Լև Կոնստանտինի Ատամանովը (իսկական անունը՝ Լևոն Կոնստանտինի Ատամանյան) ծնվել է 1905 թվականի փետրվարի 8 (21)-ին Մոսկվայում՝ խորհրդային մուլտիպլիկացիոն կինոյի հիմնադիրներից

ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1964), ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ (1978), «Շունն ու կատուն» (1938)՝ առաջին հայկական մուլտֆիլմի, «Ձյունե թագուհին» (1957), «Ալվան ծաղիկը» (1952), «Դեղին արագիլը» (1950), «Ոսկե այծքաղ» (1954) հանրահայտ մուլտֆիլմերի ռեժիսոր։ Մահացել է 1981 թվականի փետրվարի 12-ին Մոսկվայում՝ կյանքի 76-րդ տարում։ 

1926 թվականին ավարտել է Առաջին պետֆիլմդպրոցը, 1928 թվականին աշխատել «Պետզինֆիլմ»-ում, մասնակցել Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1936–1948 թվականներին աշխատել է Հայաստանում՝ նկարահանելով հայկական մուլտիպլիկացիայի առաջին քայլերը՝ «Շունն ու կատուն» (1938) և «Կախարդական գորգ» (1948)։ 1949 թվականից՝ «Սոյուզմուլտֆիլմ»-ի ռեժիսոր։ Նրա ֆիլմերը բազմիցս պարգևատրվել են Կաննի, Վենետիկի և այլ միջազգային փառատոներում։ ամենաբարձր մրցանակներով։ 

Լև Ատամանովը մնաց Մոսկվայից Երևան տանող մանկության հրաշքի կամուրջը՝ իր մուլտֆիլմերով, երևակայությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով մի քանի սերունդ հայ և համաշխարհային երեխաների՝ «Ձյունե թագուհու», «Ալվան ծաղկի» և «Շան ու կատվի» հավերժական աշխարհով։

—

### Русский 
волшебный отец армянской и советской  мультипликации

Лев Константинович Атаманов (настоящее имя — Левон Константинович Атаманян) родился 21 февраля (8 февраля по старому стилю) 1905 года в Москве — один из основоположников советской мультипликации, заслуженный деятель искусств РСФСР (1964), народный артист РСФСР (1978), режиссёр первого армянского мультфильма «Собака и кот» (1938), а также легендарных «Жёлтый аист» (1950), «Аленький цветочек» (1952), «Золотая антилопа» (1954), «Снежная королева» (1957). Умер 12 февраля 1981 года в Москве на 76-м году жизни.

Окончил Первый государственный кинотехникум в 1926 году, работал ассистентом режиссёра, участник Великой Отечественной войны. В 1936–1948 годах работал в Армении, сняв первые шаги армянской мультипликации — «Собака и кот» (1938) и «Волшебный ковёр» (1948). С 1949 — режиссёр «Союзмультфильма». Его фильмы неоднократно получали главные призы в Каннах, Венеции и других фестивалях.

Лев Атаманов остался мостом волшебства от Москвы до Еревана — своими мультфильмами, фантазией и безграничной преданностью, вдохновляя поколения армянских и мировых детей вечным миром «Снежной королевы», «Аленького цветочка» и «Собаки и кота».

—

### English 
Magical Father of Armenian And Soviet Animation

Lev Konstantinovich Atamanov (real name Levon Konstantinovich Atamanyan) was born on February 21 (February 8 old style), 1905, in Moscow — one of the founders of Soviet animation, Honored Artist of the RSFSR (1964), People’s Artist of the RSFSR (1978), director of the very first Armenian animated film *The Dog and the Cat* (1938), and legendary classics *The Scarlet Flower* (1952), *The Snow Queen* (1957), *The Golden Antelope* (1954), *The Yellow Stork* (1950). Died on February 12, 1981, in Moscow at the age of 76.

Graduated from the First State Film School in 1926, worked as assistant director, participant in the Great Patriotic War. In 1936–1948 worked in Armenia, creating the first steps of Armenian animation — *The Dog and the Cat* (1938) and *The Magic Carpet* (1948). From 1949 — director at Soyuzmultfilm. His films repeatedly won top prizes at Cannes, Venice and other festivals.

Lev Atamanov remained the bridge of magic from Moscow to Yerevan — with his animated films, imagination and boundless dedication, inspiring generations of Armenian and world children with the eternal world of *The Snow Queen*, *The Scarlet Flower* and *The Dog and the Cat*.

—

Լև Կոնստանտինի Ատամանովը (իսկական անունը՝ Լևոն Կոնստանտինի Ատամանյան) մահացել է 1981 թվականի փետրվարի 12-ին Մոսկվայում՝ կյանքի 76-րդ տարում, թողնելով հետևում խորհրդային և հայկական մուլտիպլիկացիայի անմար հրաշքները՝ 

ՌԽՖՍՀ ժողովրդական արտիստ (1978), ՌԽՖՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1964), «Շունն ու կատուն» (1938)՝ առաջին հայկական մուլտֆիլմի, «Ձյունե թագուհին» (1957), «Ալվան ծաղիկը» (1952), «Դեղին արագիլը» (1950), «Ոսկե այծքաղ» (1954) հանրահայտ մուլտֆիլմերի ռեժիսոր։ Ծնվել է 1905 թվականի փետրվարի 8 (21)-ին Մոսկվայում։ 

1926 թվականին ավարտել Առաջին պետֆիլմդպրոցը, մասնակցել Հայրենական մեծ պատերազմին։ 1936–1948 թվականներին աշխատել Հայաստանում՝ նկարահանելով հայկական մուլտիպլիկացիայի առաջին քայլերը՝ «Շունն ու կատուն» (1938) և «Կախարդական գորգ» (1948)։ 1949 թվականից՝ «Սոյուզմուլտֆիլմ»-ի ռեժիսոր։ Նրա ֆիլմերը բազմիցս պարգևատրվել են Կաննի, Վենետիկի և այլ միջազգային փառատոներում։ 

Լև Ատամանովը մնաց Մոսկվայից Երևան տանող մանկության հրաշքի կամուրջը՝ իր մուլտֆիլմերով, երևակայությամբ և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով մի քանի սերունդ հայ և համաշխարհային երեխաների՝ «Ձյունե թագուհու», «Ալվան ծաղկի» և «Շան ու կատվի» հավերժական աշխարհով։

—

### Русский
Сказочный мост ведущий  от Москвы до Еревана

Лев Константинович Атаманов (настоящее имя — Левон Константинович Атаманян) скончался 12 февраля 1981 года в Москве на 76-м году жизни, оставив немеркнущее волшебство советской и армянской мультипликации как народный артист РСФСР (1978), заслуженный деятель искусств РСФСР (1964), режиссёр первого армянского мультфильма «Собака и кот» (1938), а также легендарных «Снежная королева» (1957), «Аленький цветочек» (1952), «Жёлтый аист» (1950), «Золотая антилопа» (1954). Родился 21 февраля (8 февраля по старому стилю) 1905 года в Москве.

Окончил Первый государственный кинотехникум в 1926 году, участник Великой Отечественной войны. В 1936–1948 годах работал в Армении, сняв первые шаги армянской мультипликации — «Собака и кот» (1938) и «Волшебный ковёр» (1948). С 1949 — режиссёр «Союзмультфильма». Его фильмы неоднократно получали главные призы в Каннах, Венеции и других фестивалях.

Лев Атаманов остался мостом волшебства от Москвы до Еревана — своими мультфильмами, фантазией и безграничной преданностью, вдохновляя поколения армянских и мировых детей вечным миром «Снежной королевы», «Аленького цветочка» и «Собаки и кота».

—

### English
Magical Father of Armenian And Soviet Animation

Lev Konstantinovich Atamanov (real name Levon Konstantinovich Atamanyan) passed away on February 12, 1981, in Moscow at the age of 76, leaving an undying magic of Soviet and Armenian animation as People’s Artist of the RSFSR (1978), Honored Artist of the RSFSR (1964), director of the very first Armenian animated film *The Dog and the Cat* (1938), and legendary classics *The Scarlet Flower* (1952), *The Snow Queen* (1957), *The Golden Antelope* (1954), *The Yellow Stork* (1950). Born on February 21 (February 8 old style), 1905, in Moscow.

Graduated from the First State Film School in 1926, participant in the Great Patriotic War. In 1936–1948 worked in Armenia, creating the first steps of Armenian animation — *The Dog and the Cat* (1938) and *The Magic Carpet* (1948). From 1949 — director at Soyuzmultfilm. His films repeatedly won top prizes at Cannes, Venice and other festivals.

Lev Atamanov remained the bridge of magic from Moscow to Yerevan — with his animated films, imagination and boundless dedication, inspiring generations of Armenian and world children with the eternal world of *The Snow Queen*, *The Scarlet Flower* and *The Dog and the Cat*.

—

1946  թ-ի հունվարի 25-ին  Մոսկվայում- ծնվել է  Վյաչեսլավ  Դոբրինինը ( Վյաչեսլավ Գալուստի Անտոնով)-  ռուսալեզու էստրադայի հայկական արմատներով երգիչ, երգահան և դերասան։

Հոր կողմից հայ է։ Երևանում փորձել է հոր հետ հանդիպել, սակայն հանդիպումը չի կայացել։ Ներկա է եղել միայն թաղմանը։ Բազմիցս եղել է Հայաստանում, համերգներ է տվել Երևանում` 1968 թվականին՝ ռոք-փառատոնում, և 1997 թվականին՝ մենահամերգ Մարզահամերգային համալիրում։

25 января 1946 года в Москве родился Вячеслав Григорий Добрынин (Вячеслав Галусти Антонов) — российский эстрадный певец, автор песен и актер с армянскими корнями. По отцовской линии он армянин.  Он пытался встретиться с отцом в Ереване, но встреча не состоялась.  Он присутствовал только на похоронах.  Он неоднократно бывал в Армении, давал концерты в Ереване в 1968 году на рок-фестивале, а в 1997 году с сольным концертом в Спортивно-концертном комплексе.

On January 25, 1946 , Vyacheslav Grigory Dobrynin (Vyacheslav Galusti Antonov) was born in Moscow – a Russian pop singer, songwriter and actor with Armenian roots. He is Armenian on his father’s side.  He tried to meet his father in Yerevan, but the meeting did not take place.  He was present only at the funeral.  He has been to Armenia many times, gave concerts in Yerevan in 1968 at a rock festival, and in 1997 at a solo concert at the Sports Concert Complex.

Հունվսրի  21-ին, 1924 թ., մահացավ Վ.Ի. Լենինը՝ բոլշևիկների առաջնորդը, ով դարձավ Հայաստանի ճակատագրի առանցքային դեմքերից մեկը 20-րդ դարի սկզբին:

1920 թվականին, երբ Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը ճգնաժամի մեջ էր թուրքական բանակի հարվածների տակ, Լենինը խաղադրույք կատարեց խորհրդայնացման վրա: 1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Կարմիր բանակը մտավ Երևան, և Հայաստանը դարձավ խորհրդային: Սա փրկեց երկիրը լիակատար կործանումից, բայց ինչ գնով:
Լենինը դաշնակիցներ էր փնտրում և գտավ նրանց Մուստաֆա Քեմալի դեմքով: Խորհրդային Ռուսաստանը Թուրքիային աջակցեց զենքով և ոսկով՝ հույս ունենալով հեղափոխական դաշինք կնքել: Արդյունքում՝ Մոսկվայի (1921) և Կարսի պայմանագրերով Թուրքիային հանձնվեցին Կարսը, Արդահանը և սուրբ Արարատը: Նախիջևանը բաժին հասավ Ադրբեջանին: Հայաստանը, զրկվելով իր պատմական հողերից, մնաց սահմաններում, որոնք հեռու էին ազգային ձգտումներից:
Ոմանց համար Լենինը փրկիչ է, ով պատերազմների կրակի մեջ պահպանեց հայկական պետականությունը: Մյուսների համար՝ պրագմատիկ, ով զոհաբերեց Արարատը Քեմալի հետ դաշինքի համար: Խորհրդայնացումը Հայաստանին տվեց կայունություն ԽՍՀՄ կազմում, բայց կորուստների ցավը մնաց հավերժ:
Լենինն ու Հայաստանը՝ ընտրության պատմություն է գոյատևման և երազանքի միջև, որտեղ հաղթանակը խառնվեց դառնության հետ:

On 01-21 1924, V.I. Lenin, the Bolshevik leader, died, becoming a pivotal figure in Armenia’s fate in the early 20th century. In 1920, as the First Republic of Armenia was collapsing under Turkish military assaults, Lenin opted for Sovietization. On December 2, 1920, the Red Army entered Yerevan, and Armenia became Soviet. This saved the country from total destruction, but at what cost?
Lenin sought allies and found them in Mustafa Kemal. Soviet Russia supported Turkey with weapons and gold, hoping for a revolutionary alliance. The result was the Moscow (1921) and Kars treaties, which ceded Kars, Ardahan, and sacred Mount Ararat to Turkey. Nakhichevan was given to Azerbaijan. Armenia, stripped of historic lands, was left with borders far from national aspirations.
For some, Lenin is a savior who preserved Armenian statehood amid the flames of war. For others, he is a pragmatist who sacrificed Ararat for an alliance with Kemal. Sovietization brought Armenia stability within the USSR, but the pain of losses lingered forever.
Lenin and Armenia—a story of choosing between survival and dreams, where victory was bittersweet.

21 января 1924 года скончался В.И.Ленин, вождь большевиков, стал ключевой фигурой в судьбе Армении в начале XX века. В 1920 году, когда Первая Республика Армения агонизировала под ударами турецкой армии, Ленин сделал ставку на советизацию. 2 декабря 1920 года Красная Армия вошла в Ереван, и Армения стала советской. Это спасло страну от полного разгрома, но какой ценой?
Ленин искал союзников и нашел их в Мустафе Кемале. Советская Россия поддержала Турцию оружием и золотом, надеясь на революционный альянс. Итог — Московский (1921) и Карсский договоры, отдавшие Турции Карс, Ардаган и священный Арарат. Нахичеван достался Азербайджану. Армения, лишенная исторических земель, осталась в границах, далеких от национальных чаяний.
Для одних Ленин — спаситель, сохранивший армянскую государственность в огне войн. Для других — прагматик, пожертвовавший Араратом ради союза с Кемалем. Советизация дала Армении стабильность в составе СССР, но боль утрат осталась навсегда.
Ленин и Армения — история выбора между выживанием и мечтой, где победа смешалась с горечью.

Գևորգ Աշոտի Եղիազարյան ծնվել է 1932 թվականի հունվարի 21-ին Դոնի Ռոստովում՝ հայ տնտեսագետ, տնտեսագիտության դոկտոր (1970), պրոֆեսոր (1971), ՌՍՖՍՌ գիտության վաստակավոր գործիչ (1980), ով իր գիտական և կազմակերպչական գործունեությամբ մեծ ներդրում ունեցավ խորհրդային և հետխորհրդային տնտեսագիտության զարգացման գործում։ Մահացել է 1995 թվականի հունվարի 13-ին Մոսկվայում։

1954 թվականին ավարտել է Մոսկվայի ավիացիայի ինստիտուտը։ 1972–1995 թվականներին եղել է Մոսկվայի պետական համալսարանի արդյունաբերության տնտեսագիտության ամբիոնի վարիչը։ 1976–1990 թվականներին՝ Հաշվապահական հաշվառման կենտրոնի ղեկավարը, 1990–1995 թվականներին՝ Մոսկվայի փոքր բիզնեսի զարգացման միջազգային կենտրոնի տնօրենը։ 1993 թվականից մասնակցել է պետական հակաճգնաժամային կառավարման ծրագրերի մշակմանը։ Եղել է Մոսկովյան ազգային բանկի ղեկավարներից, ղեկավարել է «Պրեսս» հրատարակչությունը։

Մոսկվայի պետական համալսարանում դասավանդել է սոցիալիստական արդյունաբերության տնտեսություն և արդյունաբերության հիմունքներ առարկաները։ Ավելի քան 120 գիտական աշխատանքների հեղինակ է։

Հիմնական աշխատություններից են՝

• «Материальное стимулирование за новую технику» (1964),
• «Коллективный материальный интерес в социалистической экономике» (1968),
• «Эффективность квалифицированного труда» (1968),
• «Экономика социалистической промышленности» (учебник, 1977)։

Գևորգ Աշոտի Եղիազարյանը մնաց Դոնի Ռոստովից Մոսկվա տանող հայ տնտեսագիտության կամուրջը՝ իր գիտական նվաճումներով, դասախոսական նվիրումով և անսահման սիրով ոգեշնչելով սերունդներին տնտեսագիտության խորքերով և պրոֆեսիոնալիզմով։

Русский

армянский экономист и заведующий кафедрой МГУ

Геворг Ашотович Егиазарян родился 21 января 1932 года в Ростове-на-Дону — армянский экономист, доктор экономических наук (1970), профессор (1971), заслуженный деятель науки РСФСР (1980), который внёс значительный вклад в развитие советской и постсоветской экономической науки. Умер 13 января 1995 года в Москве.

В 1954 году окончил Московский авиационный институт. В 1972–1995 годах был заведующим кафедрой экономики промышленности Московского государственного университета. В 1976–1990 годах — руководитель Центра бухгалтерского учёта, в 1990–1995 годах — директор Международного центра развития малого бизнеса в Москве. С 1993 года участвовал в разработке государственных антикризисных программ управления. Был одним из руководителей Московского национального банка, возглавлял издательство «Пресс».

В Московском государственном университете преподавал экономику социалистической промышленности и основы промышленности. Автор более 120 научных работ.

Основные работы:

• «Материальное стимулирование за новую технику» (1964),
• «Коллективный материальный интерес в социалистической экономике» (1968),
• «Эффективность квалифицированного труда» (1968),
• «Экономика социалистической промышленности» (учебник, 1977).

Геворг Ашотович Егиазарян остался мостом армянской экономической мысли от Ростова-на-Дону до Москвы — своими научными достижениями, преподавательской преданностью и бесконечной любовью, вдохновляя поколения глубинами экономической науки и профессионализмом.

English

Armenian Economist and Head of Department at Moscow State University

Gevorg Ashotovich Yegiazaryan was born on January 21, 1932, in Rostov-on-Don — Armenian economist, Doctor of Economics (1970), Professor (1971), Honored Scientist of the RSFSR (1980), who made a significant contribution to the development of Soviet and post-Soviet economic science. Died on January 13, 1995, in Moscow.

In 1954 graduated from the Moscow Aviation Institute. In 1972–1995 headed the Department of Industrial Economics at Moscow State University. In 1976–1990 — head of the Accounting Center, in 1990–1995 — director of the International Center for Small Business Development in Moscow. Since 1993 participated in the development of state anti-crisis management programs. Was one of the leaders of the Moscow National Bank, headed the “Press” publishing house.

At Moscow State University taught economics of socialist industry and fundamentals of industry. Author of more than 120 scientific works.

Main works:

• “Material Incentives for New Technology” (1964),
• “Collective Material Interest in the Socialist Economy” (1968),
• “Efficiency of Qualified Labor” (1968),
• “Economics of Socialist Industry” (textbook, 1977).

Gevorg Ashotovich Yegiazaryan remained the bridge of Armenian economic thought from Rostov-on-Don to Moscow — with his scientific achievements, teaching dedication and boundless love, inspiring generations with the depths of economic science and professionalism.

1. Գևորգ Աշոտի Եղիազարյան՝ հայ տնտեսագետ և Մոսկվայի պետական համալսարանի ամբիոնի վարիչ / Геворг Ашотович Егиазарян — армянский экономист и заведующий кафедрой МГУ / Gevorg Ashotovich Yegiazaryan — Armenian Economist and Head of Department at Moscow State University
2. Գևորգ Աշոտի Եղիազարյան՝ տնտեսագիտության դոկտոր և պրոֆեսոր / Геворг Ашотович Егиазарян — доктор экономических наук и профессор / Gevorg Ashotovich Yegiazaryan — Doctor of Economics and Professor
3. Գևորգ Աշոտի Եղիազարյան՝ Դոնի Ռոստովից Մոսկվա՝ հայ տնտեսագիտության կամուրջ / Геворг Ашотович Егиазарян — от Ростова-на-Дону до Москвы: мост армянской экономики / Gevorg Ashotovich Yegiazaryan — From Rostov-on-Don to Moscow: Bridge of Armenian Economics
4. Գևորգ Աշոտի Եղիազարյան՝ ՌՍՖՍՌ գիտության վաստակավոր գործիչ / Геворг Ашотович Егиазарян — заслуженный деятель науки РСФСР / Gevorg Ashotovich Yegiazaryan — Honored Scientist of the RSFSR
5. Գևորգ Աշոտի Եղիազարյան՝ հայկական տնտեսագիտության և արդյունաբերության նվիրյալ / Геворг Ашотович Егиазарян — преданный армянской экономике и промышленности / Gevorg Ashotovich Yegiazaryan — Devoted to Armenian Economics and Industry

1990 թվականի հունվարի 19-20-ին խորհրդային զորքերի մուտքը Բաքու դարձավ պատմության արյունալի էջ՝ որտեղ Մոսկվան, օգտագործելով հայերի պոգրոմները որպես քող, փրկեց ադրբեջանական կոմունիստական վերնախավին Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի (ԱԺՃ) սպառնալիքից՝ ճնշելով ազգային շարժումը և հանգեցնելով հարյուրավոր զոհերի:

Ադրբեջանական կոմունիստական կուսակցության ղեկավարությունը՝ Աբդուրահման Վեզիրովի գլխավորությամբ և մասնակիորեն Այազ Մութալիբովի մասնակցությամբ, ոչ միայն չէր դեմ մուտքին, այլև տեսնում էր դրանում իր իշխանության փրկություն՝ խնդրելով օգնություն Մոսկվայից, քանի որ ԱԺՃ-ն արդեն վերահսկում էր քաղաքի մեծ մասը և սպառնում էր տապալել հանրապետական ղեկավարությունը: Մուտքից հետո Վեզիրովը հեռացվեց (նրան տեղափոխեցին Մոսկվա հարձակումից առաջ), իսկ Մութալիբովը 1990 թվականի հունվարի 24-ին նշանակվեց ԱԿԿ ԿԿ առաջին քարտուղար՝ ցույց տալով, որ մուտքը օգնեց հին նոմենկլատուրային պահպանել իշխանությունը (թեկուզ կարճ ժամանակով՝ Մութալիբովը տապալվեց 1992-ին ԱԺՃ-ի ճնշման տակ): Հայերը Բաքվում գրեթե չէին մնացել մինչև հունվարի 19-ը, իսկ կենտրոնական իշխանության սպառնալիքը դարձել էր կրիտիկական՝ այդպիսով զորքերը մտան ոչ թե պոգրոմները դադարեցնելու, այլ ադրբեջանական ցուցարարներին ճնշելու համար: Շատ պատմաբաններ (Թոմաս դե Վաալ, HRW) նշում են ցինիզմը կամ անգործունակությունը՝ զորքերը մտան ոչ թե պոգրոմները դադարեցնելու համար (որոնք արդեն գրեթե ավարտվել էին), այլ ընդդիմությունը ջախջախելու և հանրապետությունում կոմունիստական իշխանությունը պահպանելու համար: Գորբաչովը և Պոլիտբյուրոն չէին շտապում միջամտել հենց պոգրոմների դեմ. Պոլիտբյուրոյի պատվիրակությունը (Պրիմակովի հետ) Բաքու եկավ հունվարի 14-ին, բայց արտակարգ դրություն հայտարարեցին միայն ԼՂԻՄ-ում, սահմանամերձ շրջաններում և Գյանջայում՝ ոչ Բաքվում: Հայերի պոգրոմները (հունվարի 13-19) տևեցին մեկ շաբաթ, բայց տեղական իշխանությունները և զորքերը չմիջամտեցին ակտիվորեն՝ սահմանափակվելով կառավարական օբյեկտների պահպանմամբ, ինչը հաստատում են Human Rights Watch-ի զեկույցները, ականատեսների հիշողությունները և հետաքննությունները (այդ թվում՝ «Շչիտ» և այլն): Ներքին զորքերը հաճախ պարզապես դիտում էին: Մոսկվայի հիմնական նպատակը ոչ թե հայերի պաշտպանությունն էր, այլ ազգայնական շարժման և Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի (ԱԺՃ) ճնշումը: Հայերի պոգրոմները օգտագործվեցին որպես պատրվակ, բայց զորքերի մասշտաբային մուտքի որոշումը ընդունվեց հենց այն ժամանակ, երբ ԱԺՃ-ն սկսեց սպառնալ հանրապետական կոմունիստական իշխանության տապալմանը (շենքերի գրավում, բարիկադներ քաղաքի մուտքերում հունվարի 18-ին): Տեխնիկապես խորհրդային ղեկավարությունը կարող էր զորքեր մտցնել Բաքու արդեն հունվարի 13-ին (կամ ավելի վաղ), երբ հայերի դեմ պոգրոմները նոր էին սկսվում և արագորեն աճում էին: Սակայն դա չեղավ, և մուտքը տեղի ունեցավ միայն հունվարի 19-ի գիշերը 20-ին: Բաքվում և շրջակայքում արդեն կային զգալի ուժեր՝ մոտ 12 հազար ՄՆԿ ներքին զորքեր, Խորհրդային բանակի մասեր (այդ թվում՝ դեսանտայինները, որոնք իջան հունվարի 12-ին օդանավակայանում), գարնիզոններ և պահեստներ: Մոսկվան կարող էր արագ տեղափոխել լրացուցիչ ստորաբաժանումներ (ինչպես արեց հետո՝ 26-35 հազար մարդ տանկերով և սպեցնազով): ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը կարող էր արտակարգ դրություն հայտարարել ցանկացած պահի (ինչպես արեց հունվարի 19-ին Բաքվի համար): Հայկական տեսանկյունից Բաքվի պոգրոմները էթնիկ զտումների գագաթնակետն էին, որոնք հանգեցրին հայերի ամբողջական վտարմանը Ադրբեջանից (մոտ 250-400 հազար 1988-1990 թթ.): Ադրբեջանական տեսանկյունից հաճախ շեշտվում է, որ զորքերը փրկեցին հայերի մնացորդները, բայց մուտքը տեսնում են որպես ազգային շարժման ճնշում: Փաստերը ցույց են տալիս՝ մինչև հարձակումը հայերը արդեն հիմնականում վտարված էին, և զորքերը դադարեցրին հետագա քաոսը, բայց չկանխարգելեցին հայկական համայնքի հիմնական ողբերգությունը: Հունվարի 19-ին պոգրոմները հասել էին գագաթնակետին, և հայերի հիմնական խմբերը կամ սպանված էին, կամ վտարված/թաքնված ադրբեջանցի ծանոթների մոտ, կամ էվակուացված: Առանց զորքերի մուտքի քաոսը կարող էր շարունակվել ևս մի քանի օր՝ հանգեցնելով լրացուցիչ սպանությունների (հնարավոր է՝ տասնյակներ, ոչ հարյուրավոր), հատկապես նրանց մեջ, ովքեր թաքնվել էին կամ չէին հասցրել փախչել: Հունվարին մնացել էր մոտ 30-40 հազար մարդ, հիմնականում կանայք, տարեցներ և թոշակառուներ: Դա տեղի ունեցավ նախորդ բռնությունների ալիքների պատճառով (Սումգայիթ 1988, Կիրովաբադ/Գյանջա 1988-1989) և աճող վախի: Հայերի դեմ պոգրոմները սկսվեցին 1990 թվականի հունվարի 13-ին (կամ նույնիսկ 12-ին որոշ աղբյուրներով) և շարունակվեցին մինչև 19-ը՝ ճիշտ մեկ շաբաթ: Այդ ժամանակահատվածում, ամենահաճախ մեջբերվող չեզոք գնահատականներով (Human Rights Watch, Թոմաս դե Վաալ և այլք) զոհվել են 48-ից 90 հայեր (երբեմն նշվում է մինչև 100+ կամ նույնիսկ 300 հայկական աղբյուրներում, բայց դա վիճելի է և ներառում է անհետ կորածներին): ԱՄՆ-ը սկզբում աջակցեց մուտքին որպես «հումանիտար պատասխան» սպանություններին և տեռորին հայ-ադրբեջանական հակամարտության համատեքստում:

Русская версия

Ввод советских войск в Баку — спасение коммунистов и трагедия армян

19–20 января 1990 года ввод советских войск в Баку стал кровавой страницей истории, где Москва, используя погромы армян как ширму, спасла азербайджанскую коммунистическую верхушку от угрозы Народного фронта Азербайджана (НФА) — подавив национальное движение и приведя к сотням жертв. Партийная верхушка Азербайджана под руководством Абдурахмана Везирова и частично Аяза Муталибова не была против ввода — напротив, видела в нём спасение своей власти от националистов, запрашивая помощь из Москвы, поскольку НФА уже де-факто контролировал значительную часть города и угрожал свергнуть республиканское руководство. После ввода Везиров был смещён (его вывезли в Москву накануне штурма), а Муталибов 24 января 1990 года назначен первым секретарём ЦК КП Азербайджана — показывая, что ввод помог старой номенклатуре удержаться у власти (хотя ненадолго: Муталибова свергли в 1992-м под давлением НФА). Армян в Баку почти не осталось к 19 января, а угроза для центральной власти стала критической — поэтому войска ввели не для остановки погромов, а для подавления азербайджанских протестующих. Многие историки (Томас де Ваал, HRW) отмечают цинизм или некомпетентность: войска ввели не для остановки погромов (которые уже почти закончились), а для разгрома оппозиции и сохранения коммунистической власти в республике. Горбачёв и Политбюро не спешили вмешиваться именно против погромов: делегация Политбюро (с Примаковым) прибыла в Баку 14 января, но чрезвычайное положение объявили только в НКАО, приграничных районах и Гяндже — не в самом Баку. Погромы армян (13–19 января) длились неделю, но местные власти и войска не вмешивались активно — ограничивались охраной правительственных объектов, что подтверждают отчёты Human Rights Watch, воспоминания очевидцев и расследования (включая “Щит” и другие). Внутренние войска часто просто наблюдали. Основная цель Москвы была не в защите армян, а в подавлении националистического движения и Народного фронта Азербайджана (НФА). Погромы армян использовались как предлог, но решение о масштабном вводе войск приняли именно тогда, когда НФА начал угрожать свержению республиканской коммунистической власти (захват зданий, баррикады на въездах в город 18 января). Технически советское руководство могло ввести войска в Баку уже 13 января 1990 года (или даже раньше), когда погромы против армян только начинались и быстро набирали обороты. Однако этого не произошло, и ввод случился только в ночь с 19 на 20 января. В Баку и окрестностях уже находились значительные силы: около 12 тысяч внутренних войск МВД СССР, части Советской армии (включая десантников, высадившихся 12 января в аэропорту), гарнизоны и резервы. Москва могла быстро перебросить дополнительные подразделения (как это сделали позже — 26–35 тысяч человек с танками и спецназом). Президиум Верховного Совета СССР мог объявить чрезвычайное положение в любой момент (как это сделали 19 января для Баку). В армянской перспективе погромы в Баку — это кульминация этнических чисток, приведших к полному изгнанию армян из Азербайджана (около 250–400 тыс. с 1988–1990). В азербайджанской — часто подчёркивается, что войска якобы спасли остатки армян, но ввод видят как подавление национального движения. Факты показывают: к моменту штурма Баку армяне уже были в основном изгнаны, и войска остановили дальнейший хаос, но не предотвратили основную трагедию армянской общины. К 19 января погромы уже достигли пика, и основные группы армян были либо убиты, либо изгнаны/спрятаны у знакомых азербайджанцев, либо эвакуированы. Без ввода войск хаос мог продолжиться ещё несколько дней, что привело бы к дополнительным убийствам (возможно, десятки, а не сотни), особенно среди тех, кто прятался или не успел уехать. К январю осталось около 30–40 тысяч человек, в основном женщины, пожилые люди и пенсионеры. Это произошло из-за предыдущих волн насилия (Сумгаит 1988, Кировабад/Гянджа 1988–1989) и нарастающего страха. Погромы против армян начались 13 января 1990 года (или даже 12-го по некоторым источникам) и продолжались до 19 января — ровно неделю. За это время: По наиболее часто цитируемым нейтральным оценкам (Human Rights Watch, Томас де Ваал и другие) погибли от 48 до 90 армян (иногда упоминают до 100+ или даже 300 в армянских источниках, но это спорно и включает пропавших без вести). США изначально поддержали ввод как “гуманитарный ответ” на убийства и террор в контексте армяно-азербайджанского конфликта.

Soviet Troops Enter Baku — Saving Communists and the Armenian Tragedy

January 19–20, 1990: The entry of Soviet troops into Baku became a bloody chapter in history, where Moscow, using the Armenian pogroms as a pretext, saved the Azerbaijani communist elite from the threat of the Popular Front of Azerbaijan (PFA) — suppressing the national movement and resulting in hundreds of casualties. The leadership of the Communist Party of Azerbaijan, under Abdurahman Vezirov and partially involving Ayaz Mutalibov, was not only not opposed to the entry but saw it as a way to preserve their power — requesting help from Moscow, as the PFA already de facto controlled much of the city and threatened to overthrow the republican leadership. After the entry, Vezirov was removed (evacuated to Moscow before the assault), and Mutalibov was appointed first secretary of the CPA Central Committee on January 24, 1990 — demonstrating that the entry helped the old nomenklatura retain power (albeit briefly: Mutalibov was overthrown in 1992 under PFA pressure). Almost no Armenians remained in Baku by January 19, and the threat to central authority had become critical — so troops entered not to stop pogroms but to crush Azerbaijani protesters. Many historians (Thomas de Waal, HRW) note the cynicism or incompetence: troops were introduced not to halt pogroms (which had nearly ended) but to dismantle opposition and maintain communist rule in the republic. Gorbachev and the Politburo did not rush to intervene specifically against pogroms: the Politburo delegation (with Primakov) arrived in Baku on January 14, but emergency was declared only in NKAR, border districts, and Ganja — not in Baku itself. Armenian pogroms (January 13–19) lasted a week, but local authorities and troops did not actively intervene — limiting themselves to guarding government facilities, as confirmed by Human Rights Watch reports, eyewitness accounts, and investigations (including “Shield” and others). Internal troops often simply observed. Moscow’s primary goal was not Armenian protection but suppressing the nationalist movement and Popular Front of Azerbaijan (PFA). Armenian pogroms were used as a pretext, but the decision for large-scale troop entry was made precisely when the PFA began threatening to overthrow republican communist power (seizing buildings, barricades at city entrances on January 18). Technically, Soviet leadership could have entered troops into Baku as early as January 13 (or even earlier), when pogroms against Armenians were just starting and rapidly escalating. However, this did not happen, and entry occurred only on the night of January 19–20. Significant forces were already in Baku and surroundings: about 12,000 internal troops of the USSR Ministry of Internal Affairs, parts of the Soviet Army (including paratroopers who landed at the airport on January 12), garrisons, and reserves. Moscow could quickly transfer additional units (as done later — 26–35 thousand people with tanks and special forces). The Presidium of the USSR Supreme Soviet could declare emergency at any moment (as done on January 19 for Baku). From the Armenian perspective, Baku pogroms were the culmination of ethnic cleansings leading to the complete expulsion of Armenians from Azerbaijan (about 250–400 thousand from 1988–1990). From the Azerbaijani perspective, it’s often emphasized that troops supposedly saved Armenian remnants, but entry is seen as suppression of the national movement. Facts show: by the assault on Baku, Armenians were mostly expelled, and troops stopped further chaos but did not prevent the main tragedy of the Armenian community. By January 19, pogroms had peaked, and main Armenian groups were either killed, expelled/hidden with Azerbaijani acquaintances, or evacuated. Without troop entry, chaos could continue a few more days, leading to additional killings (possibly dozens, not hundreds), especially among those hiding or unable to flee. By January, about 30–40 thousand remained, mostly women, elderly, and pensioners. This happened due to previous waves of violence (Sumgait 1988, Kirovabad/Ganja 1988–1989) and growing fear. Pogroms against Armenians began on January 13, 1990 (or even 12th per some sources) and lasted until the 19th — exactly a week. During this time: According to most cited neutral estimates (Human Rights Watch, Thomas de Waal, and others), 48 to 90 Armenians died (sometimes up to 100+ or even 300 in Armenian sources, but disputed and including missing). The USA initially supported the entry as a “humanitarian response” to killings and terror in the Armenian-Azerbaijani conflict context.

Azərbaycan dili versiyası

Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması — kommunistlərin xilas olması və ermənilərin faciəsi

1990-cı il yanvarın 19–20-si Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması tarixin qanlı səhifəsi oldu, ki, Moskva erməni poqromlarını ört-basdır kimi istifadə edərək Azərbaycan kommunist yuxarılarını Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) təhlükəsindən xilas etdi — milli hərəkatı yatıraraq yüzlərlə qurban verərək. Azərbaycan kommunist partiyasının rəhbərliyi Abdurahman Vəzirovun rəhbərliyi altında və qismən Ayaz Mütəllibovun iştirakı ilə daxil olmaya qarşı deyildi — əksinə, onda öz hakimiyyətinin xilasını görürdü, Moskvadan kömək istəyərək, çünki AXC artıq şəhərin böyük hissəsini nəzarətdə saxlayırdı və respublika rəhbərliyini devirməklə təhdid edirdi. Daxil olandan sonra Vəzirov vəzifədən azad edildi (hücumdan qabaq onu Moskvaya apardılar), Mütəllibov isə 1990-cı il yanvarın 24-də AKKP MK-nın birinci katibi təyin olundu — göstərərək ki, daxil köhnə nomenklaturaya hakimiyyəti saxlamağa kömək etdi (qısa müddətə olsa da: Mütəllibovu 1992-də AXC təzyiqi altında devirdilər). Bakıda ermənilər demək olar ki, qalmamışdı yanvarın 19-na, mərkəzi hakimiyyətə təhlükə kritik olub — buna görə qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün deyil, azərbaycanlı etirazçıları yatırmaq üçün daxil oldu. Bir çox tarixçilər (Tomas de Vaal, HRW) cinizm və ya bacarıqsızlığı qeyd edirlər: qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün daxil olmadı (ki, onlar artıq bitmişdi), əksinə müxalifəti məhv etmək və respublikada kommunist hakimiyyətini saxlamaq üçün. Qorbaçov və Politbüro poqromlara qarşı müdaxilə etməyə tələsmirdi: Politbüronun nümayəndə heyəti (Primakovla) Bakıya yanvarın 14-də gəldi, amma fövqəladə vəziyyət yalnız NKİO-da, sərhəd rayonlarda və Gəncədə elan olundu — Bakıda yox. Ermənilərə qarşı poqromlar (yanvarın 13–19) bir həftə sürdü, amma yerli hakimiyyətlər və qoşunlar fəal müdaxilə etmədi — hökumət obyektlərini qorumaqla məhdudlaşdılar, ki, bunu Human Rights Watch hesabatları, şahidlərin xatirələri və istintaqlar (o cümlədən “Şçit” və digərləri) təsdiqləyir. Daxili qoşunlar tez-tez sadəcə izləyirdi. Moskvının əsas məqsədi ermənilərin müdafiəsi deyil, millətçi hərəkatın və Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) yatırılması idi. Erməni poqromları bəhanə kimi istifadə olundu, amma qoşunların kütləvi daxil olması qərarı məhz o vaxt qəbul olundu, ki, AXC respublika kommunist hakimiyyətini devirməklə təhdid etməyə başladı (binaların zəbt edilməsi, şəhərə girişlərdə barrikadalar yanvarın 18-də). Texniki olaraq sovet rəhbərliyi qoşunları Bakıya artıq yanvarın 13-də (və ya daha erkən) daxil edə bilərdi, ki, ermənilərə qarşı poqromlar yeni başlayırdı və tez böyüyürdü. Lakin bu baş vermədi, və daxil yalnız yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə baş verdi. Bakıda və ətrafda artıq böyük qüvvələr var idi: təxminən 12 min SSRİ DİN-in daxili qoşunları, Sovet Ordusunun hissələri (o cümlədən desantçılar, ki, yanvarın 12-də aeroportda endilər), qarnizonlar və rezervlər. Moskva tez əlavə bölmələr köçürə bilərdi (sonra etdikləri kimi — 26–35 min adam tanklarla və spetsnazla). SSRİ Ali Şurasının Prezidiumu istənilən vaxt fövqəladə vəziyyət elan edə bilərdi (yanvarın 19-da Bakı üçün etdikləri kimi). Erməni baxış bucağından Bakı poqromları etnik təmizləmələrin kulminasiyasıdır, ki, Azərbaycandan ermənilərin tam çıxarılmasına səbəb oldu (təxminən 250–400 min 1988–1990). Azərbaycan baxış bucağından tez-tez vurğulanır ki, qoşunlar erməni qalıqlarını xilas etdi, amma daxil milli hərəkatın yatırılması kimi görülür. Faktlar göstərir: hücum anına qədər ermənilər artıq əsasən qovulmuşdu, və qoşunlar sonrakı xaosu dayandırdı, amma erməni icmasının əsas faciəsini qabaqlamadı. Yanvarın 19-na poqromlar pikə çatmışdı, və ermənilərin əsas qrupları ya öldürülmüş, ya qovulmuş/qohum azərbaycanlılarda gizlənmiş, ya evakuasiya olunmuşdu. Qoşunlar olmadan xaos bir neçə gün davam edə bilərdi, ki, əlavə qətllərə səbəb olardı (ola bilsin onlarla, yox yüzlərlə), xüsusilə gizlənənlər və qaça bilməyənlər arasında. Yanvara qədər təxminən 30–40 min adam qalmışdı, əsasən qadınlar, qocalar və pensiyaçıları. Bu, əvvəlki zorakılıq dalğaları səbəbindən baş verdi (Sumqayıt 1988, Kirovabad/Gəncə 1988–1989) və artan qorxu. Ermənilərə qarşı poqromlar 1990-cı il yanvarın 13-də (və ya bəzi mənbələrə görə hətta 12-də) başladı və 19-na qədər davam etdi — tam bir həftə. Bu müddətdə: Ən çox sitat olunan neytral qiymətləndirmələrə görə (Human Rights Watch, Tomas de Vaal və digərləri) 48-dən 90-a qədər erməni öldü (bəzən erməni mənbələrdə 100+ və ya hətta 300 qeyd olunur, amma bu mübahisəlidir və itkinləri daxil edir). ABŞ əvvəldən daxili “humanitar cavab” kimi dəstəklədi — erməni-azərbaycan münaqişəsi kontekstində qətllərə və terrora qarşı.Azərbaycan dili versiyası1990-cı il yanvarın 19–20-si Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması tarixin qanlı səhifəsi oldu, ki, Moskva erməni poqromlarını ört-basdır kimi istifadə edərək Azərbaycan kommunist yuxarılarını Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) təhlükəsindən xilas etdi — milli hərəkatı yatıraraq yüzlərlə qurban verərək. Azərbaycan kommunist partiyasının rəhbərliyi Abdurahman Vəzirovun rəhbərliyi altında və qismən Ayaz Mütəllibovun iştirakı ilə daxil olmaya qarşı deyildi — əksinə, onda öz hakimiyyətinin xilasını görürdü, Moskvadan kömək istəyərək, çünki AXC artıq şəhərin böyük hissəsini nəzarətdə saxlayırdı və respublika rəhbərliyini devirməklə təhdid edirdi. Daxil olandan sonra Vəzirov vəzifədən azad edildi (hücumdan qabaq onu Moskvaya apardılar), Mütəllibov isə 1990-cı il yanvarın 24-də AKKP MK-nın birinci katibi təyin olundu — göstərərək ki, daxil köhnə nomenklaturaya hakimiyyəti saxlamağa kömək etdi (qısa müddətə olsa da: Mütəllibovu 1992-də AXC təzyiqi altında devirdilər). Bakıda ermənilər demək olar ki, qalmamışdı yanvarın 19-na, mərkəzi hakimiyyətə təhlükə kritik olub — buna görə qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün deyil, azərbaycanlı etirazçıları yatırmaq üçün daxil oldu. Bir çox tarixçilər (Tomas de Vaal, HRW) cinizm və ya bacarıqsızlığı qeyd edirlər: qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün daxil olmadı (ki, onlar artıq bitmişdi), əksinə müxalifəti məhv etmək və respublikada kommunist hakimiyyətini saxlamaq üçün. Qorbaçov və Politbüro poqromlara qarşı müdaxilə etməyə tələsmirdi: Politbüronun nümayəndə heyəti (Primakovla) Bakıya yanvarın 14-də gəldi, amma fövqəladə vəziyyət yalnız NKİO-da, sərhəd rayonlarda və Gəncədə elan olundu — Bakıda yox. Ermənilərə qarşı poqromlar (yanvarın 13–19) bir həftə sürdü, amma yerli hakimiyyətlər və qoşunlar fəal müdaxilə etmədi — hökumət obyektlərini qorumaqla məhdudlaşdılar, ki, bunu Human Rights Watch hesabatları, şahidlərin xatirələri və istintaqlar (o cümlədən “Şçit” və digərləri) təsdiqləyir. Daxili qoşunlar tez-tez sadəcə izləyirdi. Moskvının əsas məqsədi ermənilərin müdafiəsi deyil, millətçi hərəkatın və Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) yatırılması idi. Erməni poqromları bəhanə kimi istifadə olundu, amma qoşunların kütləvi daxil olması qərarı məhz o vaxt qəbul olundu, ki, AXC respublika kommunist hakimiyyətini devirməklə təhdid etməyə başladı (binaların zəbt edilməsi, şəhərə girişlərdə barrikadalar yanvarın 18-də). Texniki olaraq sovet rəhbərliyi qoşunları Bakıya artıq yanvarın 13-də (və ya daha erkən) daxil edə bilərdi, ki, ermənilərə qarşı poqromlar yeni başlayırdı və tez böyüyürdü. Lakin bu baş vermədi, və daxil yalnız yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə baş verdi. Bakıda və ətrafda artıq böyük qüvvələr var idi: təxminən 12 min SSRİ DİN-in daxili qoşunları, Sovet Ordusunun hissələri (o cümlədən desantçılar, ki, yanvarın 12-də aeroportda endilər), qarnizonlar və rezervlər. Moskva tez əlavə bölmələr köçürə bilərdi (sonra etdikləri kimi — 26–35 min adam tanklarla və spetsnazla). SSRİ Ali Şurasının Prezidiumu istənilən vaxt fövqəladə vəziyyət elan edə bilərdi (yanvarın 19-da Bakı üçün etdikləri kimi). Erməni baxış bucağından Bakı poqromları etnik təmizləmələrin kulminasiyasıdır, ki, Azərbaycandan ermənilərin tam çıxarılmasına səbəb oldu (təxminən 250–400 min 1988–1990). Azərbaycan baxış bucağından tez-tez vurğulanır ki, qoşunlar erməni qalıqlarını xilas etdi, amma daxil milli hərəkatın yatırılması kimi görülür. Faktlar göstərir: hücum anına qədər ermənilər artıq əsasən qovulmuşdu, və qoşunlar sonrakı xaosu dayandırdı, amma erməni icmasının əsas faciəsini qabaqlamadı. Yanvarın 19-na poqromlar pikə çatmışdı, və ermənilərin əsas qrupları ya öldürülmüş, ya qovulmuş/qohum azərbaycanlılarda gizlənmiş, ya evakuasiya olunmuşdu. Qoşunlar olmadan xaos bir neçə gün davam edə bilərdi, ki, əlavə qətllərə səbəb olardı (ola bilsin onlarla, yox yüzlərlə), xüsusilə gizlənənlər və qaça bilməyənlər arasında. Yanvara qədər təxminən 30–40 min adam qalmışdı, əsasən qadınlar, qocalar və pensiyaçıları. Bu, əvvəlki zorakılıq dalğaları səbəbindən baş verdi (Sumqayıt 1988, Kirovabad/Gəncə 1988–1989) və artan qorxu. Ermənilərə qarşı poqromlar 1990-cı il yanvarın 13-də (və ya bəzi mənbələrə görə hətta 12-də) başladı və 19-na qədər davam etdi — tam bir həftə. Bu müddətdə: Ən çox sitat olunan neytral qiymətləndirmələrə görə (Human Rights Watch, Tomas de Vaal və digərləri) 48-dən 90-a qədər erməni öldü (bəzən erməni mənbələrdə 100+ və ya hətta 300 qeyd olunur, amma bu mübahisəlidir və itkinləri daxil edir). ABŞ əvvəldən daxili “humanitar cavab” kimi dəstəklədi — erməni-azərbaycan münaqişəsi kontekstində qətllərə və terrora qarşı.

1. 19–20 января 1990 года: Ввод советских войск в Баку — спасение коммунистов и трагедия армян
2. Кровавая ночь Баку: Как Москва спасла азербайджанских коммунистов от народа
3. Под покровом погромов: Советские танки в Баку ради сохранения власти

Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյանը ծնվել է 1921 թվականի հունվարի 17-ին Ղազվինում (Իրան)՝ հայ վնասվածքաբան-օրթոպեդ, բժշկական գիտությունների դոկտոր (1963), պրոֆեսոր (1973)

Երևանի բժշկական ինստիտուտի վնասվածքաբանության, օրթոպեդիայի և ռազմադաշտային վիրաբուժության ամբիոնի հիմնադիր-վարիչ (1971-1982), Մոսկվայի Նիկոլայ Բլոխինի անվան ուռուցքաբանական գիտական կենտրոնի ավագ գիտաշխատող, ՀՀ առողջապահության նախարարության գլխավոր վնասվածքաբան-օրթոպեդ (1965-1989), Երևանի գլխավոր վնասվածքաբան-օրթոպեդ (1989-1993)։ Մահացել է 1993 թվականին։

1939–1942 թվականներին սովորել է Թեհրանի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում, 1946-ին ավարտել է Բեյրութի ֆրանսիական համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1960–1972 թվականներին՝ Երևանի վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի գիտահետազոտական ինստիտուտի բաժանմունքի վարիչ, 1971–1979 թվականներին՝ փոխտնօրեն։

Նրա աշխատանքները նվիրված են կոտրվածքների ժամանակ ոսկրաբեկորների համակցման, սերտաճման, ոսկրածուծի վերականգնողական հատկությունների ուսումնասիրությանը, ոսկրագոյացման գործընթացների վրա քլորոպրենով թունավորումների ազդեցությանը, ճանապարհատրանսպորտային վնասվածքի, դրա հետևանքների և կանխարգելման խնդիրներին։ Ուսումնասիրել է դրսածուռ ծնկի (Genu Valgum) կլինիկան և բուժումը։ Առաջինը Հայաստանում կատարել է բազկի, նախաբազկի, սրունքի, անրակի կոտրվածքների ներոսկրային համակցում՝ մետաղաձողերի միջոցով։

Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյանը մնաց Ղազվինից Երևան տանող հայկական բժշկության կամուրջը՝ իր նորարարական մեթոդներով, գիտական նվաճումներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական բժշկագիտության խորքերով և պրոֆեսիոնալիզմով։

Русский

символ армянской ортопедии и травматологии

Сепух Джангарович Тумян родился 17 января 1921 года в Казвине (Иран) — армянский травматолог-ортопед, доктор медицинских наук (1963), профессор (1973), основатель и заведующий кафедрой травматологии, ортопедии и военно-полевой хирургии Ереванского медицинского института (1971–1982), старший научный сотрудник Онкологического научного центра им. Николая Блохина в Москве, главный травматолог-ортопед Министерства здравоохранения Армении (1965–1989), главный травматолог-ортопед Еревана (1989–1993). Умер в 1993 году.

В 1939–1942 годах учился на медицинском факультете Тегеранского университета, в 1946 году окончил медицинский факультет Французского университета в Бейруте. В 1960–1972 годах — заведующий отделением Научно-исследовательского института травматологии и ортопедии в Ереване, в 1971–1979 годах — заместитель директора.

Его работы посвящены сращению костных отломков при переломах, регенеративным свойствам костного мозга, влиянию отравлений хлоропреном на процессы костеобразования, проблемам дорожно-транспортного травматизма, его последствий и профилактики. Изучал клинику и лечение genu valgum (вальгусной деформации колена). Первым в Армении провёл внутрикостный остеосинтез переломов плеча, предплечья, голени и бедра с помощью металлических стержней.

Сепух Джангарович Тумян остался мостом армянской медицины от Казвина до Еревана — своими инновационными методами, научными достижениями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской медицинской науки и профессионализмом.

English

Symbol of Armenian Orthopedics and Traumatology

Sepuh Jangir Tumoian was born on January 17, 1921, in Qazvin (Iran) — Armenian traumatologist-orthopedist, Doctor of Medical Sciences (1963), Professor (1973), founder and head of the Department of Traumatology, Orthopedics and Military Field Surgery at Yerevan Medical Institute (1971–1982), senior researcher at the Nikolai Blokhin National Medical Research Center for Oncology in Moscow, chief traumatologist-orthopedist of the Ministry of Health of Armenia (1965–1989), chief traumatologist-orthopedist of Yerevan (1989–1993). Died in 1993.

In 1939–1942 studied at the Medical Faculty of Tehran University, in 1946 graduated from the Medical Faculty of the French University in Beirut. In 1960–1972 — head of the department at the Research Institute of Traumatology and Orthopedics in Yerevan, in 1971–1979 — deputy director.

His works are devoted to the union of bone fragments in fractures, regenerative properties of bone marrow, the effect of chloroprene poisoning on bone formation processes, problems of road traffic injuries, their consequences and prevention. Studied the clinic and treatment of genu valgum (valgus deformity of the knee). First in Armenia performed intramedullary osteosynthesis of fractures of the humerus, forearm, tibia and femur using metal rods.

Sepuh Jangir Tumoian remained the bridge of Armenian medicine from Qazvin to Yerevan — with his innovative methods, scientific achievements and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian medical science and professionalism.

1. Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյան՝ հայ վնասվածքաբան-օրթոպեդ և ամբիոնի հիմնադիր / Сепух Джангарович Тумян — армянский травматолог-ортопед и основатель кафедры / Sepuh Jangir Tumoian — Armenian Traumatologist-Orthopedist and Founder of the Department
2. Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյան՝ ներոսկրային համակցման առաջամարտիկ Հայաստանում / Сепух Джангарович Тумян — пионер внутрикостного остеосинтеза в Армении / Sepuh Jangir Tumoian — Pioneer of Intramedullary Osteosynthesis in Armenia
3. Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյան՝ Ղազվինից Երևան՝ բժշկության նվիրյալ / Сепух Джангарович Тумян — от Казвина до Еревана: преданный медицине / Sepuh Jangir Tumoian — From Qazvin to Yerevan: Devoted to Medicine
4. Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյան՝ բժշկական գիտությունների դոկտոր և պրոֆեսոր / Сепух Джангарович Тумян — доктор медицинских наук и профессор / Sepuh Jangir Tumoian — Doctor of Medical Sciences and Professor
5. Սեպուհ Ջհանգիրի Թումյան՝ հայկական օրթոպեդիայի և վնասվածքաբանության խորհրդանիշ / Сепух Джангарович Тумян — символ армянской ортопедии и травматологии / Sepuh Jangir Tumoian — Symbol of Armenian Orthopedics and Traumatology

1977 թվականի հունվարի 8-ին Մոսկվայում տեղի ունեցան երեք հաջորդական պայթյուններ՝ առաջինը մետրոյի գնացքում (Իզմայլովսկայա-Պերվոմայսկի գծում), երկրորդը և երրորդը՝ ԿԳԲ շենքին հարող երկու մթերային խանութներում:

Պայթյունների հետևանքով զոհվեց 7 մարդ, վիրավորվեց 37-ը: Չնայած որևէ կազմակերպություն կամ խումբ պատասխանատվություն չհամարեց, ԽՍՀՄ ԿԳԲ-ն արագորեն կապեց դեպքը հայկական ազգայնականության հետ և ձերբակալեց երեք երիտասարդ հայերի՝ Ստեփան Զատիկյանին (Ազգային Միացյալ Կուսակցության՝ ԱՄԿ հիմնադիր), Զավեն Բաղդասարյանին և Հակոբ Ստեփանյանին: Նրանք 1979 թվականի հունվարի 24-ին գաղտնի դատվեցին և 5 օր անց՝ հունվարի 29-ին գնդակահարվեցին:

Հետաքննություն և դատավարություն
Զատիկյանը, ով 1960-ականներին արդեն դատապարտվել էր հակախորհրդային գործունեության համար (4 տարի խիստ ռեժիմով բանտում), ազատ արձակվելուց հետո շարունակել էր ընդհատակյա աշխատանք: ԿԳԲ-ն նրան ներկայացրեց որպես գլխավոր կազմակերպիչ: Դատավարությունը եղավ ծայրահեղ գաղտնի՝ առանց հարազատների, փաստաբանների և հանրային հսկողության: Այլախոհներ Անդրեյ Սախարովը, Մոսկվայի և Հայաստանի Հելսինկյան խմբերը բարձրաձայնեցին, որ Զատիկյանն ալիբի ուներ (պայթյունների ժամանակ չի եղել Մոսկվայում), և կասկածի տակ դրեցին ամբողջ գործը՝ որպես ԿԳԲ-ի սադրանք՝ այլախոհներին ճնշելու համար:

Հայաստանի և հայերի համար նշանակությունը
Այս գործը խորհրդային իշխանությունների կողմից հայ ազգայնականության դեմ ծայրահեղ ճնշման վառ օրինակ է: Զատիկյանը և նրա ընկերները դարձան խորհրդային բանտերում նահատակված հայ երիտասարդ սերնդի խորհրդանիշը: Հայաստանում այս դեպքը ընկալվում է որպես ԽՍՀՄ-ի կողմից հայ ինքնության և ազգայնական գաղափարների ճնշման մաս: Չնայած պաշտոնական վարկածին, գործը մինչ օրս համարվում է չբացահայտված, և բազմաթիվ այլախոհներ (այդ թվում՝ Սախարովը) կասկածում էին ԿԳԲ-ի կազմակերպչական դերի մասին:

Արագ փաստեր

• Ամսաթիվ: 1977 թ. հունվարի 8
• Վայրեր: Մոսկվայի մետրո, երկու մթերային խանութներ
• Զոհեր: 7 մահ, 37 վիրավոր
• Դատապարտյալներ և մահապատիժ: Ստեփան Զատիկյան, Զավեն Բաղդասարյան, Հակոբ Ստեփանյան (գնդակահարվել են 1979 թ. հունվարի 29-ին)
• Վիճարկում: Գործը համարվում է անվստահելի, գաղտնի և չբացահայտված

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, «Ընթացիկ իրադարձությունների խրոնիկա», Անդրեյ Սախարովի հրապարակումներ, ռուսական և հայկական այլախոհական արխիվներ):

---

Русская версия

Дело Затикяна и провокация КГБ”(дело метро)

8 января 1977 года в Москве произошла серия из трёх взрывов: первый — в вагоне метро на перегоне «Измайловская»–«Первомайская», второй и третий — в двух продуктовых магазинах недалеко от здания КГБ. В результате погибли 7 человек, 37 были ранены. Никто не взял на себя ответственность, однако КГБ СССР быстро связал взрывы с армянским национализмом и арестовал трёх молодых армян — Степана Затикяна (основателя подпольной Национальной объединённой партии Армении), Завена Багдасаряна и Акопа Степаняна. В январе 1979 года после закрытого и сверхсекретного суда они были приговорены к расстрелу и казнены через 5 дней — 29 января 1979 года.

Следствие и суд
Затикян, уже осуждённый в 1960-х за антисоветскую деятельность (4 года строгого режима), после освобождения продолжал подпольную работу. КГБ представил его главным организатором. Суд проходил в полной секретности — без родственников, адвокатов и общественного контроля. Диссиденты Андрей Сахаров, Московская и Армянская Хельсинкские группы заявили, что у Затикяна было алиби (в момент взрывов он не был в Москве), и выразили подозрения, что это провокация КГБ для дискредитации диссидентов.

Значение для Армении и армян
Это дело — яркий пример крайних репрессий советской власти против армянского национализма. Затикян и его товарищи стали символом поколения армянской молодёжи, замученной в советских тюрьмах. В Армении событие воспринимается как часть политики подавления армянской идентичности и национальных идей. Несмотря на официальную версию, дело до сих пор считается нераскрытым, а многие диссиденты (включая Сахарова) подозревали организующую роль КГБ.

Краткие факты

• Дата: 8 января 1977 г.
• Места: Московское метро, два продуктовых магазина
• Жертвы: 7 погибших, 37 раненых
• Осуждённые и казнь: Степан Затикян, Завен Багдасарян, Акоп Степанян (расстреляны 29 января 1979 г.)
• Спорность: Дело считается недостоверным, секретным и нераскрытым

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, «Хроника текущих событий», публикации Андрея Сахарова, диссидентские архивы).

---

English Version

The Zatikyan case and KGB provocation”(Metro case)

On January 8, 1977, a series of three explosions occurred in Moscow: the first in a metro train between Izmaylovskaya and Pervomayskaya stations, the second and third in two grocery stores near the KGB building. The blasts killed 7 people and injured 37. Although no group claimed responsibility, the Soviet KGB quickly linked the attacks to Armenian nationalism and arrested three young Armenians — Stepan Zatikyan (founder of the underground National United Party of Armenia), Zaven Baghdasaryan, and Hakob Stepanyan. In January 1979, after a closed and highly secret trial, they were sentenced to death and executed five days later — on January 29, 1979.

Investigation and trial
Zatikyan, previously convicted in the 1960s for anti-Soviet activity (4 years in strict regime prison), continued underground work after release. The KGB presented him as the main organizer. The trial was extremely secretive — without relatives, lawyers, or public oversight. Dissidents Andrei Sakharov, the Moscow and Armenian Helsinki Groups stated that Zatikyan had an alibi (he was not in Moscow during the explosions) and expressed suspicions that it was a KGB provocation to discredit dissidents.

Significance for Armenia and Armenians
This case is a vivid example of extreme Soviet repression against Armenian nationalism. Zatikyan and his comrades became a symbol of the generation of Armenian youth tortured in Soviet prisons. In Armenia, the event is perceived as part of the policy of suppressing Armenian identity and national ideas. Despite the official version, the case remains unsolved, and many dissidents (including Sakharov) suspected the organizing role of the KGB.

Key Facts

• Date: January 8, 1977
• Locations: Moscow Metro, two grocery stores
• Victims: 7 killed, 37 injured
• Convicted and executed: Stepan Zatikyan, Zaven Baghdasaryan, Hakob Stepanyan (executed January 29, 1979)
• Controversy: Case considered unreliable, secret, and unsolved

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, “Chronicle of Current Events”, publications by Andrei Sakharov, dissident archives).

---

Հայերեն (Armenian)

1. “1977 թ. Մոսկվայի պայթյուններ՝ Զատիկյանի գործ և ԿԳԲ-ի սադրանք”
2. “Հունվարի 8, 1977՝ Հայ ազգայնականության դեմ Խորհրդային ճնշում”
3. “Մետրոյի գործ՝ Զատիկյան, Բաղդասարյան, Ստեփանյան”
4. “Մոսկվայի պայթյուններ՝ Հայ երիտասարդների նահատակություն”
5. “1977՝ ԿԳԲ-ի և հայ ազգայնականության բախում”

Русский (Russian)

1. “Московские взрывы 1977: Дело Затикяна и провокация КГБ”
2. “8 января 1977: Советские репрессии против армянского национализма”
3. “Дело метро: Затикян, Багдасарян, Степанян”
4. “Взрывы в Москве: Мученичество армянской молодёжи”
5. “1977: Столкновение КГБ и армянского национализма”

English (English)

1. “1977 Moscow bombings: The Zatikyan case and KGB provocation”
2. “January 8, 1977: Soviet repression against Armenian nationalism”
3. “Metro case: Zatikyan, Baghdasaryan, Stepanyan”
4. “Moscow explosions: Martyrdom of Armenian youth”
5. “1977: KGB vs. Armenian nationalism”

Լևոն Համբարձումի Բեյբությանը ծնվել է 1954 թվականի հունվարի 5-ին Էջմիածնի շրջանում՝ հայ քանդակագործ, ով իր ստեղծագործական կյանքի մեծ մասն անցկացրել է Սանկտ Պետերբուրգում՝ դառնալով ռուս-հայկական քանդակագործության կարևոր դեմքերից մեկը։

1973 թվականին ավարտել է Երևանի գեղարվեստի ուսումնարանը։ 1973–1974 թվականներին սովորել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտում, 1974–1977 թվականներին եղել է Ղուկաս Չուբարյանի աշակերտը։ 1977 թվականից ապրում և ստեղծագործում է Սանկտ Պետերբուրգում։ 1985 թվականին ավարտել է Սանկտ Պետերբուրգի Մուխինայի անվան գեղարվեստաարդյունաբերական բարձրագույն ակադեմիայի քանդակագործության ֆակուլտետը՝ Վ. Ռիբալկոյի դասարանում։ 1987 թվականից հրավիրյալ դասախոս է, 2000 թվականից՝ քանդակագործության ամբիոնի դոցենտ։ 1985 թվականից ԽՍՀՄ նկարիչների միության անդամ է։

Նրա աշխատանքները գտնվում են Սանկտ Պետերբուրգի նկարիչների միության ցուցահանդեսային ֆոնդում, Սանկտ Պետերբուրգի պատմության պետական թանգարանում, ՌԽՖՍՀ ֆոնդերում, ինչպես նաև Ռուսաստանի, Դանիայի, Ֆինլանդիայի, Շվեյցարիայի մասնավոր հավաքածուներում։

Հիշարժան աշխատանքներից են՝ 
– «Տղան կատվի հետ» (1987, գրանիտ, Վիբորգ), 
– «Սպիտակ» (1988, մարմար, նվիրված 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժի զոհերին, Սուրբ Հարություն եկեղեցու դիմաց), 
– Ցիոլկովսկու հուշարձան (2005, գրանիտ, Սանկտ Պետերբուրգ), 
– «Հուշարձան զինվորին» (2005, բրոնզ, Լենինգրադի մարզ), 
– Վախթանգի հուշարձան (2009, բրոնզ, Սուրբ Հարություն եկեղեցու հայկական գերեզմանատուն), 
– Օրբելու հուշարձան (2010, բրոնզ, գրանիտ, Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարան), 
– Կոմիտասի հուշարձան (2015, Սանկտ Պետերբուրգ)։ 

1983 թվականից մասնակցում է քաղաքային, միջազգային ցուցահանդեսների և սիմպոզիումների։ Անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Սանկտ Պետերբուրգում, Կազինոյում, Կոնտիում, Մոսկվայում և այլուր։

Պարգևատրվել է Պանֆիլովյան մրցանակով (1981), ՌԽՖՍՀ սիմպոզիումի 2-րդ մրցանակով (1988), միջազգային սիմպոզիումների դիպլոմներով (1998, Ֆինլանդիա), Երևանի քաղաքապետի ոսկե մեդալով (2016) և այլն։

Լևոն Բեյբությանը մնաց Էջմիածնից Սանկտ Պետերբուրգ տանող քանդակագործության կամուրջը՝ իր հուշարձաններով, մասնավորապես հայկական թեմատիկայով աշխատանքներով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայկական արվեստի խորքերով և հավերժականությամբ։



**Русский** 

мастер армянской скульптуры в Санкт-Петербурге
Левон Бейбутян  родился 5 января 1954 года в районе Эчмиадзина — армянский скульптор, большую часть творческой жизни проведший в Санкт-Петербурге, ставший одной из ключевых фигур русско-армянской скульптуры.

В 1973 окончил Ереванское художественное училище. В 1973–1974 учился в Ереванском педагогическом институте им. Хачатура Абовяна, в 1974–1977 был учеником Гукаса Чубаряна. С 1977 живёт и творит в Санкт-Петербурге. В 1985 окончил факультет скульптуры Высшей художественно-промышленной академии им. Мухиной (класс В. Рыбалко). С 1987 приглашённый преподаватель, с 2000 — доцент кафедры скульптуры. С 1985 — член Союза художников СССР.

Его работы находятся в выставочном фонде Союза художников Санкт-Петербурга, Государственном музее истории Санкт-Петербурга, фондах РСФСР, а также в частных коллекциях России, Дании, Финляндии, Швейцарии.

Значимые работы: 
– «Мальчик с кошкой» (1987, гранит, Выборг), 
– «Белый» (1988, мрамор, посвящён жертвам Спитакского землетрясения 1988, перед церковью Воскресения Христова), 
– Памятник Циолковскому (2005, гранит, Санкт-Петербург), 
– «Памятник воину» (2005, бронза, Приозерский район Ленинградской области), 
– Памятник Вахтангу (2009, бронза, армянское кладбище церкви Воскресения), 
– Памятник Орбели (2010, бронза, гранит, СПбГУ), 
– Памятник Комитасу (2015, Санкт-Петербург).

С 1983 участвует в городских, международных выставках и симпозиумах. Провёл персональные выставки в Санкт-Петербурге, Казино, Конти, Москве и др.

Награждён Памфиловской премией (1981), 2-й премией РСФСР симпозиума (1988), дипломами международных симпозиумов (1998, Финляндия), золотой медалью мэра Еревана (2016) и др.

Левон Бейбутян остался мостом скульптуры от Эчмиадзина до Санкт-Петербурга — своими памятниками, в том числе армянской тематики, и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянского искусства и вечностью.

**English** 

Master of Armenian Sculpture in Saint Petersburg
Levon Beybutyan  was born on January 5, 1954, in the Echmiadzin region — Armenian sculptor who spent most of his creative life in Saint Petersburg, becoming one of the key figures in Russian-Armenian sculpture.

In 1973 graduated from Yerevan Art College. In 1973–1974 studied at the Khachatur Abovyan Pedagogical Institute in Yerevan, in 1974–1977 was a student of Gukas Chubaryan. Since 1977 lives and works in Saint Petersburg. In 1985 graduated from the Sculpture Faculty of the Mukhina Higher Art and Industrial Academy (class of V. Rybalko). Since 1987 invited lecturer, since 2000 — associate professor of the Sculpture Department. Since 1985 member of the USSR Artists’ Union.

His works are held in the exhibition fund of the Saint Petersburg Artists’ Union, the State Museum of History of Saint Petersburg, RSFSR funds, as well as private collections in Russia, Denmark, Finland, Switzerland.

Notable works: 
– “Boy with a Cat” (1987, granite, Vyborg), 
– “White” (1988, marble, dedicated to the victims of the 1988 Spitak earthquake, in front of the Church of the Resurrection), 
– Monument to Tsiolkovsky (2005, granite, Saint Petersburg), 
– “Monument to the Soldier” (2005, bronze, Priozersky District, Leningrad Region), 
– Monument to Vakhtang (2009, bronze, Armenian cemetery of the Church of the Resurrection), 
– Monument to Orbeli (2010, bronze, granite, Saint Petersburg State University), 
– Monument to Komitas (2015, Saint Petersburg).

Since 1983 participates in city, international exhibitions and symposia. Held personal exhibitions in Saint Petersburg, Casino, Conti, Moscow, etc.

Awarded the Panfilov Prize (1981), 2nd prize of the RSFSR symposium (1988), diplomas of international symposia (1998, Finland), gold medal of the Mayor of Yerevan (2016), etc.

Levon Beybutyan remained the sculpture bridge from Echmiadzin to Saint Petersburg — with his monuments, especially those of Armenian themes, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian art and eternity.

Գրիգոր Մկրտչի Մկրտչյանը ծնվել է 1925 թվականի հունվարի 3-ին Կրասնոդարում՝ հայ մարզիկ, մարզիչ, ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետ (1956), վաստակավոր մարզիչ (1968), տափօղակով հոկեյի ԽՍՀՄ առաջին իննակ (1948–1959), աշխարհի և Եվրոպայի եռակի (1954–1956) և օլիմպիական խաղերի չեմպիոն (1956)։

Նա դարձավ հայկական հոկեյի առաջամարտիկներից մեկը՝ որպես պաշտպան հանդես գալով ԽՍՀՄ հավաքականի կազմում և մասնակցելով տափօղակով հոկեյի առաջին համաշխարհային հաղթանակներին։ 1963 թվականին ավարտել է Մոսկվայի ֆիզիկական կուլտուրայի կենտրոնական պետական ինստիտուտը։ 1965–1967 թվականներին որպես գլխավոր մարզիչ ղեկավարել է գնդակով հոկեյի ԽՍՀՄ հավաքականը՝ նրա ղեկավարությամբ թիմը դառնալով աշխարհի եռակի չեմպիոն։ 1968–1991 թվականներին աշխատել է ԽՍՀՄ սպորտկոմիտեում որպես մարզիչ։

Գրիգոր Մկրտչյանը մնաց Կրասնոդարից Մոսկվա տանող հայկական հոկեյի կամուրջը՝ իր խաղով, առաջին հաղթանակներով և մարզչական նվաճումներով ոգեշնչելով սերունդներին հայ մարզիկի տոկունությամբ և հաղթանակի ոգով։



**Русский** 

дух «Арарата-73» в хоккее
Григор Мкртчян  родился 3 января 1925 года в Краснодаре — армянский спортсмен и тренер, заслуженный мастер спорта СССР (1956), заслуженный тренер (1968), первый инок СССР по хоккею с шайбой (1948–1959), трёхкратный чемпион мира и Европы (1954–1956), олимпийский чемпион (1956). 

Он стал одним из пионеров армянского хоккея, как защитник выступал за сборную СССР и участвовал в первых мировых победах советского хоккея с шайбой. В 1963 году окончил Центральный государственный институт физической культуры в Москве. В 1965–1967 годах как главный тренер возглавлял сборную СССР по хоккею с мячом, под его руководством команда стала трёхкратным чемпионом мира. С 1968 по 1991 год работал в Спорткомитете СССР в качестве тренера.

Григор Мкртчян остался мостом армянского хоккея от Краснодара до Москвы — своей игрой, первыми победами и тренерскими достижениями вдохновляя поколения стойкостью армянского спортсмена и духом победы.



**English** 

Spirit of Ararat-73 in Hockey
Grigor Mkrtchyan  was born on January 3, 1925, in Krasnodar — Armenian athlete and coach, Honored Master of Sports of the USSR (1956), Honored Coach (1968), first USSR inok in ice hockey (1948–1959), three-time World and European champion (1954–1956), Olympic champion (1956). 

He became one of the pioneers of Armenian hockey, playing as a defender for the USSR national team and participating in the first world victories of Soviet ice hockey. In 1963 he graduated from the Central State Institute of Physical Culture in Moscow. In 1965–1967, as head coach, he led the USSR bandy team, which under his leadership became three-time world champion. From 1968 to 1991 he worked in the USSR Sports Committee as a coach.

Grigor Mkrtchyan remained the bridge of Armenian hockey from Krasnodar to Moscow — with his play, first victories, and coaching achievements inspiring generations with the resilience of an Armenian athlete and the spirit of victory.