27 հունվարի 1973 թվականին 77-ամյա Գուրգեն Յանիկյանը Սանտա Բարբարայի «Բալթիմոր» հյուրանոցում հանդիպման է հրավիրել Լոս Անջելեսի թուրք հյուպատոս Մեհմեդ Բայդուրին (49 տարեկան) և փոխհյուպատոս Բահադուր Դեմիրին (31 տարեկան): Նա նրանց խոստացել էր նվիրել «գեղարվեստական գործ»՝ թուրքական կառավարությանը: Հանդիպման ժամանակ Յանիկյանը հանեց «Լյուգեր» ատրճանակը և կրակեց երկու դիվանագետների վրա, ապա արձակեց ևս երկու վերահսկողական կրակոց:

Դատարանում Գուրգեն Յանիկյանը հայտարարեց.
«Ես երկու մարդ չեմ սպանել, ես երկու չարիք եմ ոչնչացրել: Ինձ համար նրանք մարդիկ չէին»:

Ցեղասպանության տարիներին Գուրգեն Յանիկյանի 26 հարազատ էր զոհվել, իսկ նրա եղբոր կոկորդն էին կտրել նրա աչքի առաջ: Այս գործողությունը դարձավ 1970-ականների հայկական ակտիվիզմի և ցեղասպանության ճանաչման պայքարի խորհրդանիշներից մեկը: Թեև Յանիկյանը դատապարտվեց և մահացավ բանտում 1982 թվականին, նրա գործողությունը խոր հետք թողեց հայ-թուրքական հակամարտության պատմության մեջ և դարձավ հայկական վրեժի ու արդարության որոնման խորհրդանիշ:

Արագ փաստեր

• Ամսաթիվ: 1973 թ. հունվարի 27
• Վայր: «Բալթիմոր» հյուրանոց, Սանտա Բարբարա, Կալիֆորնիա, ԱՄՆ
• Զոհեր: Թուրք հյուպատոս Մեհմեդ Բայդուր և փոխհյուպատոս Բահադուր Դեմիր
• Մոտիվ: 1915 թ. Հայոց ցեղասպանության վրեժ և արդարության պահանջ
• Հետևանք: Գործողությունը դարձավ հայկական ակտիվիզմի խորհրդանիշ 1970-ականներին

---

Русская версия

акция Гургена Яникяна в Санта-Барбаре

27 января 1973 года 77-летний Гурген Яникян пригласил в отель «Балтимор» в Санта-Барбаре генерального консула Турции в Лос-Анджелесе Мехмета Байдура (49 лет) и вице-консула Бахадура Демира (31 год). Он пообещал передать им «произведение искусства» для турецкого правительства. Во время встречи Яникян достал пистолет «Люгер» и выстрелил в дипломатов, после чего произвёл два контрольных выстрела.

На суде Гурген Яникян заявил:
«Я не убивал двух людей, я уничтожил два зла. Для меня они не были людьми!»

Во время Геноцида погибли 26 родственников Гургена, а его брату перерезали горло на его глазах. Этот поступок стал одним из символов армянского активизма 1970-х годов и борьбы за признание Геноцида. Хотя Яникян был осуждён и умер в тюрьме в 1982 году, его акция оставила глубокий след в истории армяно-турецкого противостояния и стала символом армянской мести и поиска справедливости.

Краткие факты

• Дата: 27 января 1973 г.
• Место: отель «Балтимор», Санта-Барбара, Калифорния, США
• Жертвы: турецкий консул Мехмет Байдур и вице-консул Бахадур Демир
• Мотив: месть за Геноцид армян 1915 года и требование справедливости
• Последствия: акция стала символом армянского активизма 1970-х годов

---

English Version

Gurgan Yanikyan’s action in Santa Barbara

On January 27, 1973, 77-year-old Gurgan Yanikyan invited the Turkish Consul General in Los Angeles Mehmet Baydur (49) and Vice Consul Bahadır Demir (31) to the Baltimore Hotel in Santa Barbara, promising to present them with a “work of art” for the Turkish government. During the meeting, Yanikyan drew a Luger pistol and shot the diplomats, then fired two control shots.

In court, Gurgan Yanikyan stated:
“I did not kill two people, I destroyed two evils. To me, they were not human beings!”

During the Genocide, 26 of Gurgan’s relatives were killed, and his brother’s throat was slit in front of his eyes. This act became one of the symbols of Armenian activism in the 1970s and the struggle for recognition of the Genocide. Although Yanikyan was convicted and died in prison in 1982, his action left a deep mark in the history of Armenian-Turkish confrontation and became a symbol of Armenian revenge and the search for justice.

Key Facts

• Date: January 27, 1973
• Location: Baltimore Hotel, Santa Barbara, California, USA
• Victims: Turkish Consul Mehmet Baydur and Vice Consul Bahadır Demir
• Motive: Revenge for the Armenian Genocide of 1915 and demand for justice
• Consequences: The act became a symbol of Armenian activism in the 1970s

---

Հայերեն (Armenian)

1. «27 հունվարի 1973. Գուրգեն Յանիկյանի վրեժը և ցեղասպանության արձագանքը»
2. «Բալթիմոր հյուրանոց՝ որտեղ երկու դիվանագետ վճարեցին 1915-ի գինը»
3. «Երբ 77-ամյա հայը դարձավ ցեղասպանության վրեժի խորհրդանիշը»
4. «Հունվարի 27, 1973. Հայկական վրեժի և արդարության օր»
5. «Յանիկյանն ասաց՝ «Ես մարդ չեմ սպանել, չարիք եմ ոչնչացրել»»

Русский (Russian)

1. «27 января 1973. Месть Гургена Яникяна и отклик на Геноцид»
2. «Отель «Балтимор»: где два дипломата заплатили цену 1915 года»
3. «Когда 77-летний армянин стал символом мести за Геноцид»
4. «27 января 1973. День армянской мести и справедливости»
5. «Яникян заявил: «Я не убивал людей, я уничтожил зло»»

English (English)

1. «January 27, 1973. Gurgan Yanikyan’s Revenge and Response to the Genocide»
2. «Baltimore Hotel: Where Two Diplomats Paid the Price of 1915»
3. «When a 77-Year-Old Armenian Became a Symbol of Revenge for the Genocide»
4. «January 27, 1973. Day of Armenian Vengeance and Justice»
5. «Yanikyan Said: “I Did Not Kill People, I Destroyed Evil”»

1990 թվականի հունվարի 19-20-ին խորհրդային զորքերի մուտքը Բաքու դարձավ պատմության արյունալի էջ՝ որտեղ Մոսկվան, օգտագործելով հայերի պոգրոմները որպես քող, փրկեց ադրբեջանական կոմունիստական վերնախավին Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի (ԱԺՃ) սպառնալիքից՝ ճնշելով ազգային շարժումը և հանգեցնելով հարյուրավոր զոհերի:

Ադրբեջանական կոմունիստական կուսակցության ղեկավարությունը՝ Աբդուրահման Վեզիրովի գլխավորությամբ և մասնակիորեն Այազ Մութալիբովի մասնակցությամբ, ոչ միայն չէր դեմ մուտքին, այլև տեսնում էր դրանում իր իշխանության փրկություն՝ խնդրելով օգնություն Մոսկվայից, քանի որ ԱԺՃ-ն արդեն վերահսկում էր քաղաքի մեծ մասը և սպառնում էր տապալել հանրապետական ղեկավարությունը: Մուտքից հետո Վեզիրովը հեռացվեց (նրան տեղափոխեցին Մոսկվա հարձակումից առաջ), իսկ Մութալիբովը 1990 թվականի հունվարի 24-ին նշանակվեց ԱԿԿ ԿԿ առաջին քարտուղար՝ ցույց տալով, որ մուտքը օգնեց հին նոմենկլատուրային պահպանել իշխանությունը (թեկուզ կարճ ժամանակով՝ Մութալիբովը տապալվեց 1992-ին ԱԺՃ-ի ճնշման տակ): Հայերը Բաքվում գրեթե չէին մնացել մինչև հունվարի 19-ը, իսկ կենտրոնական իշխանության սպառնալիքը դարձել էր կրիտիկական՝ այդպիսով զորքերը մտան ոչ թե պոգրոմները դադարեցնելու, այլ ադրբեջանական ցուցարարներին ճնշելու համար: Շատ պատմաբաններ (Թոմաս դե Վաալ, HRW) նշում են ցինիզմը կամ անգործունակությունը՝ զորքերը մտան ոչ թե պոգրոմները դադարեցնելու համար (որոնք արդեն գրեթե ավարտվել էին), այլ ընդդիմությունը ջախջախելու և հանրապետությունում կոմունիստական իշխանությունը պահպանելու համար: Գորբաչովը և Պոլիտբյուրոն չէին շտապում միջամտել հենց պոգրոմների դեմ. Պոլիտբյուրոյի պատվիրակությունը (Պրիմակովի հետ) Բաքու եկավ հունվարի 14-ին, բայց արտակարգ դրություն հայտարարեցին միայն ԼՂԻՄ-ում, սահմանամերձ շրջաններում և Գյանջայում՝ ոչ Բաքվում: Հայերի պոգրոմները (հունվարի 13-19) տևեցին մեկ շաբաթ, բայց տեղական իշխանությունները և զորքերը չմիջամտեցին ակտիվորեն՝ սահմանափակվելով կառավարական օբյեկտների պահպանմամբ, ինչը հաստատում են Human Rights Watch-ի զեկույցները, ականատեսների հիշողությունները և հետաքննությունները (այդ թվում՝ «Շչիտ» և այլն): Ներքին զորքերը հաճախ պարզապես դիտում էին: Մոսկվայի հիմնական նպատակը ոչ թե հայերի պաշտպանությունն էր, այլ ազգայնական շարժման և Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի (ԱԺՃ) ճնշումը: Հայերի պոգրոմները օգտագործվեցին որպես պատրվակ, բայց զորքերի մասշտաբային մուտքի որոշումը ընդունվեց հենց այն ժամանակ, երբ ԱԺՃ-ն սկսեց սպառնալ հանրապետական կոմունիստական իշխանության տապալմանը (շենքերի գրավում, բարիկադներ քաղաքի մուտքերում հունվարի 18-ին): Տեխնիկապես խորհրդային ղեկավարությունը կարող էր զորքեր մտցնել Բաքու արդեն հունվարի 13-ին (կամ ավելի վաղ), երբ հայերի դեմ պոգրոմները նոր էին սկսվում և արագորեն աճում էին: Սակայն դա չեղավ, և մուտքը տեղի ունեցավ միայն հունվարի 19-ի գիշերը 20-ին: Բաքվում և շրջակայքում արդեն կային զգալի ուժեր՝ մոտ 12 հազար ՄՆԿ ներքին զորքեր, Խորհրդային բանակի մասեր (այդ թվում՝ դեսանտայինները, որոնք իջան հունվարի 12-ին օդանավակայանում), գարնիզոններ և պահեստներ: Մոսկվան կարող էր արագ տեղափոխել լրացուցիչ ստորաբաժանումներ (ինչպես արեց հետո՝ 26-35 հազար մարդ տանկերով և սպեցնազով): ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը կարող էր արտակարգ դրություն հայտարարել ցանկացած պահի (ինչպես արեց հունվարի 19-ին Բաքվի համար): Հայկական տեսանկյունից Բաքվի պոգրոմները էթնիկ զտումների գագաթնակետն էին, որոնք հանգեցրին հայերի ամբողջական վտարմանը Ադրբեջանից (մոտ 250-400 հազար 1988-1990 թթ.): Ադրբեջանական տեսանկյունից հաճախ շեշտվում է, որ զորքերը փրկեցին հայերի մնացորդները, բայց մուտքը տեսնում են որպես ազգային շարժման ճնշում: Փաստերը ցույց են տալիս՝ մինչև հարձակումը հայերը արդեն հիմնականում վտարված էին, և զորքերը դադարեցրին հետագա քաոսը, բայց չկանխարգելեցին հայկական համայնքի հիմնական ողբերգությունը: Հունվարի 19-ին պոգրոմները հասել էին գագաթնակետին, և հայերի հիմնական խմբերը կամ սպանված էին, կամ վտարված/թաքնված ադրբեջանցի ծանոթների մոտ, կամ էվակուացված: Առանց զորքերի մուտքի քաոսը կարող էր շարունակվել ևս մի քանի օր՝ հանգեցնելով լրացուցիչ սպանությունների (հնարավոր է՝ տասնյակներ, ոչ հարյուրավոր), հատկապես նրանց մեջ, ովքեր թաքնվել էին կամ չէին հասցրել փախչել: Հունվարին մնացել էր մոտ 30-40 հազար մարդ, հիմնականում կանայք, տարեցներ և թոշակառուներ: Դա տեղի ունեցավ նախորդ բռնությունների ալիքների պատճառով (Սումգայիթ 1988, Կիրովաբադ/Գյանջա 1988-1989) և աճող վախի: Հայերի դեմ պոգրոմները սկսվեցին 1990 թվականի հունվարի 13-ին (կամ նույնիսկ 12-ին որոշ աղբյուրներով) և շարունակվեցին մինչև 19-ը՝ ճիշտ մեկ շաբաթ: Այդ ժամանակահատվածում, ամենահաճախ մեջբերվող չեզոք գնահատականներով (Human Rights Watch, Թոմաս դե Վաալ և այլք) զոհվել են 48-ից 90 հայեր (երբեմն նշվում է մինչև 100+ կամ նույնիսկ 300 հայկական աղբյուրներում, բայց դա վիճելի է և ներառում է անհետ կորածներին): ԱՄՆ-ը սկզբում աջակցեց մուտքին որպես «հումանիտար պատասխան» սպանություններին և տեռորին հայ-ադրբեջանական հակամարտության համատեքստում:

Русская версия

Ввод советских войск в Баку — спасение коммунистов и трагедия армян

19–20 января 1990 года ввод советских войск в Баку стал кровавой страницей истории, где Москва, используя погромы армян как ширму, спасла азербайджанскую коммунистическую верхушку от угрозы Народного фронта Азербайджана (НФА) — подавив национальное движение и приведя к сотням жертв. Партийная верхушка Азербайджана под руководством Абдурахмана Везирова и частично Аяза Муталибова не была против ввода — напротив, видела в нём спасение своей власти от националистов, запрашивая помощь из Москвы, поскольку НФА уже де-факто контролировал значительную часть города и угрожал свергнуть республиканское руководство. После ввода Везиров был смещён (его вывезли в Москву накануне штурма), а Муталибов 24 января 1990 года назначен первым секретарём ЦК КП Азербайджана — показывая, что ввод помог старой номенклатуре удержаться у власти (хотя ненадолго: Муталибова свергли в 1992-м под давлением НФА). Армян в Баку почти не осталось к 19 января, а угроза для центральной власти стала критической — поэтому войска ввели не для остановки погромов, а для подавления азербайджанских протестующих. Многие историки (Томас де Ваал, HRW) отмечают цинизм или некомпетентность: войска ввели не для остановки погромов (которые уже почти закончились), а для разгрома оппозиции и сохранения коммунистической власти в республике. Горбачёв и Политбюро не спешили вмешиваться именно против погромов: делегация Политбюро (с Примаковым) прибыла в Баку 14 января, но чрезвычайное положение объявили только в НКАО, приграничных районах и Гяндже — не в самом Баку. Погромы армян (13–19 января) длились неделю, но местные власти и войска не вмешивались активно — ограничивались охраной правительственных объектов, что подтверждают отчёты Human Rights Watch, воспоминания очевидцев и расследования (включая “Щит” и другие). Внутренние войска часто просто наблюдали. Основная цель Москвы была не в защите армян, а в подавлении националистического движения и Народного фронта Азербайджана (НФА). Погромы армян использовались как предлог, но решение о масштабном вводе войск приняли именно тогда, когда НФА начал угрожать свержению республиканской коммунистической власти (захват зданий, баррикады на въездах в город 18 января). Технически советское руководство могло ввести войска в Баку уже 13 января 1990 года (или даже раньше), когда погромы против армян только начинались и быстро набирали обороты. Однако этого не произошло, и ввод случился только в ночь с 19 на 20 января. В Баку и окрестностях уже находились значительные силы: около 12 тысяч внутренних войск МВД СССР, части Советской армии (включая десантников, высадившихся 12 января в аэропорту), гарнизоны и резервы. Москва могла быстро перебросить дополнительные подразделения (как это сделали позже — 26–35 тысяч человек с танками и спецназом). Президиум Верховного Совета СССР мог объявить чрезвычайное положение в любой момент (как это сделали 19 января для Баку). В армянской перспективе погромы в Баку — это кульминация этнических чисток, приведших к полному изгнанию армян из Азербайджана (около 250–400 тыс. с 1988–1990). В азербайджанской — часто подчёркивается, что войска якобы спасли остатки армян, но ввод видят как подавление национального движения. Факты показывают: к моменту штурма Баку армяне уже были в основном изгнаны, и войска остановили дальнейший хаос, но не предотвратили основную трагедию армянской общины. К 19 января погромы уже достигли пика, и основные группы армян были либо убиты, либо изгнаны/спрятаны у знакомых азербайджанцев, либо эвакуированы. Без ввода войск хаос мог продолжиться ещё несколько дней, что привело бы к дополнительным убийствам (возможно, десятки, а не сотни), особенно среди тех, кто прятался или не успел уехать. К январю осталось около 30–40 тысяч человек, в основном женщины, пожилые люди и пенсионеры. Это произошло из-за предыдущих волн насилия (Сумгаит 1988, Кировабад/Гянджа 1988–1989) и нарастающего страха. Погромы против армян начались 13 января 1990 года (или даже 12-го по некоторым источникам) и продолжались до 19 января — ровно неделю. За это время: По наиболее часто цитируемым нейтральным оценкам (Human Rights Watch, Томас де Ваал и другие) погибли от 48 до 90 армян (иногда упоминают до 100+ или даже 300 в армянских источниках, но это спорно и включает пропавших без вести). США изначально поддержали ввод как “гуманитарный ответ” на убийства и террор в контексте армяно-азербайджанского конфликта.

Soviet Troops Enter Baku — Saving Communists and the Armenian Tragedy

January 19–20, 1990: The entry of Soviet troops into Baku became a bloody chapter in history, where Moscow, using the Armenian pogroms as a pretext, saved the Azerbaijani communist elite from the threat of the Popular Front of Azerbaijan (PFA) — suppressing the national movement and resulting in hundreds of casualties. The leadership of the Communist Party of Azerbaijan, under Abdurahman Vezirov and partially involving Ayaz Mutalibov, was not only not opposed to the entry but saw it as a way to preserve their power — requesting help from Moscow, as the PFA already de facto controlled much of the city and threatened to overthrow the republican leadership. After the entry, Vezirov was removed (evacuated to Moscow before the assault), and Mutalibov was appointed first secretary of the CPA Central Committee on January 24, 1990 — demonstrating that the entry helped the old nomenklatura retain power (albeit briefly: Mutalibov was overthrown in 1992 under PFA pressure). Almost no Armenians remained in Baku by January 19, and the threat to central authority had become critical — so troops entered not to stop pogroms but to crush Azerbaijani protesters. Many historians (Thomas de Waal, HRW) note the cynicism or incompetence: troops were introduced not to halt pogroms (which had nearly ended) but to dismantle opposition and maintain communist rule in the republic. Gorbachev and the Politburo did not rush to intervene specifically against pogroms: the Politburo delegation (with Primakov) arrived in Baku on January 14, but emergency was declared only in NKAR, border districts, and Ganja — not in Baku itself. Armenian pogroms (January 13–19) lasted a week, but local authorities and troops did not actively intervene — limiting themselves to guarding government facilities, as confirmed by Human Rights Watch reports, eyewitness accounts, and investigations (including “Shield” and others). Internal troops often simply observed. Moscow’s primary goal was not Armenian protection but suppressing the nationalist movement and Popular Front of Azerbaijan (PFA). Armenian pogroms were used as a pretext, but the decision for large-scale troop entry was made precisely when the PFA began threatening to overthrow republican communist power (seizing buildings, barricades at city entrances on January 18). Technically, Soviet leadership could have entered troops into Baku as early as January 13 (or even earlier), when pogroms against Armenians were just starting and rapidly escalating. However, this did not happen, and entry occurred only on the night of January 19–20. Significant forces were already in Baku and surroundings: about 12,000 internal troops of the USSR Ministry of Internal Affairs, parts of the Soviet Army (including paratroopers who landed at the airport on January 12), garrisons, and reserves. Moscow could quickly transfer additional units (as done later — 26–35 thousand people with tanks and special forces). The Presidium of the USSR Supreme Soviet could declare emergency at any moment (as done on January 19 for Baku). From the Armenian perspective, Baku pogroms were the culmination of ethnic cleansings leading to the complete expulsion of Armenians from Azerbaijan (about 250–400 thousand from 1988–1990). From the Azerbaijani perspective, it’s often emphasized that troops supposedly saved Armenian remnants, but entry is seen as suppression of the national movement. Facts show: by the assault on Baku, Armenians were mostly expelled, and troops stopped further chaos but did not prevent the main tragedy of the Armenian community. By January 19, pogroms had peaked, and main Armenian groups were either killed, expelled/hidden with Azerbaijani acquaintances, or evacuated. Without troop entry, chaos could continue a few more days, leading to additional killings (possibly dozens, not hundreds), especially among those hiding or unable to flee. By January, about 30–40 thousand remained, mostly women, elderly, and pensioners. This happened due to previous waves of violence (Sumgait 1988, Kirovabad/Ganja 1988–1989) and growing fear. Pogroms against Armenians began on January 13, 1990 (or even 12th per some sources) and lasted until the 19th — exactly a week. During this time: According to most cited neutral estimates (Human Rights Watch, Thomas de Waal, and others), 48 to 90 Armenians died (sometimes up to 100+ or even 300 in Armenian sources, but disputed and including missing). The USA initially supported the entry as a “humanitarian response” to killings and terror in the Armenian-Azerbaijani conflict context.

Azərbaycan dili versiyası

Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması — kommunistlərin xilas olması və ermənilərin faciəsi

1990-cı il yanvarın 19–20-si Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması tarixin qanlı səhifəsi oldu, ki, Moskva erməni poqromlarını ört-basdır kimi istifadə edərək Azərbaycan kommunist yuxarılarını Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) təhlükəsindən xilas etdi — milli hərəkatı yatıraraq yüzlərlə qurban verərək. Azərbaycan kommunist partiyasının rəhbərliyi Abdurahman Vəzirovun rəhbərliyi altında və qismən Ayaz Mütəllibovun iştirakı ilə daxil olmaya qarşı deyildi — əksinə, onda öz hakimiyyətinin xilasını görürdü, Moskvadan kömək istəyərək, çünki AXC artıq şəhərin böyük hissəsini nəzarətdə saxlayırdı və respublika rəhbərliyini devirməklə təhdid edirdi. Daxil olandan sonra Vəzirov vəzifədən azad edildi (hücumdan qabaq onu Moskvaya apardılar), Mütəllibov isə 1990-cı il yanvarın 24-də AKKP MK-nın birinci katibi təyin olundu — göstərərək ki, daxil köhnə nomenklaturaya hakimiyyəti saxlamağa kömək etdi (qısa müddətə olsa da: Mütəllibovu 1992-də AXC təzyiqi altında devirdilər). Bakıda ermənilər demək olar ki, qalmamışdı yanvarın 19-na, mərkəzi hakimiyyətə təhlükə kritik olub — buna görə qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün deyil, azərbaycanlı etirazçıları yatırmaq üçün daxil oldu. Bir çox tarixçilər (Tomas de Vaal, HRW) cinizm və ya bacarıqsızlığı qeyd edirlər: qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün daxil olmadı (ki, onlar artıq bitmişdi), əksinə müxalifəti məhv etmək və respublikada kommunist hakimiyyətini saxlamaq üçün. Qorbaçov və Politbüro poqromlara qarşı müdaxilə etməyə tələsmirdi: Politbüronun nümayəndə heyəti (Primakovla) Bakıya yanvarın 14-də gəldi, amma fövqəladə vəziyyət yalnız NKİO-da, sərhəd rayonlarda və Gəncədə elan olundu — Bakıda yox. Ermənilərə qarşı poqromlar (yanvarın 13–19) bir həftə sürdü, amma yerli hakimiyyətlər və qoşunlar fəal müdaxilə etmədi — hökumət obyektlərini qorumaqla məhdudlaşdılar, ki, bunu Human Rights Watch hesabatları, şahidlərin xatirələri və istintaqlar (o cümlədən “Şçit” və digərləri) təsdiqləyir. Daxili qoşunlar tez-tez sadəcə izləyirdi. Moskvının əsas məqsədi ermənilərin müdafiəsi deyil, millətçi hərəkatın və Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) yatırılması idi. Erməni poqromları bəhanə kimi istifadə olundu, amma qoşunların kütləvi daxil olması qərarı məhz o vaxt qəbul olundu, ki, AXC respublika kommunist hakimiyyətini devirməklə təhdid etməyə başladı (binaların zəbt edilməsi, şəhərə girişlərdə barrikadalar yanvarın 18-də). Texniki olaraq sovet rəhbərliyi qoşunları Bakıya artıq yanvarın 13-də (və ya daha erkən) daxil edə bilərdi, ki, ermənilərə qarşı poqromlar yeni başlayırdı və tez böyüyürdü. Lakin bu baş vermədi, və daxil yalnız yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə baş verdi. Bakıda və ətrafda artıq böyük qüvvələr var idi: təxminən 12 min SSRİ DİN-in daxili qoşunları, Sovet Ordusunun hissələri (o cümlədən desantçılar, ki, yanvarın 12-də aeroportda endilər), qarnizonlar və rezervlər. Moskva tez əlavə bölmələr köçürə bilərdi (sonra etdikləri kimi — 26–35 min adam tanklarla və spetsnazla). SSRİ Ali Şurasının Prezidiumu istənilən vaxt fövqəladə vəziyyət elan edə bilərdi (yanvarın 19-da Bakı üçün etdikləri kimi). Erməni baxış bucağından Bakı poqromları etnik təmizləmələrin kulminasiyasıdır, ki, Azərbaycandan ermənilərin tam çıxarılmasına səbəb oldu (təxminən 250–400 min 1988–1990). Azərbaycan baxış bucağından tez-tez vurğulanır ki, qoşunlar erməni qalıqlarını xilas etdi, amma daxil milli hərəkatın yatırılması kimi görülür. Faktlar göstərir: hücum anına qədər ermənilər artıq əsasən qovulmuşdu, və qoşunlar sonrakı xaosu dayandırdı, amma erməni icmasının əsas faciəsini qabaqlamadı. Yanvarın 19-na poqromlar pikə çatmışdı, və ermənilərin əsas qrupları ya öldürülmüş, ya qovulmuş/qohum azərbaycanlılarda gizlənmiş, ya evakuasiya olunmuşdu. Qoşunlar olmadan xaos bir neçə gün davam edə bilərdi, ki, əlavə qətllərə səbəb olardı (ola bilsin onlarla, yox yüzlərlə), xüsusilə gizlənənlər və qaça bilməyənlər arasında. Yanvara qədər təxminən 30–40 min adam qalmışdı, əsasən qadınlar, qocalar və pensiyaçıları. Bu, əvvəlki zorakılıq dalğaları səbəbindən baş verdi (Sumqayıt 1988, Kirovabad/Gəncə 1988–1989) və artan qorxu. Ermənilərə qarşı poqromlar 1990-cı il yanvarın 13-də (və ya bəzi mənbələrə görə hətta 12-də) başladı və 19-na qədər davam etdi — tam bir həftə. Bu müddətdə: Ən çox sitat olunan neytral qiymətləndirmələrə görə (Human Rights Watch, Tomas de Vaal və digərləri) 48-dən 90-a qədər erməni öldü (bəzən erməni mənbələrdə 100+ və ya hətta 300 qeyd olunur, amma bu mübahisəlidir və itkinləri daxil edir). ABŞ əvvəldən daxili “humanitar cavab” kimi dəstəklədi — erməni-azərbaycan münaqişəsi kontekstində qətllərə və terrora qarşı.Azərbaycan dili versiyası1990-cı il yanvarın 19–20-si Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması tarixin qanlı səhifəsi oldu, ki, Moskva erməni poqromlarını ört-basdır kimi istifadə edərək Azərbaycan kommunist yuxarılarını Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) təhlükəsindən xilas etdi — milli hərəkatı yatıraraq yüzlərlə qurban verərək. Azərbaycan kommunist partiyasının rəhbərliyi Abdurahman Vəzirovun rəhbərliyi altında və qismən Ayaz Mütəllibovun iştirakı ilə daxil olmaya qarşı deyildi — əksinə, onda öz hakimiyyətinin xilasını görürdü, Moskvadan kömək istəyərək, çünki AXC artıq şəhərin böyük hissəsini nəzarətdə saxlayırdı və respublika rəhbərliyini devirməklə təhdid edirdi. Daxil olandan sonra Vəzirov vəzifədən azad edildi (hücumdan qabaq onu Moskvaya apardılar), Mütəllibov isə 1990-cı il yanvarın 24-də AKKP MK-nın birinci katibi təyin olundu — göstərərək ki, daxil köhnə nomenklaturaya hakimiyyəti saxlamağa kömək etdi (qısa müddətə olsa da: Mütəllibovu 1992-də AXC təzyiqi altında devirdilər). Bakıda ermənilər demək olar ki, qalmamışdı yanvarın 19-na, mərkəzi hakimiyyətə təhlükə kritik olub — buna görə qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün deyil, azərbaycanlı etirazçıları yatırmaq üçün daxil oldu. Bir çox tarixçilər (Tomas de Vaal, HRW) cinizm və ya bacarıqsızlığı qeyd edirlər: qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün daxil olmadı (ki, onlar artıq bitmişdi), əksinə müxalifəti məhv etmək və respublikada kommunist hakimiyyətini saxlamaq üçün. Qorbaçov və Politbüro poqromlara qarşı müdaxilə etməyə tələsmirdi: Politbüronun nümayəndə heyəti (Primakovla) Bakıya yanvarın 14-də gəldi, amma fövqəladə vəziyyət yalnız NKİO-da, sərhəd rayonlarda və Gəncədə elan olundu — Bakıda yox. Ermənilərə qarşı poqromlar (yanvarın 13–19) bir həftə sürdü, amma yerli hakimiyyətlər və qoşunlar fəal müdaxilə etmədi — hökumət obyektlərini qorumaqla məhdudlaşdılar, ki, bunu Human Rights Watch hesabatları, şahidlərin xatirələri və istintaqlar (o cümlədən “Şçit” və digərləri) təsdiqləyir. Daxili qoşunlar tez-tez sadəcə izləyirdi. Moskvının əsas məqsədi ermənilərin müdafiəsi deyil, millətçi hərəkatın və Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) yatırılması idi. Erməni poqromları bəhanə kimi istifadə olundu, amma qoşunların kütləvi daxil olması qərarı məhz o vaxt qəbul olundu, ki, AXC respublika kommunist hakimiyyətini devirməklə təhdid etməyə başladı (binaların zəbt edilməsi, şəhərə girişlərdə barrikadalar yanvarın 18-də). Texniki olaraq sovet rəhbərliyi qoşunları Bakıya artıq yanvarın 13-də (və ya daha erkən) daxil edə bilərdi, ki, ermənilərə qarşı poqromlar yeni başlayırdı və tez böyüyürdü. Lakin bu baş vermədi, və daxil yalnız yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə baş verdi. Bakıda və ətrafda artıq böyük qüvvələr var idi: təxminən 12 min SSRİ DİN-in daxili qoşunları, Sovet Ordusunun hissələri (o cümlədən desantçılar, ki, yanvarın 12-də aeroportda endilər), qarnizonlar və rezervlər. Moskva tez əlavə bölmələr köçürə bilərdi (sonra etdikləri kimi — 26–35 min adam tanklarla və spetsnazla). SSRİ Ali Şurasının Prezidiumu istənilən vaxt fövqəladə vəziyyət elan edə bilərdi (yanvarın 19-da Bakı üçün etdikləri kimi). Erməni baxış bucağından Bakı poqromları etnik təmizləmələrin kulminasiyasıdır, ki, Azərbaycandan ermənilərin tam çıxarılmasına səbəb oldu (təxminən 250–400 min 1988–1990). Azərbaycan baxış bucağından tez-tez vurğulanır ki, qoşunlar erməni qalıqlarını xilas etdi, amma daxil milli hərəkatın yatırılması kimi görülür. Faktlar göstərir: hücum anına qədər ermənilər artıq əsasən qovulmuşdu, və qoşunlar sonrakı xaosu dayandırdı, amma erməni icmasının əsas faciəsini qabaqlamadı. Yanvarın 19-na poqromlar pikə çatmışdı, və ermənilərin əsas qrupları ya öldürülmüş, ya qovulmuş/qohum azərbaycanlılarda gizlənmiş, ya evakuasiya olunmuşdu. Qoşunlar olmadan xaos bir neçə gün davam edə bilərdi, ki, əlavə qətllərə səbəb olardı (ola bilsin onlarla, yox yüzlərlə), xüsusilə gizlənənlər və qaça bilməyənlər arasında. Yanvara qədər təxminən 30–40 min adam qalmışdı, əsasən qadınlar, qocalar və pensiyaçıları. Bu, əvvəlki zorakılıq dalğaları səbəbindən baş verdi (Sumqayıt 1988, Kirovabad/Gəncə 1988–1989) və artan qorxu. Ermənilərə qarşı poqromlar 1990-cı il yanvarın 13-də (və ya bəzi mənbələrə görə hətta 12-də) başladı və 19-na qədər davam etdi — tam bir həftə. Bu müddətdə: Ən çox sitat olunan neytral qiymətləndirmələrə görə (Human Rights Watch, Tomas de Vaal və digərləri) 48-dən 90-a qədər erməni öldü (bəzən erməni mənbələrdə 100+ və ya hətta 300 qeyd olunur, amma bu mübahisəlidir və itkinləri daxil edir). ABŞ əvvəldən daxili “humanitar cavab” kimi dəstəklədi — erməni-azərbaycan münaqişəsi kontekstində qətllərə və terrora qarşı.

1. 19–20 января 1990 года: Ввод советских войск в Баку — спасение коммунистов и трагедия армян
2. Кровавая ночь Баку: Как Москва спасла азербайджанских коммунистов от народа
3. Под покровом погромов: Советские танки в Баку ради сохранения власти

18 հունվարի 2001 թվականին Ֆրանսիայի Ազգային ժողովը (Assemblée nationale) միաձայն ընդունեց պատմական բանաձև, որով Ֆրանսիան պաշտոնապես ճանաչեց 1915–1923 թվականներին Օսմանյան կայսրությունում իրականացված Հայոց ցեղասպանությունը:

Բանաձևը նշում էր, որ «Ֆրանսիան հանրայնորեն ճանաչում է 1915 թվականին Օսմանյան կայսրությունում հայերի ցեղասպանությունը» և կոչ էր անում միջազգային հանրությանը հետևել այդ օրինակին: Այս որոշումը դարձավ աշխարհում առաջին պետական մակարդակով ճանաչումը, որն ընդունվեց խորհրդարանական կառույցի կողմից առանց որևէ դեմ ձայնի:

Հայաստանի և հայ ժողովրդի համար այս իրադարձությունը պատմական նշանակություն ունեցավ. այն առաջին անգամ տվեց իրավական և քաղաքական գնահատական 1915 թվականի ողբերգությանը՝ եվրոպական խոշոր պետության կողմից: Բանաձևը հիմք դրեց հետագա օրենսդրական գործընթացներին, որոնք ավարտվեցին 2001 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Ֆրանսիայի Սենատի և 2001 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Ֆրանսիայի նախագահ Ժակ Շիրակի կողմից օրենքի վավերացմամբ: Այսօր Ֆրանսիան պաշտոնապես ճանաչում է Հայոց ցեղասպանությունը, և 2016 թվականից այդ ժխտումը քրեականացված է:

Արագ փաստեր

• Ամսաթիվ: 2001 թ. հունվարի 18
• Վայր: Ֆրանսիայի Ազգային ժողով, Փարիզ
• Ձայների քանակը: Միաձայն (բոլոր ներկաները կողմ)
• Հետևանք: Ֆրանսիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության պաշտոնական ճանաչում

---

Русская версия

Исторический день. Национальное собрание Франции единогласно сказало «Да»»

18 января 2001 года Национальное собрание Франции (Assemblée nationale) единогласно приняло историческую резолюцию, в которой Франция официально признала Геноцид армян в Османской империи в 1915–1923 годах. В документе говорилось, что «Франция публично признаёт Геноцид армян 1915 года в Османской империи» и призывалось международное сообщество последовать этому примеру. Это решение стало первым в мире признанием Геноцида армян на государственном уровне, принятым парламентом без единого голоса против.

Для Армении и армянского народа это событие имело огромное историческое значение: впервые крупная европейская страна дала правовую и политическую оценку трагедии 1915 года. Резолюция стала основой для дальнейшего законодательного процесса, который завершился 29 октября 2001 года утверждением Сенатом Франции и 30 октября 2001 года подписанием президентом Жаком Шираком соответствующего закона. Сегодня Франция официально признаёт Геноцид армян, а с 2016 года отрицание Геноцида криминализовано.

Краткие факты

• Дата: 18 января 2001 г.
• Место: Национальное собрание Франции, Париж
• Голосование: Единогласно (все присутствующие — за)
• Последствия: Официальное признание Францией Геноцида армян

---

English Version nnisyan)

Historic Day. France’s National Assembly Unanimously Says Yes

On January 18, 2001, the National Assembly of France (Assemblée nationale) unanimously adopted a historic resolution officially recognizing the Genocide of the Armenians in the Ottoman Empire in 1915–1923. The document stated that “France publicly recognizes the Armenian Genocide of 1915 in the Ottoman Empire” and called on the international community to follow this example. This decision became the first in the world recognition of the Armenian Genocide at the state level, adopted by a parliament without a single vote against.

For Armenia and the Armenian people, this event was of immense historical importance: for the first time, a major European country gave a legal and political assessment to the tragedy of 1915. The resolution laid the foundation for further legislative processes, which culminated on October 29, 2001 with approval by the Senate of France and on October 30, 2001 with the signing of the law by President Jacques Chirac. Today, France officially recognizes the Armenian Genocide, and since 2016 denial of the Genocide has been criminalized.

Key Facts

• Date: January 18, 2001
• Location: National Assembly of France, Paris
• Vote: Unanimous (all present — in favor)
• Consequences: Official recognition of the Armenian Genocide by France

---

Français

Journée historique. L’Assemblée nationale vote à l’unanimité « Oui »»

Le 18 janvier 2001, l’Assemblée nationale française a adopté à l’unanimité une résolution historique reconnaissant officiellement le génocide des Arméniens dans l’Empire ottoman en 1915-1923. Le texte affirmait que « la France reconnaît publiquement le génocide arménien de 1915 dans l’Empire ottoman » et appelait la communauté internationale à suivre cet exemple. Cette décision est devenue la première reconnaissance au niveau étatique du génocide arménien par un parlement sans une seule voix contre.

Pour l’Arménie et le peuple arménien, cet événement a eu une importance historique immense : pour la première fois, un grand pays européen donnait une qualification juridique et politique à la tragédie de 1915. La résolution a posé les bases des processus législatifs ultérieurs, qui se sont conclus le 29 octobre 2001 par l’approbation du Sénat français et le 30 octobre 2001 par la promulgation de la loi par le président Jacques Chirac. Aujourd’hui, la France reconnaît officiellement le génocide arménien, et depuis 2016, sa négation est pénalisée.

Faits clés

• Date : 18 janvier 2001
• Lieu : Assemblée nationale française, Paris
• Vote : Unanimité (tous les présents pour)
• Conséquences : Reconnaissance officielle du génocide arménien par la France

---

1935 թվականի դեկտեմբերի 30-ին Աթենքում՝ ծայրահեղ աղքատության մեջ, մահացավ Լևոն Սողոմոնի Էսաճանյանը՝ հայ բանաստեղծ և մշակութային գործիչ, որի տողերը դարձան Մեծ Եղեռնի վկայությունը և հայ գրականության անմար էջը:

Այս տաղանդավոր գրողը, ծնված 1890 թվականին Թուրքիայի Շապին Գարահիսարում, կրթություն ստացավ Կոստանդնուպոլսում և սկսեց իր գրական ճանապարհը՝ հրապարակելով բանաստեղծությունների ժողովածուներ, ինչպես «Այրած քնար մը Բինկեանի մոխիրներուն վրայ» (1909) և «Փանդիռ» (1911), որոնք լցված էին հայրենասիրությամբ և սոցիալական թեմաներով: Վերապրելով Մեծ Եղեռնը՝ Լևոնը 1922 թվականից հաստատվեց Աթենքում, որտեղ զբաղվեց ուսուցչությամբ և շարունակեց ստեղծագործել՝ գրելով ուսումնասիրություններ հայտնի գրողների մասին, ինչպես Եղիա Տեմիրճիպաշեանի (1909), Դանիել Վարուժանի (1919) և Մինաս Չերազի (1928) մասին: Նրա կյանքի վերջին տարիները անցան ծայրահեղ աղքատության մեջ, սակայն նրա գրական ժառանգությունը մնաց որպես վկայություն հայ ժողովրդի դիմադրության և ստեղծագործական ոգու՝ ոգեշնչելով սերունդներին իր խորունկ և հուզիչ տողերով:

#### Русская версия

Увековечивший армянскую трагедию строками изгнания

30 декабря 1935 года в Афинах, в крайней нищете, ушёл в вечность Левон Согомонович Эсачян — армянский поэт и культурный деятель, чьи строки стали свидетельством Великого Геноцида и неугасаемой страницей армянской литературы. Этот талантливый писатель, родившийся в 1890 году в Шапин-Гарагисар (Турция), получил образование в Константинополе и начал литературный путь, опубликовав сборники стихов, такие как «Сожжённая лира на пепле Бинкеана» (1909) и «Пандыр» (1911), наполненные патриотизмом и социальными темами. Пережив Великий Геноцид, Левон с 1922 года поселился в Афинах, где занимался преподаванием и продолжал творить, написав исследования о известных писателях, таких как Егия Темирчибашян (1909), Даниел Варужан (1919) и Минас Чераз (1928). Последние годы его жизни прошли в крайней нищете, но литературное наследие осталось свидетельством сопротивления и творческого духа армянского народа, вдохновляя поколения своими глубокими и трогательными строками.

#### English Version

Immortalizing the Armenian Tragedy Through Lines of Exile

On December 30, 1935, in Athens, in extreme poverty, Levon Sogomonovich Esachanyan passed into eternity — an Armenian poet and cultural figure whose lines became a testimony to the Great Genocide and an indelible page in Armenian literature. This talented writer, born in 1890 in Shapin Garahisar (Turkey), received education in Constantinople and began his literary path, publishing poetry collections such as “Burned Lyre on the Ashes of Binkean” (1909) and “Pandyr” (1911), filled with patriotism and social themes. Surviving the Great Genocide, Levon settled in Athens from 1922, where he taught and continued creating, writing studies on famous writers like Yeghia Temirjibashian (1909), Daniel Varoujan (1919), and Minas Cheraz (1928). His last years were spent in extreme poverty, but his literary legacy remained a testimony to the Armenian people’s resistance and creative spirit, inspiring generations with his deep and touching lines.

1980 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Մոսկվայում մահացավ  Նադեժդա Յակովլևնա Մանդելշտամը՝ ռուս գրող, հուշագիր, լեզվաբան և ուսուցչուհի, որի անունը դարձավ 20-րդ դարի գրականության խորհրդանիշը և Շուշիի հայկական ջարդերի վկայության կարևոր աղբյուր:

Այս անմահ կինը, ծնված 1899 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Սարատովում, իր կյանքի վերջին տարիները նվիրեց ամուսնու՝ Օսիպ Մանդելշտամի ժառանգության պահպանմանը՝ հաճախ փոխելով բնակավայրը և անգիր սովորելով նրա գործերը՝ դրանք փրկելու համար: 1960-1970 թվականներին գրեց իր նշանավոր հուշերը, որոնցում, հատկապես «Երրորդ գրքում», նկարագրեց իր և ամուսնու այցելությունը Լեռնային Ղարաբաղ, Շուշիի 1920 թվականի ջարդերի հետևանքները՝ պատմելով ավերված հայկական թաղամասերի, սպանվածների և փախստականների մասին, որոնք նա տեսավ սեփական աչքերով՝ դառնալով այդ ողբերգության կարևոր վկան: Իոսիֆ Բրոդսկին նրա հուշերը անվանեց 20-րդ դարի մեծագույն գործերից մեկը: Մտերիմ էր Աննա Ախմատովայի հետ և ուղեկցեց ամուսնուն նրա ձերբակալությունների ժամանակ՝ Չերդին և Վորոնեժ: Նադեժդա Մանդելշտամը մնաց որպես կին, որի հուշերը ոչ միայն պահպանեցին Օսիպի ժառանգությունը, այլև վկայեցին Շուշիի հայկական ջարդերի մասին՝ հիշեցնելով 20-րդ դարի ողբերգությունների մասին:

#### Русская версия 

Свидетель резни армян в Шуши и бессмертный хранитель литературы

29 декабря 1980 года в Москве ушла в вечность Надежда Яковлевна Мандельштам — русская писательница, мемуаристка, лингвистка и учительница, чьё имя стало символом литературы XX века и важным источником свидетельств о резне армян в Шуши. Эта бессмертная женщина, родившаяся 30 октября 1899 года в Саратове, последние годы жизни посвятила сохранению наследия мужа Осипа Мандельштама — часто меняя места жительства и заучивая наизусть его произведения, чтобы спасти их. В 1960-1970-х годах написала знаменитые мемуары, в которых, особенно в «Третьей книге», описала свой и мужа визит в Нагорный Карабах, последствия резни в Шуши 1920 года — рассказав о разрушенных армянских кварталах, убитых и беженцах, которые она видела своими глазами, став важным свидетелем той трагедии. Иосиф Бродский назвал её мемуары одним из величайших произведений XX века. Была близка с Анной Ахматовой и сопровождала мужа во время его арестов — в Чердынь и Воронеж. Надежда Мандельштам осталась как женщина, чьи мемуары не только сохранили наследие Осипа, но и засвидетельствовали резню армян в Шуши — напоминая о трагедиях XX века.

#### English Version 

Witness to the Armenian Massacre in Shushi and Immortal Guardian of Literature

On December 29, 1980, in Moscow, Nadezhda Yakovlevna Mandelstam passed into eternity — a Russian writer, memoirist, linguist, and teacher whose name became a symbol of 20th-century literature and an important source of testimonies about the Armenian massacre in Shushi. This immortal woman, born on October 30, 1899, in Saratov, dedicated her last years to preserving her husband Osip Mandelstam’s legacy — frequently changing residences and memorizing his works to save them. In the 1960s-1970s, she wrote her famous memoirs, in which, especially in the “Third Book,” she described her and her husband’s visit to Nagorno-Karabakh, the aftermath of the 1920 Shushi massacre — recounting the destroyed Armenian quarters, the killed, and refugees she saw with her own eyes, becoming a key witness to that tragedy. Joseph Brodsky called her memoirs one of the greatest works of the 20th century. She was close to Anna Akhmatova and accompanied her husband during his arrests — to Cherdyn and Voronezh. Nadezhda Mandelstam remained as a woman whose memoirs not only preserved Osip’s legacy but also testified to the Armenian massacre in Shushi — reminding of the tragedies of the 20th century.

#### Azərbaycan dili versiyası 

Şuşidə erməni qırğınının şahidi və ədəbiyyatın ölməz qoruyucusu

29 dekabr 1980-ci ildə Moskvada əbədiyyətə qovuşdu Nadyejda Yakovlevna Mandelştam — rus yazıçısı, xatirəçi, dilçi və müəllimə, ki, adı XX əsrin ədəbiyyatının simvolu və Şuşidə erməni qırğını haqqında vacib şahidliklərin mənbəyi oldu. Bu ölməz qadın, 1899-cu il oktyabrın 30-da Saratovda doğulub, həyatının son illərini əri Osip Mandelştamın irsini qorumağa həsr etdi — tez-tez yaşayış yerini dəyişdirərək və əsərlərini yadda saxlayaraq onları xilas etmək üçün. 1960-1970-ci illərdə məşhur xatirələrini yazdı, ki, xüsusilə “Üçüncü kitab”da özünün və ərinin Dağlıq Qarabağa səfərini, 1920-ci il Şuşi qırğınının nəticələrini təsvir etdi — öz gözləri ilə gördüyü məhv edilmiş erməni məhəllələri, öldürülənlər və qaçqınlar haqqında danışaraq, o faciənin əsas şahidi oldu. İosif Brodski onun xatirələrini XX əsrin ən böyük əsərlərindən biri adlandırdı. Anna Axmatova ilə yaxın idi və ərini həbsləri zamanı müşayiət etdi — Çerdına və Voroneja. Nadyejda Mandelştam qadın kimi qaldı, ki, onun xatirələri nəinki Osipin irsini qorudu, həm də Şuşidə erməni qırğınına şahidlik etdi — XX əsrin faciələrini xatırladaraq.

1876 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Վան քաղաքի կենտրոնական շուկան (բազարը) հրդեհվեց օսմանյան կառավարության անմիջական ցուցումներով և մասնակցությամբ: Այս գործողությունը, որն իրականացվեց քուրդ զինված խմբավորումների և օսմանյան ոստիկանության կողմից, հանգեցրեց հսկայական նյութական վնասի և հայ բնակչության տնտեսական կործանմանը:

Շուկան, որը Վանի տնտեսական սիրտն էր, ամբողջությամբ այրվեց, իսկ հրդեհի ընթացքում ոչնչացվեցին հարյուրավոր խանութներ, արհեստանոցներ և պահեստներ: Այս ոճիրը տեղի ունեցավ ռուս-թուրքական պատերազմի (1877-1878) նախօրեին՝ նպատակ ունենալով թուլացնել հայկական համայնքը և կանխել նրա աջակցությունը ռուսական զորքերին:

**Նախապատմություն** 
1870-ական թվականներին Վանը մեծ հայկական բնակչություն ուներ (մոտ 40-50 հազար հայեր և 20-30 հազար քուրդեր ու թուրքեր): Քաղաքը հայտնի էր իր առևտրով և արհեստներով, իսկ շուկան կենտրոնական դեր էր խաղում տարածաշրջանային տնտեսությունում: Օսմանյան իշխանությունները, վախենալով հայկական ազատագրական շարժումից և ռուսական ընդլայնումից, սկսեցին ճնշումներ հայերի նկատմամբ: 1876 թվականի նոյեմբերին սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի կառավարությունը հրահանգեց ոչնչացնել Վանի տնտեսական հիմքը՝ հայկական շուկան:

**Հրդեհի ընթացքը և հետևանքները** 
Դեկտեմբերի 1-ի գիշերը օսմանյան ոստիկանությունը և քուրդ խմբավորումները շրջապատեցին շուկան և հրկիզեցին այն: Հրդեհը տևեց ժամեր, ոչնչացնելով հարյուրավոր խանութներ և պահեստներ: Հայկական համայնքը կորցրեց միլիոնավոր լիրաների ունեցվածք, ինչը հանգեցրեց տնտեսական կործանմանը: Շատ ընտանիքներ սնանկացան, իսկ քաղաքի կենտրոնը դարձավ ավերակ: Այս ոճիրը դարձավ Համիդյան ջարդերի (1894-1896) նախերգանքը:

**Հայկական համայնքի դիմադրություն** 
Վանի հայերը, չնայած կորուստներին, ցուցաբերեցին դիմադրություն: Նրանք փորձեցին հրդեհը մարել, բայց օսմանյան իշխանությունները խոչընդոտեցին: Այս իրադարձությունը խորացրեց հայ-թուրքական հակամարտությունը և խթանեց հայկական ազատագրական շարժումը: 1896 թվականին Վանում տեղի ունեցավ հայերի ինքնապաշտպանություն, իսկ 1915 թվականին՝ Վանի հերոսամարտը:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Հրդեհը դարձավ օսմանյան ճնշումների խորհրդանիշը հայերի նկատմամբ: Այն խորացրեց տնտեսական ճգնաժամը և հանգեցրեց միգրացիայի: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայ ժողովրդի դիմադրության և տնտեսական կորուստների ցավը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1876 թ. դեկտեմբերի 1
– **Վայր**: Վան, Օսմանյան կայսրություն
– **Կորուստներ**: Հարյուրավոր խանութներ, միլիոնավոր լիրաների վնաս
– **Հետագա**: 1896 թվականի Վանի ինքնապաշտպանություն

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Վանի պատմություն, Օսմանյան արխիվներ):

—

### Русская версия

Сожжение рынка Вана— Османские власти против армян

1 декабря 1876 года в центре города Ван был подожжён главный рынок (базар) по прямому указанию османских властей. Это преступление, совершённое курдскими отрядами и османской полицией, привело к огромному материальному ущербу и экономическому разорению армянского населения. Рынок, экономическое сердце Вана, был полностью уничтожен, сотни лавок и складов сгорели. Это событие произошло накануне русско-турецкой войны (1877–1878) и стало попыткой ослабить армянскую общину и предотвратить её поддержку русских войск.

**Предыстория** 
В 1870-х годах Ван имел значительное армянское население (около 40–50 тысяч армян и 20–30 тысяч курдов и турок). Город был известен торговлей и ремёслами, а рынок играл ключевую роль в региональной экономике. Османские власти, опасаясь армянского освободительного движения и русского расширения, начали репрессии против армян. В ноябре 1876 года султан Абдул-Хамид II отдал приказ уничтожить экономическую основу армян — рынок Вана.

**Ход поджога и последствия** 
Ночью 1 декабря османская полиция и курдские отряды окружили рынок и подожгли его. Пожар длился часы, уничтожив сотни лавок и складов. Армянская община потеряла миллионы лир имущества, многие семьи разорились, центр города превратился в руины. Это преступление стало предтечей Хамидянских резней (1894–1896).

**Армянское сопротивление** 
Армяне Вана, несмотря на потери, пытались тушить пожар, но османские власти препятствовали. Это событие углубило армяно-турецкий конфликт и стимулировало армянское освободительное движение. В 1896 году в Ване произошла самооборона армян, а в 1915 году — героическая оборона Вана.

**Последствия для армян** 
Поджог стал символом османских притеснений армян. Он углубил экономический кризис и привёл к миграции. Как армянский историк, я вижу в этом проявление политики уничтожения армянской экономической мощи.

**Краткие факты**
– **Дата**: 1 декабря 1876 г.
– **Место**: Ван, Османская империя
– **Потери**: Сотни лавок, миллионы лир ущерба
– **Дальнейшее**: Самооборона Вана 1896 года

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, история Вана, османские архивы).

—

### English Version

The Burning of the Van Market — Ottoman Authorities Against Armenians

On December 1, 1876, the central market (bazaar) of Van was set on fire on the direct orders of the Ottoman authorities. This crime, carried out by Kurdish gangs and Ottoman police, caused enormous material damage and economic ruin to the Armenian population. The market, the economic heart of Van, was completely destroyed, with hundreds of shops and warehouses burned. This event occurred on the eve of the Russo-Turkish War (1877–1878) and was an attempt to weaken the Armenian community and prevent its support for Russian troops.

**Background** 
In the 1870s, Van had a significant Armenian population (about 40–50 thousand Armenians and 20–30 thousand Kurds and Turks). The city was known for trade and crafts, with the market playing a key role in the regional economy. Ottoman authorities, fearing the Armenian liberation movement and Russian expansion, began repressions against Armenians. In November 1876, Sultan Abdul-Hamid II ordered the destruction of the Armenian economic base — the Van market.

**Course of the Arson and Consequences 
On the night of December 1, Ottoman police and Kurdish gangs surrounded the market and set it ablaze. The fire lasted for hours, destroying hundreds of shops and warehouses. The Armenian community lost millions of lira in property, many families were ruined, and the city center turned to ruins. This crime became a precursor to the Hamidian massacres (1894–1896).

**Armenian Resistance** 
Despite the losses, Van Armenians tried to extinguish the fire, but Ottoman authorities obstructed them. This event deepened the Armenian-Turkish conflict and stimulated the Armenian liberation movement. In 1896, Van saw Armenian self-defense, and in 1915 — the heroic defense of Van.

**Consequences for Armenians** 
The arson became a symbol of Ottoman oppression of Armenians. It deepened the economic crisis and led to migration. As an Armenian historian, I see in this the policy of destroying Armenian economic power.

**Key Facts**
– **Date**: December 1, 1876
– **Location**: Van, Ottoman Empire
– **Losses**: Hundreds of shops, millions of lira in damage
– **Further**: Armenian self-defense in Van in 1896

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, history of Van, Ottoman archives).

—

### Türkçe Versiyon

Van Çarşısı’nın Yakılması — Osmanlı Yönetimi Ermenilere Karşı

1 Aralık 1876’da Van şehrinin merkez çarşısı (pazarı), Osmanlı yönetiminin doğrudan talimatıyla yakıldı. Bu suç, Kürt çeteleri ve Osmanlı polisi tarafından gerçekleştirildi ve Ermeni nüfusa büyük maddi hasar verdi, ekonomik yıkıma yol açtı. Çarşı, Van’ın ekonomik kalbiydi ve tamamen kül oldu, yüzlerce dükkân ve depo yok edildi. Bu olay, Rus-Türk Savaşı (1877–1878) arifesinde gerçekleşti ve Ermeni toplumunu zayıflatmayı, Rus ordusuna destek vermesini önlemeyi amaçlıyordu.

**Arka Plan** 
1870’lerde Van’da önemli bir Ermeni nüfus vardı (yaklaşık 40–50 bin Ermeni ve 20–30 bin Kürt ve Türk). Şehir ticareti ve zanaatıyla ünlüydü, çarşı bölgesel ekonominin merkeziydi. Osmanlı yönetimi, Ermeni kurtuluş hareketinden ve Rus yayılmacılığından korkarak Ermenilere baskı uygulamaya başladı. Kasım 1876’da Sultan II. Abdülhamid, Ermenilerin ekonomik temelini — Van çarşısını — yok etmeyi emretti.

**Yangının Seyri ve Sonuçları** 
1 Aralık gecesi Osmanlı polisi ve Kürt çeteleri çarşıyı kuşattı ve ateşe verdi. Yangın saatlerce sürdü, yüzlerce dükkân ve depo yok oldu. Ermeni toplumu milyonlarca lira değerinde mal kaybetti, birçok aile iflas etti, şehir merkezi harabeye döndü. Bu suç, Hamidiye katliamlarının (1894–1896) öncüsü oldu.

**Ermenilerin Direnişi** 
Kayıplara rağmen Van Ermenileri yangını söndürmeye çalıştı, ancak Osmanlı yönetimi engelledi. Bu olay Ermeni-Türk çatışmasını derinleştirdi ve Ermeni kurtuluş hareketini teşvik etti. 1896’da Van’da Ermeni özsavunması, 1915’te ise Van’ın kahramanca savunması gerçekleşti.

**Ermeniler Açısından Sonuçları** 
Yangın, Osmanlı’nın Ermenilere baskısının sembolü oldu. Ekonomik krizi derinleştirdi ve göçlere yol açtı. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni ekonomik gücünün yok edilme politikasını görüyorum.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 1 Aralık 1876
– **Yer**: Van, Osmanlı İmparatorluğu
– **Kayıplar**: Yüzlerce dükkân, milyonlarca lira hasar
– **Sonrası**: 1896 Van özsavunması

(Kaynaklar: Ermeni Sovyet Ansiklopedisi, Van tarihi, Osmanlı arşivleri).

1827 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Օսմանյան կայսրության սուլթան Մահմուդ II-ը հրաման տվեց արտաքսել Կոստանդնուպոլսում բնակվող շուրջ 12 հազար հայ կաթոլիկներին՝ նրանց մեղադրելով «պետական դավաճանության» մեջ՝ կապված ռուս-թուրքական պատերազմի (1828-1829) նախօրեին:

Այս արտաքսումը դարձավ հայ կաթոլիկ համայնքի ողբերգություններից մեկը՝ հանգեցնելով հազարավոր մահերի և համայնքի ցրվածությանը: Արտաքսվածները՝ հիմնականում կանայք, երեխաներ և ծերեր, ստիպված եղան ձմռան ամենադաժան պայմաններում քայլել դեպի Փոքր Ասիայի գավառներ: Ճանապարհին, ցրտից և հիվանդություններից, մահացավ մոտ 4000 մարդ, իսկ մնացածները 8000-ը ցրվեցին Անատոլիայի տարբեր գավառներում՝ կորցնելով իրենց տները և ունեցվածքը:

**Նախապատմություն** 
1820-ական թվականներին Օսմանյան կայսրությունում աճում էր լարվածությունը ռուսական ընդլայնման պատճառով: Հայ կաթոլիկները, ովքեր կապեր ունեին եվում էին եվրոպական կաթոլիկ միսիոներների հետ, մեղադրվում էին ռուսական կողմնակից լինելու մեջ: Սուլթան Մահմուդ II-ը, ով իրականացնում էր ռեֆորմներ, բայց վախենում էր ազգային շարժումներից, որոշեց արտաքսել հայ կաթոլիկներին՝ որպես «վտանգավոր տարր»: Արտաքսումը տեղի ունեցավ ձմռան սկզբին, ինչը դարձրեց այն մահացու:

**Արտաքսման ընթացքը** 
Դեկտեմբերի 1-ին օսմանյան զորքերը շրջապատեցին հայկական թաղամասերը Կոստանդնուպոլսում և ստիպեցին 12 հազար հայ կաթոլիկներին լքել քաղաքը: Նրանք քայլեցին դեպի Անատոլիա՝ առանց բավարար սննդի և հագուստի: Ճանապարհին ցրտահարվեցին և մահացան մոտ 4000 մարդ, իսկ մնացածները ցրվեցին Կեսարիա, Սեբաստիա, Անգորա և այլ գավառներում: Այս ողջ մահացու արշավը հայտնի դարձավ որպես «Ձմեռային արտաքսում»:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Արտաքսումը խորացրեց հայ կաթոլիկ համայնքի տառապանքները և դարձավ Ցեղասպանության նախերգանքը: Շատ ընտանիքներ կորցրին ամեն ինչ, իսկ ողջ մնացածները դարձան ցրված: Այս իրադարձությունը խորհրդանշում է օսմանյան ճնշումները հայերի նկատմամբ:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1827 թ. դեկտեմբերի 1
– **Զոհեր**: Մոտ 4000 մարդ ցրտից
– **Արտաքսվածներ**: 12 հազար հայ կաթոլիկ
– **Պատճառ**: Ռուս-թուրքական պատերազմի նախօրեին

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Օսմանյան արխիվներ, հայկական վկայություններ):

—

### Русская версия

Изгнание армян-католиков из Константинополя

1 декабря 1827 года султан Османской империи Махмуд II приказал изгнать около 12 тысяч армян-католиков из Константинополя, обвинив их в «государственной измене» накануне русско-турецкой войны (1828–1829). Это изгнание стало трагедией для армянской католической общины, приведя к тысячам смертей и рассеянию. Изгнанные, в основном женщины, дети и старики, были вынуждены идти пешком в Анатолию в разгар зимы. Около 4000 человек погибли от холода и болезней по дороге, а оставшиеся 8000 рассеялись по провинциям Малой Азии, потеряв дома и имущество.

**Предыстория** 
В 1820-х годах в Османской империи росло напряжение из-за русского расширения. Армяне-католики, имевшие связи с европейскими миссионерами, обвинялись в симпатиях к России. Султан Махмуд II, проводя реформы, но боясь национальных движений, решил изгнать армян-католиков как «опасный элемент». Изгнание произошло в начале зимы, сделав его смертоносным.

**Ход изгнания** 
1 декабря османские войска окружили армянские кварталы Константинополя и принудили около 12 тысяч армян-католиков покинуть город. Они шли в Анатолию без достаточной еды и одежды. По дороге от холода и болезней погибли около 4000 человек, а оставшиеся рассеялись по Кесарии, Себастии, Ангоре и другим провинциям. Это смертоносное шествие известно как «Зимнее изгнание».

**Последствия для армян** 
Изгнание углубило страдания армянской католической общины и стало предвестием Геноцида. Многие семьи потеряли всё, а выжившие рассеялись. Это событие символизирует османские притеснения армян.

**Краткие факты**
– **Дата**: 1 декабря 1827 г.
– **Жертвы**: Около 4000 погибли от холода
– **Изгнанные**: Около 12 тысяч армян-католиков
– **Причина**: Накануне русско-турецкой войны

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, османские архивы и армянские свидетельства).

—

### English Version

Expulsion of Armenian Catholics from Constantinople

On December 1, 1827, Sultan Mahmud II of the Ottoman Empire ordered the expulsion of approximately 12,000 Armenian Catholics from Constantinople, accusing them of “state treason” on the eve of the Russo-Turkish War (1828–1829). This expulsion became a tragedy for the Armenian Catholic community, leading to thousands of deaths and dispersion. The expelled, mostly women, children, and elderly, were forced to march to Anatolia in the depths of winter. Around 4,000 perished from cold and disease en route, while the remaining 8,000 were scattered across provinces of Asia Minor, losing homes and property.

**Background** 
In the 1820s, tension grew in the Ottoman Empire due to Russian expansion. Armenian Catholics, having ties with European missionaries, were accused of pro-Russian sympathies. Sultan Mahmud II, pursuing reforms but fearing national movements, decided to exile Armenian Catholics as a “dangerous element.” The expulsion took place at the start of winter, making it deadly.

**Course of the Expulsion** 
On December 1, Ottoman troops surrounded Armenian quarters in Constantinople and forced about 12,000 Armenian Catholics to leave the city. They marched to Anatolia without adequate food or clothing. En route, around 4,000 died from cold and illness, while the survivors dispersed across Caesarea, Sebastia, Angora, and other provinces. This deadly march is known as the “Winter Exile.”

**Consequences for Armenians** 
The expulsion deepened the suffering of the Armenian Catholic community and foreshadowed the Genocide. Many families lost everything, and survivors scattered. This event symbolizes Ottoman oppression of Armenians.

**Key Facts**
– **Date**: December 1, 1827
– **Victims**: Approximately 4,000 died from cold
– **Expelled**: About 12,000 Armenian Catholics
– **Cause**: On the eve of the Russo-Turkish War

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Ottoman archives and Armenian testimonies).

—

### Türkçe Versiyon

Konstantinopolis’ten Ermeni Katoliklerin Sürülmesi

1 Aralık 1827’de Osmanlı İmparatorluğu sultanı II. Mahmud, Konstantinopolis’te yaşayan yaklaşık 12.000 Ermeni Katoliği “devlet ihaneti” suçlamasıyla sürgüne gönderdi; bu, Rus-Türk Savaşı (1828–1829) arifesinde gerçekleşti. Bu sürgün, Ermeni Katolik toplumu için trajedi oldu: binlerce ölüm ve dağılma getirdi. Sürgün edilenler — çoğunlukla kadınlar, çocuklar ve yaşlılar — kışın en sert döneminde Anadolu’ya yürüdü. Yolda soğuk ve hastalıklardan yaklaşık 4.000 kişi öldü, kalan 8.000 kişi ise Anadolu vilayetlerine dağıldı, evlerini ve mallarını kaybetti.

**Arka Plan** 
1820’lerde Osmanlı İmparatorluğu’nda Rus yayılmacılığı nedeniyle gerilim artıyordu. Avrupa misyonerleriyle bağlantılı Ermeni Katolikler, Rus yanlısı olmakla suçlanıyordu. Reform yapan ama milli hareketlerden korkan Sultan II. Mahmud, Ermeni Katolikleri “tehlikeli unsur” olarak gördü ve sürgüne karar verdi. Sürgün kışın başında gerçekleşti ve ölümcül oldu.

**Sürgünün Seyri** 
1 Aralık’ta Osmanlı askerleri Ermeni mahallelerini kuşattı ve yaklaşık 12.000 Ermeni Katoliği şehri terk etmeye zorladı. Yiyecek ve kıyafet olmadan Anadolu’ya yürüdüler. Yolda soğuk ve hastalıklardan yaklaşık 4.000 kişi öldü, kalanlar Kayseri, Sivas, Ankara gibi vilayetlere dağıldı. Bu ölümcül yürüyüş “Kış Sürgünü” olarak biliniyor.

**Ermeniler Açısından Sonuçları** 
Sürgün, Ermeni Katolik toplumunun acılarını derinleştirdi ve Soykırım’ın öncüsü oldu. Birçok aile her şeyini kaybetti, hayatta kalanlar dağıldı. Bu olay, Osmanlı’nın Ermenilere baskısını simgeliyor.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 1 Aralık 1827
– **Kurbaanlar**: Yaklaşık 4.000 soğuktan öldü
– **Sürgün Edilenler**: Yaklaşık 12.000 Ermeni Katolik
– **Sebep**: Rus-Türk Savaşı arifesi

(Kaynaklar: Ermeni Sovyet Ansiklopedisi, Osmanlı arşivleri ve Ermeni tanıklıkları).

1914 թվականի դեկտեմբերի 1-ին սկսվեց Սարիղամիշի գործողությունը՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի Կովկասյան ճակատի ամենակարևոր մարտերից մեկը: Օսմանյան կայսրության ռազմական նախարար Էնվեր փաշան, որպես 3-րդ բանակի գլխավոր հրամանատար, հարձակում սկսեց ռուսական զորքերի վրա՝ նպատակ ունենալով գրավել Սարիղամիշը, Կարսը և վերականգնել օսմանյան տիրապետությունը Կովկասում:

Գործողությունը, որ տևեց մինչև 1915 թվականի հունվարի 17-ը, ավարտվեց օսմանյան բանակի ջախջախիչ պարտությամբ՝ շուրջ 60,000-80,000 զինվորի կորուստով (մեծ մասը՝ ցրտահարությունից և հիվանդություններից): Հայկական կամավորական գնդերը, որոնք կազմում էին ռուսական բանակի կարևոր մասը, որոշիչ դեր խաղացին օսմանյան հարձակումը կասեցնելու և հակագրոհ կազմակերպելու գործում:

**Նախապատմություն** 
1914 թվականի նոյեմբերին Օսմանյան կայսրությունը մտավ Առաջին համաշխարհային պատերազմ՝ Գերմանիայի կողմից: Էնվեր փաշան, երիտթուրքերի առաջնորդներից, որոշեց հարձակվել Ռուսաստանի վրա՝ վերադարձնելու 1878 թվականին կորցրած Կարսը և Բաթումը: Օսմանյան 3-րդ բանակը (120,000 զինվոր) հարձակվեց Սարիղամիշի ուղղությամբ՝ ձմեռային դաժան պայմաններում (-30°C): Ռուսական Կովկասյան բանակը (100,000 զինվոր) գլխավորում էր գեներալ Միշլաևսկին, իսկ հայ կամավորական գնդերը՝ Անդրանիկի, Համազասպի և Դրոյի հրամանատարությամբ:

**Գործողության ընթացքը** 
Դեկտեմբերի 1-ին օսմանյան զորքերը հարձակվեցին, բայց ձմեռային պայմանները և ռուսական դիմադրությունը կասեցրին նրանց: Հայ կամավորները, որոնք գիտեին տեղանքը, կազմակերպեցին հակագրոհներ և խափանեցին օսմանյան ծրագրերը: Հունվարի 4-ին ռուսները անցան հակահարձակման, շրջապատեցին օսմանյան բանակը և ջախջախեցին այն: Էնվեր փաշան փախավ, իսկ օսմանյան կորուստները հասան 80,000-ի (մեծ մասը՝ ցրտահարությունից):

**Հայերի դերը** 
Հայ կամավորական գնդերը (մոտ 6000 մարտիկ) որոշիչ դեր խաղացին՝ կասեցնելով օսմանյան հարձակումը Բարդուսի, Օլթիի և Սարիղամիշի ուղղություններով: Անդրանիկը, Համազասպը և Դրոն հերոսաբար պայքարեցին՝ փրկելով ռուսական բանակը պարտությունից: Այս հաղթանակը խորհրդանշեց հայերի դիմադրությունը օսմանյան ներխուժմանը:

**Հետևանքները** 
Սարիղամիշի պարտությունը թուլացրեց օսմանյան բանակը և խանգարեց նրանց Կովկասի գրավմանը: Հայերի համար այն դարձավ հերոսության խորհրդանիշ, բայց նաև նախերգանք 1915 թվականի Ցեղասպանությանը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1914 թ. դեկտեմբերի 1 – 1915 թ. հունվարի 17
– **Կորուստներ**: Օսմանյան՝ 60-80 հազար, ռուսական՝ 30 հազար
– **Հայ կամավորներ**: 6000 մարտիկ
– **Հետևանք**: Օսմանյան բանակի ջախջախում

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Առաջին համաշխարհային պատերազմի արխիվներ):

—

### Русская версия

Сарыкамышская операция — Разгром армии Энвер-паши

1 декабря 1914 года (по старому стилю — 18 ноября) началась Сарыкамышская операция — одно из ключевых сражений Кавказского фронта Первой мировой войны. Военный министр Османской империи Энвер-паша, как главнокомандующий 3-й армией, начал наступление на русские войска с целью захвата Сарыкамыша, Карса и восстановления османского контроля над Кавказом. Операция, продолжавшаяся до 17 января 1915 года, закончилась сокрушительным поражением османской армии — потери составили 60–80 тысяч солдат (большинство от обморожения и болезней). Армянские добровольческие отряды, составлявшие важную часть русской армии, сыграли решающую роль в остановке османского наступления и организации контрнаступления.

**Предыстория** 
В ноябре 1914 года Османская империя вступила в Первую мировую войну на стороне Германии. Энвер-паша, один из лидеров младотурок, решил атаковать Россию, чтобы вернуть Карс и Батум, потерянные в 1878 году. Османская 3-я армия (120,000 солдат) начала наступление на Сарыкамыш в суровых зимних условиях (-30°C). Русская Кавказская армия (100,000 солдат) находилась под командованием генерала Мишлаевского, а армянские добровольческие отряды — под руководством Андраника, Амазаспа и Дро.

**Ход операции** 
1 декабря османские войска атаковали, но зимние условия и русское сопротивление остановили их. Армянские добровольцы, знавшие местность, организовали контратаки и сорвали османские планы. 4 января русские перешли в контрнаступление, окружили османскую армию и разгромили её. Энвер-паша бежал, а османские потери достигли 80,000.

**Роль армян** 
Армянские добровольческие отряды (около 6000 бойцов) сыграли решающую роль, остановив османское наступление на направлениях Бардус, Олты и Сарыкамыш. Андраник, Амазасп и Дро героически сражались, спасая русскую армию от поражения. Эта победа стала символом армянского сопротивления османскому нашествию.

**Последствия** 
Поражение в Сарыкамыше ослабило османскую армию и помешало захвату Кавказа. Для армян это стало символом героизма, но и предвестием Геноцида 1915 года.

**Краткие факты**
– **Дата**: 1 декабря 1914 – 17 января 1915
– **Потери**: Османские — 60–80 тысяч, русские — 30 тысяч
– **Армянские добровольцы**: 6000 бойцов
– **Последствия**: Разгром османской армии

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы Первой мировой войны).

—

### English Version

The Sarikamish Operation — The Crushing Defeat of Enver Pasha’s Army

On December 1, 1914 (Old Style — November 18), the Sarikamish Operation began — one of the most significant battles of the Caucasus Front in World War I. Ottoman War Minister Enver Pasha, as commander of the 3rd Army, launched an offensive against Russian forces to capture Sarikamish, Kars, and restore Ottoman control over the Caucasus. The operation, lasting until January 17, 1915, ended in a devastating defeat for the Ottoman army — losses reached 60–80 thousand soldiers (most from frostbite and disease). Armenian volunteer units, a crucial part of the Russian army, played a decisive role in halting the Ottoman advance and organizing a counteroffensive.

**Background** 
In November 1914, the Ottoman Empire entered World War I on Germany’s side. Enver Pasha, a Young Turk leader, decided to attack Russia to reclaim Kars and Batumi, lost in 1878. The Ottoman 3rd Army (120,000 soldiers) advanced on Sarikamish in harsh winter conditions (-30°C). The Russian Caucasus Army (100,000 soldiers) was led by General Myshlayevsky, with Armenian volunteer units under Andranik, Hamazasp, and Dro.

**Course of the Operation** 
On December 1, Ottoman troops attacked, but winter conditions and Russian resistance stopped them. Armenian volunteers, familiar with the terrain, organized counterattacks and disrupted Ottoman plans. On January 4, the Russians launched a counteroffensive, encircling and crushing the Ottoman army. Enver Pasha fled, with Ottoman losses reaching 80,000.

**Armenians’ Role** 
Armenian volunteer units (about 6,000 fighters) played a decisive role, stopping the Ottoman advance in Bardus, Olti, and Sarikamish directions. Andranik, Hamazasp, and Dro fought heroically, saving the Russian army from defeat. This victory became a symbol of Armenian resistance to Ottoman invasion.

**Consequences** 
The Sarikamish defeat weakened the Ottoman army and thwarted their Caucasus ambitions. For Armenians, it was a symbol of heroism but also a precursor to the 1915 Genocide.

**Key Facts**
– **Date**: December 1, 1914 – January 17, 1915
– **Losses**: Ottoman — 60–80 thousand, Russian — 30 thousand
– **Armenian Volunteers**: 6,000 fighters
– **Consequences**: Crushing defeat of the Ottoman army

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, World War I archives).

—

### Türkçe Versiyon

Sarıkamış Harekâtı — Enver Paşa Ordusunun Ezici Yenilgisi**

1 Aralık 1914’te (eski takvimle 18 Kasım) Birinci Dünya Savaşı’nın Kafkas Cephesi’nde en önemli muharebelerden biri olan Sarıkamış Harekâtı başladı. Osmanlı Savaş Bakanı Enver Paşa, 3. Ordu komutanı olarak Rus kuvvetlerine saldırdı, Sarıkamış ve Kars’ı ele geçirerek Kafkasya’da Osmanlı hâkimiyetini yeniden kurmayı amaçladı. 17 Ocak 1915’e kadar süren harekât, Osmanlı ordusunun ezici yenilgisiyle sonuçlandı — kayıplar 60–80 bin askere ulaştı (çoğunluğu donma ve hastalıktan). Rus ordusunun önemli bir parçası olan Ermeni gönüllü birlikleri, Osmanlı ilerleyişini durdurmada ve karşı taarruzda belirleyici rol oynadı.

**Arka Plan** 
Kasım 1914’te Osmanlı İmparatorluğu, Almanya tarafında Birinci Dünya Savaşı’na girdi. Genç Türk liderlerinden Enver Paşa, 1878’de kaybedilen Kars ve Batum’u geri almak için Rusya’ya saldırdı. Osmanlı 3. Ordusu (120.000 asker) sert kış koşullarında (-30°C) Sarıkamış yönünde ilerledi. Rus Kafkas Ordusu (100.000 asker) General Mışlayevski komutasında, Ermeni gönüllü birlikleri ise Andranik, Hamazasp ve Dro liderliğinde idi.

**Harekâtın Seyri** 
1 Aralık’ta Osmanlı birlikleri saldırdı, ancak kış koşulları ve Rus direnişi onları durdurdu. Bölgeyi bilen Ermeni gönüllüler karşı saldırılar düzenledi ve Osmanlı planlarını bozdu. 4 Ocak’ta Ruslar karşı taarruza geçti, Osmanlı ordusunu kuşatarak ezdi. Enver Paşa kaçtı, Osmanlı kayıpları 80.000’e ulaştı.

**Ermenilerin Rolü** 
Ermeni gönüllü birlikleri (yaklaşık 6.000 savaşçı) Osmanlı ilerleyişini Bardus, Olti ve Sarıkamış yönlerinde durdurarak belirleyici rol oynadı. Andranik, Hamazasp ve Dro kahramanca savaştı, Rus ordusunu yenilgiden kurtardı. Bu zafer, Ermenilerin Osmanlı istilasına direnişinin sembolü oldu.

**Sonuçları** 
Sarıkamış yenilgisi Osmanlı ordusunu zayıflattı ve Kafkasya’nın ele geçirilmesini engelledi. Ermeniler için bu kahramanlık sembolüydü, ancak 1915 Soykırımı’nın habercisiydi.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 1 Aralık 1914 – 17 Ocak 1915
– **Kayıplar**: Osmanlı — 60–80 bin, Rus — 30 bin
– **Ermeni Gönüllüler**: 6.000 savaşçı
– **Sonuç**: Osmanlı ordusunun ezici yenilgisi

(Kaynaklar: Ermeni Sovyet Ansiklopedisi, Birinci Dünya Savaşı arşivleri).

—

2000 թվականի նոյեմբերի 8-ին Ֆրանսիայի Սենատը ընդունեց բանաձև, որով պաշտոնապես ճանաչեց 1915 թվականի Հայոց Ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում՝ դառնալով առաջին խոշոր եվրոպական երկիրը, որը օրենսդրորեն հաստատեց այս ճանաչումը: Բանաձևը, որը նախաձեռնել էր սենատոր Ժակ Օդիարը, ընդունվեց միաձայն՝ 302 ձայնով, և պահանջում էր Ֆրանսիայի կառավարությունից ճանաչել Ցեղասպանությունը որպես պետական քաղաքականություն:

Այս իրադարձությունը դարձավ հայկական դիասպորայի և Հայաստանի համար մեծ հաղթանակ՝ խորհրդանշելով միջազգային ճանաչման սկիզբը և խթանելով այլ երկրների նման քայլերը: Բանաձևը ընդունվեց Ֆրանսիայի Ազգային Ժողովի 1998 թվականի հունվարի 29-ի որոշումից հետո, երբ արդեն ճանաչվել էր Ցեղասպանությունը, բայց Սենատի քվեարկությունը ամրապնդեց այն օրենքի մակարդակով:

**Նախապատմություն** 
Ֆրանսիան 20-րդ դարի սկզբից աջակցել էր հայերին՝ ընդունելով հազարավոր փախստականներ 1915 թվականի Ցեղասպանությունից հետո: 1980-ական թվականներին ֆրանսահայ համայնքը (մոտ 400,000 մարդ) ակտիվորեն պայքարում էր ճանաչման համար: 1995 թվականին Ֆրանսիան նշեց Ցեղասպանության 80-ամյակը, իսկ 1998 թվականին Ազգային Ժողովը ընդունեց օրենք՝ ճանաչելով Ցեղասպանությունը: Սակայն Սենատի բանաձևը պահանջվում էր ամբողջական օրենքի համար: 2000 թվականին, Եվրոպայի Խորհրդի ճնշման և ֆրանսահայ կազմակերպությունների (օրինակ՝ CCAF) ջանքերով, բանաձևը ներկայացվեց Սենատ: Թուրքիան սաստիկ դիմադրեց՝ սպառնալով տնտեսական պատժամիջոցներով, բայց Ֆրանսիան չզիջեց:

**Բանաձևի ընդունման ընթացքը** 
Նոյեմբերի 8-ի նիստում սենատորները միաձայն ընդունեցին բանաձևը՝ «Ֆրանսիան հրապարակայնորեն ճանաչում է 1915 թվականի Հայոց Ցեղասպանությունը»: Ընդունումից հետո նախագահ Ժակ Շիրակը հաստատեց այն, և 2001 թվականի հունվարի 29-ին օրենք դարձավ: Այս քայլը խթանեց այլ երկրներին՝ Իտալիա (2000), Շվեյցարիա (2003) և այլն:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Բանաձևը դարձավ հայկական դիասպորայի հաղթանակ՝ ամրապնդելով ճանաչման գործընթացը: Ֆրանսիան դարձավ առաջին երկիրը, որը քրեականացրեց Ցեղասպանության ժխտումը (2016 թ.): Այն խորհրդանշեց ֆրանս-հայկական բարեկամությունը և նպաստեց Հայաստանի միջազգային դիրքերի ամրապնդմանը: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայ ժողովրդի դիմադրության և արդարության հաղթանակը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 2000 թ. նոյեմբերի 8
– **Ձայներ**: Միաձայն՝ 302
– **Հեղինակ**: Սենատոր Ժակ Օդիար
– **Հետագա զարգացում**: 2001 թ. օրենք

(Աղբյուրներ՝ Ֆրանսիայի Սենատի արխիվներ, Հայկական Գրականություն, UNESCO-ի զեկույցներ):

—

### Русская версия

День Армянской Справедливости: Французская Резолюция”

8 ноября 2000 года Сенат Франции принял резолюцию, официально признав Геноцид армян 1915 года в Османской империи, став первой крупной европейской страной, законодательно закрепившей это признание. Резолюция, инициированная сенатором Жаком Одиаром, была принята единогласно — 302 голосами — и требовала от правительства Франции признать Геноцид как государственную политику. Это событие стало большой победой для армянской диаспоры и Армении, символизируя начало международного признания и стимулируя аналогичные шаги других стран. Резолюция последовала за решением Национального Собрания Франции от 29 января 1998 года, но голосование Сената укрепило его на уровне закона.

**Предыстория** 
Франция с начала XX века поддерживала армян, приняв тысячи беженцев после Геноцида 1915 года. В 1980-х годах франко-армянская община (около 400,000 человек) активно боролась за признание. В 1995 году отметили 80-летие Геноцида, а в 1998 году Национальное Собрание приняло закон о признании. Однако для полного закона требовалось решение Сената. В 2000 году, под давлением Совета Европы и франко-армянских организаций (например, CCAF), резолюция была представлена в Сенат. Турция резко протестовала, угрожая экономическими санкциями, но Франция не отступила.

**Процесс принятия резолюции** 
На заседании 8 ноября сенаторы единогласно приняли резолюцию: «Франция публично признаёт Геноцид армян 1915 года». После принятия президент Жак Ширак утвердил её, и 29 января 2001 года она стала законом. Этот шаг стимулировал другие страны — Италию (2000), Швейцарию (2003) и др.

**Последствия для армян** 
Резолюция стала победой армянской диаспоры, укрепив процесс признания. Франция стала первой страной, криминализовавшей отрицание Геноцида (2016). Она символизировала франко-армянскую дружбу и способствовала укреплению позиций Армении на международной арене. Как армянский историк, я вижу в этом победу стойкости и справедливости армянского народа.

**Краткие факты**
– **Дата**: 8 ноября 2000 г.
– **Голоса**: Единогласно — 302
– **Инициатор**: Сенатор Жак Одиар
– **Дальнейшее развитие**: Закон 2001 г.

(Источники: Архивы Сената Франции, Армянская литература, отчеты UNESCO).

—

### English Version

Day of Armenian Justice: The French Resolution”

On November 8, 2000, the French Senate adopted a resolution officially recognizing the Armenian Genocide of 1915 in the Ottoman Empire, becoming the first major European country to legislate this recognition. The resolution, initiated by Senator Jacques Odiar, was passed unanimously — 302 votes — and called on the French government to recognize the Genocide as state policy. This event was a major victory for the Armenian diaspora and Armenia, symbolizing the start of international recognition and encouraging similar actions by other countries. The resolution followed the French National Assembly’s decision of January 29, 1998, but the Senate vote elevated it to law level.

**Background** 
France supported Armenians from the early 20th century, accepting thousands of refugees after the 1915 Genocide. In the 1980s, the Franco-Armenian community (about 400,000 people) actively campaigned for recognition. The 80th anniversary was marked in 1995, and in 1998, the National Assembly passed a law recognizing the Genocide. However, Senate approval was needed for full legislation. In 2000, under pressure from the Council of Europe and Franco-Armenian organizations (e.g., CCAF), the resolution was submitted to the Senate. Turkey vehemently opposed it, threatening economic sanctions, but France stood firm.

**Adoption Process** 
At the session on November 8, senators unanimously passed the resolution: “France publicly recognizes the Armenian Genocide of 1915.” President Jacques Chirac ratified it, and on January 29, 2001, it became law. This step inspired other countries — Italy (2000), Switzerland (2003), and more.

**Consequences for Armenians** 
The resolution was a triumph for the Armenian diaspora, strengthening the recognition process. France became the first country to criminalize Genocide denial (2016). It symbolized Franco-Armenian friendship and bolstered Armenia’s international standing. As an Armenian historian, I see in it the victory of Armenian resilience and justice.

**Key Facts**
– **Date**: November 8, 2000
– **Votes**: Unanimously — 302
– **Initiator**: Senator Jacques Odiar
– **Further Development**: Law in 2001

(Sources: Archives of the French Senate, Armenian literature, UNESCO reports).

—

### Version française

Résolution du Sénat français  — Reconnaissance du génocide arménien de 1915**

Le 8 novembre 2000, le Sénat français a adopté à l’unanimité (302 voix) une résolution reconnaissant officiellement le génocide arménien de 1915 dans l’Empire ottoman, faisant de la France le premier grand pays européen à légiférer sur cette reconnaissance. Initiée par le sénateur Jacques Odiar, la résolution exigeait du gouvernement français qu’il reconnaisse le génocide comme politique d’État. Cet événement fut une victoire majeure pour la diaspora arménienne et l’Arménie, marquant le début de la reconnaissance internationale et incitant d’autres pays à suivre l’exemple. Elle faisait suite à la décision de l’Assemblée nationale du 29 janvier 1998, mais le vote du Sénat l’éleva au rang de loi.

**Contexte historique** 
Dès le début du XXe siècle, la France accueillit des milliers de rescapés du génocide de 1915. Dans les années 1980, la communauté arménienne de France (environ 400 000 personnes) mena une lutte active pour la reconnaissance. Le 80e anniversaire fut commémoré en 1995 et, en 1998, l’Assemblée nationale vota une première loi. Il manquait toutefois l’aval du Sénat pour une loi complète. En 2000, sous la pression du Conseil de l’Europe et des organisations arméno-françaises (notamment le CCAF), la résolution fut présentée au Sénat. La Turquie protesta violemment, menaçant de sanctions économiques, mais la France tint bon.

**Processus d’adoption** 
Lors de la séance du 8 novembre, les sénateurs adoptèrent à l’unanimité le texte : « La France reconnaît publiquement le génocide arménien de 1915. » Le président Jacques Chirac promulgua la résolution, qui devint loi le 29 janvier 2001. Ce vote inspira d’autres pays : Italie (2000), Suisse (2003), etc.

**Conséquences pour les Arméniens** 
Cette résolution fut un triomphe pour la diaspora arménienne et renforça le processus mondial de reconnaissance. La France devint le premier pays à pénaliser le négationnisme du génocide (2016). Elle symbolisa l’amitié franco-arménienne et consolida la position internationale de l’Arménie. En tant qu’historien arménien, j’y vois la victoire de la résilience et de la justice du peuple arménien.

**Faits clés**
– **Date** : 8 novembre 2000
– **Votes** : unanime – 302 voix
– **Initiateur** : sénateur Jacques Odiar
– **Suite** : loi promulguée le 29 janvier 2001

(Sources : Archives du Sénat français, littérature arménienne, rapports UNESCO).

—

### Türkçe Versiyon

Fransa Senatosu Kararı — 1915 Ermeni Soykırımının Tanınması

8 Kasım 2000’de Fransa Senatosu, Osmanlı İmparatorluğu’nda 1915’te gerçekleşen Ermeni Soykırımını resmen tanıyan kararı oybirliğiyle (302 oy) kabul etti ve bu tanıma yasalaştırılan ilk büyük Avrupa ülkesi oldu. Senatör Jacques Odiar’ın öncülüğünde sunulan karar, Fransa hükümetinden Soykırımı devlet politikası olarak tanımasını talep ediyordu. Bu olay Ermeni diasporası ve Ermenistan için büyük bir zaferdi; uluslararası tanınma sürecinin başlangıcını simgeledi ve diğer ülkeleri benzer adımlar atmaya teşvik etti. Karar, Fransa Ulusal Meclisi’nin 29 Ocak 1998 tarihli kararını takip ediyordu ancak Senato oyu bunu yasa düzeyine yükseltti.

**Arka Plan** 
Fransa, 20. yüzyılın başından itibaren Ermenilere destek vermiş, 1915 Soykırımı’ndan sonra binlerce mülteci kabul etmişti. 1980’lerde Fransa’daki Ermeni toplumu (yaklaşık 400.000 kişi) tanıma mücadelesini yoğunlaştırdı. 1995’te 80. yıl anıldı, 1998’de Ulusal Meclis tanıma yasası çıkardı. Ancak tam yasa için Senato onayı gerekiyordu. 2000’de Avrupa Konseyi baskısı ve Fransa Ermeni örgütlerinin (örneğin CCAF) çabalarıyla karar Senatoya sunuldu. Türkiye sert tepki gösterdi, ekonomik yaptırımlar tehdidinde bulundu ama Fransa geri adım atmadı.

**Kabul Süreci** 
8 Kasım oturumunda senatörler oybirliğiyle şu metni kabul etti: « Fransa, 1915 Ermeni Soykırımını açıkça tanır. » Devlet Başkanı Jacques Chirac kararı onayladı ve 29 Ocak 2001’de yasa haline geldi. Bu adım diğer ülkeleri etkiledi: İtalya (2000), İsviçre (2003) vb.

**Ermeniler Açısından Sonuçları** 
Karar Ermeni diasporasının zaferi oldu, küresel tanıma sürecini güçlendirdi. Fransa, soykırım inkârını suç sayan ilk ülke oldu (2016). Fransız-Ermeni dostluğunun sembolü haline geldi ve Ermenistan’ın uluslararası konumunu pekiştirdi. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni halkının direnişinin ve adaletin zaferini görüyorum.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 8 Kasım 2000
– **Oylar**: Oybirliği – 302
– **Öneren**: Senatör Jacques Odiar
– **Devamı**: 29 Ocak 2001’de yasa

(Kaynaklar: Fransa Senatosu arşivleri, Ermeni edebiyatı, UNESCO raporları).

1925 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Խորհրդային Հայաստանի կառավարության որոշմամբ Երևանում  հիմնադրվեց Նոր Մալաթիա-Սեբաստիայի շրջանը՝ համանուն  հայկական  պատմական մարզի ցեղասպանությունից փրկված  հայերի համար  որպես  բնակելի և վարչական տարածք:

Այս շրջանը, որը գտնվում է  Երևանի հարավ-արևմտյան մասում՝ Ջրպետ և Էրեբունիի մոտ, ստացավ իր անունը պատմական հայկական Մալաթիայի (Մալաթիա) և Սեբաստիայի (Սիվաս) պատվին՝ այդ քաղաքներում ցեղասպանության ժամանակ կոտորված հայերի հիշատակին: Հիմնադրումը խորհրդանշում էր հայկական պետականության վերածնունդը և բեռնված հայրենիքի վերաբնակեցման ջանքերը Խորհրդային շրջանում: Շրջանը սկսվեց կառուցվել որպես բնակելի թաղամաս՝ նախատեսված գյուղացիական բնակչության և փախստականների համար, և այն դարձավ Երևանի արագ աճող վարչական միավորներից մեկը:

**Նախապատմություն** 
1915 թվականի Ցեղասպանության հետևանքով հարյուր հազարավոր հայեր տեղահանվեցին դեպի Ռուսաստան, Պարսկաստան և այլ տարածքներ: 1920 թվականին Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո կառավարությունը սկսեց վերաբնակեցնել հայկական հողերը: Երևանը, որպես մայրաքաղաք, արագ աճում էր, և 1920-ական թվականներին սկսվեցին նոր շրջանների կառուցումները՝ Ալեքսանդր Թամանյանի գլխավոր պլանի շրջանակներում: Մալաթիա-Սեբաստիան ստեղծվեց հատուկ փախստականների համար, ովքեր վերադառնում էին հայրենիք՝ հիմնվելով 1924-1925 թվականների որոշումների վրա: Շրջանը նախատեսված էր որպես գյուղատնտեսական և արդյունաբերական կենտրոն՝ Երևանի հարավում, որտեղ կառուցվեցին բնակելի տներ, դպրոցներ և գործարաններ:

**Հիմնադրումը և կառուցումը** 
Հոկտեմբերի 4-ի որոշմամբ ստեղծվեց Մալաթիա-Սեբաստիայի վարչական միավորը, որը ընդգրկում էր Երևանի հարավ-արևմտյան հատվածը: Այն կառուցվեց հայկական ավանդական ճարտարապետության տարրերով՝ Թամանյանի պլանի շրջանակներում, որտեղ նախատեսվում էր բազմաբնակարան շենքեր, փողոցներ և այգիներ: 1920-ական թվականներին շրջանը բնակեցվեց գյուղացիներով և փախստականներով, ովքեր աշխատում էին տեղական գործարաններում: Այն դարձավ Երևանի արդյունաբերական կենտրոններից մեկը՝ զարգացնելով տեքստիլ, սննդի արտադրություն և կառուցարարություն: Շրջանը կարևոր դեր խաղաց Երևանի աճի մեջ, դառնալով բնակչության կենտրոնացման վայր:

**Հետևանքները** 
Մալաթիա-Սեբաստիան աստիճանաբար դարձավ Երևանի ամենախոշոր շրջաններից մեկը, որտեղ բնակչությունը հասավ տասնյակ հազարավորներին: Այն խորհրդանշում էր հայկական վերածնունդը Ցեղասպանությունից հետո, սակայն 1930-ական թվականներին ստալինյան ճնշումները ազդեցին նրա զարգացման վրա: Այսօր շրջանը մնում է Երևանի կենտրոնական մասը՝ պահպանելով իր պատմական անունը և դառնալով հայկական ինքնորոշման խորհրդանիշ:

### Русская версия

Историческое Основание Района Еревана”

4 октября 1925 года по решению правительства Советской Армении в Ереване был основан район Нор Малатия-Себастия как жилой и административный район для армян, переживших геноцид, из одноимённой исторической армянской провинции. Этот район, расположенный на юго-западе Еревана, недалеко от Джрпет и Эребуни, получил свое название в честь исторических армянских городов Малатья и Себастия (Сивас), где во время геноцида были уничтожены тысячи армян. Основание символизировало возрождение армянской государственности и усилия по переселению беженцев в Советский период. Район был создан как жилой массив для крестьян и беженцев, став одним из быстро растущих административных единиц Еревана.

**Предыстория** 
После Геноцида 1915 года сотни тысяч армян были депортированы в Россию, Персию и другие регионы. После советизации Армении в 1920 году правительство начало возвращать армян на родину. Ереван, как столица, быстро рос, и в 1920-х годах началось строительство новых районов в рамках генерального плана Александра Таманяна. Малатия-Себастия была создана специально для беженцев на основе решений 1924–1925 годов. Район предназначался для сельскохозяйственного и промышленного развития на юге Еревана, где строились жилые дома, школы и фабрики.

**Основание и строительство** 
Решением от 4 октября был создан административный район Малатия-Себастия, охватывающий юго-запад Еревана. Он строился с элементами армянской традиционной архитектуры по плану Таманяна, включая многоэтажные дома, улицы и сады. В 1920-х годах район заселялся крестьянами и беженцами, работавшими на местных фабриках. Он стал одним из промышленных центров Еревана, развивая текстиль, пищевую промышленность и строительство. Район сыграл ключевую роль в росте Еревана, став местом концентрации населения.

**Последствия** 
Малатия-Себастия постепенно стала одним из крупнейших районов Еревана с десятками тысяч жителей. Она символизировала армянское возрождение после Геноцида, но в 1930-х годах сталинские репрессии повлияли на ее развитие. Сегодня район остается центральной частью Еревана, сохраняя историческое название и служа символом армянской самоидентификации.

### English Version

The Historic Foundation of a Yerevan District”

On October 4, 1925, by the decision of the government of Soviet Armenia, the Nor Malatia-Sebastia district was established in Yerevan as a residential and administrative area for Armenians who survived the genocide from the historical Armenian province of the same name.Located in the southwest of Yerevan near Jrpet and Erebuni, the district was named after the historical Armenian cities of Malatya and Sebastia (Sivas), where thousands of Armenians were massacred during the genocide. The foundation symbolized the rebirth of Armenian statehood and efforts to resettle refugees in the Soviet era. The district was developed as a residential neighborhood for peasants and refugees, becoming one of Yerevan’s rapidly growing administrative units.

**Background** 
Following the 1915 Genocide, hundreds of thousands of Armenians were displaced to Russia, Persia, and other regions. After Armenia’s sovietization in 1920, the government began repatriating Armenians. Yerevan, as the capital, grew rapidly, and in the 1920s, new districts were constructed under Alexander Tamanyan’s master plan. Malatia-Sebastia was created specifically for refugees based on 1924–1925 decisions. Intended for agricultural and industrial development south of Yerevan, it featured residential houses, schools, and factories.

**Foundation and Construction** 
The October 4 decision established the Malatia-Sebastia administrative unit, covering Yerevan’s southwest. Built with elements of traditional Armenian architecture per Tamanyan’s plan, it included multi-story buildings, streets, and gardens. In the 1920s, the district was populated by peasants and refugees working in local factories. It became one of Yerevan’s industrial centers, fostering textile, food production, and construction. The district played a key role in Yerevan’s expansion, serving as a population hub.

**Consequences** 
Malatia-Sebastia grew into one of Yerevan’s largest districts with tens of thousands of residents. It symbolized Armenian revival after the Genocide, though Stalinist repressions in the 1930s impacted its growth. Today , the district remains a central part of Yerevan, preserving its historical name and serving as a symbol of Armenian self-identification.