Գանձակի Կործանումը՝ Միջնադարի Աղետալի Էջ

1139 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Գանձակում (ներկայումս՝ Ադրբեջանի տարածքում) տեղի ունեցավ աղետալի երկրաշարժ, որը համարվում է միջնադարում տարածաշրջանի ամենաաղետալի բնական աղետներից մեկը:

Այս երկրաշարժի զոհ էր դարձել մոտ 230 հազար մարդ, ինչը դարձրեց այն պատմության մեջ ամենաաճճանաչելի աղետներից մեկը: Գանձակը, որը այդ ժամանակ Կովկասի կարևոր առևտրային և մշակութային կենտրոն էր, գտնվում էր Սելջուկյան կայսրության տիրապետության տակ: Երկրաշարժը ոչ միայն ոչնչացրեց քաղաքը, այլև խորապես ազդեց տարածաշրջանի ժողովուրդների՝ հայերի, ադրբեջանցիների և այլ էթնոսների կյանքի վրա:

**Նախապատմություն** 
Գանձակը 12-րդ դարում ծաղկում էր ապրում՝ որպես Կովկասի խաչմերուկ՝ շնորհիվ իր ռազմավարական դիրքի և առևտրի: Այն գտնվում էր Սելջուկյան կայսրության տակ, որը միավորված էր մի շարք տարածաշրջաններ՝ ներառյալ Հայաստանը, Վրաստանը և Ադրբեջանը: Սակայն տարածաշրջանը բնական աղետների տարածք էր՝ սեյսմիկ ակտիվության բարձր մակարդակով: Երկրաշարժը եկավ անսպասելիորեն, և պատմական աղբյուրները նշում են, որ այն ուժեղ էր և տևական, ինչը հանգեցրեց կործանարար հետևանքների:

**Երկրաշարժի ընթացքը և հետևանքները** 
Երկրաշարժը տեղի ունեցավ 1139 թվականի սեպտեմբերի 30-ին՝ օրվա լուսաբացին: Այն ունեցավ բարձր մագնիտուդ՝ մոտ 7.7, ինչը հաշվի առնելով քաղաքի կառույցների կեղծ կառուցվածքները՝ հանգեցրեց կոլապսին: Գանձակի պատմական կենտրոնը, բաղկացած փայտե և կիսաքարե շենքերից, ամբողջովին ավերվեց: Հաշվարկներն արվել են պատմական գրառումների և այն ժամանակվա բնակչության թվաքանակի հիման վրա, որոնք գնահատում են, որ 230 հազար մարդ զոհվեց՝ ներառյալ քաղաքի բնակիչներին և մոտակա գյուղերի բնակչությանը: Երկրաշարժը ոչնչացրեց եկեղեցիներ, մզկիթներ, շուկաներ և պաշտպանական պատեր, ինչը խաթարեց տարածաշրջանի տնտեսական կայունությունը: Հետագայում գրանցվել են ընդերքի տեղաշարժեր և ավերածություններ, որոնք խորացրին աղետը:

**Հետևանքները** 
Երկրաշարժը ոչ միայն սպանեց հսկայական թվով մարդկանց, այլև խաթարեց Գանձակի դիրքը որպես տարածաշրջանի կենտրոն: Կենդանի մնացած բնակչությունը ստիպված եղավ տեղափոխվել այլ վայրեր, ինչը փոխեց տարածաշրջանի էթնիկ և մշակութային բաղադրությունը: Վերակառուցումը սկսվեց միայն տարիներ անց, և քաղաքը երբեք չվերականգնեց իր նախկին փառքը: Երկրաշարժը նաև խթանեց տարածաշրջանի բնակիչների շրջանում կրոնական և սոցիալական փոփոխություններ, քանի որ բնակչությունը սկսեց փնտրել պատճառներ և պաշտպանություն բնական աղետներից: Այս իրադարձությունը մնում է պատմական դաս, որը ընդգծում է բնական աղետների ողբերգական ազդեցությունը:

—

### Русская версия

Разрушение Гандзака: Трагическая Страница Средневековья

30 сентября 1139 года в Гандзаке (ныне территория Азербайджана) произошло катастрофическое землетрясение, которое считается одним из самых разрушительных природных бедствий Средневековья в регионе. По историческим данным, жертвами стали около 230 тысяч человек, что делает это событие одним из самых смертоносных в истории. Гандзак , будучи важным торговым и культурным центром Кавказа, находилась под властью Сельджукской империи. Землетрясение не только уничтожило город, но и оказало глубокое влияние на жизнь народов региона — армян, азербайджанцев и других этносов.

**Предыстория** 
В XII веке Гандзак переживала расцвет как перекресток Кавказа благодаря своему стратегическому положению и торговле. Город находился под контролем Сельджукской империи, объединявшей ряд регионов, включая Армению, Грузию и Азербайджан. Однако регион был зоной высокой сейсмической активности, что делало его уязвимым для природных катастроф. Землетрясение произошло неожиданно, и исторические источники указывают на его высокую интенсивность и длительность, что привело к катастрофическим последствиям.

**Ход землетрясения и последствия** 
Землетрясение произошло 30 сентября 1139 года на рассвете. Его магнитуда оценивается примерно в 7.7, что, учитывая примитивные конструкции зданий города, вызвало полный коллапс. Исторический центр Гандзака, состоящий из деревянных и полукаменных построек, был полностью разрушен. Оценки числа жертв основаны на исторических записях и численности населения того времени, согласно которым около 230 тысяч человек погибло, включая жителей города и окрестных деревень. Землетрясение уничтожило церкви, мечети, рынки и оборонительные стены, подорвав экономическую стабильность региона. Впоследствии были зафиксированы подземные толчки и вторичные разрушения, усугубившие катастрофу.

**Последствия** 
Землетрясение не только унесло огромное число жизней, но и подорвало статус Гандзака как регионального центра. Выжившее население было вынуждено переселяться в другие места, что изменило этнический и культурный состав региона. Восстановление началось лишь спустя годы, и город так и не смог вернуть свою прежнюю славу. Землетрясение также спровоцировало религиозные и социальные изменения среди местного населения, которое начало искать причины и защиту от природных бедствий. Это событие остается историческим уроком, подчеркивающим трагическое влияние природных катастроф.

—

English Version

The Gandzak Earthquake: September 30, 1139

On September 30, 1139, a catastrophic earthquake struck Gandzak (now within the territory of Azerbaijan), marking it as one of the most devastating natural disasters in the region during the Middle Ages. Historical records indicate that approximately 230,000 people perished, making it one of the deadliest events in history. Gandzak, a significant trading and cultural hub in the Caucasus, was under the dominion of the Seljuk Empire at the time. The earthquake not only razed the city but also profoundly impacted the lives of the region’s peoples—Armenians, Azerbaijanis, and other ethnic groups.

Background
In the 12th century, Gandzak was flourishing as a crossroads of the Caucasus, owing to its strategic location and trade routes. It was governed by the Seljuk Empire, which united various regions, including Armenia, Georgia, and Azerbaijan. However, the area was prone to natural disasters due to high seismic activity. The earthquake struck unexpectedly, and historical sources describe it as intense and prolonged, leading to catastrophic outcomes.

Course of the Earthquake and Consequences
The earthquake occurred on September 30, 1139, at dawn. Its magnitude is estimated at around 7.7, and given the rudimentary construction of the city’s buildings, it caused a total collapse. Gandzak’s historic center, composed of wooden and semi-stone structures, was completely destroyed. Estimates of the death toll are based on historical records and the population size of the time, suggesting that approximately 230,000 people died, including city residents and those from nearby villages. The earthquake demolished churches, mosques, markets, and defensive walls, undermining the region’s economic stability. Subsequent aftershocks and secondary damages further worsened the disaster.

Consequences
The earthquake not only claimed a vast number of lives but also diminished Gandzak’s status as a regional center. The surviving population was forced to relocate, altering the region’s ethnic and cultural composition. Reconstruction began only years later, and the city never regained its former glory. The event also spurred religious and social changes among the local populace, who sought explanations and protection from natural calamities. This disaster remains a historical lesson, highlighting the tragic impact of natural catastrophes.

---

Азәрбайҹан дилиндә версия

Гандзакда эьмлəтрясени: 30 Сентябрь 1139-чу ил

30 Сентябрь 1139-чу иль Гандзакда (хъазирки ваътда Азәрбайҹан территоріясы) катастрофик эьмлəтрясени олунмушдур, бу Оьряна Орта Асырларында региондакы əң вьйрангяр природи фəлакəтлəриндəн бири олмушду. Тарихи мəлуматлар кöрсəтйир ки, тахмиънəн 230 мин инсан хала катил олунмушдур, бу ондан тариxda əң олумлу ҳодисəлəрдəн бири edир. Гандзак, Кавказда мүhим алма-алмаш və мəдəнијјəт мərkəзи олмушду, бу вахтда Селҹук Империясынын хакемлијинə алтиндады. Эьмлəтрясени шəхəри вьйран етыб, региондакы халгълар — ерменилəр, азәрбайҹанлылар вə башга етнис гьрупларынын хаятына дəрин тəsir етиб.

Фон
XII эсасда Гандзак Кавказың чагъдашы оlaraq гуллəниб, бу онъун стратегик вəзифəси вə алма-алмаш юллары сəбəбиндəнди. Шəхəр Селҹук Империясы тарафындан идаре olunurdu, бу империя Армəнистан, Гюрҹүстан вə Азәрбайҹан кими регионларыны бирлəшдириб. Амма бу территорія табии фəлакəтлəрə ачыqды, чünки сейсмик активлик юксəкди. Эьмлəтрясени кəсил ельмайиб, вə тарихи мənbəлəр онун чок куьчлү вə узун хəйли олдуғун гьостəрир, бу катастофик нəтиҹəлəрə апарыб.

Эьмлəтрясенинин сейри вə нəтиҹəлəри
Эьмлəтрясени 30 Сентябрь 1139-чу иль шəфагда олунмушду. Онун магнитудасы тахмиънəн 7.7 оlaraq дəйи edilйир, вə шəхəрин сағыш бина констракциялары нəзəрə алынса, бу там амма хəйли коллапса яратмышлар. Гандзакын тарихи мərkəзи, ағаждан və ярымташ биналардан ибарəт, тамамън вьйран олунмушду. Жəхдлəрин саны тарихи эьсаллар və о вахтки халгъ санына гьоре тахмиън едилир, бу тахмиънəн 230 мин инсанын халкатын кöстəрир, шəхəр сakinлəри вə яқын кəндлəрин халгълары дахил оlaraq. Эьмлəтрясени килсəлəри, мəscidləри, базарлары вə мудافилэ диварларыны вьйран етыб, регионуң эканомик стабиллигин алтинда çəкди. Сонраки зəмин тəрклəри вə иккинчи вьйранликлар фəлакəти дахы ашагъарды.

Нəтиҹəлəри
Эьмлəтрясени фагъат чок саныда инсанын хала катил етиб вə Гандзакын регион мərkəзи вəзифəсинə зəрəр вəряди. Хала гəлиб сakinлəр башга јерлəрə кöчүб мəжбур олундулар, бу регионуң етник вə мəдəнијјəт таркибини дəйишди. Тəmir иши фагъат иллəр сонра башлайыب, вə шəхəр онъун эввəлки шöhrəтини хəйли гəрин qayтара биламəди. Эьмлəтрясени хəм дə хали халгъ арасында дини вə иҹтимаи дəйишмəлəрə сəбəб олунду, чünки халгъ табии фəлакəтлəрдəн сəбəблəр və корума арашды. Бу ҳодисə тарихи дəрс кими qalйир, табии катастрофларың трагик тəсйрини алтинда çəкир.

---