Երբ 77-ամյա հայը դարձավ ցեղասպանության վրեժի խորհրդանիշը , Յանիկյանի գործողությունը

27 հունվարի 1973 թվականին 77-ամյա Գուրգեն Յանիկյանը Սանտա Բարբարայի «Բալթիմոր» հյուրանոցում հանդիպման է հրավիրել Լոս Անջելեսի թուրք հյուպատոս Մեհմեդ Բայդուրին (49 տարեկան) և փոխհյուպատոս Բահադուր Դեմիրին (31 տարեկան): Նա նրանց խոստացել էր նվիրել «գեղարվեստական գործ»՝ թուրքական կառավարությանը: Հանդիպման ժամանակ Յանիկյանը հանեց «Լյուգեր» ատրճանակը և կրակեց երկու դիվանագետների վրա, ապա արձակեց ևս երկու վերահսկողական կրակոց:

Դատարանում Գուրգեն Յանիկյանը հայտարարեց.
«Ես երկու մարդ չեմ սպանել, ես երկու չարիք եմ ոչնչացրել: Ինձ համար նրանք մարդիկ չէին»:

Ցեղասպանության տարիներին Գուրգեն Յանիկյանի 26 հարազատ էր զոհվել, իսկ նրա եղբոր կոկորդն էին կտրել նրա աչքի առաջ: Այս գործողությունը դարձավ 1970-ականների հայկական ակտիվիզմի և ցեղասպանության ճանաչման պայքարի խորհրդանիշներից մեկը: Թեև Յանիկյանը դատապարտվեց և մահացավ բանտում 1982 թվականին, նրա գործողությունը խոր հետք թողեց հայ-թուրքական հակամարտության պատմության մեջ և դարձավ հայկական վրեժի ու արդարության որոնման խորհրդանիշ:

Արագ փաստեր

Ամսաթիվ: 1973 թ. հունվարի 27
Վայր: «Բալթիմոր» հյուրանոց, Սանտա Բարբարա, Կալիֆորնիա, ԱՄՆ
Զոհեր: Թուրք հյուպատոս Մեհմեդ Բայդուր և փոխհյուպատոս Բահադուր Դեմիր
Մոտիվ: 1915 թ. Հայոց ցեղասպանության վրեժ և արդարության պահանջ
Հետևանք: Գործողությունը դարձավ հայկական ակտիվիզմի խորհրդանիշ 1970-ականներին

Русская версия

акция Гургена Яникяна в Санта-Барбаре

27 января 1973 года 77-летний Гурген Яникян пригласил в отель «Балтимор» в Санта-Барбаре генерального консула Турции в Лос-Анджелесе Мехмета Байдура (49 лет) и вице-консула Бахадура Демира (31 год). Он пообещал передать им «произведение искусства» для турецкого правительства. Во время встречи Яникян достал пистолет «Люгер» и выстрелил в дипломатов, после чего произвёл два контрольных выстрела.

На суде Гурген Яникян заявил:
«Я не убивал двух людей, я уничтожил два зла. Для меня они не были людьми!»

Во время Геноцида погибли 26 родственников Гургена, а его брату перерезали горло на его глазах. Этот поступок стал одним из символов армянского активизма 1970-х годов и борьбы за признание Геноцида. Хотя Яникян был осуждён и умер в тюрьме в 1982 году, его акция оставила глубокий след в истории армяно-турецкого противостояния и стала символом армянской мести и поиска справедливости.

Краткие факты

Дата: 27 января 1973 г.
Место: отель «Балтимор», Санта-Барбара, Калифорния, США
Жертвы: турецкий консул Мехмет Байдур и вице-консул Бахадур Демир
Мотив: месть за Геноцид армян 1915 года и требование справедливости
Последствия: акция стала символом армянского активизма 1970-х годов

English Version

Gurgan Yanikyan’s action in Santa Barbara

On January 27, 1973, 77-year-old Gurgan Yanikyan invited the Turkish Consul General in Los Angeles Mehmet Baydur (49) and Vice Consul Bahadır Demir (31) to the Baltimore Hotel in Santa Barbara, promising to present them with a “work of art” for the Turkish government. During the meeting, Yanikyan drew a Luger pistol and shot the diplomats, then fired two control shots.

In court, Gurgan Yanikyan stated:
“I did not kill two people, I destroyed two evils. To me, they were not human beings!”

During the Genocide, 26 of Gurgan’s relatives were killed, and his brother’s throat was slit in front of his eyes. This act became one of the symbols of Armenian activism in the 1970s and the struggle for recognition of the Genocide. Although Yanikyan was convicted and died in prison in 1982, his action left a deep mark in the history of Armenian-Turkish confrontation and became a symbol of Armenian revenge and the search for justice.

Key Facts

Date: January 27, 1973
Location: Baltimore Hotel, Santa Barbara, California, USA
Victims: Turkish Consul Mehmet Baydur and Vice Consul Bahadır Demir
Motive: Revenge for the Armenian Genocide of 1915 and demand for justice
Consequences: The act became a symbol of Armenian activism in the 1970s

Հայերեն (Armenian)

«27 հունվարի 1973. Գուրգեն Յանիկյանի վրեժը և ցեղասպանության արձագանքը»
«Բալթիմոր հյուրանոց՝ որտեղ երկու դիվանագետ վճարեցին 1915-ի գինը»
«Երբ 77-ամյա հայը դարձավ ցեղասպանության վրեժի խորհրդանիշը»
«Հունվարի 27, 1973. Հայկական վրեժի և արդարության օր»
«Յանիկյանն ասաց՝ «Ես մարդ չեմ սպանել, չարիք եմ ոչնչացրել»»

Русский (Russian)

«27 января 1973. Месть Гургена Яникяна и отклик на Геноцид»
«Отель «Балтимор»: где два дипломата заплатили цену 1915 года»
«Когда 77-летний армянин стал символом мести за Геноцид»
«27 января 1973. День армянской мести и справедливости»
«Яникян заявил: «Я не убивал людей, я уничтожил зло»»

English (English)

«January 27, 1973. Gurgan Yanikyan’s Revenge and Response to the Genocide»
«Baltimore Hotel: Where Two Diplomats Paid the Price of 1915»
«When a 77-Year-Old Armenian Became a Symbol of Revenge for the Genocide»
«January 27, 1973. Day of Armenian Vengeance and Justice»
«Yanikyan Said: “I Did Not Kill People, I Destroyed Evil”»

Մոսկվայի պայթյուններ՝ Զատիկյանի գործ և ԿԳԲ-ի սադրանք”

1977 թվականի հունվարի 8-ին Մոսկվայում տեղի ունեցան երեք հաջորդական պայթյուններ՝ առաջինը մետրոյի գնացքում (Իզմայլովսկայա-Պերվոմայսկի գծում), երկրորդը և երրորդը՝ ԿԳԲ շենքին հարող երկու մթերային խանութներում:

Պայթյունների հետևանքով զոհվեց 7 մարդ, վիրավորվեց 37-ը: Չնայած որևէ կազմակերպություն կամ խումբ պատասխանատվություն չհամարեց, ԽՍՀՄ ԿԳԲ-ն արագորեն կապեց դեպքը հայկական ազգայնականության հետ և ձերբակալեց երեք երիտասարդ հայերի՝ Ստեփան Զատիկյանին (Ազգային Միացյալ Կուսակցության՝ ԱՄԿ հիմնադիր), Զավեն Բաղդասարյանին և Հակոբ Ստեփանյանին: Նրանք 1979 թվականի հունվարի 24-ին գաղտնի դատվեցին և 5 օր անց՝ հունվարի 29-ին գնդակահարվեցին:

Հետաքննություն և դատավարություն
Զատիկյանը, ով 1960-ականներին արդեն դատապարտվել էր հակախորհրդային գործունեության համար (4 տարի խիստ ռեժիմով բանտում), ազատ արձակվելուց հետո շարունակել էր ընդհատակյա աշխատանք: ԿԳԲ-ն նրան ներկայացրեց որպես գլխավոր կազմակերպիչ: Դատավարությունը եղավ ծայրահեղ գաղտնի՝ առանց հարազատների, փաստաբանների և հանրային հսկողության: Այլախոհներ Անդրեյ Սախարովը, Մոսկվայի և Հայաստանի Հելսինկյան խմբերը բարձրաձայնեցին, որ Զատիկյանն ալիբի ուներ (պայթյունների ժամանակ չի եղել Մոսկվայում), և կասկածի տակ դրեցին ամբողջ գործը՝ որպես ԿԳԲ-ի սադրանք՝ այլախոհներին ճնշելու համար:

Հայաստանի և հայերի համար նշանակությունը
Այս գործը խորհրդային իշխանությունների կողմից հայ ազգայնականության դեմ ծայրահեղ ճնշման վառ օրինակ է: Զատիկյանը և նրա ընկերները դարձան խորհրդային բանտերում նահատակված հայ երիտասարդ սերնդի խորհրդանիշը: Հայաստանում այս դեպքը ընկալվում է որպես ԽՍՀՄ-ի կողմից հայ ինքնության և ազգայնական գաղափարների ճնշման մաս: Չնայած պաշտոնական վարկածին, գործը մինչ օրս համարվում է չբացահայտված, և բազմաթիվ այլախոհներ (այդ թվում՝ Սախարովը) կասկածում էին ԿԳԲ-ի կազմակերպչական դերի մասին:

Արագ փաստեր

Ամսաթիվ: 1977 թ. հունվարի 8
Վայրեր: Մոսկվայի մետրո, երկու մթերային խանութներ
Զոհեր: 7 մահ, 37 վիրավոր
Դատապարտյալներ և մահապատիժ: Ստեփան Զատիկյան, Զավեն Բաղդասարյան, Հակոբ Ստեփանյան (գնդակահարվել են 1979 թ. հունվարի 29-ին)
Վիճարկում: Գործը համարվում է անվստահելի, գաղտնի և չբացահայտված

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, «Ընթացիկ իրադարձությունների խրոնիկա», Անդրեյ Սախարովի հրապարակումներ, ռուսական և հայկական այլախոհական արխիվներ):

Русская версия

Дело Затикяна и провокация КГБ”(дело метро)

8 января 1977 года в Москве произошла серия из трёх взрывов: первый — в вагоне метро на перегоне «Измайловская»–«Первомайская», второй и третий — в двух продуктовых магазинах недалеко от здания КГБ. В результате погибли 7 человек, 37 были ранены. Никто не взял на себя ответственность, однако КГБ СССР быстро связал взрывы с армянским национализмом и арестовал трёх молодых армян — Степана Затикяна (основателя подпольной Национальной объединённой партии Армении), Завена Багдасаряна и Акопа Степаняна. В январе 1979 года после закрытого и сверхсекретного суда они были приговорены к расстрелу и казнены через 5 дней — 29 января 1979 года.

Следствие и суд
Затикян, уже осуждённый в 1960-х за антисоветскую деятельность (4 года строгого режима), после освобождения продолжал подпольную работу. КГБ представил его главным организатором. Суд проходил в полной секретности — без родственников, адвокатов и общественного контроля. Диссиденты Андрей Сахаров, Московская и Армянская Хельсинкские группы заявили, что у Затикяна было алиби (в момент взрывов он не был в Москве), и выразили подозрения, что это провокация КГБ для дискредитации диссидентов.

Значение для Армении и армян
Это дело — яркий пример крайних репрессий советской власти против армянского национализма. Затикян и его товарищи стали символом поколения армянской молодёжи, замученной в советских тюрьмах. В Армении событие воспринимается как часть политики подавления армянской идентичности и национальных идей. Несмотря на официальную версию, дело до сих пор считается нераскрытым, а многие диссиденты (включая Сахарова) подозревали организующую роль КГБ.

Краткие факты

Дата: 8 января 1977 г.
Места: Московское метро, два продуктовых магазина
Жертвы: 7 погибших, 37 раненых
Осуждённые и казнь: Степан Затикян, Завен Багдасарян, Акоп Степанян (расстреляны 29 января 1979 г.)
Спорность: Дело считается недостоверным, секретным и нераскрытым

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, «Хроника текущих событий», публикации Андрея Сахарова, диссидентские архивы).

English Version

The Zatikyan case and KGB provocation”(Metro case)

On January 8, 1977, a series of three explosions occurred in Moscow: the first in a metro train between Izmaylovskaya and Pervomayskaya stations, the second and third in two grocery stores near the KGB building. The blasts killed 7 people and injured 37. Although no group claimed responsibility, the Soviet KGB quickly linked the attacks to Armenian nationalism and arrested three young Armenians — Stepan Zatikyan (founder of the underground National United Party of Armenia), Zaven Baghdasaryan, and Hakob Stepanyan. In January 1979, after a closed and highly secret trial, they were sentenced to death and executed five days later — on January 29, 1979.

Investigation and trial
Zatikyan, previously convicted in the 1960s for anti-Soviet activity (4 years in strict regime prison), continued underground work after release. The KGB presented him as the main organizer. The trial was extremely secretive — without relatives, lawyers, or public oversight. Dissidents Andrei Sakharov, the Moscow and Armenian Helsinki Groups stated that Zatikyan had an alibi (he was not in Moscow during the explosions) and expressed suspicions that it was a KGB provocation to discredit dissidents.

Significance for Armenia and Armenians
This case is a vivid example of extreme Soviet repression against Armenian nationalism. Zatikyan and his comrades became a symbol of the generation of Armenian youth tortured in Soviet prisons. In Armenia, the event is perceived as part of the policy of suppressing Armenian identity and national ideas. Despite the official version, the case remains unsolved, and many dissidents (including Sakharov) suspected the organizing role of the KGB.

Key Facts

Date: January 8, 1977
Locations: Moscow Metro, two grocery stores
Victims: 7 killed, 37 injured
Convicted and executed: Stepan Zatikyan, Zaven Baghdasaryan, Hakob Stepanyan (executed January 29, 1979)
Controversy: Case considered unreliable, secret, and unsolved

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, “Chronicle of Current Events”, publications by Andrei Sakharov, dissident archives).

Հայերեն (Armenian)

“1977 թ. Մոսկվայի պայթյուններ՝ Զատիկյանի գործ և ԿԳԲ-ի սադրանք”
“Հունվարի 8, 1977՝ Հայ ազգայնականության դեմ Խորհրդային ճնշում”
“Մետրոյի գործ՝ Զատիկյան, Բաղդասարյան, Ստեփանյան”
“Մոսկվայի պայթյուններ՝ Հայ երիտասարդների նահատակություն”
“1977՝ ԿԳԲ-ի և հայ ազգայնականության բախում”

Русский (Russian)

“Московские взрывы 1977: Дело Затикяна и провокация КГБ”
“8 января 1977: Советские репрессии против армянского национализма”
“Дело метро: Затикян, Багдасарян, Степанян”
“Взрывы в Москве: Мученичество армянской молодёжи”
“1977: Столкновение КГБ и армянского национализма”

English (English)

“1977 Moscow bombings: The Zatikyan case and KGB provocation”
“January 8, 1977: Soviet repression against Armenian nationalism”
“Metro case: Zatikyan, Baghdasaryan, Stepanyan”
“Moscow explosions: Martyrdom of Armenian youth”
“1977: KGB vs. Armenian nationalism”

«Արմենիա» ջերմանավի կորուստը. 7000 կյանքեր Սև ծովի խորքում

1941 թվականի նոյեմբերի 7-ին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ամենադաժան օրերից մեկում, Սև ծովում տեղի ունեցավ պատմության ամենամեծ ծովային աղետներից մեկը՝ գերմանական օդուժի կողմից «Արմենիա» սանիտարական ջերմանավի խորտակումը: Այս ողբերգությունը, որի մասին շատերն այսօր էլ քիչ են իմանում, խլեց հազարավոր կյանքեր՝ դառնալով խորհրդային պատմության ամենամեծ ծովային կորուստը և աշխարհի երրորդ ամենամահաբեր նավաբեկությունը (Wilhelm Gustloff-ից և Goya-ից հետո):

«Արմենիա» ջերմանավը կառուցվել էր 1928 թվականին Լենինգրադի (այժմյան Սանկտ Պետերբուրգ) Բալթյան նավաշինարանում՝ որպես ուղևորատար նավ Սև ծովի համար: 1941 թվականի օգոստոսին, գերմանական ներխուժումից հետո, այն վերածվեց սանիտարական տրանսպորտի՝ ներկվելով կարմիր խաչերով և զինվելով թեթև հակաօդային զենքերով: Նոյեմբերի սկզբին գերմանական 11-րդ բանակը Էրիխ ֆոն Մանշտայնի գլխավորությամբ պաշարել էր Ղրիմը և Սևաստոպոլը: Քաղաքից դուրս գալու միակ ճանապարհը ծովն էր:

Նոյեմբերի 6-ի երեկոյան «Արմենիա»-ն, նավապետ Վլադիմիր Պլաուշևսկու հրամանատարությամբ, դուրս եկավ Սևաստոպոլից՝ բեռնված հազարավոր վիրավոր զինվորներով, բժիշկներով, բուժքույրերով և քաղաքացիական փախստականներով: Գերբեռնվածությունը սարսափելի էր՝ նավը, որը նախատեսված էր 1000 մարդու համար, տեղափոխում էր 5000-10000 մարդ (ճշգրիտ թիվը անհայտ է, բայց գնահատականները տատանվում են 6000-8000-ի սահմաններում): Կեսգիշերին նավը կանգ առավ Յալթայում՝ լրացուցիչ վիրավորներ և փախստականներ վերցնելու համար, չնայած հրամանատարության ցուցումներին գիշերով շարժվել:

Առավոտյան ժամը 8-ին նավը դուրս եկավ Յալթայից՝ ուղեկցությամբ երկու կատերների և երկու Ի-153 կործանիչների: Ժամը 11:29-ին, Յալթայից 40 կմ հեռու, Heinkel He 111 տորպեդակիր-ռմբակոծիչը (հրամանատար՝ Էռնստ-Ավգուստ Ռոթ) երկու տորպեդ արձակեց: Մեկը բաց թողեց, մյուսը ուղիղ հարվածեց առջևին: Նավը կիսվեց և խորտակվեց ընդամենը 4 րոպեում: Փրկվեց ընդամենը 8 մարդ (այդ թվում՝ մեկ բուժքույր), որոնց վերցրեց պարեկային կատերը: Մահացածները՝ 5000-10000, այդ թվում՝ հարյուրավոր երեխաներ և բժիշկներ:

Նավի սանիտարական կարգավիճակը վիճելի էր՝ կարմիր խաչերով նշված լինելով հանդերձ, այն ուներ զենքեր և ուղեկցություն, ինչը թույլ էր տալիս գերմանացիներին համարել այն օրինական թիրախ: Հաագայի կոնվենցիաները հաճախ անտեսվում էին արևելյան ճակատում: 2020 թվականին Ռուսաստանի ՊՆ-ն և ՀԳԸ-ն հայտնաբերեցին նավի մնացորդները 520 մ խորության վրա, 15 մղոն Ղրիմից:

Այս ողբերգությունը մնում է պատերազմի մոռացված էջերից՝ հիշեցնելով անմեղ զոհերի մասին և ծովային պատերազմի դաժանության մասին:

#### Русская версия

Потопление «Армении»: 7000 жизней на дне Черного моря

7 ноября 1941 года в Черном море произошла одна из самых страшных морских катастроф в истории — потопление немецкой авиацией санитарного теплохода «Армения». Эта трагедия, унесшая жизни тысяч людей, стала крупнейшей морской потерей в советской истории и третьей по числу жертв в мире (после Wilhelm Gustloff и Goya).

Теплоход «Армения», построенный в 1928 году в Ленинграде как пассажирский лайнер для Черного моря, в августе 1941-го был переоборудован в санитарный транспорт с красными крестами и легким зенитным вооружением. В начале ноября 11-я армия вермахта под командованием Эриха фон Манштейна осадила Крым и Севастополь. Единственный путь эвакуации — море.

Вечером 6 ноября «Армения» под командованием капитана Владимира Плаушевского вышла из Севастополя с тысячами раненых солдат, медиков и гражданских беженцев. Перегруженность была ужасной: судно на 1000 человек везло 5000–10000 (оценки варьируются от 6000 до 8000). Ночью зашла в Ялту за дополнительными эвакуируемыми, несмотря на приказы двигаться под покровом темноты.

Утром в 8:00 вышла из Ялты с эскортом двух катеров и двух И-153. В 11:29, в 40 км от Ялты, Heinkel He 111 (командир Эрнст-Август Рот) выпустил две торпеды. Одна промахнулась, вторая попала в нос. Судно разломилось и затонуло за 4 минуты. Спаслось лишь 8 человек (включая одну медсестру), подобранных патрульным катером. Погибло 5000–10000, включая сотни детей и врачей.

Статус санитарного судна был спорным: красные кресты налицо, но оружие и эскорт делали его законной целью. Гаагские конвенции часто игнорировались на Восточном фронте. В 2020 году МО РФ и РГО нашли остатки на глубине 520 м, в 15 милях от Крыма.

Эта трагедия остается забытой страницей войны, напоминая о невинных жертвах и жестокости морских сражений.

#### English Version

The Loss of MV Armenia: 7000 Lives Claimed by the Black Sea

On November 7, 1941, amid the brutal Eastern Front of World War II, the Black Sea witnessed one of history’s deadliest maritime disasters: the sinking of the Soviet hospital ship Armenia by German aircraft. This forgotten tragedy claimed thousands of lives, marking the worst sea loss in Soviet history and the third-deadliest single-ship sinking worldwide (after Wilhelm Gustloff and Goya).

Built in 1928 in Leningrad as a Black Sea passenger liner, Armenia was converted in August 1941 into a hospital transport, marked with red crosses and armed lightly for defense. By early November, the German 11th Army under Erich von Manstein had besieged Crimea and Sevastopol. The only escape route was by sea.

On the evening of November 6, under Captain Vladimir Plaushevsky, Armenia left Sevastopol overloaded with thousands of wounded soldiers, medical staff, and civilian refugees. Designed for 1,000, it carried 5,000–10,000 (estimates 6,000–8,000). It stopped in Yalta overnight for more evacuees, defying orders to travel under darkness.

At 8:00 AM, it departed Yalta escorted by two patrol boats and two I-153 fighters. At 11:29, 40 km from Yalta, a Heinkel He 111 (piloted by Ernst-August Roth) dropped two torpedoes. One missed; the other struck the bow. The ship split and sank in 4 minutes. Only 8 survived (including one nurse), rescued by a patrol boat. Deaths: 5,000–10,000, including hundreds of children and doctors.

Its hospital status was contested: red crosses visible, but armament and escort made it a valid target. Hague Conventions were often ignored on the Eastern Front. In 2020, Russia’s Ministry of Defense and Russian Geographical Society located the wreck at 520m depth, 15 miles off Crimea.

This catastrophe remains a forgotten chapter of the war, a stark reminder of innocent victims and the cruelty of naval warfare.

Հայ Պատմության Սև Օրը խորհրդարանի վրա տեղի ունեցած ահաբեկչություն

1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Երևանում տեղի ունեցավ Հայաստանի ժամանակակից պատմության ամենաաղետալի դրվագներից մեկը՝ ահաբեկչությունը Հայաստանի Ազգային ժողովի շենքում:

Պատգամավորների ընթացիկ նիստի ժամանակ, հարցուպատասխանի ընթացակարգից առաջ, երբ Հայաստանի ֆինանսների նախարար Լևոն Բարխուդարյանը կանգնած էր խոսնակին, սրահ մտան զինված մարդիկ: Նրանք պահանջեցին պատգամավորներից անջատել բջջային հեռախոսները և ընկնել գետնին: Խմբի առաջնորդ Նաիրի Հունանյանը, նախկին լրագրող և 1988-1990 թվականների Ղարաբաղյան շարժման ակտիվիստ, գտնվում էր ծայրաստիճան խառնաշփոթի մեջ և հայտարարեց պետական հեղաշրջում իրականացնելու մտադրության մասին: Մոտենալով վարչապետ Վազգեն Սարգսյանին, նա նրա երեսին ասաց՝ «Խնդրում ենք դադարեցնել մեր արյունը խմելը»: Վազգեն Սարգսյանը հանգիստ պատասխանեց. «Ինչ-որ բան անում եմ քո և քո երեխաների ապագայի համար», որին Հունանյանը պատասխանեց կրակով:

#### Հակիրճ փաստեր
– **Հարձակման վայր**: Հայաստանի Ազգային ժողովի շենք, Երևան:
– **Զոհեր**: Վարչապետ Վազգեն Սարգսյանը, խորհրդարանի նախագահ Կարեն Դեմիրճյանը, փոխնախագահներ Յուրի Բախշյանը և Ռուբեն Միրոյանը, օպերատիվ հարցերով նախարար Լեոնարդ Պետրոսյանը, պատգամավորներ Արմեն Արմենակյանը և Միքայել Կոտանյանը: Պատգամավոր Հենրիկ Աբրամյանը մահացավ սրտի կաթվածից:
– **Հաշմանդամներ**: Պատգամավոր Անդրանիկ Մանուկյանը վիրավորվեց և տեղափոխվեց Երևանի կլինիկական հիվանդանոց, որտեղ նրան վիրահատեցին:
– **Ծեծակիցներ**: Մոտ 50 պատգամավոր և նախարարներ վերցվեցին որպես պատանդ:
– **Գերիների պահանջները**: Ուղիղ եթեր և արդար դատարանի երաշխիք:

#### Իրադարձությունների ժամանակացույց
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 27**: Նաիրի Հունանյանի գլխավորած զինված խումբը ներխուժեց նիստերի սրահ: Հրաձգությունը, որը լսվում էր խորհրդարանի պատերի սահմաններից դուրս, առաջացրեց խուճապ: Գնդապետի և ոստիկանության մեքենաները մոտեցան շենքին, իսկ ներքին զորքերը շրջապատեցին տարածքը: Սկսվեցին բանակցությունները Հունանյանի և նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի միջև:
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 28**: Պատանդները սկսեցին ազատվել, ահաբեկիչները (Նաիրի և Կարեն Հունանյաններ, Էդուարդ Գրիգորյան, Վրամ Գալստյան, Դերենիկ Բեջանյան) ձերբակալվեցին և տեղափոխվեցին Ազգային անվտանգության նախարարություն: Գլխավոր դատախազությունում հարուցվեց քրեական գործ՝ ահաբեկչության մեղադրանքով:
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 29**: Նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը ստեղծեց պետական հանձնաժողով՝ հետաքննություն անցկացնելու համար և հայտարարեց եռօրյա սգ (29-31 հոկտեմբեր):
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 30**: ՌԴ վարչապետ Վլադիմիր Պուտինը այցելեց Հայաստան՝ մասնակցելու սգո արարողություններին, նվիրված խորհրդարանում սպանված հայտնի քաղաքական գործիչներին:
– **1999 թվականի հոկտեմբերի 31**: Սգո արարողությունը տեղի ունեցավ Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնում:

#### Վարկածներ
– **Տարածքների փոխանակում Ադրբեջանի հետ**: Դեռևս ոչ պաշտոնական տեղեկություններով՝ ահաբեկչությունը կարող էր կազմակերպվել տարածաշրջանում կենսական շահեր ունեցող երկրների (օրինակ՝ ԱՄՆ և ՌԴ) գաղտնի ծառայությունների կողմից: 1999 թվականի նոյեմբերին Ստամբուլում նախատեսված էր ОБՍԵ-ի գագաթնաժողով, որտեղ Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարները պետք է ստորագրեին փաստաթուղթ: Կարող էր քննարկվել տարածքների փոխանակման տարբերակ՝ Ադրբեջանի կողմից Լաչինի միջանցքի և Հայաստանի կողմից Մեղրիի մի մասի փոխանակում: Վազգեն Սարգսյանն ու Կարեն Դեմիրճյանը խիստ դեմ էին այդ գաղափարին: Ահաբեկչությունից հետո գագաթնաժողովում փաստաթուղթը ստորագրված չէր:
– **Հայաստանի նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի շրջապատի սխեմա**: Թեև գիշերը ահաբեկչությունից հետո սկսեցին տարածվել լուրեր, որ Ռոբերտ Քոչարյանը կարող էր լինել իշխող բլոկի առաջնորդների սպանության կազմակերպիչ, այդ մասին 16 դեկտեմբերի ձերբակալվեցին նախագահի խորհրդական Ալեքսան Հարությունյանը և այլ կողմնակիցներ: Նախագահին ուղղակի մեղադրանքներ հնչեցին: Կարեն Դեմիրճյանի որդի Ստեփան Դեմիրճյանը և այլ քաղաքական գործիչներ բացահայտորեն մեղադրեցին Քոչարյանին: Ժամանակի ընթացքում նա կարողացավ ամրապնդել իշխանությունը, սակայն կարծիքները, թե Քոչարյանը կարող էր լինել ավելի մեծ դերակատար, դեռ պահպանվում են:

#### Հետևանքներ
Ահաբեկչությունը լուրջ հարված հասցրեց Հայաստանի ազգային անվտանգության նախարարության reputatsiayin-ին: 2003 թվականին Երևանի դատարանը ճանաչեց յոթ մարդու մեղավորություն, որոնք չընդունեցին իրենց մեղքը և պնդեցին, որ նրանց գործողությունները նպատակ ունեին վարչապետին հեռացնել՝ փրկելու Հայաստանը: Նաիրի և Կարեն Հունանյանները, Էդուարդ Գրիգորյանը, Վրամ Գալստյանը, Դերենիկ Բեջանյանը և Աշոտ Կնյազյանը դատապարտվեցին ցմահ բանտարկության, իսկ Գամլետ Ստեփանյանը՝ 14 տարվա ազատազրկման:

—

### Русская версия

Теракт в армянском парламенте:

27 октября 1999 года в Ереване произошел один из самых трагичных эпизодов в истории современной Армении — теракт в здании Национального Собрания. Во время очередной сессии парламента, перед началом процедуры вопросов и ответов, когда министр финансов Левон Бархударян находился на трибуне, в зал ворвались вооружённые люди. Они потребовали от депутатов выключить сотовые телефоны и лечь на пол. Лидер группы, Наири Унанян, бывший журналист и активист карабахского движения 1988–1990 годов, в крайне возбуждённом состоянии заявил о намерении совершить государственный переворот. Подойдя к премьер-министру Вазгену Саркисяну, он бросил ему в лицо: «Хватит пить нашу кровь». На это Саркисян спокойно ответил: «Всё делается ради тебя и будущего твоих детей», после чего Унанян открыл огонь.

#### Краткие факты
– **Место нападения**: Здание Национального Собрания Армении, Ереван.
– **Жертвы**: Погибли премьер-министр Вазген Саркисян, спикер НС Карен Демирчян, вице-спикеры Юрий Бахшян и Рубен Мироян, министр Леонард Петросян, депутаты Армен Арменакян и Микаел Котанян. Депутат Генрик Абрамян умер от сердечного приступа.
– **Раненые**: Депутат Андраник Манукян, прооперированный в клинической больнице Еревана.
– **Заложники**: Около 50 депутатов и министров были взяты в заложники.
– **Требования террористов**: Выход в прямой эфир и гарантия справедливого суда.

#### Хронология событий
– **27 октября 1999 года**: Вооружённая группа под руководством Наири Унаняна ворвалась в зал заседаний. Стрельба, слышная за пределами парламента, вызвала панику. К зданию прибыли скорые и полиция, а внутренние войска оцепили территорию. Начались переговоры между Унаняном и президентом Робертом Кочаряном.
– **28 октября 1999 года**: Заложники начали освобождаться, террористы (Наири и Карен Унаняны, Эдуард Григорян, Врам Галстян, Дереник Беджанян) были арестованы и доставлены в Министерство национальной безопасности. Возбуждено уголовное дело по статье о терроризме.
– **29 октября 1999 года**: Президент Кочарян создал государственную комиссию для расследования, объявил трёхдневный траур (29–31 октября).
– **30 октября 1999 года**: Премьер-министр РФ Владимир Путин посетил Армению с траурным визитом, участвуя в мероприятиях, посвящённых погибшим лидерам.
– **31 октября 1999 года**: Траурная церемония прошла в Национальном театре оперы и балета имени А. Спендиарова.

#### Версии
– **Обмен территориями с Азербайджаном**: Неофициальная версия предполагает, что теракт могли организовать спецслужбы стран с интересами в регионе (США, Россия), чтобы сорвать саммит ОБСЕ в Стамбуле в ноябре 1999 года. На нём планировался обмен территориями: Азербайджан уступал Лачинский коридор, а Армения — часть Мегринского района. Вазген Саркисян и Карен Демирчян резко выступали против этого плана, и после теракта договорённости сорвались.
– **Заговор окружения президента Роберта Кочаряна**: Ночью после теракта возникли слухи о причастности Кочаряна. 16 декабря были арестованы его советник Алексан Арутюнян и другие сторонники. Политики, включая сына Демирчяна Степана, обвиняли президента. Со временем Кочарян укрепил власть, но вопрос о возможном организаторе за пределами группы Унаняна остаётся открытым.

#### Последствия
Теракт подорвал репутацию Министерства национальной безопасности Армении. В 2003 году суд признал виновными семерых участников, которые не раскаялись, утверждая, что хотели спасти страну, заставив премьера уйти в отставку. Наири и Карен Унаняны, Эдуард Григорян, Врам Галстян, Дереник Беджанян и Ашот Князян получили пожизненное заключение, Гамлет Степанян — 14 лет.

—

### English Version
Terrorist Attack on the Armenian Parliament

On October 27, 1999, one of the most tragic episodes in modern Armenian history unfolded in Yerevan with a terrorist attack on the National Assembly building. During a regular parliamentary session, just before the question-and-answer period, as Finance Minister Levon Barkhudaryan stood at the podium, armed individuals stormed the hall. They ordered deputies to turn off their mobile phones and lie on the floor. The leader, Nairi Hunanyan, a former journalist and activist of the Karabakh movement (1988–1990), in an extremely agitated state, declared their intent to stage a coup. Approaching Prime Minister Vazgen Sargsyan, he shouted, “Stop drinking our blood!” Sargsyan calmly replied, “Everything is done for you and the future of your children,” prompting Hunanyan to open fire.

#### Key Facts
– **Location of the Attack**: National Assembly building, Yerevan.
– **Victims**: Prime Minister Vazgen Sargsyan, Speaker Karen Demirchyan, Vice-Speakers Yuri Bakhshyan and Ruben Miroyan, Minister Leonard Petrosyan, deputies Armen Armenakyan and Mikael Kotanyan. Deputy Henrik Abramyan died of a heart attack.
– **Injured**: Deputy Andranik Manukyan, who underwent surgery at Yerevan’s clinical hospital.
– **Hostages**: Approximately 50 deputies and ministers were taken hostage.
– **Demands of the Terrorists**: Live broadcast and guarantees of a fair trial.

#### Timeline of Events
– **October 27, 1999**: The armed group led by Nairi Hunanyan stormed the session hall. Gunfire, audible outside the parliament, caused panic. Ambulances and police arrived, and internal troops cordoned off the area. Negotiations began between Hunanyan and President Robert Kocharyan.
– **October 28, 1999**: Hostages started to be released, and the terrorists (Nairi and Karen Hunanyan, Eduard Grigoryan, Vram Galstyan, Derenik Bedzhanian) were arrested and taken to the Ministry of National Security. A criminal case was opened on terrorism charges.
– **October 29, 1999**: President Kocharyan established a state commission for investigation and declared a three-day mourning period (October 29–31).
– **October 30, 1999**: Russian Prime Minister Vladimir Putin visited Armenia to attend mourning ceremonies for the slain leaders.
– **October 31, 1999**: A memorial ceremony was held at the National Opera and Ballet Theater named after A. Spendiaryan.

#### Theories
– **Territorial Exchange with Azerbaijan**: An unofficial theory suggests the attack was orchestrated by the intelligence services of countries with regional interests (e.g., USA, Russia) to disrupt the OSCE summit in Istanbul in November 1999. The summit was to consider a territorial swap: Azerbaijan would cede the Lachin Corridor, while Armenia would give up part of the Meghri region. Vazgen Sargsyan and Karen Demirchyan strongly opposed this, and the agreement collapsed after the attack.
– **Conspiracy Involving President Robert Kocharyan’s Circle**: Rumors emerged overnight that Kocharyan was behind the killings. On December 16, his advisor Alexan Arutyunyan and other allies were arrested. Politicians, including Demirchyan’s son Stepan, openly accused the president. Kocharyan later consolidated power, but questions about a possible mastermind beyond Hunanyan’s group persist.

#### Aftermath
The attack severely damaged the reputation of Armenia’s Ministry of National Security. In 2003, a court convicted seven individuals, who claimed their actions aimed to save the country by forcing the prime minister’s resignation. Nairi and Karen Hunanyan, Eduard Grigoryan, Vram Galstyan, Derenik Bedzhanian, and Ashot Knyazyan received life sentences, while Gamlet Stepanian was sentenced to 14 years.

—

Գանձակի Կործանումը՝ Միջնադարի Աղետալի Էջ

1139 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Գանձակում (ներկայումս՝ Ադրբեջանի տարածքում) տեղի ունեցավ աղետալի երկրաշարժ, որը համարվում է միջնադարում տարածաշրջանի ամենաաղետալի բնական աղետներից մեկը:

Այս երկրաշարժի զոհ էր դարձել մոտ 230 հազար մարդ, ինչը դարձրեց այն պատմության մեջ ամենաաճճանաչելի աղետներից մեկը: Գանձակը, որը այդ ժամանակ Կովկասի կարևոր առևտրային և մշակութային կենտրոն էր, գտնվում էր Սելջուկյան կայսրության տիրապետության տակ: Երկրաշարժը ոչ միայն ոչնչացրեց քաղաքը, այլև խորապես ազդեց տարածաշրջանի ժողովուրդների՝ հայերի, ադրբեջանցիների և այլ էթնոսների կյանքի վրա:

**Նախապատմություն**
Գանձակը 12-րդ դարում ծաղկում էր ապրում՝ որպես Կովկասի խաչմերուկ՝ շնորհիվ իր ռազմավարական դիրքի և առևտրի: Այն գտնվում էր Սելջուկյան կայսրության տակ, որը միավորված էր մի շարք տարածաշրջաններ՝ ներառյալ Հայաստանը, Վրաստանը և Ադրբեջանը: Սակայն տարածաշրջանը բնական աղետների տարածք էր՝ սեյսմիկ ակտիվության բարձր մակարդակով: Երկրաշարժը եկավ անսպասելիորեն, և պատմական աղբյուրները նշում են, որ այն ուժեղ էր և տևական, ինչը հանգեցրեց կործանարար հետևանքների:

**Երկրաշարժի ընթացքը և հետևանքները**
Երկրաշարժը տեղի ունեցավ 1139 թվականի սեպտեմբերի 30-ին՝ օրվա լուսաբացին: Այն ունեցավ բարձր մագնիտուդ՝ մոտ 7.7, ինչը հաշվի առնելով քաղաքի կառույցների կեղծ կառուցվածքները՝ հանգեցրեց կոլապսին: Գանձակի պատմական կենտրոնը, բաղկացած փայտե և կիսաքարե շենքերից, ամբողջովին ավերվեց: Հաշվարկներն արվել են պատմական գրառումների և այն ժամանակվա բնակչության թվաքանակի հիման վրա, որոնք գնահատում են, որ 230 հազար մարդ զոհվեց՝ ներառյալ քաղաքի բնակիչներին և մոտակա գյուղերի բնակչությանը: Երկրաշարժը ոչնչացրեց եկեղեցիներ, մզկիթներ, շուկաներ և պաշտպանական պատեր, ինչը խաթարեց տարածաշրջանի տնտեսական կայունությունը: Հետագայում գրանցվել են ընդերքի տեղաշարժեր և ավերածություններ, որոնք խորացրին աղետը:

**Հետևանքները**
Երկրաշարժը ոչ միայն սպանեց հսկայական թվով մարդկանց, այլև խաթարեց Գանձակի դիրքը որպես տարածաշրջանի կենտրոն: Կենդանի մնացած բնակչությունը ստիպված եղավ տեղափոխվել այլ վայրեր, ինչը փոխեց տարածաշրջանի էթնիկ և մշակութային բաղադրությունը: Վերակառուցումը սկսվեց միայն տարիներ անց, և քաղաքը երբեք չվերականգնեց իր նախկին փառքը: Երկրաշարժը նաև խթանեց տարածաշրջանի բնակիչների շրջանում կրոնական և սոցիալական փոփոխություններ, քանի որ բնակչությունը սկսեց փնտրել պատճառներ և պաշտպանություն բնական աղետներից: Այս իրադարձությունը մնում է պատմական դաս, որը ընդգծում է բնական աղետների ողբերգական ազդեցությունը:

—

### Русская версия

Разрушение Гандзака: Трагическая Страница Средневековья

30 сентября 1139 года в Гандзаке (ныне территория Азербайджана) произошло катастрофическое землетрясение, которое считается одним из самых разрушительных природных бедствий Средневековья в регионе. По историческим данным, жертвами стали около 230 тысяч человек, что делает это событие одним из самых смертоносных в истории. Гандзак , будучи важным торговым и культурным центром Кавказа, находилась под властью Сельджукской империи. Землетрясение не только уничтожило город, но и оказало глубокое влияние на жизнь народов региона — армян, азербайджанцев и других этносов.

**Предыстория**
В XII веке Гандзак переживала расцвет как перекресток Кавказа благодаря своему стратегическому положению и торговле. Город находился под контролем Сельджукской империи, объединявшей ряд регионов, включая Армению, Грузию и Азербайджан. Однако регион был зоной высокой сейсмической активности, что делало его уязвимым для природных катастроф. Землетрясение произошло неожиданно, и исторические источники указывают на его высокую интенсивность и длительность, что привело к катастрофическим последствиям.

**Ход землетрясения и последствия**
Землетрясение произошло 30 сентября 1139 года на рассвете. Его магнитуда оценивается примерно в 7.7, что, учитывая примитивные конструкции зданий города, вызвало полный коллапс. Исторический центр Гандзака, состоящий из деревянных и полукаменных построек, был полностью разрушен. Оценки числа жертв основаны на исторических записях и численности населения того времени, согласно которым около 230 тысяч человек погибло, включая жителей города и окрестных деревень. Землетрясение уничтожило церкви, мечети, рынки и оборонительные стены, подорвав экономическую стабильность региона. Впоследствии были зафиксированы подземные толчки и вторичные разрушения, усугубившие катастрофу.

**Последствия**
Землетрясение не только унесло огромное число жизней, но и подорвало статус Гандзака как регионального центра. Выжившее население было вынуждено переселяться в другие места, что изменило этнический и культурный состав региона. Восстановление началось лишь спустя годы, и город так и не смог вернуть свою прежнюю славу. Землетрясение также спровоцировало религиозные и социальные изменения среди местного населения, которое начало искать причины и защиту от природных бедствий. Это событие остается историческим уроком, подчеркивающим трагическое влияние природных катастроф.

—

English Version

The Gandzak Earthquake: September 30, 1139

On September 30, 1139, a catastrophic earthquake struck Gandzak (now within the territory of Azerbaijan), marking it as one of the most devastating natural disasters in the region during the Middle Ages. Historical records indicate that approximately 230,000 people perished, making it one of the deadliest events in history. Gandzak, a significant trading and cultural hub in the Caucasus, was under the dominion of the Seljuk Empire at the time. The earthquake not only razed the city but also profoundly impacted the lives of the region’s peoples—Armenians, Azerbaijanis, and other ethnic groups.

Background
In the 12th century, Gandzak was flourishing as a crossroads of the Caucasus, owing to its strategic location and trade routes. It was governed by the Seljuk Empire, which united various regions, including Armenia, Georgia, and Azerbaijan. However, the area was prone to natural disasters due to high seismic activity. The earthquake struck unexpectedly, and historical sources describe it as intense and prolonged, leading to catastrophic outcomes.

Course of the Earthquake and Consequences
The earthquake occurred on September 30, 1139, at dawn. Its magnitude is estimated at around 7.7, and given the rudimentary construction of the city’s buildings, it caused a total collapse. Gandzak’s historic center, composed of wooden and semi-stone structures, was completely destroyed. Estimates of the death toll are based on historical records and the population size of the time, suggesting that approximately 230,000 people died, including city residents and those from nearby villages. The earthquake demolished churches, mosques, markets, and defensive walls, undermining the region’s economic stability. Subsequent aftershocks and secondary damages further worsened the disaster.

Consequences
The earthquake not only claimed a vast number of lives but also diminished Gandzak’s status as a regional center. The surviving population was forced to relocate, altering the region’s ethnic and cultural composition. Reconstruction began only years later, and the city never regained its former glory. The event also spurred religious and social changes among the local populace, who sought explanations and protection from natural calamities. This disaster remains a historical lesson, highlighting the tragic impact of natural catastrophes.

Азәрбайҹан дилиндә версия

Гандзакда эьмлəтрясени: 30 Сентябрь 1139-чу ил

30 Сентябрь 1139-чу иль Гандзакда (хъазирки ваътда Азәрбайҹан территоріясы) катастрофик эьмлəтрясени олунмушдур, бу Оьряна Орта Асырларында региондакы əң вьйрангяр природи фəлакəтлəриндəн бири олмушду. Тарихи мəлуматлар кöрсəтйир ки, тахмиънəн 230 мин инсан хала катил олунмушдур, бу ондан тариxda əң олумлу ҳодисəлəрдəн бири edир. Гандзак, Кавказда мүhим алма-алмаш və мəдəнијјəт мərkəзи олмушду, бу вахтда Селҹук Империясынын хакемлијинə алтиндады. Эьмлəтрясени шəхəри вьйран етыб, региондакы халгълар — ерменилəр, азәрбайҹанлылар вə башга етнис гьрупларынын хаятына дəрин тəsir етиб.

Фон
XII эсасда Гандзак Кавказың чагъдашы оlaraq гуллəниб, бу онъун стратегик вəзифəси вə алма-алмаш юллары сəбəбиндəнди. Шəхəр Селҹук Империясы тарафындан идаре olunurdu, бу империя Армəнистан, Гюрҹүстан вə Азәрбайҹан кими регионларыны бирлəшдириб. Амма бу территорія табии фəлакəтлəрə ачыqды, чünки сейсмик активлик юксəкди. Эьмлəтрясени кəсил ельмайиб, вə тарихи мənbəлəр онун чок куьчлү вə узун хəйли олдуғун гьостəрир, бу катастофик нəтиҹəлəрə апарыб.

Эьмлəтрясенинин сейри вə нəтиҹəлəри
Эьмлəтрясени 30 Сентябрь 1139-чу иль шəфагда олунмушду. Онун магнитудасы тахмиънəн 7.7 оlaraq дəйи edilйир, вə шəхəрин сағыш бина констракциялары нəзəрə алынса, бу там амма хəйли коллапса яратмышлар. Гандзакын тарихи мərkəзи, ағаждан və ярымташ биналардан ибарəт, тамамън вьйран олунмушду. Жəхдлəрин саны тарихи эьсаллар və о вахтки халгъ санына гьоре тахмиън едилир, бу тахмиънəн 230 мин инсанын халкатын кöстəрир, шəхəр сakinлəри вə яқын кəндлəрин халгълары дахил оlaraq. Эьмлəтрясени килсəлəри, мəscidləри, базарлары вə мудافилэ диварларыны вьйран етыб, регионуң эканомик стабиллигин алтинда çəкди. Сонраки зəмин тəрклəри вə иккинчи вьйранликлар фəлакəти дахы ашагъарды.

Нəтиҹəлəри
Эьмлəтрясени фагъат чок саныда инсанын хала катил етиб вə Гандзакын регион мərkəзи вəзифəсинə зəрəр вəряди. Хала гəлиб сakinлəр башга јерлəрə кöчүб мəжбур олундулар, бу регионуң етник вə мəдəнијјəт таркибини дəйишди. Тəmir иши фагъат иллəр сонра башлайыب, вə шəхəр онъун эввəлки шöhrəтини хəйли гəрин qayтара биламəди. Эьмлəтрясени хəм дə хали халгъ арасында дини вə иҹтимаи дəйишмəлəрə сəбəб олунду, чünки халгъ табии фəлакəтлəрдəн сəбəблəр və корума арашды. Бу ҳодисə тарихи дəрс кими qalйир, табии катастрофларың трагик тəсйрини алтинда çəкир.

Բուդապեշտում Ադրբեջանական ստահակի Զոհը

Գուրգեն Արտուշի Մարգարյանը ծնվել է 1978 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ։ Հայ զինվոր էր, Հայաստանի Հանրապետության Պաշտպանության նախարարության լեյտենանտ։

Գուրգենը ավարտել է Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանը՝ ստանալով բակալավրի աստիճան, որից հետո զորակոչվել է Հայաստանի Զինված ուժեր։ Զինվորական ծառայությունն ավարտելուց հետո նա ընտրել է շարունակել կարիերան որպես սպա։ 2004 թվականի հունվարի 11-ից մասնակցել է ՆԱՏՕ-ի «Գործընկերություն հանուն խաղաղության» անգլիալեզու ուսումնական դասընթացներին Բուդապեշտում, Հունգարիա։ Ցավոք, նրա կյանքը կտրվել է 2004 թվականի փետրվարի 19-ին, երբ ադրբեջանցի սպա Ռամիլ Սաֆարովը դաժանորեն սպանել է նրան՝ քնած ժամանակ կացնով 16 հարված հասցնելով գլխին։ Սաֆարովը փորձել է սպանել նաև մեկ այլ հայ սպայի՝ Հայկ Մակուչյանի, սակայն նրան փրկել է փակված դուռը։ Հունգարիայում անցկացված դատավարությունում Սաֆարովը դատապարտվել է ցմահ բանտարկության՝ առանց առաջին 30 տարում համաներման իրավունքի, սակայն 2012 թվականին նա հանձնվել է Ադրբեջանին, որտեղ անմիջապես ներում է ստացել, ստացել է բնակարան, կոչման բարձրացում և 8 տարվա աշխատավարձ։ Այս որոշումը հանգեցրել է Հայաստանի և Հունգարիայի միջև դիվանագիտական հարաբերությունների խզման։ Գուրգենի հիշատակը հավերժացվել է Երևանի Եռաբլուր զինվորական պանթեոնում, որտեղ նա թաղված է։ Նրա անունով Երևանում կա դպրոց, հասարակական կազմակերպություն, պուրակ՝ հուշարձանով, և Աջափնյակում՝ կիսանդրի Լենինգրադյան փողոց 52 հասցեում։ Շիրակի մարզի Ջաջուռ գյուղի մոտ՝ Հերհերի ձորում, տեղադրված է խաչքար-հուշարձան։ Նրա սպանությունը դատապարտվել է միջազգային հանրության կողմից, ներառյալ Ղազախստանի, որն ընդգծել է հանցագործության դաժանությունը։ Գուրգեն Մարգարյանի կյանքն ու մահը դարձել են հայ-ադրբեջանական հակամարտության խորհրդանիշ։

### Русский

Жертва азербайджанского подонка в Будапеште

Гурген Артушович Маргарян родился 26 сентября 1978 года в Ереване, Армянская ССР. Армянский военнослужащий, лейтенант Министерства обороны Республики Армения. Гурген окончил Национальный политехнический университет Армении, получив степень бакалавра, после чего был призван в Вооружённые силы Армении. Завершив срочную службу, он решил продолжить карьеру офицера. С 11 января 2004 года участвовал в англоязычных курсах НАТО «Партнёрство ради мира» в Будапеште, Венгрия. К сожалению, его жизнь оборвалась 19 февраля 2004 года, когда азербайджанский офицер Рамиль Сафаров жестоко убил его, нанеся 16 ударов топором по голове во сне. Сафаров также пытался убить другого армянского офицера, Хайка Макучяна, но тому спасла запертая дверь. На суде в Венгрии Сафаров был приговорён к пожизненному заключению без права на помилование в течение первых 30 лет, но в 2012 году его экстрадировали в Азербайджан, где он сразу получил помилование, квартиру, повышение до майора и зарплату за 8 лет. Это вызвало разрыв дипломатических отношений между Арменией и Венгрией. Память Гургена увековечена в военном пантеоне Ераблур в Ереване, где он похоронен. В его честь названы школа, общественная организация, парк с памятником в Ереване, а также бюст в Аджапняке на улице Ленинградян, 52. Вблизи села Джаджур в Ширакской области, в ущелье Херхери, установлен хачкар-памятник. Его убийство осудили международные круги, включая Казахстан, подчеркнувший жестокость преступления. Жизнь и смерть Гургена Маргаряна стали символом армяно-азербайджанского конфликта.

### English

Victim of Azerbaijani scum in Budapest

Gurgen Artushovich Margaryan was born on September 26, 1978, in Yerevan, Armenian SSR. An Armenian soldier and lieutenant in the Ministry of Defense of the Republic of Armenia, he graduated from the National Polytechnic University of Armenia with a bachelor’s degree before being drafted into the Armenian Armed Forces. After completing mandatory service, he chose to continue his career as an officer. From January 11, 2004, he participated in NATO’s “Partnership for Peace” English-language courses in Budapest, Hungary. Tragically, his life ended on February 19, 2004, when Azerbaijani officer Ramil Safarov brutally murdered him, inflicting 16 axe blows to his head while he slept. Safarov also attempted to kill another Armenian officer, Hayk Makuchyan, but was stopped by a locked door. In Hungary, Safarov was sentenced to life imprisonment without parole for the first 30 years, but in 2012, he was extradited to Azerbaijan, where he was immediately pardoned, given an apartment, promoted to major, and paid eight years’ salary. This led to the severance of diplomatic relations between Armenia and Hungary. Gurgen’s memory is honored at the Yerablur military pantheon in Yerevan, where he is buried. A school, public organization, park with a monument, and a bust in Ajapnyak on Leningradyan Street 52 bear his name. A khachkar-monument stands near Jajur village in Shirak’s Herheri Valley. His murder was condemned internationally, including by Kazakhstan, which highlighted the crime’s brutality. Gurgen Margaryan’s life and death have become a symbol of the Armenian-Azerbaijani conflict.

Azərbaycanca

Budapeştdə Azərbaycan alçağının qurbanı

Qurgen Artuşoviç Marqaryan 1978-ci il sentyabrın 26-da Ermənistan SSR, Yerevanda anadan olub. Erməni əsgər, Ermənistan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin leytenantı idi. Qurgen Ermənistan Milli Politeknik Universitetini bakalavr dərəcəsi ilə bitirib, bundan sonra Ermənistan Silahlı Qüvvələrinə çağırılıb. Məcburi xidməti başa vurduqdan sonra o, zabit kimi karyerasını davam etdirməyi seçib. 2004-cü il yanvarın 11-dən o, Macarıstanın Budapeşt şəhərində NATO-nun “Sülh naminə tərəfdaşlıq” ingilis dilli təlim kurslarında iştirak edib. Təəssüf ki, onun həyatı 2004-cü il fevralın 19-da Azərbaycan zabiti Ramil Səfərov tərəfindən amansızcasına qətlə yetirilərək başa çatıb. Səfərov yatarkən Qurgenin başına balta ilə 16 zərbə endirib, başını bədəndən demək olar ki, ayırıb. Səfərov başqa bir erməni zabiti, Hayk Makıçyanı da öldürməyə cəhd edib, lakin qapalı qapı onun həyatını xilas edib. Macarıstanda keçirilən məhkəmədə Səfərov ilk 30 il ərzində əfv hüququ olmadan ömürlük həbs cəzasına məhkum edilib, lakin 2012-ci ildə o, Azərbaycana ekstradisiya olunub və burada dərhal İham Əliyev tərəfindən əfv edilib, mənzil, mayor rütbəsi və 8 illik maaş ödənişi alıb. Bu, Ermənistan və Macarıstan arasında diplomatik münasibətlərin kəsilməsinə səbəb olub. Qurgenin xatirəsi Yerevanda, Yerablur hərbi panteonunda, harada dəfn olunduğu yerdə əbədiləşdirilib. Onun adı ilə Yerevanda məktəb, ictimai təşkilat, abidə ilə park və Acapnyakda Leningradyan küçəsi 52-də büst qoyulub. Şirak vilayətinin Caccur kəndi yaxınlığında, Herheri vadisində xačkar-abidə ucaldılıb. Onun qətli beynəlxalq ictimaiyyət, o cümlədən Qazaxıstan tərəfindən pislənilib, hansı ki, cinayətin vəhşiliyini vurğulayıb. Qurgen Marqaryanın həyatı və ölümü Erməni-Azərbaycan münaqişəsinin simvoluna çevrilib.

Վանի Ողբերգությունը. Թեմուրի Զորքերի Ներխուժում

1387 թվականի սեպտեմբերի 1-ը Հայաստում նշանավորվեց մի խավար օրով, երբ Վանի բերդի ամուր պարիսպները, որոնք դարեր շարունակ պաշտպանել էին հայ ժողովրդին, ծնկի բերվեցին Լենկ Թեմուրի անողոք զորքերի կողմից:

Լճի ափին կանգնած այս հաստատուն բերդը, որը խորհրդանշում էր հայոց դիմադրության ոգին, ընկավ 20 օր տևած հերոսական պայքարից հետո՝ դառնալով Թեմուրի ավերիչ արշավանքների ևս մեկ զոհ:

Լենկ Թեմուր՝ միջինասիական սարսափելի զորապետը, ում անունը դող էր առաջացնում ժողովուրդների սրտերում, 1386 թվականին սկսել էր իր արշավանքները Հայաստանում: Նա գրավել էր Նախիջևանը, Երևանը և Այրարատի այլ վայրեր՝ ամենուր թողնելով ավերածություններ և կոտորածներ: 1387 թվականի գարնանը նրա հայացքն ընկավ Վանի վրա: Բերդը, որի բնական պաշտպանությունը լրացվում էր հզոր պարիսպներով, հայտնի էր իր անառիկությամբ: Սակայն Թեմուրի բանակը, որը բաղկացած էր թյուրքական և մոնղոլական ցեղերից, անդադար հարվածներ էր հասցնում:

Հայ պաշտպանները՝ տեղի բնակիչներն ու զինվորները, քաջությամբ դիմակայեցին: Իրենց հայրենիքի և սրբավայրերի համար նրանք 20 օր պայքարեցին՝ չնայելով սննդի սղությանն ու թշնամու ճնշող գերակայությանը: Բայց ճակատագիրը անողոք էր: Սեպտեմբերի 1-ին Թեմուրի զորքերը ճեղքեցին պաշտպանությունը: Բերդի անկումը բերեց սարսափելի հետևանքներ՝ բնակչության մեծ մասը կոտորվեց, իսկ կանայք և երեխաները գերեվարվեցին՝ տարվելով Միջին Ասիա:

Վանի բերդի անկումը ոչ միայն ռազմական պարտություն էր, այլև հայ ժողովրդի համար խորը վերք: Լենկ Թեմուրի արշավանքները խաթարեցին Հայաստանի ժողովրդագրությունը, տեղահանելով հազարավոր հայերի և բնակեցնելով քոչվոր ցեղեր: Սակայն Վանի պաշտպանների սխրանքը մնաց հայ ժողովրդի հիշողության մեջ՝ որպես աննկուն ոգու և զոհաբերության խորհրդանիշ:

—

### Русский

Ван под ударом: Триумф и трагедия под натиском Тимура»

В первый день сентября 1387 года над Ванской крепостью, что возвышалась на берегу озера Ван, нависла тень беды. Могучие стены, веками защищавшие армянский народ, пали под натиском безжалостных войск Ленк-Тимура, известного как Тамерлан. Двадцать дней отчаянного сопротивления не смогли остановить его армию, и этот день стал ещё одной трагической главой в истории Армении, полной мужества и жертв.

Ленк-Тимур, грозный военачальник из Средней Азии, чьё имя наводило ужас на целые народы, начал свои опустошительные походы в Армению в 1386 году. Он захватил Нахичевань, Ереван и другие земли Айрарата, оставляя за собой разрушенные города и горы тел. Весной 1387 года его взор обратился к Вану. Крепость, окружённая водами озера и укреплённая мощными стенами, казалась неприступной. Но армия Тимура, состоявшая из тюркских и монгольских воинов, была неумолима.

Местные защитники — армянские жители и воины — сражались с неукротимым мужеством. Двадцать дней они держали оборону, несмотря на нехватку продовольствия и подавляющее превосходство врага. Каждый камень крепости был пропитан их решимостью защитить родную землю. Но силы были неравны. 1 сентября войска Тимура ворвались в крепость, и началась бойня. Мужчин перебили, а женщин и детей угнали в плен, отправив в далёкую Среднюю Азию.

Падение Ванской крепости стало не только военным поражением, но и глубокой раной для армянского народа. Походы Тимура разрушили демографию Армении, вынудив тысячи людей покинуть родные земли и заменив их кочевыми племенами. Однако подвиг защитников Вана остался в памяти народа как символ стойкости и самопожертвования, вдохновляющий поколения.

—

### English

Van’s Last Stand: The Tragedy of Timur’s Conquest

On the first day of September 1387, the ancient Van Fortress, standing proudly on the shores of Lake Van, faced a dark fate. Its formidable walls, which had shielded the Armenian people for centuries, crumbled under the relentless assault of Timur’s merciless army. For twenty days, the defenders held their ground with unwavering courage, but the fortress fell, marking a sorrowful chapter in Armenia’s history—a tale of heroism drowned in tragedy.

Timur, known as Tamerlane, was a fearsome Central Asian warlord whose name struck terror across continents. By the late 14th century, he had forged a vast empire centered in Samarkand, uniting Turkic and Mongol tribes. His campaigns swept through Central Asia, Persia, Azerbaijan, Georgia, and Armenia. In 1386, he first invaded Armenia, seizing Nakhchivan, Yerevan, and other regions of Ayrarat, leaving behind a trail of devastation and slaughter. By the spring of 1387, his sights were set on Van.

The Van Fortress, with its natural defenses and sturdy fortifications, was a symbol of Armenian resilience. Yet, Timur’s army, vast and ruthless, surrounded it with unyielding determination. The Armenian defenders—local residents and soldiers—fought fiercely for twenty days, their spirits unbroken despite dwindling supplies and the enemy’s overwhelming numbers. But on September 1, the fortress fell. The aftermath was brutal: most men were killed, and women and children were taken captive, marched off to Central Asia as prisoners.

The fall of Van was more than a military defeat; it was a wound to the heart of the Armenian people. Timur’s campaigns displaced thousands, reshaping the region’s demographics as nomadic tribes were settled in their place. Yet, the courage of Van’s defenders endures in Armenian memory, a testament to their unyielding spirit and sacrifice in the face of impossible odds.

—

Խոջալուի Ճշմարտության Համար Սպանված Լրագրող

29 օգոստոսի 1960 թվականին ծնվել է Չինգիզ Ֆուադ օղլու Մուստաֆաևը՝ ադրբեջանցի լրագրող, ում աշխատանքը Խոջալուի ողբերգության լուսաբանման շուրջ նրան դարձրեց Ղարաբաղյան հակամարտության պատմության կարևոր դեմք: Նրա ռեպորտաժները, որոնք արձանագրել են Խոջալուի կոտորածի սարսափները, դարձան կարևոր վկայություն, սակայն նրա հետաքննությունների համառությունը, հավանաբար, հանգեցրեց նրա մահվան:

Այս հոդվածը նվիրված է Մուստաֆաևի՝ Խոջալուի հետ կապված աշխատանքին և նրա մահվան հանգամանքներին, որոնք, ենթադրաբար, պայմանավորված էին ադրբեջանական կողմի կողմից կատարված հանցագործությունների մասին ճշմարտությունը բացահայտելու նրա փորձերով:

### Խոջալուում Մուստաֆաևի աշխատանքը

1992 թվականի փետրվարի 25-ից 26-ը Խոջալուում ( այժմ Իվանյան) տեղի ունեցավ ողբերգություն, որի հետևանքով զոհվեցին հարյուրավոր խաղաղ բնակիչներ: Չինգիզ Մուստաֆաևը, կյանքը վտանգի ենթարկելով, մեկնեց դեպքի վայր՝ արձանագրելու դրա հետևանքները: Նրա տեսանյութերը, նկարահանված 1992 թվականի փետրվարի 28-ին և մարտի 2-ին, ցույց տվեցին զոհվածների մարմինները, որոնք ցրված էին Աղդամի մոտակայքում: Այս ռեպորտաժները լայն տարածում գտան, սակայն Մուստաֆաևի մոտ հարցեր առաջացան, թե ինչ է իրականում տեղի ունեցել:

Իր տեսագրություններում Մուստաֆաևը պատմում է, որ փետրվարի 28-ին Աղդամ հասնելով՝ խնդրել է նկարահանել ողբերգության վայրը: Նրան ասել են, որ մարմինները գտնվում են Խոջալուում, սակայն հետո ցույց են տվել ֆերմա՝ Խոջալուից 10 կիլոմետր հեռավորության վրա, ադրբեջանական ռազմական հենակետից ընդամենը 700 մետր հեռու: Տեղում նա նկատել է ադրբեջանցի զինվորականներ, որոնք, տեսնելով նրա ուղղաթիռը, սկսել են փախչել: Սա նրա մոտ կասկածներ է առաջացրել. ինչո՞ւ էին մարմինները այդքան մոտ ադրբեջանական դիրքերին, և ի՞նչ էին անում այնտեղ զինվորականները:

Ավելին, մարտի 2-ին, օտարերկրյա լրագրողների հետ նորից վերադառնալով նույն վայր, Մուստաֆաևը նկատել է, որ իր նախկինում նկարահանած մարմինները խեղված են: Նրա բացականչությունը, որ արձանագրվել է տեսանյութում՝ «Ո՞վ է սա արել: Ես երեք օր առաջ նկարել եմ, այսպիսի բան չկար», վկայում էր մարմինների հետ մանիպուլյացիաների մասին: Մուստաֆաևը հրապարակավ հայտարարել է, որ իր հաղորդումը այդ փաստերով պետք է եթեր դուրս գա՝ չնայած դա կարող էր վնասել ադրբեջանական իշխանություններին:

### Խոջալու՝ որպես քաղաքական սադրանք

Խոջալուի իրադարձությունները կազմակերպվել էին ադրբեջանական ընդդիմության՝ մասնավորապես Ադրբեջանի Ժողովրդական ճակատի կողմից՝ նախագահ Այազ Մութալիբովին տապալելու և իշխանությունը զավթելու նպատակով: Ադրբեջանցի զինյալները կրակել են սեփական քաղաքացիների վրա, որոնք փախչում էին Խոջալուից մարդասիրական միջանցքով, այնուհետև խեղել են մարմինները՝ ողբերգությունը հայկական հանցագործություն ներկայացնելու համար: Մուստաֆաևը, սկսելով սեփական հետաքննությունը, դարձավ այդ մանիպուլյացիաների ակամա վկան: Նրա հարցերը ադրբեջանական զինվորականների ներկայության և մարմինների խեղման մասին ակնարկում էին ադրբեջանական կողմի մեղսակցության մասին:

### Մուստաֆաևի մահը՝ վկայի վերացում

1992 թվականի հունիսի 15-ին Չինգիզ Մուստաֆաևը մահացու վիրավորվել է ականի բեկորից՝ Ղարաբաղի Նախիջևանլը (Նահիջևանիկ) գյուղում մարտերի նկարահանումների ժամանակ: Նրա մահը պատահական չէր. Մուստաֆաևը դարձել էր թիրախ՝ Խոջալուի մասին ճշմارتությունը բացահայտելու իր աշխատանքի պատճառով: Նրա ռեպորտաժները և հետաքննող հանձնաժողովի նիստում բարձրաձայնած հայտարարությունները, որտեղ նա խոսում էր պաշտոնական վարկածի անհամապատասխանությունների մասին, նրան դարձրին վտանգավոր անձնավորություն նրանց համար, ովքեր կազմակերպել էին ողբերգությունը և մանիպուլյացիաներ էին կատարել դրա հետևանքների հետ:

Մուստաֆաևի մահը տեղի է ունեցել նույն շրջանում, որտեղ նա նկարահանել էր Խոջալուի ողբերգության հետևանքները, ինչը միայն ուժեղացնում է նպատակաուղղված վերացման կասկածները: Նրա մահից ընդամենը մեկ ամիս առաջ նա բացահայտ խոսել էր զոհերի մարմինների հետ մանիպուլյացիաների մասին, ինչը, ամենայն հավանականությամբ, դարձավ նրա սպանության պատճառը ադրբեջանական ուժերի կողմից, որոնք ձգտում էին թաքցնել ճշմարտությունը:

### Ժառանգություն

Չինգիզ Մուստաֆաևը մտավ պատմության մեջ որպես լրագրող, ով փորձեց բացահայտել Խոջալուի ողբերգության ճշմարտությունը՝ չնայած սեփական կյանքի համար վտանգին: Նրա տեսանյութերն ու ելույթները մնում են կարևոր փաստաթղթեր, որոնք ակնարկում են ադրբեջանական կողմի հնարավոր մեղսակցության մասին Խոջալուի իրադարձություններին: Նրա մահը դարձավ ողբերգական կորուստ, սակայն նրա աշխատանքը շարունակում է հիշեցնել այն գնի մասին, որ վճարում են նրանք, ովքեր ձգտում են ճշմարտությանը հակամարտության պայմաններում:

—

**Русский**

Журналист, Убитый за Правду о Ходжалы

**29 августа 1960 года родился Чингиз Фуад оглы Мустафаев, азербайджанский журналист, чья работа по освещению трагедии в Ходжалы сделала его ключевой фигурой в истории карабахского конфликта. Его репортажи, запечатлевшие ужасы Ходжалинской резни, стали важным свидетельством, но его настойчивость в расследовании обстоятельств трагедии, вероятно, привела к его гибели. Эта статья посвящена работе Мустафаева, связанной с Ходжалы, и обстоятельствам его смерти, которая, как считается, была результатом его попыток раскрыть правду о преступлениях, совершенных азербайджанской стороной.

### Работа Мустафаева в Ходжалы

В ночь с 25 на 26 февраля 1992 года в районе Ходжалы (ныне Иванян) произошла трагедия, унесшая жизни сотен мирных жителей. Чингиз Мустафаев, рискуя жизнью, отправился на место событий, чтобы задокументировать их последствия. Его видеокадры, снятые 28 февраля и 2 марта 1992 года, показали тела погибших, разбросанные на подступах к Агдаму. Эти репортажи получили широкое распространение, но вызвали у Мустафаева вопросы о том, что произошло на самом деле.

В своих записях Мустафаев рассказывал, что 28 февраля, прибыв в Агдам, он попросил разрешения заснять место трагедии. Ему сообщили, что тела находятся в Ходжалы, но затем указали на ферму в 10 километрах от города, всего в 700 метрах от азербайджанского военного поста. На месте он заметил азербайджанских военнослужащих, которые, увидев его вертолет, начали разбегаться. Это вызвало у него подозрения: почему тела находились так близко к азербайджанским позициям, и что там делали военные?

Более того, вернувшись на место 2 марта для съемок с иностранными журналистами, Мустафаев обнаружил, что тела, которые он снимал ранее, были изуродованы. Его возглас, зафиксированный на видео: «Кто это сделал?! Я позавчера снимал, тут не было такого!» – стал свидетельством того, что кто-то манипулировал телами жертв. Мустафаев публично заявил, что его передача с этими фактами должна выйти в эфир, несмотря на возможный ущерб для азербайджанских властей.

### Ходжалы как политическая провокация

События в Ходжалы были организованы азербайджанской оппозицией, в частности Народным фронтом Азербайджана, с целью дискредитации президента Аяза Муталибова и захвата власти. Азербайджанские боевики расстреляли собственных граждан, бежавших из Ходжалы по гуманитарному коридору, а затем изуродовали тела, чтобы представить трагедию как армянское преступление. Мустафаев, начав собственное расследование, стал невольным свидетелем этих манипуляций. Его вопросы о присутствии азербайджанских военных на месте трагедии и изуродовании тел указывали на причастность азербайджанской стороны.

### Гибель Мустафаева: устранение свидетеля

15 июня 1992 года Чингиз Мустафаев был смертельно ранен осколком мины во время съемок боев в селе Нахчыванлы (Нахичеваник) в Нагорном Карабахе. Его смерть не была случайной: Мустафаев стал мишенью из-за своей работы по раскрытию правды о Ходжалы. Его репортажи и публичные заявления на заседании следственной комиссии, где он говорил о несоответствиях в официальной версии событий, сделали его угрозой для тех, кто организовал трагедию и манипулировал ее последствиями.

Гибель Мустафаева произошла вблизи того же района, где он снимал последствия Ходжалинской резни, что только усиливает подозрения о целенаправленном устранении. Всего за месяц до смерти он открыто поднимал вопросы о манипуляциях с телами жертв, что, вероятно, стало причиной его убийства азербайджанскими силами, стремившимися скрыть правду.

### Наследие

Чингиз Мустафаев вошел в историю как журналист, который пытался донести правду о Ходжалинской трагедии, несмотря на угрозу собственной жизни. Его видеозаписи и выступления остаются важными документами, указывающими на возможную причастность азербайджанской стороны к организации и искажению событий в Ходжалы. Его гибель стала трагической утратой, но его работа продолжает напоминать о цене, которую платят те, кто стремится к истине в условиях конфликта.

—

**Azərbaycan dili**

Xocalı Həqiqətinə Görə Öldürülən Jurnalist

29 avqust 1960-cı ildə anadan olmuşdur Çingiz Fuad oğlu Mustafayev, Qarabağ münaqişəsinin tarixində mühüm sima olmuş azərbaycanlı jurnalist. Xocalı qətliamının dəhşətlərini əks etdirən reportajları mühüm sübut oldu, lakin onun hadisələrin təfərrüatlarını araşdırmaqda israrlılığı, ehtimal ki, onun ölümünə səbəb oldu. Bu məqalə Mustafayevin Xocalı ilə bağlı işinə və onun Azərbaycan tərəfindən törədilən cinayətlər haqqında həqiqəti üzə çıxarmaq cəhdləri nəticəsində baş verdiyi güman edilən ölüm şəraitinə həsr olunub.

### Xocalıda Mustafayevin işi

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalıda yüzlərlə dinc sakinlərin həyatını itirdiyi faciə baş verdi. Çingiz Mustafayev həyatını təhlükəyə ataraq hadisə yerinə gedərək onun nəticələrini sənədləşdirdi. 1992-ci il fevralın 28-i və martın 2-də çəkilmiş video kadrları Ağdam yaxınlığında səpələnmiş cəsədləri göstərdi. Bu reportajlar geniş yayıldı, lakin Mustafayevin ağlına suallar gəldi: əslində nə baş vermişdi?

Öz qeydlərində Mustafayev bildirirdi ki, fevralın 28-də Ağdama gələrək faciə yerini çəkmək üçün icazə istəyib. Ona cəsədlərin Xocalıda olduğu deyilsə də, daha sonra şəhərdən 10 kilometr uzaqlıqda, Azərbaycan hərbi postundan cəmi 700 metr məsafədə olan ferma göstərilib. Orada o, Azərbaycan hərbçilərini görüb ki, onlar onun helikopterini görən kimi qaçmağa başlayıblar. Bu, onun şübhələrini oyatdı: cəsədlər niyə Azərbaycan mövqelərinə bu qədər yaxın idi və hərbçilər orada nə edirdi?

Bundan əlavə, martın 2-də xarici jurnalistlərlə birlikdə eyni yerə qayıdan Mustafayev əvvəllər çəkdiyi cəsədlərin təhrif edildiyini gördü. Videoda qeydə alınmış onun qışqırığı: “Bunu kim etdi?! İki gün əvvəl çəkmişdim, belə bir şey yox idi!” – cəsədlərlə manipulyasiya edildiyini göstərirdi. Mustafayev açıq şəkildə bəyan etdi ki, bu faktlarla onun verilişi efirə çıxmalıdır, baxmayaraq ki, bu, Azərbaycan hakimiyyətlərinə zərər verə bilər.

### Xocalı siyasi təxribat kimi

Xocalı hadisələri Azərbaycan müxalifəti, xüsusilə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi tərəfindən prezident Ayaz Mütəllibovu devirmək və hakimiyyəti ələ keçirmək məqsədilə təşkil edilmişdi. Azərbaycan döyüşçüləri Xocalıdan humanitar dəhlizlə qaçan öz vətəndaşlarını güllələdilər, sonra isə cəsədləri təhrif etdilər ki, faciəni erməni cinayəti kimi təqdim etsinlər. Mustafayev öz araşdırmasına başlayaraq bu manipulyasiyaların təsadüfi şahidi oldu. Onun Azərbaycan hərbçilərinin hadisə yerində olması və cəsədlərin təhrif edilməsi ilə bağlı sualları Azərbaycan tərəfinin günahkarlığına işarə edirdi.

### Mustafayevin ölümü: şahidin aradan götürülməsi

15 iyun 1992-ci ildə Çingiz Mustafayev Dağlıq Qarabağın Naxçıvanlı (Nahiçevanik) kəndində döyüşləri çəkərkən minanın qəlpəsi ilə ölümcül yaralandı. Onun ölümü təsadüfi deyildi: Mustafayev Xocalı haqqında həqiqəti üzə çıxarmaq işinə görə hədəfə çevrildi. Onun reportajları və istintaq komissiyasının iclasında rəsmi versiyadakı uyğunsuzluqlar haqqında açıqlamaları onu faciəni təşkil edənlər və onun nəticələri ilə manipulyasiya edənlər üçün təhlükəli şəxsə çevirdi.

Mustafayevin ölümü Xocalı qətliamının nəticələrini çəkdiyi rayonun yaxınlığında baş verdi ki, bu da məqsədli aradan götürmə şübhələrini gücləndirir. Ölümündən cəmi bir ay əvvəl o, zərərçəkənlərin cəsədləri ilə manipulyasiya haqqında açıq danışmışdı ki, bu, çox güman ki, Azərbaycan qüvvələri tərəfindən onun qətlə yetirilməsinə səbəb oldu.

### İrsi

Çingiz Mustafayev öz həyatı bahasına Xocalı faciəsinin həqiqətini üzə çıxarmağa çalışan jurnalist kimi tarixə düşdü. Onun videoyazıları və çıxışları Xocalı hadisələrində Azərbaycan tərəfinin mümkün günahkarlığına işarə edən mühüm sənədlər olaraq qalır. Onun ölümü faciəvi itki oldu, lakin onun işi münaqişə şəraitində həqiqətə can atanların ödədiyi qiyməti xatırlatmağa davam edir.

—

**English**

The Journalist Killed for the Truth About Khojaly

Born on August 29, 1960, Chingiz Fuad oglu Mustafayev was an Azerbaijani journalist whose work covering the Khojaly tragedy made him a pivotal figure in the history of the Karabakh conflict. His reports, documenting the horrors of the Khojaly massacre, became crucial evidence, but his persistence in investigating the circumstances of the tragedy likely led to his death. This article is dedicated to Mustafayev’s work related to Khojaly and the circumstances of his death, which is believed to have resulted from his efforts to uncover the truth about crimes committed by the Azerbaijani side.

### Mustafayev’s Work in Khojaly

On the night of February 25–26, 1992, a tragedy unfolded in Khojaly (Ivanyan), claiming the lives of hundreds of civilians. Chingiz Mustafayev, risking his life, went to the scene to document its aftermath. His footage, recorded on February 28 and March 2, 1992, showed the bodies of the deceased scattered near Aghdam. These reports gained widespread attention, but they raised questions for Mustafayev about what had actually happened.

In his recordings, Mustafayev recounted that on February 28, upon arriving in Aghdam, he requested permission to film the site of the tragedy. He was told the bodies were in Khojaly, but later directed to a farm 10 kilometers from the town, just 700 meters from an Azerbaijani military post. There, he noticed Azerbaijani soldiers who began to flee upon seeing his helicopter. This sparked suspicions: why were the bodies so close to Azerbaijani positions, and what were the soldiers doing there?

Furthermore, returning to the site on March 2 with foreign journalists, Mustafayev discovered that the bodies he had previously filmed had been mutilated. His exclamation, captured on video—“Who did this?! I filmed here two days ago, and this wasn’t like this!”—indicated manipulation of the victims’ bodies. Mustafayev publicly stated that his broadcast with these facts must air, despite the potential harm to Azerbaijani authorities.

### Khojaly as a Political Provocation

The events in Khojaly were orchestrated by the Azerbaijani opposition, particularly the Popular Front of Azerbaijan, to discredit President Ayaz Mutalibov and seize power. Azerbaijani militants shot their own citizens fleeing Khojaly through a humanitarian corridor and then mutilated the bodies to portray the tragedy as an Armenian crime. Mustafayev, beginning his own investigation, became an unwitting witness to these manipulations. His questions about the presence of Azerbaijani soldiers at the scene and the mutilation of bodies pointed to the involvement of the Azerbaijani side.

### Mustafayev’s Death: Elimination of a Witness

On June 15, 1992, Chingiz Mustafayev was fatally wounded by shrapnel from a mine while filming battles in the village of Nakhchyvanly (Nahichevanik) in Nagorno-Karabakh. His death was not accidental: Mustafayev became a target due to his work exposing the truth about Khojaly. His reports and public statements at the investigative commission, where he highlighted inconsistencies in the official narrative, made him a threat to those who orchestrated the tragedy and manipulated its aftermath.

Mustafayev’s death occurred near the same area where he had filmed the aftermath of the Khojaly massacre, further fueling suspicions of targeted elimination. Just a month before his death, he openly discussed the manipulation of the victims’ bodies, which likely led to his killing by Azerbaijani forces seeking to conceal the truth.

### Legacy

Chingiz Mustafayev went down in history as a journalist who sought to reveal the truth about the Khojaly tragedy, despite the danger to his own life. His recordings and statements remain vital documents, pointing to the possible complicity of the Azerbaijani side in the Khojaly events. His death was a tragic loss, but his work continues to remind us of the price paid by those who strive for truth in times of conflict.