Պրոլետարական Գրականության Հիմնադիր 

Հայկ Գաբրիելի Գյուլիքևխյանը մահացել է 1951 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ։ Հայ գրականագետ, փիլիսոփա, հասարակական գործիչ, պրոֆեսոր (1929), ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1934 թվականից։

Ծնվել է 1886 թվականի հունվարի 7-ին Շուշիում, Ելիզավետպոլի նահանգ, Ռուսական կայսրություն։ Նախնական կրթությունը ստացել է Շուշիի ռեալական դպրոցում, ապա սովորել է Գերմանիայի Ենայի և Լայպցիգի համալսարաններում՝ հետևելով փիլիսոփայության, քաղաքատնտեսության և գրականության դասընթացներին։ 1907 թվականին սովորել է Ցյուրիխի համալսարանում, իսկ 1914 թվականին ավարտել է Հայդելբերգի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետը։ Նույն տարում ձերբակալվել է որպես ռուսահպատակ և ուղարկվել գերմանական համակենտրոնացման ճամբար, որտեղից ազատվել է 1918 թվականին։ 1918-1919 թվականներին եղել է Աստրախանում, ծառայել 11-րդ բանակում, խմբագրել «Կրասնի վոեին» և «Կարմիր բանվոր» թերթերը։ 1920 թվականին աշխատել է Գրոզնիում՝ որպես կուսակցության քաղկոմի ագիտբաժնի վարիչ և քարտուղար։ Նույն թվականին փոխադրվել է Հայաստան, կարճ ժամանակ խմբագրել Երևանի «Կոմունիստ» թերթը, 1921 թվականին աշխատել է Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)՝ որպես «Կարմիր Շիրակ» թերթի խմբագիր և գավառային կոմիտեի կուլտպրոպ բաժնի վարիչ։ 1923 թվականին եղել է ՀԿԿ Կենտկոմի բաժնի վարիչ, 1924-1927 թվականներին՝ Երևանի պետական համալսարանի պրոռեկտոր, 1931-1934 թվականներին՝ ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմին կից մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի ռեկտոր, 1934 թվականին՝ լուսժողկոմատին առընթեր գրականության և պատմության ինստիտուտի ռեկտոր։ 1936-1938 թվականներին խմբագրել է «Հայկական ԽՍՀ պատմության և գրականության ինստիտուտի տեղեկագիրք»-ը։ 1939 թվականից եղել է Արմֆանի գրականության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, իսկ կյանքի վերջին տարիներին աշխատել է Երևանի Վ. Բրյուսովի անվան մանկավարժական ինստիտուտում։ ԽՄԿԿ անդամ էր 1906 թվականից։ Գյուլիքևխյանի գրականագիտական աշխատանքները ներառում են եվրոպական, ռուս և հայ գրականության ուսումնասիրություններ։ Նա վերլուծել է Շեքսպիրը, Գյոթեին, Հայնեին, Հեգելին, Պուշկինին, Բելինսկուն, Չերնիշևսկուն, Գորկուն, Պլեխանովին, Աբովյանին, Շիրվանզադեին, Սունդուկյանին, ինչպես նաև սովետահայ դրամատուրգիան և հայ թատրոնը։ Հայաստանի պրոլետարական գրողների ասոցիացիայի հիմնադիրներից էր, ուսումնասիրել է պրոլետարական գրականության զարգացումը։ Նրա նշանակալի աշխատություններից են «Գաբրիել Սունդուկյան» (1944), «Սովետական դրամատուրգիայի մասին» (1948), «Քննադատական հոդվածներ» (1955), «Ընտրանի» (1978), ինչպես նաև «Պուշկինի գեղագիտական հայացքները դրամատուրգիայի վերաբերյալ» և Շեքսպիրի մասին հոդվածները։ Նրա աշխատանքները նպաստել են հայ գրականագիտության և մշակութային կյանքի զարգացմանը։

### Русский
Основатель пролетарской литературы

Айк Габриелович Гюликехвян скончался 29 сентября 1951 года в Ереване, Армянская ССР. Армянский литературовед, философ, общественный деятель, профессор (1929), член Союза писателей СССР с 1934 года. Родился 7 января 1886 года в Шуши, Елизаветпольская губерния, Российская империя. Начальное образование получил в реальном училище Шуши, затем учился в университетах Йены и Лейпцига в Германии, посещая курсы философии, политэкономии и литературы. В 1907 году учился в Цюрихском университете, а в 1914 году окончил философский факультет Гейдельбергского университета. В том же году был арестован как подданный России и отправлен в немецкий концлагерь, откуда освобождён в 1918 году. В 1918–1919 годах находился в Астрахани, служил в 11-й армии, редактировал газеты «Красный воин» и «Красный рабочий». В 1920 году работал в Грозном начальником агитационного отдела и секретарём парткома. В том же году переехал в Армению, недолго редактировал ереванскую газету «Коммунист» на армянском языке. В 1921 году работал в Александрополе (ныне Гюмри) редактором газеты «Красный Ширак» и начальником отдела культпропа губкома. В 1923 году был начальником отдела ЦК КП Армении, в 1924–1927 годах — проректором Ереванского государственного университета, в 1931–1934 годах — ректором Института марксизма-ленинизма при ЦК КП(б) Армении, в 1934 году — ректором Института литературы и истории при Наркомпросе. В 1936–1938 годах редактировал «Вестник Института истории и литературы Армянской ССР». С 1939 года был старшим научным сотрудником Института литературы Артфана, а в последние годы жизни работал в Ереванском педагогическом институте им. В. Брюсова. Член КПСС с 1906 года. Гюликехвян занимался исследованиями европейской, русской и армянской литературы, анализируя произведения Шекспира, Гёте, Гейне, Гегеля, Пушкина, Белинского, Чернышевского, Горького, Плеханова, Абовиана, Ширванзаде, Сундукяна, а также советскую армянскую драматургию и театр. Был одним из основателей Ассоциации пролетарских писателей Армении, изучал развитие пролетарской литературы. Среди его значимых работ: «Габриел Сундукян» (1944), «О советской драматургии» (1948), «Критические статьи» (1955), «Избранное» (1978), а также статьи о Пушкине и Шекспире. Его труды внесли значительный вклад в развитие армянской литературоведческой науки и культурной жизни.

### English
Founder of Proletarian Literature

Hayk Gabrielovich Gyulikekhvyan passed away on September 29, 1951, in Yerevan, Armenian SSR. An Armenian literary scholar, philosopher, public figure, and professor (1929), he was a member of the USSR Writers’ Union from 1934. Born on January 7, 1886, in Shushi, Elizavetpol Governorate, Russian Empire, he received his early education at the Shushi Real School before studying philosophy, political economy, and literature at the universities of Jena and Leipzig in Germany. In 1907, he studied at the University of Zurich, and in 1914, he graduated from the Faculty of Philosophy at Heidelberg University. That same year, he was arrested as a Russian subject and sent to a German concentration camp, from which he was released in 1918. In 1918–1919, he was in Astrakhan, serving in the 11th Army and editing the newspapers *Krasny Voin* and *Krasny Rabochy*. In 1920, he worked in Grozny as head of the agitation department and secretary of the party committee. Later that year, he moved to Armenia, briefly editing the Yerevan newspaper *Kommunist* in Armenian. In 1921, he worked in Alexandropol (now Gyumri) as editor of the newspaper *Krasny Shirak* and head of the cultural propaganda department of the provincial committee. In 1923, he was head of a department in the Central Committee of the Communist Party of Armenia, and from 1924 to 1927, he served as vice-rector of Yerevan State University. From 1931 to 1934, he was rector of the Institute of Marxism-Leninism under the Central Committee of the Communist Party (Bolsheviks) of Armenia, and in 1934, rector of the Institute of Literature and History under the People’s Commissariat of Education. From 1936 to 1938, he edited the *Bulletin of the Institute of History and Literature of the Armenian SSR*. From 1939, he was a senior researcher at the Institute of Literature of Armfan, and in his final years, he worked at the V. Bryusov Pedagogical Institute in Yerevan. A member of the CPSU since 1906, Gyulikekhvyan’s literary studies covered European, Russian, and Armenian literature, analyzing works by Shakespeare, Goethe, Heine, Hegel, Pushkin, Belinsky, Chernyshevsky, Gorky, Plekhanov, Abovyan, Shirvanzade, Sundukyan, and Soviet Armenian drama and theater. He was a co-founder of the Armenian Proletarian Writers’ Association and studied the development of proletarian literature. His notable works include *Gabriel Sundukyan* (1944), *On Soviet Dramaturgy* (1948), *Critical Articles* (1955), and *Selected Works* (1978), as well as articles on Pushkin and Shakespeare. His contributions significantly advanced Armenian literary scholarship and cultural life.