Սարիղամիշի գործողությունը՝ Էնվեր փաշայի բանակի ջախջախումը

1914 թվականի դեկտեմբերի 1-ին սկսվեց Սարիղամիշի գործողությունը՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի Կովկասյան ճակատի ամենակարևոր մարտերից մեկը: Օսմանյան կայսրության ռազմական նախարար Էնվեր փաշան, որպես 3-րդ բանակի գլխավոր հրամանատար, հարձակում սկսեց ռուսական զորքերի վրա՝ նպատակ ունենալով գրավել Սարիղամիշը, Կարսը և վերականգնել օսմանյան տիրապետությունը Կովկասում:

Գործողությունը, որ տևեց մինչև 1915 թվականի հունվարի 17-ը, ավարտվեց օսմանյան բանակի ջախջախիչ պարտությամբ՝ շուրջ 60,000-80,000 զինվորի կորուստով (մեծ մասը՝ ցրտահարությունից և հիվանդություններից): Հայկական կամավորական գնդերը, որոնք կազմում էին ռուսական բանակի կարևոր մասը, որոշիչ դեր խաղացին օսմանյան հարձակումը կասեցնելու և հակագրոհ կազմակերպելու գործում:

**Նախապատմություն** 
1914 թվականի նոյեմբերին Օսմանյան կայսրությունը մտավ Առաջին համաշխարհային պատերազմ՝ Գերմանիայի կողմից: Էնվեր փաշան, երիտթուրքերի առաջնորդներից, որոշեց հարձակվել Ռուսաստանի վրա՝ վերադարձնելու 1878 թվականին կորցրած Կարսը և Բաթումը: Օսմանյան 3-րդ բանակը (120,000 զինվոր) հարձակվեց Սարիղամիշի ուղղությամբ՝ ձմեռային դաժան պայմաններում (-30°C): Ռուսական Կովկասյան բանակը (100,000 զինվոր) գլխավորում էր գեներալ Միշլաևսկին, իսկ հայ կամավորական գնդերը՝ Անդրանիկի, Համազասպի և Դրոյի հրամանատարությամբ:

**Գործողության ընթացքը** 
Դեկտեմբերի 1-ին օսմանյան զորքերը հարձակվեցին, բայց ձմեռային պայմանները և ռուսական դիմադրությունը կասեցրին նրանց: Հայ կամավորները, որոնք գիտեին տեղանքը, կազմակերպեցին հակագրոհներ և խափանեցին օսմանյան ծրագրերը: Հունվարի 4-ին ռուսները անցան հակահարձակման, շրջապատեցին օսմանյան բանակը և ջախջախեցին այն: Էնվեր փաշան փախավ, իսկ օսմանյան կորուստները հասան 80,000-ի (մեծ մասը՝ ցրտահարությունից):

**Հայերի դերը** 
Հայ կամավորական գնդերը (մոտ 6000 մարտիկ) որոշիչ դեր խաղացին՝ կասեցնելով օսմանյան հարձակումը Բարդուսի, Օլթիի և Սարիղամիշի ուղղություններով: Անդրանիկը, Համազասպը և Դրոն հերոսաբար պայքարեցին՝ փրկելով ռուսական բանակը պարտությունից: Այս հաղթանակը խորհրդանշեց հայերի դիմադրությունը օսմանյան ներխուժմանը:

**Հետևանքները** 
Սարիղամիշի պարտությունը թուլացրեց օսմանյան բանակը և խանգարեց նրանց Կովկասի գրավմանը: Հայերի համար այն դարձավ հերոսության խորհրդանիշ, բայց նաև նախերգանք 1915 թվականի Ցեղասպանությանը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1914 թ. դեկտեմբերի 1 – 1915 թ. հունվարի 17
– **Կորուստներ**: Օսմանյան՝ 60-80 հազար, ռուսական՝ 30 հազար
– **Հայ կամավորներ**: 6000 մարտիկ
– **Հետևանք**: Օսմանյան բանակի ջախջախում

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Առաջին համաշխարհային պատերազմի արխիվներ):

—

### Русская версия

Сарыкамышская операция — Разгром армии Энвер-паши

1 декабря 1914 года (по старому стилю — 18 ноября) началась Сарыкамышская операция — одно из ключевых сражений Кавказского фронта Первой мировой войны. Военный министр Османской империи Энвер-паша, как главнокомандующий 3-й армией, начал наступление на русские войска с целью захвата Сарыкамыша, Карса и восстановления османского контроля над Кавказом. Операция, продолжавшаяся до 17 января 1915 года, закончилась сокрушительным поражением османской армии — потери составили 60–80 тысяч солдат (большинство от обморожения и болезней). Армянские добровольческие отряды, составлявшие важную часть русской армии, сыграли решающую роль в остановке османского наступления и организации контрнаступления.

**Предыстория** 
В ноябре 1914 года Османская империя вступила в Первую мировую войну на стороне Германии. Энвер-паша, один из лидеров младотурок, решил атаковать Россию, чтобы вернуть Карс и Батум, потерянные в 1878 году. Османская 3-я армия (120,000 солдат) начала наступление на Сарыкамыш в суровых зимних условиях (-30°C). Русская Кавказская армия (100,000 солдат) находилась под командованием генерала Мишлаевского, а армянские добровольческие отряды — под руководством Андраника, Амазаспа и Дро.

**Ход операции** 
1 декабря османские войска атаковали, но зимние условия и русское сопротивление остановили их. Армянские добровольцы, знавшие местность, организовали контратаки и сорвали османские планы. 4 января русские перешли в контрнаступление, окружили османскую армию и разгромили её. Энвер-паша бежал, а османские потери достигли 80,000.

**Роль армян** 
Армянские добровольческие отряды (около 6000 бойцов) сыграли решающую роль, остановив османское наступление на направлениях Бардус, Олты и Сарыкамыш. Андраник, Амазасп и Дро героически сражались, спасая русскую армию от поражения. Эта победа стала символом армянского сопротивления османскому нашествию.

**Последствия** 
Поражение в Сарыкамыше ослабило османскую армию и помешало захвату Кавказа. Для армян это стало символом героизма, но и предвестием Геноцида 1915 года.

**Краткие факты**
– **Дата**: 1 декабря 1914 – 17 января 1915
– **Потери**: Османские — 60–80 тысяч, русские — 30 тысяч
– **Армянские добровольцы**: 6000 бойцов
– **Последствия**: Разгром османской армии

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы Первой мировой войны).

—

### English Version

The Sarikamish Operation — The Crushing Defeat of Enver Pasha’s Army

On December 1, 1914 (Old Style — November 18), the Sarikamish Operation began — one of the most significant battles of the Caucasus Front in World War I. Ottoman War Minister Enver Pasha, as commander of the 3rd Army, launched an offensive against Russian forces to capture Sarikamish, Kars, and restore Ottoman control over the Caucasus. The operation, lasting until January 17, 1915, ended in a devastating defeat for the Ottoman army — losses reached 60–80 thousand soldiers (most from frostbite and disease). Armenian volunteer units, a crucial part of the Russian army, played a decisive role in halting the Ottoman advance and organizing a counteroffensive.

**Background** 
In November 1914, the Ottoman Empire entered World War I on Germany’s side. Enver Pasha, a Young Turk leader, decided to attack Russia to reclaim Kars and Batumi, lost in 1878. The Ottoman 3rd Army (120,000 soldiers) advanced on Sarikamish in harsh winter conditions (-30°C). The Russian Caucasus Army (100,000 soldiers) was led by General Myshlayevsky, with Armenian volunteer units under Andranik, Hamazasp, and Dro.

**Course of the Operation** 
On December 1, Ottoman troops attacked, but winter conditions and Russian resistance stopped them. Armenian volunteers, familiar with the terrain, organized counterattacks and disrupted Ottoman plans. On January 4, the Russians launched a counteroffensive, encircling and crushing the Ottoman army. Enver Pasha fled, with Ottoman losses reaching 80,000.

**Armenians’ Role** 
Armenian volunteer units (about 6,000 fighters) played a decisive role, stopping the Ottoman advance in Bardus, Olti, and Sarikamish directions. Andranik, Hamazasp, and Dro fought heroically, saving the Russian army from defeat. This victory became a symbol of Armenian resistance to Ottoman invasion.

**Consequences** 
The Sarikamish defeat weakened the Ottoman army and thwarted their Caucasus ambitions. For Armenians, it was a symbol of heroism but also a precursor to the 1915 Genocide.

**Key Facts**
– **Date**: December 1, 1914 – January 17, 1915
– **Losses**: Ottoman — 60–80 thousand, Russian — 30 thousand
– **Armenian Volunteers**: 6,000 fighters
– **Consequences**: Crushing defeat of the Ottoman army

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, World War I archives).

—

### Türkçe Versiyon

Sarıkamış Harekâtı — Enver Paşa Ordusunun Ezici Yenilgisi**

1 Aralık 1914’te (eski takvimle 18 Kasım) Birinci Dünya Savaşı’nın Kafkas Cephesi’nde en önemli muharebelerden biri olan Sarıkamış Harekâtı başladı. Osmanlı Savaş Bakanı Enver Paşa, 3. Ordu komutanı olarak Rus kuvvetlerine saldırdı, Sarıkamış ve Kars’ı ele geçirerek Kafkasya’da Osmanlı hâkimiyetini yeniden kurmayı amaçladı. 17 Ocak 1915’e kadar süren harekât, Osmanlı ordusunun ezici yenilgisiyle sonuçlandı — kayıplar 60–80 bin askere ulaştı (çoğunluğu donma ve hastalıktan). Rus ordusunun önemli bir parçası olan Ermeni gönüllü birlikleri, Osmanlı ilerleyişini durdurmada ve karşı taarruzda belirleyici rol oynadı.

**Arka Plan** 
Kasım 1914’te Osmanlı İmparatorluğu, Almanya tarafında Birinci Dünya Savaşı’na girdi. Genç Türk liderlerinden Enver Paşa, 1878’de kaybedilen Kars ve Batum’u geri almak için Rusya’ya saldırdı. Osmanlı 3. Ordusu (120.000 asker) sert kış koşullarında (-30°C) Sarıkamış yönünde ilerledi. Rus Kafkas Ordusu (100.000 asker) General Mışlayevski komutasında, Ermeni gönüllü birlikleri ise Andranik, Hamazasp ve Dro liderliğinde idi.

**Harekâtın Seyri** 
1 Aralık’ta Osmanlı birlikleri saldırdı, ancak kış koşulları ve Rus direnişi onları durdurdu. Bölgeyi bilen Ermeni gönüllüler karşı saldırılar düzenledi ve Osmanlı planlarını bozdu. 4 Ocak’ta Ruslar karşı taarruza geçti, Osmanlı ordusunu kuşatarak ezdi. Enver Paşa kaçtı, Osmanlı kayıpları 80.000’e ulaştı.

**Ermenilerin Rolü** 
Ermeni gönüllü birlikleri (yaklaşık 6.000 savaşçı) Osmanlı ilerleyişini Bardus, Olti ve Sarıkamış yönlerinde durdurarak belirleyici rol oynadı. Andranik, Hamazasp ve Dro kahramanca savaştı, Rus ordusunu yenilgiden kurtardı. Bu zafer, Ermenilerin Osmanlı istilasına direnişinin sembolü oldu.

**Sonuçları** 
Sarıkamış yenilgisi Osmanlı ordusunu zayıflattı ve Kafkasya’nın ele geçirilmesini engelledi. Ermeniler için bu kahramanlık sembolüydü, ancak 1915 Soykırımı’nın habercisiydi.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 1 Aralık 1914 – 17 Ocak 1915
– **Kayıplar**: Osmanlı — 60–80 bin, Rus — 30 bin
– **Ermeni Gönüllüler**: 6.000 savaşçı
– **Sonuç**: Osmanlı ordusunun ezici yenilgisi

(Kaynaklar: Ermeni Sovyet Ansiklopedisi, Birinci Dünya Savaşı arşivleri).

—