1227 թվականի օգոստոսի 25-ին , Չինաստանի Քանսու նահանգում մահացավ Չինգիզ Խանը, մոնղոլական կայսրության հիմնադիրը, մահանում է՝ թողնելով մի կայսրություն, որի ստվերը ծածկել էր աշխարհի կեսը։

Նրա արշավանքները, որոնք ցնցել էին Եվրասիայի ժողովուրդներին, հասան նաև հայոց երկիր։ Թեև Չինգիզ Խանն անձամբ չի եղել Հայաստանում, նրա զորքերի արշավանքները Կովկասում խոր հետք են թողել հայ ժողովրդի պատմության վրա։

1220-1222 թվականներին Չինգիզ Խանի հրամանով նրա զորավարներ Ջեբեն և Սուբեդեյը կատարեցին արշավանք դեպի Կովկաս։ Նրանք, հետապնդելով Խորեզմի շահին, անցան Վրաստանի և Հայաստանի հողերով։ Հայկական բնակավայրերը, որոնք այդ ժամանակ մասամբ գտնվում էին Վրացական թագավորության կազմում, դիմակայեցին մոնղոլական բանակի կայծակնային հարվածներին։ 1221 թվականին Խունան գետի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում հայ-վրացական ուժերը պարտություն կրեցին։ Գյուղերն այրվեցին, բայց հայ ժողովուրդը ցույց տվեց իր ճկունությունը՝ հարմարվելով նոր իրողություններին։

Չինգիզ Խանի կայսրությունն աչքի էր ընկնում իր կրոնական հանդուրժողականությամբ։ Հայերն, որպես քրիստոնյա ժողովուրդ, կարողացան պահպանել իրենց հավատքն ու ավանդույթները։ Հետագայում, Իլխանության ժամանակաշրջանում, հայկական իշխանությունները, հատկապես Կիլիկիայի Հայոց թագավորությունում, դաշնակցային հարաբերություններ հաստատեցին մոնղոլների հետ։ Սա հայերին թույլ տվեց ամրապնդել իրենց դիրքերը սելջուկների և մամլուքների դեմ պայքարում։

Հայ մատենագիր Կիրակոս Գանձակեցին իր գրառումներում նկարագրում է մոնղոլների արշավանքները որպես աղետ, սակայն նաև ընդգծում է հայերի կարողությունը՝ հարմարվելու և նոր տերությունների հետ համագործակցելու։ Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը դարձավ մոնղոլների կարևոր դաշնակիցը՝ միասին պայքարելով ընդհանուր թշնամիների դեմ։

Չինգիզ Խանի ժառանգությունը հայերի համար երկակի է։ Նրա արշավանքները բերեցին ավերածություններ, բայց նաև բացեցին նոր հնարավորություններ։ Հայ ժողովուրդը, ինչպես միշտ, գտավ ուղիներ՝ գոյատևելու և բարգավաճելու նույնիսկ ամենամութ ժամանակներում։

—

### На русском языке

Буря над армянской землёй: Чингисхан и его наследие

25  августа 1227 года, провинция Ганьсу, Китай умер  Чингисхан, основатель Монгольской империи, умер, оставив после себя государство, простиравшееся от Тихого океана до Каспия. Его завоевательные походы потрясли мир, и армянские земли не стали исключением. Хотя сам Чингисхан не ступал на армянскую землю, его полководцы оставили неизгладимый след в истории региона.

В 1220–1222 годах полководцы Чингисхана, Джебе и Субэдэй, провели стремительный рейд через Кавказ, преследуя хорезмшаха. Их путь пролегал через Грузию и армянские земли, которые частично входили в состав Грузинского царства. В 1221 году в битве на реке Хунан грузино-армянские войска потерпели поражение. Деревни были разорены, но армяне проявили удивительную способность к адаптации.

Чингисхан был известен своей религиозной терпимостью, что позволило армянам, как христианскому народу, сохранить свою веру и традиции. Впоследствии, в период Илханидов, армянские княжества, особенно Киликийское царство, установили союзнические отношения с монголами. Это помогло армянам укрепить свои позиции в борьбе против сельджуков и мамлюков.

Армянский хронист Киракос Гандзакеци описывает монгольские вторжения как катастрофу, но подчёркивает умение армян приспосабливаться и сотрудничать с новыми властителями. Киликийская Армения стала важным союзником монголов, участвуя в их походах против общих врагов.

Наследие Чингисхана для армян двойственно: его походы принесли разрушения, но открыли новые возможности. Армяне, как и всегда, нашли способы выжить и процветать даже в самые тёмные времена.

—

### На английском

Storm Over Armenia: Chinggis Khan and His Legacy

August 25 , 1227, Gansu Province, China
Chinggis Khan, the founder of the Mongol Empire, dies, leaving behind a dominion that stretched from the Pacific to the Caspian Sea. His conquests shook the world, and the Armenian lands were no exception. While Chinggis Khan himself never set foot in Armenia, his generals left a profound mark on the region’s history.

Between 1220 and 1222, Chinggis Khan’s commanders, Jebe and Subedei, conducted a lightning raid through the Caucasus, pursuing the Khwarazmian Shah. Their path crossed Georgia and the Armenian territories, which were partly under the Georgian Kingdom’s control. In 1221, the Armenian-Georgian forces were defeated in the Battle of the Khunan River. Villages were ravaged, yet the Armenians demonstrated remarkable resilience.

Chinggis Khan’s empire was known for its religious tolerance, allowing Armenians, as Christians, to preserve their faith and traditions. Later, during the Ilkhanid period, Armenian principalities, particularly the Kingdom of Cilicia, forged alliances with the Mongols. This enabled Armenians to strengthen their position against the Seljuks and Mamluks.

The Armenian chronicler Kirakos Gandzaketsi describes the Mongol invasions as devastating but highlights the Armenians’ ability to adapt and collaborate with the new rulers. Cilician Armenia became a key Mongol ally, joining campaigns against shared enemies.

Chinggis Khan’s legacy for Armenians is twofold: his campaigns brought destruction but also opened new opportunities. As always, the Armenian people found ways to survive and thrive, even in the darkest of times.

1300 ad

—