი)	Durbik (դուրբին)	Бинокль
837	Makan-i (მაკანი)	Makan (մական)	Жезл / Трость
838	Kaba (კაბա)	Kapa (կապա)	Платье
839	Shib-i (შიბი)	Shiban (շիբան)	Тесьма
840	Bambaki (ბამბა)	Bambak (բամբակ)	Вата / Хлопок

Часть 71: Состояние и Качество (Վիճակ և Որակ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
841	Phas-i (ფასი)	Phas / Gin (փաս / գին)	Цена
842	Phuch-i (ფუჭი)	Phuch (փուչ)	Испорченный / Пустой
843	Khurda (ხურდა)	Khurd (մանր)	Мелочь
844	Basr-i (ბასრი)	Basir (բասիր / սուր)	Острый
845	Kherkh-i (ხერხი)	Kherkh (խերք)	Уловка / Способ
846	Ghaghad-i (ღაღადი)	Aghaghak (աղաղակ)	Клич / Возглас
847	Grznoba (გრძნობა)	Zgatsmunk (զգացողություն)	Чувство
848	Mshoba (მშობელი)	Mshak (մշակ / ծնող)	Родитель
849	Janvar-i (იანვარი)	Hunvar (հունվար)	Январь
850	Gunda (გუნდა)	Gund (գունդ)	Ком / Шар

Часть 72: Музыка, Искусство и Звуки (Երաժշտություն, Արվեստ և Հնչյուններ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
851	Zangi (ზანგი)	Zang (զանգ)	Колокол / Звон
852	Karkali (კარკალი)	Karkachal (կարկաչել)	Журчание / Квохтанье
853	Ghaghadi (ღაღადი)	Aghaghak (աղաղակ)	Клич / Возглас
854	Gunda (გუნდა)	Gund (գունդ / երգչախումբ)	Хор (в древности) / Группа
855	Basri (ბასრი)	Basir (բասիր / սուր հնչյուն)	Острый / Резкий звук
856	Nshuli (ნიშული)	Nshul (նշույլ / նշան)	Знак / Нота / Проблеск
857	Karozi (ქაროზი)	Karoz (քարոզ / կոչ)	Проповедь / Воззвание
858	Makan-i (მაკანი)	Makan (մական / ցուցափայտ)	Дирижерская палочка (устар.)
859	Jan-i (ჯანი)	Jan (ջան / եռանդ)	Энергия / Душа исполнения
860	Karkana (քարխանա)	Karkhana (քարխանա / արհեստանոց)	Мастерская инструментов

Часть 73: Духовный мир и Церковный быт (Հոգևոր աշխարհ և Եկեղեցական կենցաղ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
861	Pataragi (პატარაგა)	Patarag (պատարագ)	Литургия
862	Zhami (ჟამი)	Zham (ժամ)	Время службы / Час
863	Khachi (ხაჩი)	Khach (խաչ)	Крест
864	Vardapeti (ვარდაპეტი)	Vardapet (վարդապետ)	Ученый монах / Настоятель
865	Eshmaki (ეშმაკი)	Eshmak (եշմակ / դև)	Дьявол
866	Tsigni (წიგნი)	Girk (գիրք / մատյան)	Книга
867	Mtsignobari (მწიგნობარი)	Mategnagir (մատենագիր)	Книжник / Ученый
868	Daba (დაბა)	Daba / Avan (ավան)	Приход / Поселение
869	Surb-i (სურბი)	Surb (սուրբ)	Святой
870	Karozi (ქაროზი)	Karoz (քարոզ)	Религиозное поучен

Часть 74: Быт, Посуда и Украшения (Կենցաղ, Ամանեղեն և Զարդեր)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
871	Zardakhi (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ)	Ювелирная шкатулка
872	Snduki (სანდუკი)	Snduk (սնդուկ)	Сундук
873	Kaba (კაბա)	Kapa (կապա)	Платье / Кафтан
874	Shib-i (შიბი)	Shiban (շիբան)	Кружево / Цепочка
875	Bambaki (ბამბა)	Bambak (բամբակ)	Хлопок
876	Phasi (ფასი)	Phas (փաս / գին)	Цена / Ценность
877	Jan-i (ჯანი)	Jan (ջան)	Тело / Жизнь
878	Aguri (აგური)	Agur (աղյուս)	Кирпич
879	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь
880	Kala (კალა)	Kalay (կալայ)	Олово

Часть 75: Растения, Животные и Природа (Բույսեր, Կենդանիներ և Բնություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
881	Vardi (ვარდი)	Vard (վարդ)	Роза
882	Iasamani (იასამანი)	Yasaman (յասաման)	Сирень
883	Nushi (ნუში)	Nush (նուշ)	Миндаль
884	Tuti (თუთა)	Tut (թութ)	Шелковица
885	Nigozi (ნიგოზი)	Enguyz (ընկույզ)	Орех
886	Tsitsaka (წიწაკա)	Tsitsak (ծիծակ)	Перец
887	Badrijani (ბადრიჯანი)	Badrijan (բադրիջան)	Баклажан
888	Soko (სოკո)	Sunk (սունկ)	Гриб
889	Pilo (სპილო)	Pigh (փիղ)	Слон
890	Kachkach-i (კაჭკაჭი)	Kachaghak (կաչաղակ)	Сорока
891	Boch-i (ბოჩი)	Boch (բոճ)	Козленок
892	Lami (ლამի)	Lam (լամ)	Ил
893	Nisli (ნისლი)	Nshul (նշույլ)	Туман
894	Gisheri (გიშერი)	Gisher (գիշեր)	Гагат
895	Gogirdi (გოგირდი)	Tstsumb (ծծումբ)	Сера
896	Sashualo (საშუალო)	Mijots (միջոց / միջին)	Среднее
897	Mshoba (მშობელი)	Mshak (մշակ / ծնող)	Родитель
898	Grznoba (გრძნობა)	Zgatsmunk (զգացողություն)	Чувство
899	Kherkhi (ხერხი)	Kherkh (խերք / հնարք)	Метод / Уловка
900	Khurda (ხურდა)	Khurd (մանր)	Мелочь / Сдача

Հին վրացերենում «Գիրք» նշանակող Tsigni (წიგნი) բառը ծագել է հայկական Գիր արմատից (հին ձևերով՝ գիծ-գիրք)։ Վրացական մատենագրության սկզբնական շրջանում հայկական գրչության դպրոցի ազդեցությունն այնքան մեծ էր, որ գրքի հետ կապված գրեթե բոլոր տերմինները նույնականացվել են։

Часть 76: Редкие архаизмы и Профессии (Հազվադեպ հնաբանություններ և Արհեստներ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
901	Dastakert-i (დასტაკერტი)	Dastakert (դաստակերտ)	Поместье / Родина
902	Kharat-i (ხარატი)	Kharat (խառատ)	Токарь
903	Nalband-i (ნალბანდი)	Nalband (նալբանդ)	Кузнец
904	Bzhishk-i (ბჟიშკი)	Bzhishk (բժիշկ)	Врач (старая форма)
905	Mushak-i (მუშაკი)	Mushak (մշակ)	Труженик
906	Vachar-i (ვაჭარი)	Vachar (վաճառ)	Купец
907	Aznaur-i (აზნაური)	Azat (ազատ)	Дворянин
908	Mtsignobar-i (მწიგნობარი)	Mategnagir (մատենագիր)	Книжник
909	Karozi (ქაროზი)	Karoz (քարոզ)	Проповедь
910	Vardapet-i (ვარდაპეტი)	Vardapet (վարդապետ)	Настоятель

Часть 77: Вещества, Строительство и Быт (Նյութեր, Շինարարություն և Կենցաղ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
911	Agur-i (აგური)	Agur (աղյուս)	Кирпич
912	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь
913	Kala (კალა)	Kalay (կալայ)	Олово
914	Gogird-i (გოგირდი)	Tstsumb (ծծումբ)	Сера
915	Snduk-i (სანდუკი)	Snduk (սնդուկ)	Сундук
916	Zardakh-i (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ)	Шкатулка
917	Phanchara (ფანჯარა)	Phanjara (պատուհան)	Окно
918	Sarkmel-i (სარკმელი)	Pak (փակել)	Окошко
919	Gumbat-i (გუმბათი)	Gumbet (գմբեթ)	Купол
920	Kaba (კაბա)	Kapa (կապա)	Платье

Часть 78: Кухня և Բնություն (Խոհանոց և Բնություն)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
921	Khacho (ხაჭო)	Khacho (խաչո)	Творог
922	Shakar-i (შაქარი)	Shakar (շաքար)	Сахар
923	Badag-i (ბადაგი)	Badak (բադաք)	Сироп
924	Dziti (ზეთი)	Dzit (ձեթ)	Масло
925	Nigoz-i (ნიგოზი)	Enguyz (ընկույզ)	Орех
926	Tut-i (თუთა)	Tut (թութ)	Шелковица
927	Tsitsaka (წიწაკა)	Tsitsak (ծիծակ)	Перец
928	Soko (სოკო)	Sunk (սունկ)	Гриб
929	Vard-i (ვارდი)	Vard (վարդ)	Роза
930	Iasaman-i (იასამანი)	Yasaman (յասաման)	Сирень

Часть 79: Абстрактные понятия և Качества (Վերացական բառեր և Որակներ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
931	Grznoba (გრძნობა)	Zgatsmunk (զգացմունք)	Чувство
932	Sashualo (საშუალო)	Mijots (միջոց)	Среднее
933	Jan-i (ჯანი)	Jan (ջան)	Сила / Душа
934	Phas-i (ფასი)	Phas (փաս / գին)	Цена
935	Kharj-i (ხარჯი)	Kharch (խարջ)	Расход
936	Puli (ფული)	Pogh (փող)	Деньги
937	Khurda (ხურდა)	Khurd (մանր)	Сдача
938	Basri (ბასრი)	Basir (բասիր)	Острый
939	Kherkhi (ხერხი)	Kherkh (խերք)	Метод
940	Ghaghadi (ღაღადი)	Aghaghak (աղաղակ)	Клич

Часть 80: Финальный аккорд (Վերջնական ակորդ)

№	Վրացերեն (Грузинский)	Հայերեն հիմքը (Армянский корень)	Ռուսերեն թարգմանություն (Перевод)
941	Daba (დაბა)	Avan (ավան / դաբա)	Поселок
942	Janvari (იანვარი)	Hunvar (հունվար)	Январь
943	Zhami (ჟამი)	Zham (ժամ)	Время
944	Khachi (ხაჩი)	Khach (խաչ)	Крест
945	Eshmaki (ეშმაკი)	Eshmak (եշմակ)	Дьявол
946	Pataragi (პატარაგა)	Patarag (պատարագ)	Литургия
947	Tsigni (წიგნი)	Girk (գիրք)	Книга
948	Lami (ლამი)	Lam (լամ)	Ил
949	Nisli (ნისლი)	Nshul (նշույլ)	Туман
950	Gisheri (გიშერი)	Gisher (գիշեր)	Гагат
951	Zangi (ზანგი)	Zang (զանգ)	Звон
952	Gunda (გუნდა)	Gund (գունդ)	Шар
953	Chatlashi (ჩათლაში)	Chatlax (չաթլախ)	Подлец
954	Pilo (სპილო)	Pigh (փիղ)	Слон
955	Nal-i (ნალი)	Nal (նալ)	Подкова
956	Tokh-i (თოხი)	Tokh (թոխ)	Мотыга
957	Gutan-i (გუთანი)	Gutan (գութան)	Плуг
958	Makan-i (მაკანი)	Makan (մական)	Жезл
959	Shib-i (შიბი)	Shiban (շիբան)	Цепь
960	Durbini (დურბინი)	Durbik (դուրբին)	Бинокль

961	Bambaki (ბამბა)	Bambak (բամբակ)	Вата
962	Karkali (კარკალი)	Karkachal (կարկաչել)	Журчание
963	Khurushi (ხურუში)	Khorosh (խորոշ)	Азарт
964	Mshoba (მშობელი)	Mshak (մշակ)	Родитель
965	Mkherdi (მკერდი)	Kurtsk (կուրծք)	Грудь
966	Dast-i (დასტი)	Dast (դաստակ)	Кипа
967	Phuch-i (ფუჭი)	Phuch (փուչ)	Пустой
968	Surb-i (სურბი)	Surb (սուրբ)	Святой
969	Badrijani (ბადრიჯანი)	Badrijan (բադրիջան)	Баклажан
970	Dumbuli (დუმბული)	Dumb (դումբ)	Курдюк
971	Kachkach-i (კაჭკაჭი)	Kachaghak (կաչաղակ)	Сорока
972	Boch-i (ბოჩი)	Boch (բոճ)	Козленок
973	Kertsi (ქერი)	Gari (գարի)	Ячмень
974	Dzira (ძირა)	Jir (ջիր)	Тмин
975	Phila (ფილა)	Phila (փիլա)	Плита
976	Karozi (քაროზი)	Karoz (քարոզ)	Проповедь
977	Satsari (საცერი)	Tsan (ցան)	Сито
978	Kalu (კალო)	Kal (կալ)	Гумно
979	Jan (ჯან)	Jan (ջան)	Жизнь
980	Vardapeti (ვარდაპეტი)	Vardapet (վարդապետ)	Учитель

981	Aguri (აგური)	Agur (աղյուս)	Кирпич
982	Zhami (ჟამი)	Zham (ժամ)	Служба
983	Tsigni (წიგნი)	Girk (գիրք)	Книга
984	Mushaki (მუშაკი)	Mushak (մշակ)	Служитель
985	Aznauri (აზნაური)	Azat (ազատ)	Свободный
986	Phas-i (ფასი)	Phas (փաս)	Цена
987	Vachari (ვაჭარი)	Vachar (վաճառ)	Купец
988	Pataragi (პატარაგა)	Patarag (պատարագ)	Обедня
989	Gogirdi (გოგირდი)	Tstsumb (ծծումբ)	Сера
990	Kir-i (კირი)	Kir (կիր)	Известь
991	Durbini (დურბინი)	Durbik (դուրբին)	Бинокль
992	Basri (ბასრი)	Basir (բասիր)	Острый
993	Zardakhi (ზარდახშა)	Zardatup (զարդատուփ)	Коробка
994	Snduki (სანდուკი)	Snduk (սնդուկ)	Ящик
995	Khacho (ხაჭო)	Khacho (խաչո)	Сыр
996	Badagi (ბადაგი)	Badak (բադաք)	Мед
997	Shakari (შაქარი)	Shakar (շաքար)	Сахар
998	Lami (ლամი)	Lam (լամ)	Грязь
999	Nisli (ნისლი)	Nshul (նշույլ)	Дым
1000	Vardi (ვარდი)	Vard (վարդ)	Роза

Հայկական Տարազ – Armenian – National Costume Армянский Тараз

Հայկական Տարազ / Armenian National Costume / Армянский Тараз

1. «Կարդալ ավելին» կոչեր (Call to Action)

Armenian:

Բացահայտե՛ք հայկական մշակույթի թաքնված շերտերը։ Կարդալ ավելին…
Ցանկանո՞ւմ եք իմանալ ավելին մեր նախնիների ժառանգության մասին։ Սեղմե՛ք այստեղ։

English:

Discover the hidden layers of Armenian culture. Read more…
Want to learn more about our ancestors’ heritage? Click here.

Russian:

Откройте для себя скрытые пласты армянской культуры. Читать далее…
Хотите узнать больше о наследии наших предков? Нажмите здесь.

Հայերեն

Հայկական Տարազ. Մեր ինքնության գույներն ու նախշերը:

Գիտեի՞ք, որ հայկական տարազը պարզապես հագուստ չէ, այլ մի ամբողջ պատմություն՝ գրված թելերով: 🧵✨

Այսօր համեմատում ենք երկու ամենատարբերվող ոճերը. 🔴 Վասպուրական (Արևմտյան Հայաստան). Վառ գույներ, ուրախ զանգակ-դրամներ և կախարդական ասեղնագործ գոգնոցներ: 🍷 Սյունիք-Արցախ (Արևելյան Հայաստան). Ազնվական թավիշ, մուգ բորդո և խորհրդավոր գլխազարդեր, որոնք խոսում են զսպվածության մասին:

Ո՞ր ոճն է ձեզ ավելի հոգեհարազատ՝ վառ ու գունե՞ղը, թե՞ զուսպ ու ազնվականը:

Հայկական տարազը արտացոլում է մեր ժողովրդի պատմությունն ու աշխարհայացքը: Այն բաղկացած է ներքնազգեստից, վերնազգեստից և գոտուց։ Յուրաքանչյուր գավառ ուներ իր ուրույն ոճը, սակայն բոլորին միավորում էր ասեղնագործությունը, որն ուներ պահպանակ-հմայիլի նշանակություն: Գույները նույնպես խորհրդանշական էին. կարմիրը՝ արիություն, սպիտակը՝ մաքրություն, կապույտը՝ երկնային արդարություն և դեղինը՝ հողի բերրիություն:

Русский

Армянский Тараз: Цвета и узоры нашей идентичности.

А вы знали, что армянский национальный костюм — это не просто одежда, а целая история, написанная нитями? 🧵✨

Сегодня мы сравниваем два самых самобытных стиля: 🔴 Васпуракан (Западная Армения): Яркие цвета, веселый звон серебряных монет и магические вышитые передники. 🍷 Сюник-Арцах (Восточная Армения): Благородный бархат, глубокий бордо и таинственные головные уборы, говорящие о сдержанности и стати.

Какой стиль вам ближе: яркий и красочный или сдержанный и благородный?

Армянский национальный костюм — Тараз — является отражением истории и мировоззрения народа. Он состоит из нижней и верхней одежды, а также пояса. У каждого региона был свой уникальный стиль, но общей чертой была богатая вышивка, служившая оберегом. Цвета также имели символическое значение: красный — мужество, белый — чистота, синий — небесная справедливость, а желтый — плодородие земли.

English

Armenian Taraz: The Colors and Patterns of Our Identity.

Did you know that the Armenian national costume is not just clothing, but an entire story woven with threads? 🧵✨

Today, we are comparing two of the most distinctive styles: 🔴 Vaspurakan (Western Armenia): Vibrant colors, joyful silver coins, and magical embroidered aprons. 🍷 Syunik-Artsakh (Eastern Armenia): Noble velvet, deep burgundy, and mysterious headdresses that speak of grace and restraint.

Which style resonates with you more: the bright and colorful, or the subtle and noble?

The Armenian national costume, known as Taraz, reflects the history and worldview of the Armenian people. It typically consists of an undergarment, an outer tunic, and a belt. While each region had its unique style, they were all tied together by intricate embroidery, which often served as a protective symbol. The colors are deeply symbolic: red for bravery, white for purity, blue for celestial justice, and yellow for the fertility of the earth.

///////////////

Հիմնական բաղադրիչները / Key Components / Основные компоненты

Հայերեն	English	Русский
Գոգնոց	Apron	Фартук
Գլխազարդ	Headdress	Головной убор
Զարդանախշ	Ornament	Орнамент
Արծաթյա գոտի	Silver belt	Серебряный пояс

1. Վասպուրականի տարազ (Արևմտյան Հայաստան)

Այս տարազն աչքի է ընկնում իր վառ գույներով և առատ ասեղնագործությամբ:

Առանձնահատկությունը: Կանացի տարազի պարտադիր մասն էր գոգնոցը (մեզար), որը զարդարված էր բուսական և երկրաչափական նախշերով:
Խորհուրդը: Գերակշռում էր կարմիրը: Գոտին և գոգնոցը համարվում էին ընտանեկան կարգավիճակի խորհրդանիշ:
Զարդեր: Ճակատոցը զարդարվում էր արծաթյա դրամներով, որոնք քայլելիս հաճելի ձայն էին հանում:

2. Սյունիք-Արցախի տարազ (Արևելյան Հայաստան)

Այն ավելի զուսպ է, բայց շատ ազնվական տեսք ունի:

Առանձնահատկությունը: Հիմնական գույնը մուգ կարմիրն է (բորդո) կամ կանաչը: Կանայք կրում էին թավշյա վերնազգեստ՝ եզրագծված մորթով կամ ոսկեթել երիզներով:
Գլխի հարդարանք: Սա ամենաբարդ մասն էր. բաղկացած էր բազմաթիվ շերտերից, որոնք կապվում էին բերանի շուրջ՝ խորհրդանշելով լռակյացությունն ու զսպվածությունը:
Գոտի: Կրում էին լայն արծաթյա գոտի՝ մեծ ճարմանդով:

Համեմատական աղյուսակ / Comparison Table

Հատկանիշ	Վասպուրական (Արևմտյան)	Սյունիք-Արցախ (Արևելյան)
Գունապնակ	Վառ կարմիր, դեղին, կապույտ	Մուգ կարմիր, կանաչ, մանուշակագույն
Գլխազարդ	Թեթև, դրամներով	Բարդ, բերանը փակող շերտերով
Կտոր	Բուրդ, բամբակ	Թավիշ, մետաքս, մորթի
Զարդեր	Ասեղնագործ գոգնոցներ	Արծաթյա զանգվածեղ գոտիներ

Русская версия

1. Васпураканский тараз (Западная Армения)

Этот костюм выделяется своими яркими цветами и обильной вышивкой.

Особенность: Обязательной частью женского костюма был передник (мезар), украшенный растительными и геометрическими узорами.
Символика: Преобладал красный цвет. Пояс и передник считались символами семейного положения.
Украшения: Головной убор украшался серебряными монетами, которые издавали приятный звон при ходьбе.

2. Сюник-Арцахский тараз (Восточная Армения)

Этот стиль более сдержан, но выглядит очень благородно.

Особенность: Основные цвета — темно-красный (бордо) или зеленый. Женщины носили бархатную верхнюю одежду, отороченную мехом или золотыми лентами.
Головной убор: Это была самая сложная часть; он состоял из множества слоев, которые повязывались вокруг рта, символизируя немногословность и скромность.
Пояс: Носили широкий серебряный пояс с большой пряжкой.

Сравнительная таблица

Характеристика	Васпуракан (Западный)	Сюник-Арцах (Восточный)
Цветовая палитра	Ярко-красный, желтый, синий	Темно-красный, зеленый, фиолетовый
Головной убор	Легкий, с монетами	Сложный, закрывающий рот
Ткань	Шерсть, хлопок	Бархат, шелк, мех
Украшения	Вышитые передники	Массивные серебряные пояса

English Version

1. Vaspurakan Costume (Western Armenia)

This costume stands out with its vibrant colors and rich embroidery.

Feature: An essential part of the women’s costume was the apron (mezar), decorated with floral and geometric patterns.
Symbolism: Red was the dominant color. The belt and apron were considered symbols of family and social status.
Jewelry: The headdress was adorned with silver coins that made a pleasant jingling sound while walking.

2. Syunik-Artsakh Costume (Eastern Armenia)

This style is more restrained but has a very noble appearance.

Feature: The primary colors are deep red (burgundy) or green. Women wore velvet overcoats trimmed with fur or gold-threaded ribbons.
Headdress: This was the most complex part; it consisted of many layers wrapped around the mouth, symbolizing silence and modesty.
Belt: Women wore a wide silver belt with a large, ornate buckle.

Comparison Table

Feature	Vaspurakan (Western)	Syunik-Artsakh (Eastern)
Color Palette	Bright red, yellow, blue	Deep red, green, purple
Headdress	Light, with silver coins	Complex, covering the mouth
Fabric	Wool, cotton	Velvet, silk, fur
Jewelry	Embroidered aprons	Massive silver belts

Ահա ամբողջական տեքստը՝ միավորված երեք լեզուներով, առանց էմոջիների և հեշթեգերի, որպեսզի հարմար լինի պատճենել և օգտագործել։

Armenian / Հայերեն

Հայկական Տարազ. Մեր ինքնության գույներն ու նախշերը:

Գիտեի՞ք, որ հայկական տարազը պարզապես հագուստ չէ, այլ մի ամբողջ պատմություն՝ գրված թելերով:

Այսօր համեմատում ենք երկու ամենատարբերվող ոճերը.

Վասպուրական (Արևմտյան Հայաստան). Վառ գույներ, ուրախ զանգակ-դրամներ և կախարդական ասեղնագործ գոգնոցներ:

Սյունիք-Արցախ (Արևելյան Հայաստան). Ազնվական թավիշ, մուգ բորդո և խորհրդավոր գլխազարդեր, որոնք խոսում են զսպվածության մասին:

Ո՞ր ոճն է ձեզ ավելի հոգեհարազատ՝ վառ ու գունե՞ղը, թե՞ զուսպ ու ազնվականը:

English / Անգլերեն

Armenian Taraz: The Colors and Patterns of Our Identity.

Did you know that the Armenian national costume is not just clothing, but an entire story woven with threads?

Today, we are comparing two of the most distinctive styles:

Vaspurakan (Western Armenia): Vibrant colors, joyful silver coins, and magical embroidered aprons.

Syunik-Artsakh (Eastern Armenia): Noble velvet, deep burgundy, and mysterious headdresses that speak of grace and restraint.

Which style resonates with you more: the bright and colorful, or the subtle and noble?

Russian / Ռուսերեն

Армянский Тараз: Цвета и узоры нашей идентичности.

А вы знали, что армянский национальный костюм — это не просто одежда, а целая история, написанная нитями?

Сегодня мы сравниваем два самых самобытных стиля:

Васпуракан (Западная Армения): Яркие цвета, веселый звон серебряных монет и магические вышитые передники.

Сюник-Арцах (Восточная Армения): Благородный бархат, глубокий бордо и таинственные головные уборы, говорящие о сдержанности и стати.

Какой стиль вам ближе: яркий и красочный или сдержанный и благородный?

1. Տարածաշրջաններ / Regions / Регионы

Հայերեն: Վասպուրական, Սյունիք, Արցախ, Արևմտյան Հայաստան, Արևելյան Հայաստան
English: Vaspurakan, Syunik, Artsakh, Western Armenia, Eastern Armenia
Русский: Васпуракан, Сюник, Арцах, Западная Армения, Восточная Армения

2. Գույներ և Խորհրդանիշներ / Colors and Symbols / Цвета и символы

Հայերեն: արիություն, մաքրություն, արդարություն, բերրիություն, մուգ կարմիր, ոսկեթել
English: bravery, purity, justice, fertility, deep red, gold-threaded
Русский: мужество, чистота, справедливость, плодородие, темно-красный, золотошвейный

3. Հագուստի մասեր / Clothing Parts / Детали одежды

Հայերեն: գոգնոց, մեզար, գոտի, գլխազարդ, ճակատոց, վերնազգեստ, թավիշ, մորթի
English: apron, mezar, belt, headdress, forehead decoration, overcoat, velvet, fur
Русский: передник, мезар, пояс, головной убор, чепец, верхняя одежда, бархат, мех

4. Արհեստ և Զարդարանք / Craft and Decoration / Ремесло и украшения

Հայերեն: ասեղնագործություն, զարդանախշ, արծաթյա դրամներ, ճարմանդ, ձեռագործ
English: embroidery, ornament, silver coins, buckle, handmade
Русский: вышивка, орнамент, серебряные монеты, пряжка, ручная работа

Armenian:

Բացահայտե՛ք հայկական մշակույթի թաքնված շերտերը։ Կարդալ ավելին…
Ցանկանո՞ւմ եք իմանալ ավելին մեր նախնիների ժառանգության մասին։ Սեղմե՛ք այստեղ։

English:

Discover the hidden layers of Armenian culture. Read more…
Want to learn more about our ancestors’ heritage? Click here.

Russian:

Откройте для себя скрытые пласты армянской культуры. Читать далее…
Хотите узнать больше о наследии наших предков? Нажмите здесь.

Հայոց Ցեղասպանության Ուսումնասիրող և «Արմենպրես»-ի Ղեկավար

Արամ Լևոնի Անանյանը ծնվել է 1980 թվականի սեպտեմբերի 2-ին, Երևան, Հայաստան։ Հայ պատմաբան, հասարակական-քաղաքական գործիչ, պատմական գիտությունների թեկնածու, «Արմենպրես» լրատվական գործակալության տնօրեն։ Գրողների միության նախկին նախագահ Լևոն Անանյանի որդին։

1996–2000 թվականներին սովորել է Երևանի պետական համալսարանի միջազգային հարաբերությունների ֆակուլտետում՝ ստանալով բակալավրի աստիճան։ 2000–2002 թվականներին նույն ֆակուլտետում ստացել է մագիստրոսի աստիճան։ 2002–2005 թվականներին սովորել է ՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի ասպիրանտուրայում՝ պաշտպանելով «Հայոց ցեղասպանության գործոնը հայ-թուրքական հարաբերություններում 1991–2005 թթ.» թեմայով թեզը։
Արամ Անանյանի մասնագիտական կարիերան ընդգրկում է մի շարք կարևոր պաշտոններ։ 2001 թվականին աշխատել է ՀՀ Քաղաքաշինության նախարարությունում որպես առաջին կարգի մասնագետ։ 2001–2003 թվականներին եղել է ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության բաժնի պետ և գլխավոր մասնագետ։ 2003–2005 թվականներին աշխատել է ՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտում որպես կրտսեր, ապա ավագ գիտաշխատող։ 2005 թվականին եղել է ՀՀ Արտաքին գործերի նախարարությունում ռեֆերենտ, իսկ 2005–2006 թվականներին՝ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի գիտական գծով փոխտնօրեն։ 2006–2009 թվականներին աշխատել է ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտում որպես ավագ գիտաշխատող։ 2007–2008 թվականներին եղել է «Ֆորում» պարբերականի գլխավոր խմբագիր։ 2008–2009 թվականներին աշխատել է Հայաստանի Հանրապետության նախագահի ռեֆերենտ։ 2009 թվականին նշանակվել է Հայաստանի վարչապետի օգնական, 2011 թվականին՝ վարչապետի մամուլի քարտուղար (հասարակական հիմունքներով), իսկ 2012 թվականին՝ վարչապետի խորհրդական (հասարակական հիմունքներով)։ 2011 թվականի հոկտեմբերի 20-ից ղեկավարում է «Արմենպրես» լրատվական գործակալությունը։
Անանյանը 2009 թվականին պարգևատրվել է «Ֆրիտյոֆ Նանսեն» մեդալով։ Նա երեք մենագրությունների, շուրջ 20 գիտական հոդվածների և 200-ից ավելի հրապարակումների հեղինակ է։ Նրա աշխատանքները հիմնականում կենտրոնացած են Հայոց ցեղասպանության և հայ-թուրքական հարաբերությունների ուսումնասիրության վրա։ Նրա ղեկավարությամբ «Արմենպրես»-ը դարձել է Հայաստանի առաջատար լրատվական գործակալություններից մեկը։

—

**Русский**

Исследователь Геноцида армян и руководитель «Арменпресс»

Арам Левонович Ананян родился 2 сентября 1980 года в Ереване, Армения. Армянский историк, общественно-политический деятель, кандидат исторических наук, директор информационного агентства «Арменпресс». Сын бывшего председателя Союза писателей Армении Левона Ананяна.

В 1996–2000 годах обучался на факультете международных отношений Ереванского государственного университета, получив степень бакалавра. В 2000–2002 годах там же окончил магистратуру. В 2002–2005 годах учился в аспирантуре Музея-института Геноцида армян при НАН РА, защитив диссертацию на тему «Фактор Геноцида армян в армяно-турецких отношениях 1991–2005 гг.»
Профессиональная карьера Арама Ананяна включает ряд важных должностей. В 2001 году работал специалистом первого разряда в Министерстве градостроительства РА. В 2001–2003 годах занимал посты заведующего отделом и главного специалиста в Национальной статистической службе РА. В 2003–2005 годах был младшим, затем старшим научным сотрудником Музея-института Геноцида армян. В 2005 году работал референтом в Министерстве иностранных дел РА, а в 2005–2006 годах — заместителем директора по научной части Музея-института Геноцида армян. В 2006–2009 годах был старшим научным сотрудником Института истории НАН РА. В 2007–2008 годах являлся главным редактором журнала «Форум». В 2008–2009 годах работал референтом Президента Армении. В 2009 году назначен помощником премьер-министра Армении, в 2011 году — пресс-секретарём премьер-министра (на общественных началах), а в 2012 году — советником премьер-министра (на общественных началах). С 20 октября 2011 года возглавляет информационное агентство «Арменпресс».

В 2009 году Арам Ананян был награждён медалью «Фритьоф Нансен». Он является автором трёх монографий, около 20 научных статей и более 200 публикаций. Его работы в основном посвящены изучению Геноцида армян и армяно-турецких отношений. Под его руководством «Арменпресс» стал одним из ведущих информационных агентств Армении.

—

**English**

Researcher of the Armenian Genocide and Head of Armenpress

Aram Levonovich Ananyan was born on September 2, 1980, in Yerevan, Armenia. An Armenian historian, public and political figure, candidate of historical sciences, and director of the Armenpress news agency. He is the son of Levon Ananyan, former chairman of the Writers’ Union of Armenia.

From 1996 to 2000, he studied at the Faculty of International Relations at Yerevan State University, earning a bachelor’s degree. From 2000 to 2002, he completed a master’s degree at the same faculty. From 2002 to 2005, he pursued postgraduate studies at the Armenian Genocide Museum-Institute of the National Academy of Sciences of Armenia, defending a dissertation on “The Factor of the Armenian Genocide in Armenian-Turkish Relations, 1991–2005.”

Aram Ananyan’s career spans numerous significant roles. In 2001, he worked as a first-class specialist at the Ministry of Urban Development of Armenia. From 2001 to 2003, he served as head of a department and chief specialist at the National Statistical Service of Armenia. From 2003 to 2005, he was a junior, then senior researcher at the Armenian Genocide Museum-Institute. In 2005, he served as a referent at the Ministry of Foreign Affairs of Armenia, and from 2005 to 2006, he was deputy director for scientific affairs at the Armenian Genocide Museum-Institute. From 2006 to 2009, he was a senior researcher at the Institute of History of the National Academy of Sciences of Armenia. From 2007 to 2008, he was the editor-in-chief of *Forum* magazine. From 2008 to 2009, he served as a referent to the President of Armenia. In 2009, he was appointed assistant to the Prime Minister of Armenia, in 2011, press secretary to the Prime Minister (on a voluntary basis), and in 2012, advisor to the Prime Minister (on a voluntary basis). Since October 20, 2011, he has been the director of the Armenpress news agency.

In 2009, Ananyan was awarded the “Fridtjof Nansen” medal. He is the author of three monographs, around 20 scientific articles, and over 200 publications. His work primarily focuses on the study of the Armenian Genocide and Armenian-Turkish relations. Under his leadership, Armenpress has become one of Armenia’s leading news agencies.

—

Թագավորներ Հայաստանի՝ Հայկ Նահապետից մինչև Նիկոլ Փաշինյան (Rulers of Armenia: From Hayk Nahapet to Nikol Pashinyan)

Հայաստանի պատմությունը հաշվում է հազարամյակներ, և նրա ղեկավարները՝ սկսած լեգենդար Հայկ Նահապետից մինչև ժամանակակից քաղաքական գործիչ Նիկոլ Փաշինյանը, կարևոր դեր են խաղացել ազգային ինքնության, պետականության և մշակույթի ձևավորման գործում: Այս հոդվածը մանրամասնորեն անդրադառնում է Հայաստանի ղեկավարներին՝ ընդգրկելով նրանց ժամանակաշրջանները, ձեռքբերումները և մարտահրավերները:
Լեգենդար Նահապետներ. Հայկ Նահապետ և Հայկիդներ (մինչև մ.թ.ա. 6-րդ դար)
Հայկական ավանդույթը, որն ամփոփված է Մովսես Խորենացու «Հայոց Պատմություն»-ում, սկսվում է Հայկ Նահապետով՝ հայ ժողովրդի և պետության հիմնադրով: Ըստ ավանդության, Հայկը Նոյի ծոռն էր և ապրել է մ.թ.ա. 2492 թվականին: Նա ապստամբել է Բաբելոնի բռնակալ Բելի դեմ և հաղթանակ տարել Դյուցազնամարտի ճակատամարտում (Հայոց Ձոր): Այս հաղթանակը խորհրդանշում է հայկական պետության և Հայկաշեն (ավելի ուշ՝ Արմավիր) քաղաքի հիմնադրումը: Հայկը համարվում է Հայկազունի տոհմի նահապետ, և նրա անունը դարձել է հայկական անկախության խորհրդանիշ: Նրա ժառանգները՝ Հայկիդները, կառավարել են որպես կիսաառասպելական թագավորներ:
Այս ժամանակաշրջանի նշանավոր դեմքերն են՝
Արամ, Արմայի որդին, որին Խորենացին ներկայացնում է որպես հայերի առաջին միավորող: Նրա անունը կապվում է «Հայաստան» տերմինի ծագման հետ ասորական և հունական աղբյուրներում: Արամը, հնարավոր է, համապատասխանում է Ուրարտուի թագավոր Արամուին (մ.թ.ա. 9-րդ դար):
Արա Գեղեցիկ, Արամի որդին, ում սիրո և զոհաբերության պատմությունը ասորական թագուհի Շամիրամի հետ դարձել է հայկական բանահյուսության մաս: Նրա անունը կապված է Արարատ լեռան հետ:
Փառույր Սկայորդի, որին Խորենացին անվանում է առաջին թագավորը, ով պսակվել է միդիական թագավոր Կյուաքսարի կողմից մ.թ.ա. 7-րդ դարում:
Այս ժամանակաշրջանը, թեև առասպելական, արտացոլում է հայկական էթնիկ և քաղաքական ինքնության ձևավորման վաղ փուլերը, որոնք համընկնում են Ուրարտուի բարգավաճման հետ (մ.թ.ա. 9-6-րդ դարեր):
Հին Հայաստանի Տոհմեր. Երվանդունիներ և Արտաշեսյաններ (մ.թ.ա. 6-րդ դար – մ.թ. 52 թ.)
Երվանդունիներ (Օրոնտիդներ, մ.թ.ա. 401–200)
Ուրարտուի անկումից հետո (մ.թ.ա. 6-րդ դար) Հայաստանը հայտնվել է Աքեմենյան Պարսկաստանի տիրապետության տակ: Երվանդունիները, տեղական տոհմը, կառավարել են որպես սատրապներ, ապա՝ թագավորներ: Նրանց կառավարումը սկսվել է Երվանդ I Սակավակյացից, ով, հունական աղբյուրների համաձայն, մասնակցել է Քսերքսեսի արշավանքներին Հունաստանի դեմ: Երվանդունիներն ամրապնդել են հայկական պետականությունը՝ կառուցելով Արմավիր և Երվանդաշատ քաղաքները:
Նշանավոր ղեկավարներ՝
Երվանդ II (մ.թ.ա. 360–350) աչքի է ընկել Աքեմենյանների դեմ ապստամբությամբ:
Երվանդ IV (մ.թ.ա. 220–200) եղել է տոհմի վերջին թագավորը, տապալվել է Սելևկյանների կողմից:
Երվանդունիները հիմք են ստեղծել Մեծ Հայքի հետագա բարգավաճման համար:
Արտաշեսյաններ (մ.թ.ա. 189 – մ.թ. 52)
Սելևկյանների պարտությունից հետո (մ.թ.ա. 190) Հայաստանը անկախություն է ձեռք բերել Արտաշես I-ի գլխավորությամբ, ով հիմնել է Արտաշեսյան տոհմը: Նա կառուցել է Արտաշատ մայրաքաղաքը, ամրապնդել սահմանները և իրականացրել բարեփոխումներ, ներառյալ հողերի գույքագրումը:
Նշանավոր ղեկավարներ՝
Տիգրան II Մեծ (մ.թ.ա. 95–55)՝ հայոց ամենահայտնի թագավորը: Նա ընդարձակել է Մեծ Հայքի սահմանները՝ նվաճելով Սիրիան, Փյունիկիան և Պարթևաստանի մասեր: Նա հիմնել է Տիգրանակերտ մայրաքաղաքը, սակայն Հռոմի հետ պատերազմը (Լուկուլլոսի դեմ պարտություն մ.թ.ա. 69-ին) թուլացրել է Հայաստանը:
Արտավազդ II (մ.թ.ա. 55–34) փորձել է հավասարակշռել Հռոմի և Պարթևաստանի միջև, սակայն նրա աջակցությունը Մարկոս Անտոնիոսին հանգեցրել է գերության և մահապատժի:
Տիգրան IV և Էրատո (մ.թ.ա. 10 – մ.թ. 2) եղել են վերջին Արտաշեսյանները:
Մ.թ. 52-ին Արտաշեսյան տոհմը խորտակվել է, և Հայաստանը դարձել է Հռոմի ու Պարթևաստանի պայքարի ասպարեզ: Այս ժամանակաշրջանը նշանավորվել է մշակութային ծաղկումով և ազգային գիտակցության ամրապնդմամբ:
Արշակունիներ և Հռոմեա-Պարթևական ժամանակաշրջան (52–428 թթ.)
Արտաշեսյանների անկումից հետո իշխանությունը Հայաստանում անցել է Արշակունիներին՝ Պարթևական թագավորական տոհմի ճյուղին: Տրդատ I (61/66–75/88) հիմնել է տոհմը՝ Ներոնի հետ բանակցություններից հետո դառնալով Հռոմի վասալ:
Նշանավոր ղեկավարներ՝
Տրդատ III (287–330) հայտնի է նրանով, որ 301 թվականին Հայաստանը առաջինն ընդունել է քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն՝ Գրիգոր Լուսավորչի ջանքերով:
Խոսրով III Կոտակ (330–338) ամրապնդել է ներքին կայունությունը՝ հիմնելով Դվինը:
Տիրան (338–350) և Արշակ II (350–368) պայքարել են պարսկական ներխուժումների դեմ:
387 թվականին Հայաստանը բաժանվել է Հռոմի (Արևմտյան Հայաստան) և Պարսկաստանի (Արևելյան Հայաստան) միջև: 428 թվականին վերջին Արշակունի՝ Արտաշես IV-ը, տապալվել է, և Հայաստանը կորցրել է պետականությունը: Այնուամենայնիվ, Արշակունիներն ամրապնդել են քրիստոնեությունը և մշակութային ինքնությունը:
Միջնադարյան Թագավորություններ. Բագրատունիներ և Ռուբինյաններ (884–1375)
Բագրատունիներ (884–1045)
Արաբական տիրապետությունից հետո հայկական պետականությունը վերականգնվել է Աշոտ I Բագրատունու կողմից, ով 884 թվականին թագադրվել է որպես թագավոր: Բագրատունիները Անին դարձրել են մայրաքաղաք, որը հայտնի էր որպես «Հազար ու մեկ եկեղեցիների քաղաք»:
Նշանավոր ղեկավարներ՝
Աշոտ I (884–890) ստացել է թագը արաբական խալիֆայից և բյուզանդական կայսրից:
Սմբատ I (890–914) դիմակայել է արաբական ներխուժումներին:
Աշոտ II Երկաթ (914–928) հետ է վերցրել Անին:
Գագիկ I (989–1020) Բագրատունյաց Հայաստանը հասցրել է իր գագաթնակետին:
1045 թվականին Բյուզանդիան գրավել է Անին, որին հաջորդել են սելջուկների ներխուժումները:
Ռուբինյաններ և Կիլիկիայի Հայկական Թագավորություն (1080–1375)
Անիի անկումից հետո հայերը գաղթել են Կիլիկիա, որտեղ Ռուբեն I-ը 1080 թվականին հիմնել է իշխանություն, որը 1198 թվականին վերածվել է Հայկական Թագավորության Կիլիկիայում:
Հաշվետու ղեկավարներ՝
Լևոն II (1187–1219), թագադրվել է որպես Լևոն I՝ ամրապնդելով կապերը խաչակիրների հետ:
Հեթում I (1226–1270) դաշինք է կնքել մոնղոլների հետ:
Լևոն IV (1320–1342) փորձել է պահպանել անկախությունը:
1375 թվականին Կիլիկիան ընկել է մամլուքների ձեռքը:
Առանց Պետականության Ժամանակաշրջան. Մելիքներ և Օտար Տիրապետություն (1375–1828)
Կիլիկիայի անկումից հետո Հայաստանը բաժանվել է Օսմանյան կայսրության, Պարսկաստանի և այլ տերությունների միջև: Տեղական հայ իշխանները՝ մելիքները, պահպանել են սահմանափակ ինքնավարություն Սյունիքում, Արցախում և Զանգեզուրում: նշանավորբդեմքեր՝
Մելիք Շահնազար II (18-րդ դար) համագործակցել է պարսիկների հետ:
Դավիթ Բեկ (1722–1728) գլխավորել է ապստամբություն Սյունիքում:
Մխիթար Սպարապետ շարունակել է Դավիթ Բեկի պայքարը:
Հայաստանը Ռուսական Կայսրությունում և ԽՍՀՄ-ում (1828–1991)
Ռուսական Կայսրություն (1828–1917)
1828 թվականին Արևելյան Հայաստանը միացել է Ռուսական կայսրությանը: Կարևոր դեմքեր՝
Ներսես V Աշտարակեցի (1843–1857) նպաստել է հայկական դպրոցների բացմանը:
Միքայել Նալբանդյան (1829–1866) դրել է հայ ազգայնականության գաղափարական հիմքը:
Առաջին Հանրապետություն (1918–1920)
1918 թվականին Հայաստանը հռչակել է անկախություն: Արամ Մանուկյանը կազմակերպել է Երևանի պաշտպանությունը, իսկ Ալեքսանդր Խատիսովը և Հովհաննես Քաջազնունին ղեկավարել են հանրապետությունը: 1920 թվականին Հայաստանը խորհրդայնացվել է:
Խորհրդային Հայաստան (1920–1991)
ԽՍՀՄ-ում Հայաստանը դարձել է զարգացած հանրապետություն: Կարևոր ղեկավարներ՝
Աղասի Խանջյան (1930–1936) նպաստել է արդյունաբերացմանը:
Գրիգոր Հարությունյան (1972–1988) ղեկավարել է տնտեսական և մշակութային աճի ժամանակաշրջանը:
Ժամանակակից Հայաստան. Անկախությունից մինչև Փաշինյան (1991–ներկա)
Առաջին Նախագահներ (1991–2018)
1991 թվականին Հայաստանը անկախություն է ձեռք բերել: Լևոն Տեր-Պետրոսյանը (1991–1998) ղեկավարել է Ղարաբաղյան պատերազմի ժամանակ: Ռոբերտ Քոչարյանը (1998–2008) և Սերժ Սարգսյանը (2008–2018) ամրապնդել են պետական կառույցները, բայց մեղադրվել են կոռուպցիայի մեջ:
Նիկոլ Փաշինյան (2018–ներկա)
2018 թվականին Նիկոլ Փաշինյանը «Թավշյա հեղափոխությամբ» իշխանության է եկել: Նրա ձեռքբերումները ներառում են մամուլի ազատության բարելավումը և առողջապահության բարեփոխումները: Սակայն 2020 թվականի Երկրորդ Ղարաբաղյան պատերազմում պարտությունը հանգեցրել է քննադատությունների: 2021 թվականին նա հաղթել է ընտրություններում՝ պահպանելով իշխանությունը:
Եզրակացություն
Հայաստանի ղեկավարների պատմությունը խիզախության, ողբերգությունների և անկախության ձգտման խճանկար է: Հայկ Նահապետից մինչև Նիկոլ Փաշինյան՝ յուրաքանչյուր ղեկավար արտացոլել է իր ժամանակի մարտահրավերները: Հայաստանը, չնայած կորուստներին, պահպանել է իր յուրահատուկ ինքնությունը և շարունակում է իր ճանապարհը:

Rulers of Armenia: From Hayk Nahapet to Nikol Pashinyan
A Blazing Legacy: The Rulers of Armenia from Hayk Nahapet to Nikol Pashinyan
The history of Armenia spans millennia, and its leaders—from the legendary Hayk Nahapet to the contemporary politician Nikol Pashinyan—have played a pivotal role in shaping national identity, statehood, and culture. This article thoroughly examines Armenia’s rulers, covering their eras, achievements, and challenges.
Legendary Patriarchs: Hayk Nahapet and the Haykids (Pre-6th Century BC)
Armenian tradition, as chronicled in Movses Khorenatsi’s History of Armenia, begins with Hayk Nahapet, the founder of the Armenian people and state. According to legend, Hayk, a descendant of Noah, lived around 2492 BC. He rebelled against the Babylonian tyrant Bel and won the Battle of Dyutsaznamart (Hayots Dzor), marking the foundation of the Armenian state and the city of Haykashen (later Armavir). Hayk is regarded as the patriarch of the Haykazuni dynasty, and his name became a symbol of Armenian independence. His descendants, the Haykids, ruled as semi-mythical kings.
Key figures:
Aram, son of Arma, described by Khorenatsi as the first unifier of Armenians. His name is linked to the origin of “Armenia” in Assyrian and Greek sources. Aram may correspond to Urartian king Aramu (9th century BC).
Ara the Beautiful, Aram’s son, whose tragic love story with Assyrian queen Semiramis became part of Armenian folklore. His name is tied to Mount Ararat.
Paruyr Skayordi, named by Khorenatsi as the first crowned king under Median king Cyaxares in the 7th century BC.
This period, though mythical, reflects the early formation of Armenian ethnic and political identity, coinciding with the rise of Urartu (9th–6th centuries BC).
Ancient Armenian Dynasties: Orontids and Artaxiads (6th Century BC – 52 AD)
Orontids (401–200 BC)
After Urartu’s fall, Armenia came under Achaemenid Persian rule. The Orontids, a local dynasty, governed as satraps and later kings. Their rule began with Orontes I Sakavandya, who, per Greek sources, joined Xerxes’ campaigns against Greece. The Orontids strengthened Armenian statehood, building cities like Armavir and Yervandashat.
Key rulers:
Orontes II (c. 360–350 BC) led a revolt against the Achaemenids.
Orontes IV (c. 220–200 BC), the last Orontid king, was overthrown by the Seleucids.
The Orontids laid the groundwork for the later rise of Greater Armenia.
Artaxiads (189 BC – 52 AD)
After the Seleucid defeat by Rome in 190 BC, Armenia gained independence under Artaxias I, founder of the Artaxiad dynasty. He built the capital Artaxata, fortified borders, and implemented reforms, including a land census.
Key rulers:
Tigranes II the Great (95–55 BC), Armenia’s most famous king, expanded Greater Armenia’s borders, conquering Syria, Phoenicia, and parts of Parthia. He founded Tigranocerta but lost to Rome’s Lucullus in 69 BC.
Artavasdes II (55–34 BC) balanced Rome and Parthia but was captured and executed for supporting Mark Antony.
Tigranes IV and Erato (c. 10 BC – 2 AD) were the last Artaxiads.
By 52 AD, the Artaxiad dynasty fell, and Armenia became a battleground for Rome and Parthia. This era saw cultural flourishing and strengthened national consciousness.
Arsacids and the Romano-Parthian Period (52–428 AD)
After the Artaxiads, power passed to the Arsacids, a branch of the Parthian royal family. Tiridates I (61/66–75/88) founded the dynasty after negotiations with Nero, becoming a Roman vassal.
Key rulers:
Tiridates III (287–330) made Armenia the first state to adopt Christianity in 301, thanks to Gregory the Illuminator.
Khosrov III Kotak (330–338) stabilized the kingdom and founded Dvin.
Tiran (338–350) and Arshak II (350–368) resisted Persian invasions.
In 387, Armenia was divided between Rome (Western Armenia) and Persia (Eastern Armenia). In 428, the last Arsacid, Artashes IV, was deposed, ending Armenian statehood. The Arsacids solidified Christianity and cultural identity.
Medieval Kingdoms: Bagratids and Rubenids (884–1375)
Bagratids (884–1045)
After centuries of Arab rule, Armenian statehood was restored by Ashot I Bagratuni, crowned king in 884. The Bagratids made Ani their capital, known as the “city of a thousand and one churches.”
Key rulers:
Ashot I (884–890) received crowns from the Arab caliph and Byzantine emperor.
Smbat I (890–914) resisted Arab invasions.
Ashot II the Iron (914–928) recaptured Ani.
Gagik I (989–1020) brought Bagratid Armenia to its zenith.
In 1045, Byzantium annexed Ani, followed by Seljuk invasions.
Rubenids and Cilician Armenia (1080–1375)
After Ani’s fall, Armenians migrated to Cilicia, where Ruben I founded a principality in 1080, which became the Armenian Kingdom of Cilicia in 1198.
Key rulers:
Levon II (1187–1219), crowned Levon I, allied with Crusaders.
Hetoum I (1226–1270) formed an alliance with the Mongols.
Levon IV (1320–1342) struggled to maintain independence.
In 1375, Cilicia fell to the Mamluks.
Period Without Statehood: Meliks and Foreign Rule (1375–1828)
After Cilicia’s fall, Armenia was divided among the Ottoman Empire, Persia, and others. Local Armenian lords, meliks, maintained limited autonomy in Syunik, Artsakh, and Zangezur.
Key figures:
Melik Shahnazar II (18th century) collaborated with Persians.
David Bek (1722–1728) led a rebellion in Syunik.
Mkhitar Sparapet continued David Bek’s struggle.
Armenia in the Russian Empire and USSR (1828–1991)
Russian Empire (1828–1917)
Eastern Armenia joined Russia in 1828. Key figures:
Nerses V Ashtaraketsi (1843–1857) promoted Armenian schools.
Mikayel Nalbandian (1829–1866) laid the ideological foundation for nationalism.
First Republic (1918–1920)
Armenia declared independence in 1918. Aram Manukian organized Yerevan’s defense, while Alexander Khatisov and Hovhannes Kajaznuni led the republic. It was Sovietized in 1920.
Soviet Armenia (1920–1991)
In the USSR, Armenia became a developed republic. Key leaders:
Aghasi Khanjian (1930–1936) advanced industrialization.
Grigor Harutyunyan (1972–1988) oversaw economic and cultural growth.
Modern Armenia: From Independence to Pashinyan (1991–Present)
Early Presidents (1991–2018)
Armenia gained independence in 1991. Levon Ter-Petrosyan (1991–1998) led during the Karabakh War. Robert Kocharyan (1998–2008) and Serzh Sargsyan (2008–2018) strengthened institutions but faced corruption allegations.
Nikol Pashinyan (2018–Present)
In 2018, Nikol Pashinyan led the Velvet Revolution, becoming prime minister. His reforms include press freedom and healthcare improvements. However, the 2020 Second Karabakh War loss sparked criticism. He won re-election in 2021.
Conclusion
The history of Armenia’s rulers is a mosaic of valor, tragedy, and the pursuit of independence. From Hayk Nahapet to Nikol Pashinyan, each leader faced unique challenges. Armenia continues its journey, rooted in its rich heritage.

Правители Армении: от Гайка Наапета до Никола Пашиняна
История Армении охватывает тысячелетия, от легендарных патриархов до современных политических лидеров. Каждый период армянской государственности формировался под влиянием уникальных исторических, культурных и геополитических обстоятельств. Эта статья подробно рассматривает правителей Армении от мифического Гайка Наапета до действующего премьер-министра Никола Пашиняна, выделяя ключевые династии, события и достижения каждого периода.
Легендарные патриархи: Гайк Наапет и Айкиды (до 6 века до н. э.)
Армянская традиция, изложенная в «Истории Армении» Мовсеса Хоренаци, начинается с Гайка Наапета (Айка), считающегося основателем армянского народа. Согласно преданию, Гайк был потомком Ноя и жил около 2492 года до н. э. Он поднял восстание против вавилонского тирана Бэла, одержав победу в битве при Дюцазнамарте (Айоц Дзор). Эта победа, по легенде, ознаменовала основание армянского государства и города Айкашен (позже Армавир). Гайк считается патриархом династии Айказуни, а его имя стало символом армянской независимости. Его потомки, Айкиды, правили как полумифические цари, о которых сохранилось мало исторических данных, но их роль в армянской идентичности огромна.
Ключевыми фигурами этого периода являются:
Арам, сын Армы, которого Хоренаци описывает как первого объединителя армян. Его имя связывают с названием «Армения» в ассирийских и греческих источниках. Арам, возможно, имеет параллели с урартским царём Араму, правившим в 9 веке до н. э.
Ара Прекрасный, сын Арама, чья трагическая история о любви с ассирийской царицей Семирамидой и гибели в бою стала частью армянского фольклора. Его имя связано с горой Арарат, символом армянской культуры.
Паруйр Скайорди, которого Хоренаци называет первым царём, коронованным мидийским царём Киаксаром в 7 веке до н. э. Это указывает на переход от мифологии к исторической реальности, связанной с Урарту и Мидией.
Этот период, хотя и окутан мифами, отражает ранние этапы формирования армянской этнической и политической идентичности, совпадающие с расцветом Урарту (9–6 века до н. э.), которое многие историки считают предшественником армянской государственности.
Династии Древней Армении: Ервандуни и Арташесиды (6 век до н. э. – 52 год н. э.)
Ервандуни (Оронтиды, 401–200 годы до н. э.)
После падения Урарту в 6 веке до н. э. Армения попала под власть Ахеменидской Персии. Ервандуни, местная династия, правили как сатрапы, а затем как цари. Их правление началось с Ерванда I Сакравандя, который, по греческим источникам, участвовал в походах Ксеркса против Греции. Ервандуни укрепляли армянскую государственность, строя города, такие как Армавир и Ервандашат.
Ключевые правители:
Ерванд II (ок. 360–350 годы до н. э.) прославился как лидер восстания против Ахеменидов, что подчёркивает стремление к независимости.
Ерванд IV (ок. 220–200 годы до н. э.) был последним царём династии, свергнутым Селевкидами после ослабления армянской автономии.
Ервандуни заложили основы для последующего возвышения Великой Армении, развивая административные структуры и укрепляя связи с соседними державами.
Арташесиды (189 год до н. э. – 52 год н. э.)
После поражения Селевкидов от Рима в 190 году до н. э. Армения обрела независимость под руководством Арташеса I, основателя династии Арташесидов. Арташес построил новую столицу – Арташат, укрепил границы и провёл реформы, включая земельную перепись. Его правление стало началом «золотого века» Великой Армении.
Ключевые правители:
Тигран II Великий (95–55 годы до н. э.) – самый известный армянский царь. Он расширил границы Великой Армении от Средиземного моря до Каспия, завоевав Сирию, Финикию и части Парфии. Тигран основал новую столицу – Тигранакерт – и сделал Армению региональной сверхдержавой. Однако его противостояние с Римом, особенно с полководцем Лукуллом, привело к поражению в 69 году до н. э. при Тигранакерте, после чего Армения стала зависимой от Рима.
Артавазд II (55–34 годы до н. э.) пытался балансировать между Римом и Парфией, но его поддержка Марка Антония привела к пленению и казни.
Тигран IV и Эрато (ок. 10 года до н. э. – 2 год н. э.) были последними Арташесидами, правившими в условиях римско-парфянских интриг.
К 52 году н. э. династия Арташесидов угасла, а Армения стала ареной борьбы между Римом и Парфией. Этот период ознаменовался культурным расцветом, развитием письменности (создание армянского алфавита Месропом Маштоцем в 405 году произошло позже, но корни армянской письменной традиции уходят в эту эпоху) и укреплением национального самосознания.
Аршакиды и римско-парфянский период (52–428 годы)
После падения Арташесидов власть в Армении перешла к Аршакидам, парфянской династии, которая правила в условиях постоянного давления Рима и Парфии. Трдат I (61/66–75/88 годы) стал основателем династии после переговоров с Нероном, закрепивших его статус римского вассала. Его правление ознаменовало начало сложной политики балансирования между двумя империями.
Ключевые правители:
Трдат III (287–330 годы) вошёл в историю как царь, при котором Армения в 301 году первой в мире официально приняла христианство как государственную религию благодаря усилиям Григория Просветителя. Это событие стало поворотным, укрепив армянскую идентичность и заложив основы Армянской Апостольской церкви.
Хосров III Котак (330–338 годы) укрепил внутреннюю стабильность, основав город Двин, который позже стал новой столицей.
Тиран (338–350 годы) и Аршак II (350–368 годы) боролись с персидскими вторжениями, но их правление было омрачено предательствами и войнами.
В 387 году Армения была разделена между Римом (Западная Армения) и Персией (Восточная Армения). В 428 году последний Аршакид, Арташес IV, был свергнут персами, и Армения утратила государственность. Несмотря на это, Аршакиды оставили глубокий след, укрепив христианство и культурную самобытность.
Средневековые царства: Багратиды и Рубениды (884–1375 годы)
Багратиды (884–1045 годы)
После веков арабского владычества армянская государственность возродилась благодаря Ашоту I Багратуни, который в 884 году был коронован как царь. Династия Багратидов восстановила независимость Великой Армении, сделав столицей город Ани, прозванный «городом тысячи и одной церкви».
Ключевые правители:
Ашот I (884–890 годы) получил корону от арабского халифа и византийского императора, укрепив дипломатические связи. Его правление заложило основы для культурного и экономического возрождения.
Смбат I (890–914 годы) столкнулся с арабскими вторжениями, но сохранил независимость ценой больших потерь.
Ашот II Железный (914–928 годы) отбил арабские атаки и вернул Ани, став символом армянского сопротивления.
Гагик I (989–1020 годы) довёл Багратидскую Армению до пика могущества. Ани стал центром архитектуры, искусства и торговли, соперничавшим с Константинополем.
В 1045 году Византия аннексировала Ани, а затем город пал под ударами сельджуков. Багратиды утратили власть, но их наследие – архитектура Ани, рукописная традиция и укрепление христианства – сохранилось.
Рубениды и Киликийская Армения (1080–1375 годы)
После падения Багратидов многие армяне мигрировали в Киликию, где в 1080 году Рубен I основал княжество, превратившееся в 1198 году в Армянское царство Киликии. Это государство стало важным центром армянской культуры и связующим звеном между Европой и Востоком.
Ключевые правители:
Левон II (1187–1219 годы), коронованный как Левон I, укрепил связи с крестоносцами и германским императором, получив королевский титул. Киликия стала морской и торговой державой.
Хетум I (1226–1270 годы) заключил союз с монголами, что временно защитило Киликию от внешних угроз.
Левон IV (1320–1342 годы) пытался сохранить независимость в условиях давления мамлюков и внутренних конфликтов.
В 1375 году Киликийское царство пало под ударами мамлюков, и Армения вновь утратила государственность. Киликия оставила богатое наследие в виде рукописной традиции, архитектуры и дипломатических связей с Европой.
Период без государственности: мелики и иностранное владычество (1375–1828 годы)
После падения Киликии Армения оказалась разделена между Османской империей, Персией и другими державами. Местные армянские правители, известные как мелики, сохраняли ограниченную автономию в горных регионах, таких как Сюник, Арцах и Зангезур.
Ключевые фигуры:
Мелик Шахназар II (18 век) из Гегаркуника сотрудничал с персидскими властями, но сохранял армянскую идентичность.
Давид-Бек (1722–1728 годы) возглавил восстание в Сюнике против османских и персидских сил, став символом сопротивления.
Мхитар Спарапет продолжил борьбу Давида-Бека, но был убит в 1730 году.
В этот период армянская элита, включая католикосов Эчмиадзина, играла ключевую роль в сохранении культуры и религии. В 18 веке армянские общины в диаспоре (Константинополь, Венеция, Индия) начали развивать идею национального возрождения.
Армения в составе Российской империи и СССР (1828–1991 годы)
Российская империя (1828–1917)
После русско-персидской войны 1826–1828 годов Восточная Армения вошла в состав Российской империи по Туркманчайскому договору. Это принесло стабильность, но армянское самоуправление было ограничено.
Ключевые фигуры:
Нерсес V Аштаракеци, католикос (1843–1857), способствовал открытию армянских школ и развитию просвещения.
Микаэл Налбандян (1829–1866), писатель и революционер, заложил идеологическую основу армянского национализма.
В Западной Армении, под османским владычеством, армяне подвергались дискриминации, а в 1894–1896 и 1915 годах стали жертвами массовых погромов и Геноцида армян.
Первая Республика Армения (1918–1920)
После распада Российской империи Армения провозгласила независимость 28 мая 1918 года. Арам Манукян стал фактическим лидером республики, организовав оборону Еревана. Александр Хатисов (премьер-министр в 1918–1919 годах) и Ованес Каджазнуни боролись за выживание республики в условиях войны с Турцией и экономического кризиса. В 1920 году Армения была советизирована.
Советская Армения (1920–1991)
В составе СССР Армения стала одной из развитых республик. Ключевые лидеры:
Агаси Ханджян (1930–1936), первый секретарь, способствовал индустриализации и развитию культуры, но был убит в ходе сталинских репрессий.
Григор Арутюнян (1972–1988) руководил республикой в период экономического роста и культурного возрождения.
Советский период принёс индустриализацию, урбанизацию и развитие науки, но сопровождался политическими репрессиями и подавлением национализма.
Современная Армения: от независимости до Пашиняна (1991–н.в.)
Первые президенты (1991–2018)
В 1991 году Армения обрела независимость. Левон Тер-Петросян (1991–1998) стал первым президентом, руководившим страной во время Карабахской войны (1988–1994), завершившейся победой армянских сил. Его политика экономических реформ вызвала протесты, и в 1998 году он ушёл в отставку.
Роберт Кочарян (1998–2008) укрепил экономику и государственные институты, но его правление сопровождалось обвинениями в коррупции и подавлении оппозиции. Серж Саргсян (2008–2018) продолжил курс Кочаряна, но столкнулся с протестами из-за экономического неравенства и конституционных изменений, усиливших его власть.
Никола Пашинян (2018–н.в.)
В 2018 году Никол Пашинян, лидер оппозиции, возглавил «Бархатную революцию», вынудив Саргсяна уйти в отставку. Пашинян стал премьер-министром, обещая демократические реформы, борьбу с коррупцией и экономический рост. Его достижения включают:
Улучшение свободы прессы и интернета.
Введение бесплатного здравоохранения для детей до 18 лет.
Укрепление демократических институтов.
Однако его правление вызвало споры, особенно после поражения во Второй Карабахской войне 2020 года, приведшего к потере части территорий Арцаха. Это спровоцировало протесты и политический кризис. В 2021 году Пашинян подал в отставку, но победил на досрочных выборах, сохранив пост. Его политика остаётся предметом ожесточённых дебатов, особенно в контексте отношений с Азербайджаном, Турцией и Россией.
Заключение
История армянских правителей – это мозаика героизма, трагедий и стремления к независимости. От мифического Гайка Наапета, заложившего основы нации, до Никола Пашиняна, управляющего современной Арменией в сложной геополитической обстановке, каждый лидер отражал вызовы своего времени. Армения, несмотря на потери и испытания, сохранила уникальную идентичность, опираясь на богатое культурное и историческое наследие. Сегодня страна стоит на перепутье, и её будущее зависит от способности лидеров и народа объединиться перед лицом новых вызовов.

Առանձնացել է պատմությունն ու արդիականությունը հնարավորինս մոտեցնելու կարողությամբ

1909 թվականի մարտի 14-ին Դոնի Նոր Նախիջևանում ծնվել է Գրիգոր Ներսեսի Բոյաջիևը՝ թատերագետ, թատերագետ և ուսուցիչ; Արվեստի պատմության դոկտոր (1958), պրոֆեսոր (1960)։

Բոյաջիևը գրել է պատմության մասին՝ լինի դա Մոլիեր, Շեքսպիր, Լոպե դե Բեգա, թե Ռասին, ճիշտ այնպես, ինչպես դա արել է ժամանակների մասին՝ կրքոտ, փոխաբերական իմաստով, ասես ամեն ինչ եղել է նրա աչքի առաջ, և ինքն ինքը ոչ միայն ականատես է եղել, այլև կատարվողի շահագրգիռ մասնակից։ Պատմությունն ու արդիականությունը հնարավորինս մոտեցնելու այս կարողությունը ծնեց «Սոֆոկլեսից մինչև Բրեխտ քառասուն թատերական երեկոներում» եզակի գիրքը։

14 марта 1909 года в Нахичеване-на-Дону, — родился Григорий Нерсесович Бояджиев- театровед, театральный критик и педагог; доктор искусствоведения (1958), профессор (1960).
Бояджиев писал об истории, будь то Мольер, Шекспир, Лопе де Бега или Расин, точно так же, как и о современности, — темпераментно, образно, будто все случилось на его глазах и сам он был не только очевидцем, но и заинтересованным участником происходящего. Эта способность максимально сближать историю и современность и породила единственную в своем роде книгу „От Софокла до Брехта за сорок театральных вечеров“.

March 14, 1909 in Nakhichevan-on-Don, Grigory Nerses Boyadzhiev was born – theater scholar, theater critic and teacher; Doctor of Art History (1958), professor (1960). Boyadzhiev wrote about history, be it Moliere, Shakespeare, Lope de Bega or Racine, just as he did about modern times – passionately, figuratively, as if everything happened before his eyes and he himself was not only an eyewitness, but also an interested participant in what was happening. This ability to bring history and modern times as close as possible gave birth to the one-of-a-kind book “From Sophocles to Brecht in Forty Theater Evenings.”