1139 թվականի սեպտեմբերի 30-ին Գանձակում (ներկայումս՝ Ադրբեջանի տարածքում) տեղի ունեցավ աղետալի երկրաշարժ, որը համարվում է միջնադարում տարածաշրջանի ամենաաղետալի բնական աղետներից մեկը:

Այս երկրաշարժի զոհ էր դարձել մոտ 230 հազար մարդ, ինչը դարձրեց այն պատմության մեջ ամենաաճճանաչելի աղետներից մեկը: Գանձակը, որը այդ ժամանակ Կովկասի կարևոր առևտրային և մշակութային կենտրոն էր, գտնվում էր Սելջուկյան կայսրության տիրապետության տակ: Երկրաշարժը ոչ միայն ոչնչացրեց քաղաքը, այլև խորապես ազդեց տարածաշրջանի ժողովուրդների՝ հայերի, ադրբեջանցիների և այլ էթնոսների կյանքի վրա:

**Նախապատմություն** 
Գանձակը 12-րդ դարում ծաղկում էր ապրում՝ որպես Կովկասի խաչմերուկ՝ շնորհիվ իր ռազմավարական դիրքի և առևտրի: Այն գտնվում էր Սելջուկյան կայսրության տակ, որը միավորված էր մի շարք տարածաշրջաններ՝ ներառյալ Հայաստանը, Վրաստանը և Ադրբեջանը: Սակայն տարածաշրջանը բնական աղետների տարածք էր՝ սեյսմիկ ակտիվության բարձր մակարդակով: Երկրաշարժը եկավ անսպասելիորեն, և պատմական աղբյուրները նշում են, որ այն ուժեղ էր և տևական, ինչը հանգեցրեց կործանարար հետևանքների:

**Երկրաշարժի ընթացքը և հետևանքները** 
Երկրաշարժը տեղի ունեցավ 1139 թվականի սեպտեմբերի 30-ին՝ օրվա լուսաբացին: Այն ունեցավ բարձր մագնիտուդ՝ մոտ 7.7, ինչը հաշվի առնելով քաղաքի կառույցների կեղծ կառուցվածքները՝ հանգեցրեց կոլապսին: Գանձակի պատմական կենտրոնը, բաղկացած փայտե և կիսաքարե շենքերից, ամբողջովին ավերվեց: Հաշվարկներն արվել են պատմական գրառումների և այն ժամանակվա բնակչության թվաքանակի հիման վրա, որոնք գնահատում են, որ 230 հազար մարդ զոհվեց՝ ներառյալ քաղաքի բնակիչներին և մոտակա գյուղերի բնակչությանը: Երկրաշարժը ոչնչացրեց եկեղեցիներ, մզկիթներ, շուկաներ և պաշտպանական պատեր, ինչը խաթարեց տարածաշրջանի տնտեսական կայունությունը: Հետագայում գրանցվել են ընդերքի տեղաշարժեր և ավերածություններ, որոնք խորացրին աղետը:

**Հետևանքները** 
Երկրաշարժը ոչ միայն սպանեց հսկայական թվով մարդկանց, այլև խաթարեց Գանձակի դիրքը որպես տարածաշրջանի կենտրոն: Կենդանի մնացած բնակչությունը ստիպված եղավ տեղափոխվել այլ վայրեր, ինչը փոխեց տարածաշրջանի էթնիկ և մշակութային բաղադրությունը: Վերակառուցումը սկսվեց միայն տարիներ անց, և քաղաքը երբեք չվերականգնեց իր նախկին փառքը: Երկրաշարժը նաև խթանեց տարածաշրջանի բնակիչների շրջանում կրոնական և սոցիալական փոփոխություններ, քանի որ բնակչությունը սկսեց փնտրել պատճառներ և պաշտպանություն բնական աղետներից: Այս իրադարձությունը մնում է պատմական դաս, որը ընդգծում է բնական աղետների ողբերգական ազդեցությունը:

—

### Русская версия

Разрушение Гандзака: Трагическая Страница Средневековья

30 сентября 1139 года в Гандзаке (ныне территория Азербайджана) произошло катастрофическое землетрясение, которое считается одним из самых разрушительных природных бедствий Средневековья в регионе. По историческим данным, жертвами стали около 230 тысяч человек, что делает это событие одним из самых смертоносных в истории. Гандзак , будучи важным торговым и культурным центром Кавказа, находилась под властью Сельджукской империи. Землетрясение не только уничтожило город, но и оказало глубокое влияние на жизнь народов региона — армян, азербайджанцев и других этносов.

**Предыстория** 
В XII веке Гандзак переживала расцвет как перекресток Кавказа благодаря своему стратегическому положению и торговле. Город находился под контролем Сельджукской империи, объединявшей ряд регионов, включая Армению, Грузию и Азербайджан. Однако регион был зоной высокой сейсмической активности, что делало его уязвимым для природных катастроф. Землетрясение произошло неожиданно, и исторические источники указывают на его высокую интенсивность и длительность, что привело к катастрофическим последствиям.

**Ход землетрясения и последствия** 
Землетрясение произошло 30 сентября 1139 года на рассвете. Его магнитуда оценивается примерно в 7.7, что, учитывая примитивные конструкции зданий города, вызвало полный коллапс. Исторический центр Гандзака, состоящий из деревянных и полукаменных построек, был полностью разрушен. Оценки числа жертв основаны на исторических записях и численности населения того времени, согласно которым около 230 тысяч человек погибло, включая жителей города и окрестных деревень. Землетрясение уничтожило церкви, мечети, рынки и оборонительные стены, подорвав экономическую стабильность региона. Впоследствии были зафиксированы подземные толчки и вторичные разрушения, усугубившие катастрофу.

**Последствия** 
Землетрясение не только унесло огромное число жизней, но и подорвало статус Гандзака как регионального центра. Выжившее население было вынуждено переселяться в другие места, что изменило этнический и культурный состав региона. Восстановление началось лишь спустя годы, и город так и не смог вернуть свою прежнюю славу. Землетрясение также спровоцировало религиозные и социальные изменения среди местного населения, которое начало искать причины и защиту от природных бедствий. Это событие остается историческим уроком, подчеркивающим трагическое влияние природных катастроф.

—

English Version

The Gandzak Earthquake: September 30, 1139

On September 30, 1139, a catastrophic earthquake struck Gandzak (now within the territory of Azerbaijan), marking it as one of the most devastating natural disasters in the region during the Middle Ages. Historical records indicate that approximately 230,000 people perished, making it one of the deadliest events in history. Gandzak, a significant trading and cultural hub in the Caucasus, was under the dominion of the Seljuk Empire at the time. The earthquake not only razed the city but also profoundly impacted the lives of the region’s peoples—Armenians, Azerbaijanis, and other ethnic groups.

Background
In the 12th century, Gandzak was flourishing as a crossroads of the Caucasus, owing to its strategic location and trade routes. It was governed by the Seljuk Empire, which united various regions, including Armenia, Georgia, and Azerbaijan. However, the area was prone to natural disasters due to high seismic activity. The earthquake struck unexpectedly, and historical sources describe it as intense and prolonged, leading to catastrophic outcomes.

Course of the Earthquake and Consequences
The earthquake occurred on September 30, 1139, at dawn. Its magnitude is estimated at around 7.7, and given the rudimentary construction of the city’s buildings, it caused a total collapse. Gandzak’s historic center, composed of wooden and semi-stone structures, was completely destroyed. Estimates of the death toll are based on historical records and the population size of the time, suggesting that approximately 230,000 people died, including city residents and those from nearby villages. The earthquake demolished churches, mosques, markets, and defensive walls, undermining the region’s economic stability. Subsequent aftershocks and secondary damages further worsened the disaster.

Consequences
The earthquake not only claimed a vast number of lives but also diminished Gandzak’s status as a regional center. The surviving population was forced to relocate, altering the region’s ethnic and cultural composition. Reconstruction began only years later, and the city never regained its former glory. The event also spurred religious and social changes among the local populace, who sought explanations and protection from natural calamities. This disaster remains a historical lesson, highlighting the tragic impact of natural catastrophes.

Азәрбайҹан дилиндә версия

Гандзакда эьмлəтрясени: 30 Сентябрь 1139-чу ил

30 Сентябрь 1139-чу иль Гандзакда (хъазирки ваътда Азәрбайҹан территоріясы) катастрофик эьмлəтрясени олунмушдур, бу Оьряна Орта Асырларында региондакы əң вьйрангяр природи фəлакəтлəриндəн бири олмушду. Тарихи мəлуматлар кöрсəтйир ки, тахмиънəн 230 мин инсан хала катил олунмушдур, бу ондан тариxda əң олумлу ҳодисəлəрдəн бири edир. Гандзак, Кавказда мүhим алма-алмаш və мəдəнијјəт мərkəзи олмушду, бу вахтда Селҹук Империясынын хакемлијинə алтиндады. Эьмлəтрясени шəхəри вьйран етыб, региондакы халгълар — ерменилəр, азәрбайҹанлылар вə башга етнис гьрупларынын хаятына дəрин тəsir етиб.

Фон
XII эсасда Гандзак Кавказың чагъдашы оlaraq гуллəниб, бу онъун стратегик вəзифəси вə алма-алмаш юллары сəбəбиндəнди. Шəхəр Селҹук Империясы тарафындан идаре olunurdu, бу империя Армəнистан, Гюрҹүстан вə Азәрбайҹан кими регионларыны бирлəшдириб. Амма бу территорія табии фəлакəтлəрə ачыqды, чünки сейсмик активлик юксəкди. Эьмлəтрясени кəсил ельмайиб, вə тарихи мənbəлəр онун чок куьчлү вə узун хəйли олдуғун гьостəрир, бу катастофик нəтиҹəлəрə апарыб.

Эьмлəтрясенинин сейри вə нəтиҹəлəри
Эьмлəтрясени 30 Сентябрь 1139-чу иль шəфагда олунмушду. Онун магнитудасы тахмиънəн 7.7 оlaraq дəйи edilйир, вə шəхəрин сағыш бина констракциялары нəзəрə алынса, бу там амма хəйли коллапса яратмышлар. Гандзакын тарихи мərkəзи, ағаждан və ярымташ биналардан ибарəт, тамамън вьйран олунмушду. Жəхдлəрин саны тарихи эьсаллар və о вахтки халгъ санына гьоре тахмиън едилир, бу тахмиънəн 230 мин инсанын халкатын кöстəрир, шəхəр сakinлəри вə яқын кəндлəрин халгълары дахил оlaraq. Эьмлəтрясени килсəлəри, мəscidləри, базарлары вə мудافилэ диварларыны вьйран етыб, регионуң эканомик стабиллигин алтинда çəкди. Сонраки зəмин тəрклəри вə иккинчи вьйранликлар фəлакəти дахы ашагъарды.

Нəтиҹəлəри
Эьмлəтрясени фагъат чок саныда инсанын хала катил етиб вə Гандзакын регион мərkəзи вəзифəсинə зəрəр вəряди. Хала гəлиб сakinлəр башга јерлəрə кöчүб мəжбур олундулар, бу регионуң етник вə мəдəнијјəт таркибини дəйишди. Тəmir иши фагъат иллəр сонра башлайыب, вə шəхəр онъун эввəлки шöhrəтини хəйли гəрин qayтара биламəди. Эьмлəтрясени хəм дə хали халгъ арасында дини вə иҹтимаи дəйишмəлəрə сəбəб олунду, чünки халгъ табии фəлакəтлəрдəн сəбəблəр və корума арашды. Бу ҳодисə тарихи дəрс кими qalйир, табии катастрофларың трагик тəсйрини алтинда çəкир.

30 սեպտեմբերը Հայաստանում պաշտոնապես նշվում է որպես Ավիատորի օր՝ հիշատակելու հայկական ավիացիայի ծնունդը: Այս տոնը հաստատվել է 1997 թվականին Հայաստանի կառավարության որոշմամբ և նշանակում է 1913 թվականի սեպտեմբերի 30-ը, երբ հայկական ավիացիայի հիմնադիր Սիմոն Տեր-Սիմոնյանը (Տեր-Սիմեսյան) առաջին անգամ իրականացրեց օդաչուի թռիչքը՝ վեր թռչելով Արարատ լեռան:

Այս իրադարձությունը, որը տեղի ունեցավ Գյումրիում (ներկայումս՝ Շիրակի մարզ), դարձավ հայ ժողովրդի տեխնիկական առաջընթացի խորհրդանիշը և ոգեշնչեց հետագա սերունդներին: Ավիատորի օրը նշվում է ոչ միայն որպես պրոֆեսիոնալ տոն, այլև որպես հայկական ինքնորոշման և հաղթահարումի օր, հատկապես հաշվի առնելով, որ այն տեղի ունեցավ Օսմանյան կայսրության ճնշումների ֆոնին:

**Նախապատմությունը** 
1913 թվականին Հայաստանը Օսմանյան կայսրության կազմում էր, սակայն հայ ինտելիգենցիան ակտիվորեն զբաղվում էր տեխնիկական և գիտական առաջընթացով: Սիմոն Տեր-Սիմոնյանը (1885-1964), հայտնի ինժեներ և օդաչու, կրթություն էր ստացել Պետերբուրգում և Գերմանիայում, որտեղ սովորել էր օդաչուի արհեստը: Նա կառուցեց իր առաջին ինքնաթիռը՝ «Մուրացական»-ը, որը հիմնված էր «Farman» մոդելի վրա: 30 սեպտեմբերի թռիչքը, որը տևեց 10-15 րոպե, իրականացվեց Գյումրիում՝ վեր թռչելով Արարատի վրա, ինչը խորհրդանշում էր հայկական հողի վրա առաջին օդային հաղթանակը: Այս իրադարձությունը տեղի ունեցավ Օսմանյան կայսրության ճնշումների ֆոնին, երբ հայերը փնտրում էին ճանապարհներ պաշտպանության համար: Տեր-Սիմոնյանը հետագայում կարևոր դեր խաղաց հայկական ազատագրական շարժման մեջ, ներառյալ 1918-1920 թվականների ռազմական գործողություններում:

**Տոնի նշանակությունը և ավանդույթները** 
Ավիատորի օրը նշվում է հայկական ռազմաօդային ուժերի, քաղաքացիական ավիացիայի աշխատողների և բոլոր օդաչուների պատվին: Այն խորհրդանշում է հայ ժողովրդի տեխնոլոգիական հնարավորությունները և դիմադրությունը: Տոնը սկսվում է պաշտոնական արարողություններով Գյումրիում, որտեղ տեղադրված է Տեր-Սիմոնյանի հուշարձանը: Նշվում է օդային շոուներ, ցուցահանդեսներ օդաչուության պատմության մասին, հանդիպումներ վետերանների հետ: Երևանում և այլ քաղաքներում կազմակերպվում են համերգներ, սեմինարներ և սպորտային մրցումներ: 2025 թվականին, տոնի 112-րդ տարելիցին, պլանավորված են հատուկ միջոցառումներ՝ հիշատակելու հայկական ավիացիայի ներդրումը տարածաշրջանային անվտանգության համար:

### Русская версия

Полет над Араратом в 1913 году – символ Дня авиатора.

30 сентября в Армении официально отмечается День авиатора — в честь рождения армянской авиации. Этот праздник был установлен в 1997 году решением правительства Армении и посвящен 30 сентября 1913 года, когда основатель армянской авиации Симон Тер-Симсян (Тер-Симесян) совершил первый полет, пролетев над горой Арарат. Это событие произошло в Гюмри (ныне Ширакская область), и оно стало символом технического прогресса армянского народа, вдохновившим последующие поколения. День авиатора отмечается не только как профессиональный праздник, но и как день армянской самоидентификации и преодоления, особенно учитывая, что он случился на фоне османского давления.

**Предыстория** 
В 1913 году Армения входила в состав Османской империи, но армянская интеллигенция активно занималась техническим и научным прогрессом. Симон Тер-Симсян (1885–1964), известный инженер и пилот, получил образование в Петербурге и Германии, где освоил искусство пилотирования. Он сконструировал свой первый самолет «Мурацкан», основанный на модели «Farman». Полет 30 сентября, длившийся 10–15 минут, был совершен в Гюмри над Араратом, символизируя первый воздушный триумф над армянской землей. Это произошло на фоне османского давления, когда армяне искали пути защиты. Тер-Симсян позже сыграл ключевую роль в армянском освободительном движении, включая военные операции 1918–1920 годов.

**Значение праздника и традиции** 
День авиатора посвящен армянским военно-воздушным силам, гражданской авиации и всем пилотам. Он символизирует технические возможности армянского народа и сопротивление. Праздник начинается официальными церемониями в Гюмри, где установлен памятник Тер-Симсяну. Проводятся воздушные шоу, выставки по истории авиации, встречи с ветеранами. В Ереване и других городах организуются концерты, семинары и спортивные соревнования. В 2025 году, ко 112-летию, запланированы специальные мероприятия в память о вкладе армянской авиации в региональную безопасность.

### English Version

The 1913 flight over Ararat is a symbol of Aviator’s Day

September 30 in Armenia is officially celebrated as Aviator’s Day, commemorating the birth of Armenian aviation. Established in 1997 by the Armenian government, the holiday honors September 30, 1913, when Simon Ter-Simyan (Ter-Simesyan), the founder of Armenian aviation, made the first flight, soaring over Mount Ararat. This event took place in Gyumri (now Shirak Province), becoming a symbol of the Armenian people’s technical progress and inspiring future generations. Aviator’s Day is observed not only as a professional holiday but also as a day of Armenian self-determination and overcoming, especially given the Ottoman pressures of the time.

**Background** 
In 1913, Armenia was part of the Ottoman Empire, yet the Armenian intelligentsia actively pursued technical and scientific advancement. Simon Ter-Simyan (1885–1964), a renowned engineer and pilot, was educated in St. Petersburg and Germany, where he mastered piloting. He built his first aircraft, the “Muratskan,” based on the “Farman” model. The flight on September 30, lasting 10–15 minutes, was conducted in Gyumri over Ararat, symbolizing the first aerial triumph over Armenian soil. It occurred amid Ottoman oppression, as Armenians sought defense strategies. Ter-Simyan later played a key role in the Armenian liberation movement, including military operations of 1918–1920.

**Significance of the Holiday and Traditions** 
Aviator’s Day honors the Armenian Air Force, civil aviation workers, and all pilots. It symbolizes the technical capabilities of the Armenian people and resistance. The holiday begins with official ceremonies in Gyumri, where a monument to Ter-Simyan stands. Air shows, aviation history exhibitions, and veteran meetings are held. In Yerevan and other cities, concerts, seminars, and sports competitions take place. In 2025, marking the 112th anniversary, special events are planned to remember the contributions of Armenian aviation to regional security.

Հայկ Գաբրիելի Գյուլիքևխյանը մահացել է 1951 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ։ Հայ գրականագետ, փիլիսոփա, հասարակական գործիչ, պրոֆեսոր (1929), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

Ծնվել է 1886 թվականի հունվարի 7-ին Շուշիում, Ելիզավետպոլի նահանգ, Ռուսական կայսրություն։ Նախնական կրթությունը ստացել է Շուշիի ռեալական դպրոցում, ապա սովորել է Գերմանիայի Ենայի և Լայպցիգի համալսարաններում՝ հետևելով փիլիսոփայության, քաղաքատնտեսության և գրականության դասընթացներին։ 1907 թվականին սովորել է Ցյուրիխի համալսարանում, իսկ 1914 թվականին ավարտել է Հայդելբերգի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետը։ Նույն տարում ձերբակալվել է որպես ռուսահպատակ և ուղարկվել գերմանական համակենտրոնացման ճամբար, որտեղից ազատվել է 1918 թվականին։ 1918-1919 թվականներին եղել է Աստրախանում, ծառայել 11-րդ բանակում, խմբագրել «Կրասնի վոեին» և «Կարմիր բանվոր» թերթերը։ 1920 թվականին աշխատել է Գրոզնիում՝ որպես կուսակցության քաղկոմի ագիտբաժնի վարիչ և քարտուղար։ Նույն թվականին փոխադրվել է Հայաստան, կարճ ժամանակ խմբագրել Երևանի «Կոմունիստ» թերթը, 1921 թվականին աշխատել է Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)՝ որպես «Կարմիր Շիրակ» թերթի խմբագիր և գավառային կոմիտեի կուլտպրոպ բաժնի վարիչ։ 1923 թվականին եղել է ՀԿԿ Կենտկոմի բաժնի վարիչ, 1924-1927 թվականներին՝ Երևանի պետական համալսարանի պրոռեկտոր, 1931-1934 թվականներին՝ ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմին կից մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի ռեկտոր, 1934 թվականին՝ լուսժողկոմատին առընթեր գրականության և պատմության ինստիտուտի ռեկտոր։ 1936-1938 թվականներին խմբագրել է «Հայկական ԽՍՀ պատմության և գրականության ինստիտուտի տեղեկագիրք»-ը։ 1939 թվականից եղել է Արմֆանի գրականության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, իսկ կյանքի վերջին տարիներին աշխատել է Երևանի Վ. Բրյուսովի անվան մանկավարժական ինստիտուտում։ ԽՄԿԿ անդամ էր 1906 թվականից։ Գյուլիքևխյանի գրականագիտական աշխատանքները ներառում են եվրոպական, ռուս և հայ գրականության ուսումնասիրություններ։ Նա վերլուծել է Շեքսպիրը, Գյոթեին, Հայնեին, Հեգելին, Պուշկինին, Բելինսկուն, Չերնիշևսկուն, Գորկուն, Պլեխանովին, Աբովյանին, Շիրվանզադեին, Սունդուկյանին, ինչպես նաև սովետահայ դրամատուրգիան և հայ թատրոնը։ Հայաստանի պրոլետարական գրողների ասոցիացիայի հիմնադիրներից էր, ուսումնասիրել է պրոլետարական գրականության զարգացումը։ Նրա նշանակալի աշխատություններից են «Գաբրիել Սունդուկյան» (1944), «Սովետական դրամատուրգիայի մասին» (1948), «Քննադատական հոդվածներ» (1955), «Ընտրանի» (1978), ինչպես նաև «Պուշկինի գեղագիտական հայացքները դրամատուրգիայի վերաբերյալ» և Շեքսպիրի մասին հոդվածները։ Նրա աշխատանքները նպաստել են հայ գրականագիտության և մշակութային կյանքի զարգացմանը։

### Русский
Основатель пролетарской литературы

Айк Габриелович Гюликехвян скончался 29 сентября 1951 года в Ереване, Армянская ССР. Армянский литературовед, философ, общественный деятель, профессор (1929), член Союза писателей СССР с 1934 года. Родился 7 января 1886 года в Шуши, Елизаветпольская губерния, Российская империя. Начальное образование получил в реальном училище Шуши, затем учился в университетах Йены и Лейпцига в Германии, посещая курсы философии, политэкономии и литературы. В 1907 году учился в Цюрихском университете, а в 1914 году окончил философский факультет Гейдельбергского университета. В том же году был арестован как подданный России и отправлен в немецкий концлагерь, откуда освобождён в 1918 году. В 1918–1919 годах находился в Астрахани, служил в 11-й армии, редактировал газеты «Красный воин» и «Красный рабочий». В 1920 году работал в Грозном начальником агитационного отдела и секретарём парткома. В том же году переехал в Армению, недолго редактировал ереванскую газету «Коммунист» на армянском языке. В 1921 году работал в Александрополе (ныне Гюмри) редактором газеты «Красный Ширак» и начальником отдела культпропа губкома. В 1923 году был начальником отдела ЦК КП Армении, в 1924–1927 годах — проректором Ереванского государственного университета, в 1931–1934 годах — ректором Института марксизма-ленинизма при ЦК КП(б) Армении, в 1934 году — ректором Института литературы и истории при Наркомпросе. В 1936–1938 годах редактировал «Вестник Института истории и литературы Армянской ССР». С 1939 года был старшим научным сотрудником Института литературы Артфана, а в последние годы жизни работал в Ереванском педагогическом институте им. В. Брюсова. Член КПСС с 1906 года. Гюликехвян занимался исследованиями европейской, русской и армянской литературы, анализируя произведения Шекспира, Гёте, Гейне, Гегеля, Пушкина, Белинского, Чернышевского, Горького, Плеханова, Абовиана, Ширванзаде, Сундукяна, а также советскую армянскую драматургию и театр. Был одним из основателей Ассоциации пролетарских писателей Армении, изучал развитие пролетарской литературы. Среди его значимых работ: «Габриел Сундукян» (1944), «О советской драматургии» (1948), «Критические статьи» (1955), «Избранное» (1978), а также статьи о Пушкине и Шекспире. Его труды внесли значительный вклад в развитие армянской литературоведческой науки и культурной жизни.

### English
Founder of Proletarian Literature

Hayk Gabrielovich Gyulikekhvyan passed away on September 29, 1951, in Yerevan, Armenian SSR. An Armenian literary scholar, philosopher, public figure, and professor (1929), he was a member of the USSR Writers’ Union from 1934. Born on January 7, 1886, in Shushi, Elizavetpol Governorate, Russian Empire, he received his early education at the Shushi Real School before studying philosophy, political economy, and literature at the universities of Jena and Leipzig in Germany. In 1907, he studied at the University of Zurich, and in 1914, he graduated from the Faculty of Philosophy at Heidelberg University. That same year, he was arrested as a Russian subject and sent to a German concentration camp, from which he was released in 1918. In 1918–1919, he was in Astrakhan, serving in the 11th Army and editing the newspapers *Krasny Voin* and *Krasny Rabochy*. In 1920, he worked in Grozny as head of the agitation department and secretary of the party committee. Later that year, he moved to Armenia, briefly editing the Yerevan newspaper *Kommunist* in Armenian. In 1921, he worked in Alexandropol (now Gyumri) as editor of the newspaper *Krasny Shirak* and head of the cultural propaganda department of the provincial committee. In 1923, he was head of a department in the Central Committee of the Communist Party of Armenia, and from 1924 to 1927, he served as vice-rector of Yerevan State University. From 1931 to 1934, he was rector of the Institute of Marxism-Leninism under the Central Committee of the Communist Party (Bolsheviks) of Armenia, and in 1934, rector of the Institute of Literature and History under the People’s Commissariat of Education. From 1936 to 1938, he edited the *Bulletin of the Institute of History and Literature of the Armenian SSR*. From 1939, he was a senior researcher at the Institute of Literature of Armfan, and in his final years, he worked at the V. Bryusov Pedagogical Institute in Yerevan. A member of the CPSU since 1906, Gyulikekhvyan’s literary studies covered European, Russian, and Armenian literature, analyzing works by Shakespeare, Goethe, Heine, Hegel, Pushkin, Belinsky, Chernyshevsky, Gorky, Plekhanov, Abovyan, Shirvanzade, Sundukyan, and Soviet Armenian drama and theater. He was a co-founder of the Armenian Proletarian Writers’ Association and studied the development of proletarian literature. His notable works include *Gabriel Sundukyan* (1944), *On Soviet Dramaturgy* (1948), *Critical Articles* (1955), and *Selected Works* (1978), as well as articles on Pushkin and Shakespeare. His contributions significantly advanced Armenian literary scholarship and cultural life.

Վարդան Արամի Մուսախանյանը մահացել է 2001 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Երևանում։ Հայ իրավաբան, իրավաբանական գիտությունների թեկնածու, Հայաստանի Հանրապետության վաստակավոր իրավաբան։

Ծնվել է 1919 թվականի հունիսի 18-ին Երևանում, Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունում։ 1939 թվականին միջնակարգ դպրոցն ավարտելուց հետո մեկնել է խորհրդային բանակ, մասնակցել Հայրենական Մեծ պատերազմին (1941-1942), սակայն ծանր վիրավորում ստանալուց հետո զորացրվել է։ 1942 թվականին ընդունվել է Երևանի պետական համալսարանի (ԵՊՀ) իրավաբանական ֆակուլտետը, որն ավարտել է 1946 թվականին։ Երկու տարի աշխատել է որպես ժողովրդական քննիչ Երևանում։ 1948 թվականին ընդունվել է ասպիրանտուրա՝ պետության և իրավունքի տեսության ու պատմության ամբիոնում, և 1956 թվականին պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն «Հայկական ՍՍՀ իշխանության տեղական մարմինները» թեմայով։ Նա մանկավարժական գործունեություն է ծավալել համամիութենական իրավաբանական հեռակա ինստիտուտի Երևանի մասնաճյուղում՝ սկզբում որպես դասախոս, ապա՝ տնօրեն։ Հետագայում, մասնաճյուղի՝ ԵՊՀ-ի հետ միավորվելուց հետո, շարունակել է աշխատանքը մայր բուհում։ 1949 թվականից եղել է ԵՊՀ իրավաբանական ֆակուլտետի պետության և իրավունքի տեսության և պատմության ամբիոնի դոցենտ, վարել է «Պետության և իրավունքի տեսություն» և «Պետության և իրավունքի պրոբլեմները» դասընթացները։ 1979 թվականից ղեկավարել է խորհրդային իրավունքի միջբուհական ամբիոնը, համակարգելով «Սովետական իրավունք» դասընթացի դասախոսությունները։ 1954-1956 թվականներին եղել է ԵՊՀ-ի երեկոյան և հեռակա ուսուցման գծով պրոռեկտոր, իսկ 1970-1974 թվականներին՝ իրավաբանական ֆակուլտետի դեկան։ Եղել է ՀԿԿ Երևանի Սպանդարյանի շրջկոմի և քաղաքային կոմիտեի անդամ, ՀԿԿ XXIII համագումարի պատգամավոր, 1963-1964 թվականներին՝ ԵՊՀ կուսակցական կոմիտեի առաջին քարտուղար։ Գրել է մոտ 20 գիտական աշխատություն, այդ թվում՝ ուսումնական ձեռնարկներ և հոդվածներ։ Հայկական սովետական հանրագիտարանում տպագրել է շուրջ երկու տասնյակ հոդված՝ նվիրված պետության և իրավունքի հարցերին։ Նրա աշխատություններից են՝ «Սոցիալիստական պետության ձևերը», «Իրավունքը, իրավագիտակցությունը և բարոյականությունը սոցիալիստական հասարակարգում», «Համաժողովրդական պետությունը և նրա սահմանադրական վավերացումը»։ Պարգևատրվել է «Հայրենական պատերազմի II աստիճանի» շքանշանով, «Աշխատանքի վետերան» մեդալով և Հայաստանի Հանրապետության վաստակավոր իրավաբանի կոչմամբ։ Վարդան Մուսախանյանի ներդրումը հայկական իրավաբանական գիտության և կրթության զարգացման գործում անգնահատելի է։

### Русский
Просветитель армянской юридической науки

Вардан Арамович Мусаханян скончался 29 сентября 2001 года в Ереване. Армянский юрист, кандидат юридических наук, заслуженный юрист Республики Армения. Родился 18 июня 1919 года в Ереване, в Первой Республике Армения. После окончания средней школы в 1939 году был призван в советскую армию. Участвовал в Великой Отечественной войне (1941–1942), но после тяжелого ранения был демобилизован. В 1942 году поступил на юридический факультет Ереванского государственного университета (ЕГУ), который окончил в 1946 году. Два года работал народным следователем в Ереване. В 1948 году поступил в аспирантуру на кафедру теории и истории государства и права, а в 1956 году защитил кандидатскую диссертацию на тему «Местные органы власти Армянской ССР». Преподавал в ереванском филиале Всесоюзного юридического заочного института, сначала как преподаватель, затем как директор. После присоединения филиала к ЕГУ продолжил работу в главном вузе. С 1949 года был доцентом кафедры теории и истории государства и права юридического факультета ЕГУ, читал курсы «Теория государства и права» и «Проблемы теории государства и права». С 1979 года возглавлял межвузовскую кафедру советского права, координируя работу преподавателей курса «Советское право». В 1954–1956 годах был проректором ЕГУ по вечернему и заочному обучению, а в 1970–1974 годах — деканом юридического факультета. Был членом бюро партийной организации факультета, секретарем бюро, членом пленума и бюро Спандарянского райкома КПСС, членом пленума горкома КПСС Еревана, делегатом XXIII съезда КПСС, а в 1963–1964 годах — первым секретарем партийного комитета ЕГУ. Автор около 20 научных работ, включая учебные пособия и статьи. В Армянской советской энциклопедии опубликовал около двух десятков статей по вопросам государства и права. Среди его работ: «Формы социалистического государства», «Право, правосознание и мораль в социалистическом обществе», «Общенародное государство и его конституционное закрепление». Награждён орденом Отечественной войны II степени, медалью «Ветеран труда» и званием заслуженного юриста Республики Армения. Вклад Вардана Мусаханяна в развитие армянской юридической науки и образования неоценим.

### English
Enlightener of Armenian Legal Science

Vardan Aramovich Musakhanyan passed away on September 29, 2001, in Yerevan. An Armenian jurist, candidate of legal sciences, and Honored Jurist of the Republic of Armenia. He was born on June 18, 1919, in Yerevan, in the First Republic of Armenia. After graduating from high school in 1939, he was drafted into the Soviet army. He participated in the Great Patriotic War (1941–1942) but was discharged after sustaining severe injuries. In 1942, he enrolled in the Faculty of Law at Yerevan State University (YSU), graduating in 1946. He worked as a people’s investigator in Yerevan for two years. In 1948, he entered postgraduate studies at the Department of Theory and History of State and Law, and in 1956, he defended his candidate dissertation on “Local Authorities of the Armenian SSR.” He taught at the Yerevan branch of the All-Union Legal Correspondence Institute, first as a lecturer and later as director. After the branch merged with YSU, he continued his work at the main university. From 1949, he was an associate professor at the Department of Theory and History of State and Law at YSU’s Faculty of Law, teaching courses on “Theory of State and Law” and “Problems of State and Law Theory.” From 1979, he headed the inter-university Department of Soviet Law, coordinating the teaching of the “Soviet Law” course. From 1954 to 1956, he served as YSU’s vice-rector for evening and correspondence education, and from 1970 to 1974, he was the dean of the Faculty of Law. He was a member of the faculty’s party organization bureau, its secretary, a member of the plenum and bureau of the Spandaryan District Committee of the Communist Party, a member of the Yerevan City Committee plenum, a delegate to the XXIII Congress of the CPSU, and in 1963–1964, the first secretary of YSU’s party committee. He authored about 20 scientific works, including textbooks and articles. He published around two dozen articles on state and law issues in the Armenian Soviet Encyclopedia. His works include “Forms of the Socialist State,” “Law, Legal Consciousness, and Morality in a Socialist Society,” and “The People’s State and Its Constitutional Consolidation.” He was awarded the Order of the Patriotic War II Degree, the “Veteran of Labor” medal, and the title of Honored Jurist of the Republic of Armenia. Vardan Musakhanyan’s contribution to the development of Armenian legal science and education is invaluable.