26 հունվարի 1992 թվականին Շուշիի մերձակայքում գտնվող Կարին Տակ գյուղի պաշտպանները՝ շրջափակված և գերազանցող թշնամու ուժերի դեմ, մղեցին 12 ժամ տևած հերոսական ինքնապաշտպանական մարտ:

Այս օրը հայկական պատմության մեջ մտավ որպես Կարին Տակի հերոսամարտի օր՝ հայ ժողովրդի անզիջում դիմադրության և արժանապատվության խորհրդանիշ: Գյուղը 1988 թվականից անընդհատ գտնվում էր հարձակման տակ, իսկ 1992-ի հունվարին ադրբեջանական ուժերը որոշեցին ամբողջությամբ ոչնչացնել բնակիչներին՝ համարելով նրանց լուրջ ռազմավարական սպառնալիք:

Աշոտ Գուլյանի գլխավորած ջոկատը արևելյան ուղղությունից ժամանեց՝ աջակցելու գյուղի պաշտպաններին: Չնայած թշնամու ճնշող թվային գերակշռությանը, մարտը տևեց մոտ 12 ժամ: Թշնամին կրեց ավելի քան 90 զոհ և մեծ քանակությամբ զենք ու զինամթերք թողնելով գյուղի ծայրամասում՝ ստիպված եղավ նահանջել: Այս հաղթանակը դարձավ Արցախյան ազատամարտի կարևորագույն էջերից մեկը:

Այսօր ադրբեջանական կողմը այս օրը անվանում է «Արյունոտ հունվար» և Կարին Տակը՝ «Արյունոտ կիրճ»: 2020 թվականի նոյեմբերի 4-ին՝ եռակողմ հայտարարությունից մի քանի օր առաջ, գյուղը օկուպացվեց Ադրբեջանի կողմից: 2021 թվականից սկսած ադրբեջանական իշխանությունները համակարգված կերպով ոչնչացրին գյուղը՝ 2024 թվականի ընթացքում այն ամբողջությամբ քանդելով: Կարին Տակի պատմական ժառանգությունը, եկեղեցիները, գերեզմանոցները և բնակելի տները ոչնչացվեցին՝ անդառնալի վնաս հասցնելով հայ ժողովրդի մշակութային և պատմական ժառանգությանը:

Արագ փաստեր

• Ամսաթիվ: 1992 թ. հունվարի 26
• Վայր: Կարին Տակ գյուղ, Շուշիի մերձակայք
• Հերոսամարտի տևողություն: Մոտ 12 ժամ
• Թշնամու կորուստներ: ավելի քան 90 զոհ, մեծ քանակությամբ զենք և զինամթերք
• Հետագա ողբերգություն: 2020 թ. նոյեմբերի 4-ից օկուպացում և ամբողջական քանդում մինչև 2024 թ.

---

день героической битвы за Карин Так в армянской истории

26 января 1992 года защитники села Карин Так, расположенного вблизи Шуши, вели героическую 12-часовую самооборону против окружившего их превосходящего силами противника. Этот день вошёл в армянскую историю как день героической битвы за Карин Так — символ несгибаемого сопротивления и достоинства армянского народа. Село с 1988 года постоянно подвергалось нападениям, а в январе 1992 года азербайджанские силы решили полностью уничтожить его жителей, считая их серьёзной стратегической угрозой.

Отряд под командованием Ашота Гуляна прибыл с восточного направления для поддержки защитников. Несмотря на подавляющее численное превосходство врага, бой длился около 12 часов. Противник потерял более 90 человек и, бросив большое количество оружия и боеприпасов на окраине села, вынужден был отступить. Эта победа стала одной из важнейших страниц Арцахской освободительной войны.

Сегодня азербайджанская сторона называет этот день «Кровавым январем», а Карин Так — «Кровавым каньоном». 4 ноября 2020 года, за несколько дней до подписания трёхстороннего заявления, село было оккупировано Азербайджаном. С 2021 года азербайджанские власти начали систематическое уничтожение села, которое продолжалось до 2024 года. Карин Так был полностью разрушен, историческое наследие и инфраструктура стёрты, что нанесло непоправимый ущерб культурному и историческому наследию армянского народа.

Краткие факты

• Дата: 26 января 1992 г.
• Место: село Карин Так, окрестности Шуши
• Продолжительность боя: около 12 часов
• Потери противника: более 90 убитых, большое количество оружия и боеприпасов
• Последующая трагедия: оккупация 4 ноября 2020 г. и полное уничтожение до 2024 г.

---

English Version

the day of the heroic battle of Karin Tak in Armenian history

On January 26, 1992, the defenders of Karin Tak village, located near Shushi, fought a heroic 12-hour self-defense battle against an enemy that had surrounded them with overwhelming forces. This day entered Armenian history as the day of the heroic battle of Karin Tak — a symbol of the unbreakable resistance and dignity of the Armenian people. The village had been under constant attack since 1988, and in January 1992 Azerbaijani forces decided to completely annihilate its inhabitants, considering them a serious strategic threat.

A detachment led by Ashot Gulyan arrived from the eastern direction to support the village defenders. Despite the enemy’s overwhelming numerical superiority, the battle lasted about 12 hours. The enemy suffered over 90 casualties and, abandoning large quantities of weapons and ammunition on the outskirts of the village, was forced to retreat. This victory became one of the most important pages of the Artsakh Liberation War.

Today, the Azerbaijani side calls this day “Bloody January” and Karin Tak — “Bloody Canyon”. On November 4, 2020, a few days before the signing of the infamous trilateral statement, the village was occupied by Azerbaijan. Since 2021, Azerbaijani authorities have systematically destroyed the village, a process that continued until 2024. Karin Tak was completely razed, its historical heritage and infrastructure erased, inflicting irreparable damage to the cultural and historical heritage of the Armenian people.

Key Facts

• Date: January 26, 1992
• Location: Karin Tak village, near Shushi
• Duration of the battle: about 12 hours
• Enemy losses: over 90 killed, large quantity of weapons and ammunition
• Subsequent tragedy: occupation on November 4, 2020, and complete destruction by 2024

---

Հայերեն (Armenian)

1. «26 հունվարի 1992. Կարին Տակի հերոսամարտը՝ հայ ժողովրդի անզիջում դիմադրության խորհրդանիշ»
2. «Կարին Տակ 1992. 12 ժամյա հերոսամարտը և թշնամու 90-ից ավելի կորուստները»
3. «Հունվարի 26՝ Կարին Տակի պաշտպանության փառապանծ օրը»
4. «Կարին Տակի հաղթանակը՝ Արցախյան պատերազմի ոսկե էջերից մեկը»
5. «1992 թ. հունվարի 26. Երբ Կարին Տակը դարձավ անպարտելի»

Русский (Russian)

1. «26 января 1992. Героическая битва за Карин Так — символ несгибаемого сопротивления армянского народа»
2. «Карин Так 1992. 12-часовой бой и более 90 потерь противника»
3. «26 января — день славной обороны Карин Така»
4. «Победа Карин Така — одна из золотых страниц Арцахской войны»
5. «26 января 1992. Когда Карин Так стал неприступным»

English (English)

1. «January 26, 1992. The Heroic Battle of Karin Tak — Symbol of Armenian Unyielding Resistance»
2. «Karin Tak 1992. 12-Hour Battle and Over 90 Enemy Losses»
3. «January 26 — Day of Glorious Defense of Karin Tak»
4. «Victory of Karin Tak — One of the Golden Pages of the Artsakh War»
5. «January 26, 1992. When Karin Tak Became Impregnable»

1990 թվականի հունվարի 19-20-ին խորհրդային զորքերի մուտքը Բաքու դարձավ պատմության արյունալի էջ՝ որտեղ Մոսկվան, օգտագործելով հայերի պոգրոմները որպես քող, փրկեց ադրբեջանական կոմունիստական վերնախավին Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի (ԱԺՃ) սպառնալիքից՝ ճնշելով ազգային շարժումը և հանգեցնելով հարյուրավոր զոհերի:

Ադրբեջանական կոմունիստական կուսակցության ղեկավարությունը՝ Աբդուրահման Վեզիրովի գլխավորությամբ և մասնակիորեն Այազ Մութալիբովի մասնակցությամբ, ոչ միայն չէր դեմ մուտքին, այլև տեսնում էր դրանում իր իշխանության փրկություն՝ խնդրելով օգնություն Մոսկվայից, քանի որ ԱԺՃ-ն արդեն վերահսկում էր քաղաքի մեծ մասը և սպառնում էր տապալել հանրապետական ղեկավարությունը: Մուտքից հետո Վեզիրովը հեռացվեց (նրան տեղափոխեցին Մոսկվա հարձակումից առաջ), իսկ Մութալիբովը 1990 թվականի հունվարի 24-ին նշանակվեց ԱԿԿ ԿԿ առաջին քարտուղար՝ ցույց տալով, որ մուտքը օգնեց հին նոմենկլատուրային պահպանել իշխանությունը (թեկուզ կարճ ժամանակով՝ Մութալիբովը տապալվեց 1992-ին ԱԺՃ-ի ճնշման տակ): Հայերը Բաքվում գրեթե չէին մնացել մինչև հունվարի 19-ը, իսկ կենտրոնական իշխանության սպառնալիքը դարձել էր կրիտիկական՝ այդպիսով զորքերը մտան ոչ թե պոգրոմները դադարեցնելու, այլ ադրբեջանական ցուցարարներին ճնշելու համար: Շատ պատմաբաններ (Թոմաս դե Վաալ, HRW) նշում են ցինիզմը կամ անգործունակությունը՝ զորքերը մտան ոչ թե պոգրոմները դադարեցնելու համար (որոնք արդեն գրեթե ավարտվել էին), այլ ընդդիմությունը ջախջախելու և հանրապետությունում կոմունիստական իշխանությունը պահպանելու համար: Գորբաչովը և Պոլիտբյուրոն չէին շտապում միջամտել հենց պոգրոմների դեմ. Պոլիտբյուրոյի պատվիրակությունը (Պրիմակովի հետ) Բաքու եկավ հունվարի 14-ին, բայց արտակարգ դրություն հայտարարեցին միայն ԼՂԻՄ-ում, սահմանամերձ շրջաններում և Գյանջայում՝ ոչ Բաքվում: Հայերի պոգրոմները (հունվարի 13-19) տևեցին մեկ շաբաթ, բայց տեղական իշխանությունները և զորքերը չմիջամտեցին ակտիվորեն՝ սահմանափակվելով կառավարական օբյեկտների պահպանմամբ, ինչը հաստատում են Human Rights Watch-ի զեկույցները, ականատեսների հիշողությունները և հետաքննությունները (այդ թվում՝ «Շչիտ» և այլն): Ներքին զորքերը հաճախ պարզապես դիտում էին: Մոսկվայի հիմնական նպատակը ոչ թե հայերի պաշտպանությունն էր, այլ ազգայնական շարժման և Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի (ԱԺՃ) ճնշումը: Հայերի պոգրոմները օգտագործվեցին որպես պատրվակ, բայց զորքերի մասշտաբային մուտքի որոշումը ընդունվեց հենց այն ժամանակ, երբ ԱԺՃ-ն սկսեց սպառնալ հանրապետական կոմունիստական իշխանության տապալմանը (շենքերի գրավում, բարիկադներ քաղաքի մուտքերում հունվարի 18-ին): Տեխնիկապես խորհրդային ղեկավարությունը կարող էր զորքեր մտցնել Բաքու արդեն հունվարի 13-ին (կամ ավելի վաղ), երբ հայերի դեմ պոգրոմները նոր էին սկսվում և արագորեն աճում էին: Սակայն դա չեղավ, և մուտքը տեղի ունեցավ միայն հունվարի 19-ի գիշերը 20-ին: Բաքվում և շրջակայքում արդեն կային զգալի ուժեր՝ մոտ 12 հազար ՄՆԿ ներքին զորքեր, Խորհրդային բանակի մասեր (այդ թվում՝ դեսանտայինները, որոնք իջան հունվարի 12-ին օդանավակայանում), գարնիզոններ և պահեստներ: Մոսկվան կարող էր արագ տեղափոխել լրացուցիչ ստորաբաժանումներ (ինչպես արեց հետո՝ 26-35 հազար մարդ տանկերով և սպեցնազով): ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը կարող էր արտակարգ դրություն հայտարարել ցանկացած պահի (ինչպես արեց հունվարի 19-ին Բաքվի համար): Հայկական տեսանկյունից Բաքվի պոգրոմները էթնիկ զտումների գագաթնակետն էին, որոնք հանգեցրին հայերի ամբողջական վտարմանը Ադրբեջանից (մոտ 250-400 հազար 1988-1990 թթ.): Ադրբեջանական տեսանկյունից հաճախ շեշտվում է, որ զորքերը փրկեցին հայերի մնացորդները, բայց մուտքը տեսնում են որպես ազգային շարժման ճնշում: Փաստերը ցույց են տալիս՝ մինչև հարձակումը հայերը արդեն հիմնականում վտարված էին, և զորքերը դադարեցրին հետագա քաոսը, բայց չկանխարգելեցին հայկական համայնքի հիմնական ողբերգությունը: Հունվարի 19-ին պոգրոմները հասել էին գագաթնակետին, և հայերի հիմնական խմբերը կամ սպանված էին, կամ վտարված/թաքնված ադրբեջանցի ծանոթների մոտ, կամ էվակուացված: Առանց զորքերի մուտքի քաոսը կարող էր շարունակվել ևս մի քանի օր՝ հանգեցնելով լրացուցիչ սպանությունների (հնարավոր է՝ տասնյակներ, ոչ հարյուրավոր), հատկապես նրանց մեջ, ովքեր թաքնվել էին կամ չէին հասցրել փախչել: Հունվարին մնացել էր մոտ 30-40 հազար մարդ, հիմնականում կանայք, տարեցներ և թոշակառուներ: Դա տեղի ունեցավ նախորդ բռնությունների ալիքների պատճառով (Սումգայիթ 1988, Կիրովաբադ/Գյանջա 1988-1989) և աճող վախի: Հայերի դեմ պոգրոմները սկսվեցին 1990 թվականի հունվարի 13-ին (կամ նույնիսկ 12-ին որոշ աղբյուրներով) և շարունակվեցին մինչև 19-ը՝ ճիշտ մեկ շաբաթ: Այդ ժամանակահատվածում, ամենահաճախ մեջբերվող չեզոք գնահատականներով (Human Rights Watch, Թոմաս դե Վաալ և այլք) զոհվել են 48-ից 90 հայեր (երբեմն նշվում է մինչև 100+ կամ նույնիսկ 300 հայկական աղբյուրներում, բայց դա վիճելի է և ներառում է անհետ կորածներին): ԱՄՆ-ը սկզբում աջակցեց մուտքին որպես «հումանիտար պատասխան» սպանություններին և տեռորին հայ-ադրբեջանական հակամարտության համատեքստում:

Русская версия

Ввод советских войск в Баку — спасение коммунистов и трагедия армян

19–20 января 1990 года ввод советских войск в Баку стал кровавой страницей истории, где Москва, используя погромы армян как ширму, спасла азербайджанскую коммунистическую верхушку от угрозы Народного фронта Азербайджана (НФА) — подавив национальное движение и приведя к сотням жертв. Партийная верхушка Азербайджана под руководством Абдурахмана Везирова и частично Аяза Муталибова не была против ввода — напротив, видела в нём спасение своей власти от националистов, запрашивая помощь из Москвы, поскольку НФА уже де-факто контролировал значительную часть города и угрожал свергнуть республиканское руководство. После ввода Везиров был смещён (его вывезли в Москву накануне штурма), а Муталибов 24 января 1990 года назначен первым секретарём ЦК КП Азербайджана — показывая, что ввод помог старой номенклатуре удержаться у власти (хотя ненадолго: Муталибова свергли в 1992-м под давлением НФА). Армян в Баку почти не осталось к 19 января, а угроза для центральной власти стала критической — поэтому войска ввели не для остановки погромов, а для подавления азербайджанских протестующих. Многие историки (Томас де Ваал, HRW) отмечают цинизм или некомпетентность: войска ввели не для остановки погромов (которые уже почти закончились), а для разгрома оппозиции и сохранения коммунистической власти в республике. Горбачёв и Политбюро не спешили вмешиваться именно против погромов: делегация Политбюро (с Примаковым) прибыла в Баку 14 января, но чрезвычайное положение объявили только в НКАО, приграничных районах и Гяндже — не в самом Баку. Погромы армян (13–19 января) длились неделю, но местные власти и войска не вмешивались активно — ограничивались охраной правительственных объектов, что подтверждают отчёты Human Rights Watch, воспоминания очевидцев и расследования (включая “Щит” и другие). Внутренние войска часто просто наблюдали. Основная цель Москвы была не в защите армян, а в подавлении националистического движения и Народного фронта Азербайджана (НФА). Погромы армян использовались как предлог, но решение о масштабном вводе войск приняли именно тогда, когда НФА начал угрожать свержению республиканской коммунистической власти (захват зданий, баррикады на въездах в город 18 января). Технически советское руководство могло ввести войска в Баку уже 13 января 1990 года (или даже раньше), когда погромы против армян только начинались и быстро набирали обороты. Однако этого не произошло, и ввод случился только в ночь с 19 на 20 января. В Баку и окрестностях уже находились значительные силы: около 12 тысяч внутренних войск МВД СССР, части Советской армии (включая десантников, высадившихся 12 января в аэропорту), гарнизоны и резервы. Москва могла быстро перебросить дополнительные подразделения (как это сделали позже — 26–35 тысяч человек с танками и спецназом). Президиум Верховного Совета СССР мог объявить чрезвычайное положение в любой момент (как это сделали 19 января для Баку). В армянской перспективе погромы в Баку — это кульминация этнических чисток, приведших к полному изгнанию армян из Азербайджана (около 250–400 тыс. с 1988–1990). В азербайджанской — часто подчёркивается, что войска якобы спасли остатки армян, но ввод видят как подавление национального движения. Факты показывают: к моменту штурма Баку армяне уже были в основном изгнаны, и войска остановили дальнейший хаос, но не предотвратили основную трагедию армянской общины. К 19 января погромы уже достигли пика, и основные группы армян были либо убиты, либо изгнаны/спрятаны у знакомых азербайджанцев, либо эвакуированы. Без ввода войск хаос мог продолжиться ещё несколько дней, что привело бы к дополнительным убийствам (возможно, десятки, а не сотни), особенно среди тех, кто прятался или не успел уехать. К январю осталось около 30–40 тысяч человек, в основном женщины, пожилые люди и пенсионеры. Это произошло из-за предыдущих волн насилия (Сумгаит 1988, Кировабад/Гянджа 1988–1989) и нарастающего страха. Погромы против армян начались 13 января 1990 года (или даже 12-го по некоторым источникам) и продолжались до 19 января — ровно неделю. За это время: По наиболее часто цитируемым нейтральным оценкам (Human Rights Watch, Томас де Ваал и другие) погибли от 48 до 90 армян (иногда упоминают до 100+ или даже 300 в армянских источниках, но это спорно и включает пропавших без вести). США изначально поддержали ввод как “гуманитарный ответ” на убийства и террор в контексте армяно-азербайджанского конфликта.

Soviet Troops Enter Baku — Saving Communists and the Armenian Tragedy

January 19–20, 1990: The entry of Soviet troops into Baku became a bloody chapter in history, where Moscow, using the Armenian pogroms as a pretext, saved the Azerbaijani communist elite from the threat of the Popular Front of Azerbaijan (PFA) — suppressing the national movement and resulting in hundreds of casualties. The leadership of the Communist Party of Azerbaijan, under Abdurahman Vezirov and partially involving Ayaz Mutalibov, was not only not opposed to the entry but saw it as a way to preserve their power — requesting help from Moscow, as the PFA already de facto controlled much of the city and threatened to overthrow the republican leadership. After the entry, Vezirov was removed (evacuated to Moscow before the assault), and Mutalibov was appointed first secretary of the CPA Central Committee on January 24, 1990 — demonstrating that the entry helped the old nomenklatura retain power (albeit briefly: Mutalibov was overthrown in 1992 under PFA pressure). Almost no Armenians remained in Baku by January 19, and the threat to central authority had become critical — so troops entered not to stop pogroms but to crush Azerbaijani protesters. Many historians (Thomas de Waal, HRW) note the cynicism or incompetence: troops were introduced not to halt pogroms (which had nearly ended) but to dismantle opposition and maintain communist rule in the republic. Gorbachev and the Politburo did not rush to intervene specifically against pogroms: the Politburo delegation (with Primakov) arrived in Baku on January 14, but emergency was declared only in NKAR, border districts, and Ganja — not in Baku itself. Armenian pogroms (January 13–19) lasted a week, but local authorities and troops did not actively intervene — limiting themselves to guarding government facilities, as confirmed by Human Rights Watch reports, eyewitness accounts, and investigations (including “Shield” and others). Internal troops often simply observed. Moscow’s primary goal was not Armenian protection but suppressing the nationalist movement and Popular Front of Azerbaijan (PFA). Armenian pogroms were used as a pretext, but the decision for large-scale troop entry was made precisely when the PFA began threatening to overthrow republican communist power (seizing buildings, barricades at city entrances on January 18). Technically, Soviet leadership could have entered troops into Baku as early as January 13 (or even earlier), when pogroms against Armenians were just starting and rapidly escalating. However, this did not happen, and entry occurred only on the night of January 19–20. Significant forces were already in Baku and surroundings: about 12,000 internal troops of the USSR Ministry of Internal Affairs, parts of the Soviet Army (including paratroopers who landed at the airport on January 12), garrisons, and reserves. Moscow could quickly transfer additional units (as done later — 26–35 thousand people with tanks and special forces). The Presidium of the USSR Supreme Soviet could declare emergency at any moment (as done on January 19 for Baku). From the Armenian perspective, Baku pogroms were the culmination of ethnic cleansings leading to the complete expulsion of Armenians from Azerbaijan (about 250–400 thousand from 1988–1990). From the Azerbaijani perspective, it’s often emphasized that troops supposedly saved Armenian remnants, but entry is seen as suppression of the national movement. Facts show: by the assault on Baku, Armenians were mostly expelled, and troops stopped further chaos but did not prevent the main tragedy of the Armenian community. By January 19, pogroms had peaked, and main Armenian groups were either killed, expelled/hidden with Azerbaijani acquaintances, or evacuated. Without troop entry, chaos could continue a few more days, leading to additional killings (possibly dozens, not hundreds), especially among those hiding or unable to flee. By January, about 30–40 thousand remained, mostly women, elderly, and pensioners. This happened due to previous waves of violence (Sumgait 1988, Kirovabad/Ganja 1988–1989) and growing fear. Pogroms against Armenians began on January 13, 1990 (or even 12th per some sources) and lasted until the 19th — exactly a week. During this time: According to most cited neutral estimates (Human Rights Watch, Thomas de Waal, and others), 48 to 90 Armenians died (sometimes up to 100+ or even 300 in Armenian sources, but disputed and including missing). The USA initially supported the entry as a “humanitarian response” to killings and terror in the Armenian-Azerbaijani conflict context.

Azərbaycan dili versiyası

Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması — kommunistlərin xilas olması və ermənilərin faciəsi

1990-cı il yanvarın 19–20-si Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması tarixin qanlı səhifəsi oldu, ki, Moskva erməni poqromlarını ört-basdır kimi istifadə edərək Azərbaycan kommunist yuxarılarını Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) təhlükəsindən xilas etdi — milli hərəkatı yatıraraq yüzlərlə qurban verərək. Azərbaycan kommunist partiyasının rəhbərliyi Abdurahman Vəzirovun rəhbərliyi altında və qismən Ayaz Mütəllibovun iştirakı ilə daxil olmaya qarşı deyildi — əksinə, onda öz hakimiyyətinin xilasını görürdü, Moskvadan kömək istəyərək, çünki AXC artıq şəhərin böyük hissəsini nəzarətdə saxlayırdı və respublika rəhbərliyini devirməklə təhdid edirdi. Daxil olandan sonra Vəzirov vəzifədən azad edildi (hücumdan qabaq onu Moskvaya apardılar), Mütəllibov isə 1990-cı il yanvarın 24-də AKKP MK-nın birinci katibi təyin olundu — göstərərək ki, daxil köhnə nomenklaturaya hakimiyyəti saxlamağa kömək etdi (qısa müddətə olsa da: Mütəllibovu 1992-də AXC təzyiqi altında devirdilər). Bakıda ermənilər demək olar ki, qalmamışdı yanvarın 19-na, mərkəzi hakimiyyətə təhlükə kritik olub — buna görə qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün deyil, azərbaycanlı etirazçıları yatırmaq üçün daxil oldu. Bir çox tarixçilər (Tomas de Vaal, HRW) cinizm və ya bacarıqsızlığı qeyd edirlər: qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün daxil olmadı (ki, onlar artıq bitmişdi), əksinə müxalifəti məhv etmək və respublikada kommunist hakimiyyətini saxlamaq üçün. Qorbaçov və Politbüro poqromlara qarşı müdaxilə etməyə tələsmirdi: Politbüronun nümayəndə heyəti (Primakovla) Bakıya yanvarın 14-də gəldi, amma fövqəladə vəziyyət yalnız NKİO-da, sərhəd rayonlarda və Gəncədə elan olundu — Bakıda yox. Ermənilərə qarşı poqromlar (yanvarın 13–19) bir həftə sürdü, amma yerli hakimiyyətlər və qoşunlar fəal müdaxilə etmədi — hökumət obyektlərini qorumaqla məhdudlaşdılar, ki, bunu Human Rights Watch hesabatları, şahidlərin xatirələri və istintaqlar (o cümlədən “Şçit” və digərləri) təsdiqləyir. Daxili qoşunlar tez-tez sadəcə izləyirdi. Moskvının əsas məqsədi ermənilərin müdafiəsi deyil, millətçi hərəkatın və Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) yatırılması idi. Erməni poqromları bəhanə kimi istifadə olundu, amma qoşunların kütləvi daxil olması qərarı məhz o vaxt qəbul olundu, ki, AXC respublika kommunist hakimiyyətini devirməklə təhdid etməyə başladı (binaların zəbt edilməsi, şəhərə girişlərdə barrikadalar yanvarın 18-də). Texniki olaraq sovet rəhbərliyi qoşunları Bakıya artıq yanvarın 13-də (və ya daha erkən) daxil edə bilərdi, ki, ermənilərə qarşı poqromlar yeni başlayırdı və tez böyüyürdü. Lakin bu baş vermədi, və daxil yalnız yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə baş verdi. Bakıda və ətrafda artıq böyük qüvvələr var idi: təxminən 12 min SSRİ DİN-in daxili qoşunları, Sovet Ordusunun hissələri (o cümlədən desantçılar, ki, yanvarın 12-də aeroportda endilər), qarnizonlar və rezervlər. Moskva tez əlavə bölmələr köçürə bilərdi (sonra etdikləri kimi — 26–35 min adam tanklarla və spetsnazla). SSRİ Ali Şurasının Prezidiumu istənilən vaxt fövqəladə vəziyyət elan edə bilərdi (yanvarın 19-da Bakı üçün etdikləri kimi). Erməni baxış bucağından Bakı poqromları etnik təmizləmələrin kulminasiyasıdır, ki, Azərbaycandan ermənilərin tam çıxarılmasına səbəb oldu (təxminən 250–400 min 1988–1990). Azərbaycan baxış bucağından tez-tez vurğulanır ki, qoşunlar erməni qalıqlarını xilas etdi, amma daxil milli hərəkatın yatırılması kimi görülür. Faktlar göstərir: hücum anına qədər ermənilər artıq əsasən qovulmuşdu, və qoşunlar sonrakı xaosu dayandırdı, amma erməni icmasının əsas faciəsini qabaqlamadı. Yanvarın 19-na poqromlar pikə çatmışdı, və ermənilərin əsas qrupları ya öldürülmüş, ya qovulmuş/qohum azərbaycanlılarda gizlənmiş, ya evakuasiya olunmuşdu. Qoşunlar olmadan xaos bir neçə gün davam edə bilərdi, ki, əlavə qətllərə səbəb olardı (ola bilsin onlarla, yox yüzlərlə), xüsusilə gizlənənlər və qaça bilməyənlər arasında. Yanvara qədər təxminən 30–40 min adam qalmışdı, əsasən qadınlar, qocalar və pensiyaçıları. Bu, əvvəlki zorakılıq dalğaları səbəbindən baş verdi (Sumqayıt 1988, Kirovabad/Gəncə 1988–1989) və artan qorxu. Ermənilərə qarşı poqromlar 1990-cı il yanvarın 13-də (və ya bəzi mənbələrə görə hətta 12-də) başladı və 19-na qədər davam etdi — tam bir həftə. Bu müddətdə: Ən çox sitat olunan neytral qiymətləndirmələrə görə (Human Rights Watch, Tomas de Vaal və digərləri) 48-dən 90-a qədər erməni öldü (bəzən erməni mənbələrdə 100+ və ya hətta 300 qeyd olunur, amma bu mübahisəlidir və itkinləri daxil edir). ABŞ əvvəldən daxili “humanitar cavab” kimi dəstəklədi — erməni-azərbaycan münaqişəsi kontekstində qətllərə və terrora qarşı.Azərbaycan dili versiyası1990-cı il yanvarın 19–20-si Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması tarixin qanlı səhifəsi oldu, ki, Moskva erməni poqromlarını ört-basdır kimi istifadə edərək Azərbaycan kommunist yuxarılarını Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) təhlükəsindən xilas etdi — milli hərəkatı yatıraraq yüzlərlə qurban verərək. Azərbaycan kommunist partiyasının rəhbərliyi Abdurahman Vəzirovun rəhbərliyi altında və qismən Ayaz Mütəllibovun iştirakı ilə daxil olmaya qarşı deyildi — əksinə, onda öz hakimiyyətinin xilasını görürdü, Moskvadan kömək istəyərək, çünki AXC artıq şəhərin böyük hissəsini nəzarətdə saxlayırdı və respublika rəhbərliyini devirməklə təhdid edirdi. Daxil olandan sonra Vəzirov vəzifədən azad edildi (hücumdan qabaq onu Moskvaya apardılar), Mütəllibov isə 1990-cı il yanvarın 24-də AKKP MK-nın birinci katibi təyin olundu — göstərərək ki, daxil köhnə nomenklaturaya hakimiyyəti saxlamağa kömək etdi (qısa müddətə olsa da: Mütəllibovu 1992-də AXC təzyiqi altında devirdilər). Bakıda ermənilər demək olar ki, qalmamışdı yanvarın 19-na, mərkəzi hakimiyyətə təhlükə kritik olub — buna görə qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün deyil, azərbaycanlı etirazçıları yatırmaq üçün daxil oldu. Bir çox tarixçilər (Tomas de Vaal, HRW) cinizm və ya bacarıqsızlığı qeyd edirlər: qoşunlar poqromları dayandırmaq üçün daxil olmadı (ki, onlar artıq bitmişdi), əksinə müxalifəti məhv etmək və respublikada kommunist hakimiyyətini saxlamaq üçün. Qorbaçov və Politbüro poqromlara qarşı müdaxilə etməyə tələsmirdi: Politbüronun nümayəndə heyəti (Primakovla) Bakıya yanvarın 14-də gəldi, amma fövqəladə vəziyyət yalnız NKİO-da, sərhəd rayonlarda və Gəncədə elan olundu — Bakıda yox. Ermənilərə qarşı poqromlar (yanvarın 13–19) bir həftə sürdü, amma yerli hakimiyyətlər və qoşunlar fəal müdaxilə etmədi — hökumət obyektlərini qorumaqla məhdudlaşdılar, ki, bunu Human Rights Watch hesabatları, şahidlərin xatirələri və istintaqlar (o cümlədən “Şçit” və digərləri) təsdiqləyir. Daxili qoşunlar tez-tez sadəcə izləyirdi. Moskvının əsas məqsədi ermənilərin müdafiəsi deyil, millətçi hərəkatın və Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin (AXC) yatırılması idi. Erməni poqromları bəhanə kimi istifadə olundu, amma qoşunların kütləvi daxil olması qərarı məhz o vaxt qəbul olundu, ki, AXC respublika kommunist hakimiyyətini devirməklə təhdid etməyə başladı (binaların zəbt edilməsi, şəhərə girişlərdə barrikadalar yanvarın 18-də). Texniki olaraq sovet rəhbərliyi qoşunları Bakıya artıq yanvarın 13-də (və ya daha erkən) daxil edə bilərdi, ki, ermənilərə qarşı poqromlar yeni başlayırdı və tez böyüyürdü. Lakin bu baş vermədi, və daxil yalnız yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə baş verdi. Bakıda və ətrafda artıq böyük qüvvələr var idi: təxminən 12 min SSRİ DİN-in daxili qoşunları, Sovet Ordusunun hissələri (o cümlədən desantçılar, ki, yanvarın 12-də aeroportda endilər), qarnizonlar və rezervlər. Moskva tez əlavə bölmələr köçürə bilərdi (sonra etdikləri kimi — 26–35 min adam tanklarla və spetsnazla). SSRİ Ali Şurasının Prezidiumu istənilən vaxt fövqəladə vəziyyət elan edə bilərdi (yanvarın 19-da Bakı üçün etdikləri kimi). Erməni baxış bucağından Bakı poqromları etnik təmizləmələrin kulminasiyasıdır, ki, Azərbaycandan ermənilərin tam çıxarılmasına səbəb oldu (təxminən 250–400 min 1988–1990). Azərbaycan baxış bucağından tez-tez vurğulanır ki, qoşunlar erməni qalıqlarını xilas etdi, amma daxil milli hərəkatın yatırılması kimi görülür. Faktlar göstərir: hücum anına qədər ermənilər artıq əsasən qovulmuşdu, və qoşunlar sonrakı xaosu dayandırdı, amma erməni icmasının əsas faciəsini qabaqlamadı. Yanvarın 19-na poqromlar pikə çatmışdı, və ermənilərin əsas qrupları ya öldürülmüş, ya qovulmuş/qohum azərbaycanlılarda gizlənmiş, ya evakuasiya olunmuşdu. Qoşunlar olmadan xaos bir neçə gün davam edə bilərdi, ki, əlavə qətllərə səbəb olardı (ola bilsin onlarla, yox yüzlərlə), xüsusilə gizlənənlər və qaça bilməyənlər arasında. Yanvara qədər təxminən 30–40 min adam qalmışdı, əsasən qadınlar, qocalar və pensiyaçıları. Bu, əvvəlki zorakılıq dalğaları səbəbindən baş verdi (Sumqayıt 1988, Kirovabad/Gəncə 1988–1989) və artan qorxu. Ermənilərə qarşı poqromlar 1990-cı il yanvarın 13-də (və ya bəzi mənbələrə görə hətta 12-də) başladı və 19-na qədər davam etdi — tam bir həftə. Bu müddətdə: Ən çox sitat olunan neytral qiymətləndirmələrə görə (Human Rights Watch, Tomas de Vaal və digərləri) 48-dən 90-a qədər erməni öldü (bəzən erməni mənbələrdə 100+ və ya hətta 300 qeyd olunur, amma bu mübahisəlidir və itkinləri daxil edir). ABŞ əvvəldən daxili “humanitar cavab” kimi dəstəklədi — erməni-azərbaycan münaqişəsi kontekstində qətllərə və terrora qarşı.

1. 19–20 января 1990 года: Ввод советских войск в Баку — спасение коммунистов и трагедия армян
2. Кровавая ночь Баку: Как Москва спасла азербайджанских коммунистов от народа
3. Под покровом погромов: Советские танки в Баку ради сохранения власти

Զեյնաբ Խանլարովան ծնվել է 1932 թվականի դեկտեմբերի 28-ին Բաքվում՝ ադրբեջանցի երգչուհի, ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1980), ով հայկական հասարակության կողմից ընկալվում է որպես հայատյացության և ազգայնական քարոզչության ամենավառ խորհրդանիշներից մեկը։ Նրա երկարամյա կարիերան, հատկապես 1988–1990-ականներին, հայերի նկատմամբ բացահայտ ատելության և հոգեբանական պատերազմի գործիք է դարձել։

Խանլարովան իր կյանքի մեծ մասն անցկացրել է Բաքվում՝ ադրբեջանական մշակույթի ոլորտում մեծ համբավ ձեռք բերելով։ Սակայն Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության սրացման ժամանակ (1988 թվականից) նա բացահայտորեն դիրքավորվել է հակահայկական դիրքերից՝ հայերին անվանելով «թշնամի», «դավաճան» և «հայկական ֆաշիստներ»։ Նրա հարցազրույցները և հանրային ելույթները հայկական կողմում ընկալվել են որպես ցեղասպանության ժխտողների և Ադրբեջանի ռազմատենչ ուժերի կողմից տարածվող հայատյացության մաս։

1990-ականների սկզբին Բաքվից հայերի զանգվածային արտաքսման ժամանակ Խանլարովան հեռուստատեսությամբ և ռադիոյով բազմիցս կոչ է արել «մաքրել Ադրբեջանը հայերից»։ Հայաստանում և սփյուռքում նրա անունը դարձել է հայատյացության և Սումգայիթի, Բաքվի ջարդերի գաղափարախոսական հենարանի խորհրդանիշ։

Խորհրդային Հայաստանում նրա համերգները (հատկապես 1970–1980-ականներին) հայկական ինտելիգենցիայի և երիտասարդության կողմից ընկալվել են որպես բացասական երևույթ՝ որպես երկրորդական, վուլգար և էսթետիկորեն ցածրակարգ մշակույթի ներմուծում։ Նրա ոճը, որը հիմնված էր ադրբեջանական մուղամի և ժողովրդական երգերի վրա, հայկական մշակութային միջավայրում համարվել է «համով-անհամ» և ոչնչացնող ազդեցություն ունեցող՝ հատկապես երիտասարդ սերնդի վրա, որը փորձում էր ներմուծել խորհրդային մշակույթի ամենացածրակարգ և վուլգար տարրերը։

Զեյնաբ Խանլարովան մնաց Բաքվի հայատյացության և ազգայնական քարոզչության կենդանի խորհրդանիշը՝ իր ելույթներով, համերգներով և դիրքորոշումներով հաստատելով հայ-ադրբեջանական հակամարտության մեջ ատելության խորքային պատկերը։



**Русский** 

носитель второсортной культуры в советской Армении  — символ армянофобии и вульгарной музыки 

Зейнаб Ханларова родилась 28 декабря 1932 года в Баку — азербайджанская певица, народная артистка СССР (1980),— символ открытой ненависти к армянам и Армении.

Ханларова провела большую часть жизни в Баку, став известной вокалисткой азербайджанской культуры. Однако с 1988 года, во время обострения Карабахского конфликта, она открыто заняла крайне антиармянскую позицию, в многочисленных интервью и выступлениях называя армян «врагами», «предателями» и «армянскими фашистами». В армянском обществе её имя воспринимается как символ армянофобии и пропаганды геноцида.

В начале 1990-х годов, во время массового изгнания армян из Баку, Ханларова неоднократно выступала по телевидению и радио с призывами «очистить Азербайджан от армян». В Армении и армянской диаспоре её имя стало нарицательным символом ненависти, сравнимым с организаторами Сумгаитских и Бакинских погромов.

В советской Армении её концерты (особенно в 1970–1980-е годы) воспринимались армянской интеллигенцией и молодёжью как крайне негативное явление — как вторжение второсортной, вульгарной и эстетически низкопробной культуры. Её стиль, основанный на азербайджанских мугамах и народных песнях, в армянской среде считался «пошлым» и разрушительно влияющим на молодое поколение, внедряя самые низкопробные и вульгарные элементы советской культуры.

Зейнаб Ханларова осталась живым символом бакинской армянофобии и националистической пропаганды — своими речами, концертами и позицией закрепив образ глубинной ненависти в армяно-азербайджанском конфликте.



**English** 

Carrier of Second-Rate Culture in Soviet Armenia — Symbol of Armenophobia and Vulgar Music

**Zeynab Khanlarova** was born on December 28, 1932, in Baku — Azerbaijani singer, People’s Artist of the USSR (1980) — a symbol of open hatred towards Armenians and Armenia.

Khanlarova spent most of her life in Baku, becoming a prominent vocalist of Azerbaijani culture. However, since 1988, during the escalation of the Karabakh conflict, she openly took an extremely anti-Armenian stance, in numerous interviews and speeches calling Armenians “enemies”, “traitors” and “Armenian fascists”. In Armenian society, her name is perceived as a symbol of Armenophobia and genocide propaganda.

In the early 1990s, during the mass expulsion of Armenians from Baku, Khanlarova repeatedly appeared on television and radio with calls to “cleanse Azerbaijan of Armenians”. In Armenia and the Armenian diaspora, her name became a common symbol of hatred, comparable to the organizers of the Sumgait and Baku pogroms.

In Soviet Armenia her concerts (especially in the 1970s–1980s) were perceived by the Armenian intelligentsia and youth as an extremely negative phenomenon — as the invasion of second-rate, vulgar and aesthetically low-grade culture. Her style, based on Azerbaijani mugham and folk songs, was considered “tasteless” and destructively influential on the younger generation, introducing the lowest and most vulgar elements of Soviet culture.

Zeynab Khanlarova remained a living symbol of Baku Armenophobia and nationalist propaganda — with her speeches, concerts and position, cementing the image of deep-seated hatred in the Armenian-Azerbaijani conflict.



**Azərbaycanca** 

sovet Ermənistanında ikinci dərəcəli mədəniyyətin daşıyıcısı — ermənifobiya və vulqar musiqinin simvolu

**Zeynəb Xanlarova** 28 dekabr 1932-ci ildə Bakıda anadan olub — azərbaycanlı müğənni, SSRİ xalq artisti (1980), erməni tənqidi nöqteyi-nəzərindən ermənilərə və Ermənistana qarşı açıq nifrətin simvolu.

Xanlarova ömrünün böyük hissəsini Bakıda keçirib, Azərbaycan mədəniyyətinin tanınmış vokalçısı olub. Lakin 1988-ci ildən Qarabağ münaqişəsinin kəskinləşməsi ilə açıq anti-erməni mövqe tutub, çoxsaylı müsahibə və çıxışlarında erməniləri “düşmən”, “xain” və “erməni faşistləri” adlandırıb. Erməni cəmiyyətində onun adı ermənifobiya və soyqırım təbliğinin simvolu kimi qəbul edilir.

1990-cı illərin əvvəllərində Bakıdan ermənilərin kütləvi qovulması zamanı televiziya və radioda “Azərbaycanı ermənilərdən təmizləmək” çağırışları ilə çıxış edib. Ermənistanda və erməni diasporunda onun adı Sumqayıt və Bakı qırğınlarının təşkilatçıları ilə müqayisə olunan nifrət simvoluna çevrilib.

Sovet Ermənistanında onun konsertləri (xüsusilə 1970–1980-ci illərdə) erməni ziyalıları və gənclər tərəfindən son dərəcə mənfi hadisə kimi qəbul olunub — ikinci dərəcəli, vulqar və estetik cəhətdən aşağı səviyyəli mədəniyyətin təqdimatı kimi. Onun üslubu, Azərbaycan muğamı və xalq mahnılarına əsaslanan, erməni mühitində “dadısız” və gənc nəslə mənfi təsir edən hesab olunub, sovet mədəniyyətinin ən aşağı və vulqar elementlərini gətirib.

Zeynəb Xanlarova Bakı ermənifobiyasının və millətçi təbliğin canlı simvolu olaraq qalıb — çıxışları, konsertləri və mövqeyi ilə erməni-əzərbaycan münaqişəsində dərin nifrətin obrazını möhkəmləndirib.

1922 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Բաքվում բացվեց Անդրկովկասյան Խորհուրդների Առաջին Համագումարը, որին մասնակցում էին Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի խորհրդային հանրապետությունների ներկայացուցիչները:

Համագումարը որոշեց վերակազմավորել Անդրկովկասյան Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետությունների Միությունը (ԱՍՍՖՀՄ)՝ որպես մեկ միասնական Անդրկովկասյան Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետություն (ԱՍՖՍՀ): Այս որոշումը խորհրդանշում էր երեք հանրապետությունների միավորումը մեկ ֆեդերատիվ կառույցի մեջ՝ ԽՍՀՄ-ի կազմում: Համագումարը տևեց մինչև դեկտեմբերի 13-ը և դարձավ խորհրդային կառուցվածքի կարևոր քայլը տարածաշրջանում:

**Նախապատմություն** 
1922 թվականի մարտին ստեղծվել էր ԱՍՍՖՀՄ-ը՝ որպես երեք հանրապետությունների ժամանակավոր միություն: Դեկտեմբերի համագումարը որոշեց ավելի սերտ ինտեգրացիա՝ վերակազմավորելով այն մեկ ֆեդերատիվ հանրապետության: Հայկական կողմից մասնակցում էին Ալեքսանդր Մյասնիկյանը և այլ գործիչներ: Այս քայլը նախապատրաստում էր ԽՍՀՄ-ի ստեղծմանը (1922 թվականի դեկտեմբերի 30):

**Համագումարի որոշումները** 
Համագումարը ընդունեց ԱՍՖՍՀ-ի սահմանադրությունը, ստեղծեց կենտրոնական իշխանություններ և որոշեց տնտեսական ու քաղաքական միավորում: Այն խորհրդանշում էր խորհրդային իշխանության ամրապնդումը Կովկասում:

**Հետևանքները հայերի համար** 
ԱՍՖՍՀ-ի ստեղծումը խորացրեց Հայաստանի ինտեգրացիան խորհրդային համակարգում, բայց նաև սահմանափակեց անկախությունը: Այն տևեց մինչև 1936 թվականը, երբ երեք հանրապետությունները դարձան առանձին ԽՍՀՄ անդամներ, խորհրդայնացման գործընթացը և հայկական պետականության ժամանակավոր կորուստը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1922 թ. դեկտեմբերի 10-13
– **Վայր**: Բաքու
– **Որոշում**: ԱՍՍՖՀՄ-ից ԱՍՖՍՀ
– **Մասնակիցներ**: Հայաստան, Ադրբեջան, Վրաստան

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, ԽՍՀՄ արխիվներ):

—

### Русская версия

Первый съезд Советов Закавказья— Преобразование  ЗСФСРС в ЗСФСР

10 декабря 1922 года в Баку открылся Первый съезд Советов Закавказья, в котором участвовали представители советских республик Армении, Азербайджана и Грузии. Съезд решил преобразовать Закавказскую Социалистическую Федеративную Советскую Республику Союз (ЗСФСРС) в единую Закавказскую Социалистическую Федеративную Советскую Республику (ЗСФСР). Это решение символизировало объединение трёх республик в одну федеративную структуру в составе СССР. Съезд длился до 13 декабря и стал важным шагом в советском строительстве региона.

**Предыстория** 
В марте 1922 года была создана ЗСФСРС как временный союз трёх республик. Декабрьский съезд решил более тесную интеграцию — преобразование в единую федеративную республику. От Армении участвовали Александр Мясникян и другие деятели. Это подготавливало создание СССР (30 декабря 1922 года).

**Решения съезда** 
Съезд принял конституцию ЗСФСР, создал центральные органы власти и решил экономическое и политическое объединение. Это символизировало укрепление советской власти на Кавказе.

**Последствия для армян** 
Создание ЗСФСР углубило интеграцию Армении в советскую систему, но ограничило независимость. Оно просуществовало до 1936 года, когда три республики стали отдельными членами СССР.

**Краткие факты**
– **Дата**: 10–13 декабря 1922 г.
– **Место**: Баку
– **Решение**: Из ЗСФСРС в ЗСФСР
– **Участники**: Армения, Азербайджан, Грузия

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы СССР).

—

### English Version

The First Congress of Soviets of Transcaucasia — Transformation of ZSFSRS into ZSFSR**

On December 10, 1922, the First Congress of Soviets of Transcaucasia opened in Baku, with representatives from the Soviet republics of Armenia, Azerbaijan, and Georgia. The congress decided to transform the Transcaucasian Socialist Federative Soviet Republics Union (ZSFSRS) into a single Transcaucasian Socialist Federative Soviet Republic (ZSFSR). This decision symbolized the unification of the three republics into one federative entity within the USSR. The congress lasted until December 13 and became an important step in Soviet construction in the region.

**Background** 
In March 1922, the ZSFSRS was created as a temporary union of the three republics. The December congress decided on closer integration — transformation into a single federative republic. From Armenia participated Alexander Myasnikyan and other figures. This prepared the creation of the USSR (December 30, 1922).

**Decisions of the Congress** 
The congress adopted the ZSFSR constitution, created central authorities, and decided on economic and political unification. It symbolized the strengthening of Soviet power in the Caucasus.

**Consequences for Armenians** 
The creation of ZSFSR deepened Armenia’s integration into the Soviet system but limited independence. It lasted until 1936, when the three republics became separate USSR members.

**Key Facts**
– **Date**: December 10–13, 1922
– **Location**: Baku
– **Decision**: From ZSFSRS to ZSFSR
– **Participants**: Armenia, Azerbaijan, Georgia

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, USSR archives).

—

### Azərbaycan versiyası
Zaqafqaziya Sovetlərinin Birinci Qurultayı— ZSFSRİ-nin ZSFSR-ə çevrilməsi

10 dekabr 1922-ci ildə Bakıda Zaqafqaziya Sovetlərinin Birinci Qurultayı açıldı, burada Ermənistan, Azərbaycan və Gürcüstan sovet respublikalarının nümayəndələri iştirak etdilər. Qurultay Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikaları İttifaqını (ZSFSRİ) vahid Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasına (ZSFSR) çevirmək qərarına gəldi. Bu qərar üç respublikanın SSRİ tərkibində vahid federativ quruma birləşməsini simvollaşdırırdı. Qurultay 13 dekabradək davam etdi və regionda sovet quruculuğunun mühüm addımı oldu.

**Arxa Plan** 
Mart 1922-ci ildə ZSFSRİ üç respublikanın müvəqqəti ittifaqı kimi yaradılmışdı. Dekabr qurultayı daha sıx inteqrasiya qərarı verdi — vahid federativ respublikaya çevrilmə. Ermənistandan Aleksandr Myasnikyan və digər fiqurlar iştirak etdi. Bu, SSRİ-nin yaradılmasına (30 dekabr 1922) hazırlaşdırırdı.

**Qurultayın Qərarları** 
Qurultay ZSFSR konstitusiyasını qəbul etdi, mərkəzi hakimiyyət orqanları yaratdı və iqtisadi-siyasi birləşmə qərarı verdi. Bu, Qafqazda sovet hakimiyyətinin möhkəmlənməsini simvollaşdırırdı.

**Ermənilər Açısından Nəticələri** 
ZSFSR-nin yaradılması Ermənistanın sovet sisteminə inteqrasiyasını dərinləşdirdi, lakin müstəqilliyi məhdudlaşdırdı. O, 1936-cı ilə qədər davam etdi, üç respublika SSRİ-nin ayrı üzvləri oldu.

**Qısa Faktlar**
– **Tarix**: 10–13 dekabr 1922
– **Yer**: Bakı
– **Qərar**: ZSFSRİ-dən ZSFSR-ə
– **İştirakçılar**: Ermənistan, Azərbaycan, Gürcüstan

(Mənbələr: Erməni Sovet Ensiklopediyası, SSRİ arxivləri).

—

### ქართული ვერსია

ზაქავკასიის საბჭოთა პირველი ყრილობა— ზსფსრ-ის ზსფსრ-ად გარდაქმნა

1922 წლის 10 დეკემბერს ბაქოში გაიხსნა ზაქავკასიის საბჭოთა პირველი ყრილობა, რომელშიც მონაწილეობდნენ სომხეთის, აზერბაიჯანის და საქართველოს საბჭოთა რესპუბლიკების წარმომადგენლები. ყრილობამ გადაწყვიტა ზაქავკასიის სოციალისტური ფედერაციული საბჭოთა რესპუბლიკების კავშირის (ზსფსრკ) გარდაქმნა ერთიან ზაქავკასიის სოციალისტურ ფედერაციულ საბჭოთა რესპუბლიკად (ზსფსრ). ეს გადაწყვეტილება სიმბოლურად ასახავდა სამი რესპუბლიკის გაერთიანებას ერთ ფედერაციულ სტრუქტურაში სსრკ-ის შემადგენლობაში. ყრილობა 13 დეკემბრამდე გაგრძელდა და რეგიონში საბჭოთა მშენებლობის მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გახდა.

**წინაისტორია** 
1922 წლის მარტში შეიქმნა ზსფსრკ სამი რესპუბლიკის დროებითი კავშირის სახით. დეკემბრის ყრილობამ უფრო მჭიდრო ინტეგრაცია გადაწყვიტა — ერთიან ფედერაციულ რესპუბლიკად გარდაქმნა. სომხეთიდან მონაწილეობდნენ ალექსანდრ მიასნიკიანი და სხვა ფიგურები. ეს სსრკ-ის შექმნას ამზადებდა (30 დეკემბერი 1922).

**ყრილობის გადაწყვეტილებები** 
ყრილობამ მიიღო ზსფსრ-ის კონსტიტუცია, შექმნა ცენტრალური ხელისუფლების ორგანოები და გადაწყვიტა ეკონომიკურ-პოლიტიკური გაერთიანება. ეს კავკასიაში საბჭოთა ხელისუფლების გამყარებას სიმბოლურად ასახავდა.

**სომხებისთვის შედეგები** 
ზსფსრ-ის შექმნა სომხეთის საბჭოთა სისტემაში ინტეგრაციას გააღრმავა, მაგრამ დამოუკიდებლობას შეზღუდა. იგი 1936 წლამდე გაგრძელდა, სამი რესპუბლიკა სსრკ-ის ცალკე წევრები გახდნენ.

**სწრაფი ფაქტები**
– **თარიღი**: 10–13 დეკემბერი 1922
– **ადგილი**: ბაქო
– **გადაწყვეტილება**: ზსფსრკ-დან ზსფსრ-ად
– **მონაწილეები**: სომხეთი, აზერბაიჯანი, საქართველო

(წყაროები: სომეხური საბჭოთა ენციკლოპედია, სსრკ არქივები).

2021 թվականի նոյեմբերի 16-ին, ժամը 13:00-ի սահմաններում, Սյունիքի մարզում տեղի ունեցավ հայ-ադրբեջանական ռազմական բախում, որի ընթացքում Ադրբեջանի զինված ուժերի ստորաբաժանումները հարձակվեցին Հայաստանի սահմանային տարածքներին՝ Մեծ Իշխանասարի և հյուսիս-արևմտյան հարակից հենակետերի վրա: Այս գործողությունը, որը տևեց մինչև ժամը 18:30-ը, հանգեցրեց կողմերի կորուստներին և Ռուսաստանի միջնորդությամբ հրադադարի:

Բախումը, որը տեղի ունեցավ 2020 թվականի եռակողմ հայտարարությունից հետո, ընդգծեց սահմանային ճգնաժամի սրացումը և Ադրբեջանի հարձակումները Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի վրա:

**Նախապատմություն** 
Նոյեմբերի 16-ի բախումը հաջորդեց նոյեմբերի 14-ի ռազմական գործողություններին Սյունիքում, երբ Ադրբեջանը ներխուժեց հայկական տարածքներ: 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունը չէր սահմանել սահմանները, ինչը հանգեցրեց Ադրբեջանի կողմից «սահմանազատման» անվան տակ օկուպացիաներին: Սյունիքի մարզը, որպես Հայաստանի հարավային սահման, դարձավ թիրախ՝ Ադրբեջանի «Զանգեզուրի միջանցք»-ի գաղափարի պատճառով: Հայկական կողմը պահանջեց Ռուսաստանի միջնորդությունը ՀԱՊԿ-ի շրջանակներում:

**Բախման ընթացքը** 
Ժամը 13:00-ին Ադրբեջանի զորքերը հարձակվեցին Մեծ Իշխանասարի հենակետերի վրա՝ օգտագործելով հրետակոծություն, զրահատեխնիկա և հրաձգային զինատեսակներ: Հայկական կողմը դիմեց դիմադրության, բայց կրակոցները շարունակվեցին մինչև երեկո: Պաշտպանության նախարարությունը հաստատեց կրակի դադարեցումը ժամը 18:30-ին՝ Ռուսաստանի միջնորդությամբ: Բախման հետևանքով հայկական կողմը կրեց 6 զոհ (Տարոն Սահակյան, Մերուժան Հարությունյան, Գուրգեն Սարգսյան, Արթուր Մարտիրոսյան, Դավիթ Ամիրյան, 6-րդ անունը չհրապարակված), 12 գերի, 2 դիրքի կորուստ և վիրավորներ: Ադրբեջանը հաստատեց 7 զոհ (Ումուդ Նիֆթալիև, Օրխան Ջաբբարով, Նաթիգ Ալիև, Էլչին Աղաև, Էլմին Ալիզադե, Էլչին Ալիև, Մուրադ Խալիլով) և 10 վիրավոր: Միջազգային հանրությունը (ՀԱՊԿ, ՌԴ) կոչ արեց խաղաղ ճանապարհով լուծել հակամարտությունը:

**Հետևանքները** 
Բախումը խորացրեց հակամարտությունը, հանգեցրեց սահմանային ճգնաժամի և Ռուսաստանի միջնորդության պահանջին: Հայաստանը դիմեց ՄԱԿ-ին և ԵՄ-ին՝ պահանջելով Ադրբեջանի դուրսբերումը: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ սահմանային անվտանգության խաթարումը և հայ ժողովրդի դիմադրությունը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 2021 թ. նոյեմբերի 16
– **Զոհեր (հայկական)**: 6 (Տ. Սահակյան, Մ. Հարությունյան, Գ. Սարգսյան, Ա. Մարտիրոսյան, Դ. Ամիրյան, անանուն)
– **Գերիներ**: 12
– **Ադրբեջանական կորուստներ**: 7 զոհ, 10 վիրավոր

(Աղբյուրներ՝ Հայաստանի Պաշտպանության նախարարության հաղորդագրություններ, ՄԱԿ-ի զեկույցներ, ՀԱՊԿ-ի հայտարարություններ):

—

### Русская версия Армяно-азербайджанский военный конфликт в Сюнике — Новый этап пограничного кризиса

16 ноября 2021 года, около 13:00, в Сюникской области произошёл армяно-азербайджанский военный инцидент, когда подразделения вооружённых сил Азербайджана атаковали армянские пограничные позиции — Мец Ишханасар и прилегающие северо-западные опорные пункты. Это столкновение, продолжавшееся до 18:30, привело к потерям с обеих сторон и прекращению огня при посредничестве России. Инцидент, последовавший за событиями 14 ноября в Сюнике, подчеркнул эскалацию пограничного кризиса и азербайджанские вторжения на суверенную территорию Армении после трёхстороннего заявления 2020 года.

**Предыстория** 
Инцидент 16 ноября последовал за боестолкновением 14 ноября в Сюнике, когда Азербайджан вторгся на армянские земли. Трёхстороннее заявление от 9 ноября 2020 года не определило границы, что привело к “демаркации” под предлогом оккупации. Сюник, как южная граница Армении, стал целью из-за азербайджанской идеи “Зангезурского коридора”. Армения потребовала посредничества России в рамках ОДКБ.

**Ход столкновения** 
Около 13:00 азербайджанские силы атаковали опорные пункты Мец Ишханасара, используя артиллерию, бронетехнику и стрелковое оружие. Армянская сторона ответила огнём, но бои продолжались до вечера. Министерство обороны Армении подтвердило прекращение огня в 18:30 при посредничестве России. Армянские потери: 6 убитых (старший лейтенант Тарон Сахакян, младший сержант Меруужан Арутюнян, рядовой Гурген Саргсян, младший сержант Артур Мартиросян, рядовой Давид Амирян, шестой имя не опубликовано), 12 пленных, потеря 2 позиций и раненые. Азербайджанские потери: 7 убитых (лейтенант Умуд Нифталев, Орхан Джаббаров, Натіг Алиев, Эльчин Агаев, Элмин Ализаде, Эльчин Алиев, Мурат Халилов) и 10 раненых. Международное сообщество (ОДКБ, РФ) призвало к мирному разрешению.

**Последствия** 
Столкновение обострило конфликт, вызвало пограничный кризис и потребовало посредничества России. Армения обратилась в ООН и ЕС за выводом азербайджанских сил. Как армянский историк, я вижу в этом нарушение пограничной безопасности и армянскую стойкость.

**Краткие факты**
– **Дата**: 16 ноября 2021 г.
– **Потери (армянские)**: 6 убитых (Т. Сахакян, М. Арутюнян, Г. Саргсян, А. Мартиросян, Д. Амирян, аноним)
– **Пленные**: 12
– **Азербайджанские потери**: 7 убитых, 10 раненых

(Источники: Сообщения Министерства обороны Армении, отчёты ООН, заявления ОДКБ).

—

### English Version

Armenian-Azerbaijani Military Clash in Syunik — A New Phase of Border Crisis

On November 16, 2021, around 13:00, a military clash erupted in Syunik Province when Azerbaijani armed forces attacked Armenian border positions — Mets Ishkhanasar and adjacent northwest outposts. The engagement, lasting until 18:30, resulted in losses on both sides and a ceasefire mediated by Russia. This incident, following the November 14 clashes in Syunik, highlighted the escalation of the border crisis and Azerbaijan’s incursions into sovereign Armenian territory after the 2020 trilateral statement.

**Background** 
The November 16 clash followed the November 14 military actions in Syunik, where Azerbaijan invaded Armenian lands. The trilateral statement of November 9, 2020, did not define borders, leading to “demarcation” under the pretext of occupation. Syunik, as Armenia’s southern border, became a target due to Azerbaijan’s “Zangezur Corridor” idea. Armenia demanded Russian mediation within the CSTO framework.

**Course of the Clash** 
Around 13:00, Azerbaijani forces assaulted Mets Ishkhanasar outposts using artillery, armored vehicles, and small arms. Armenia responded with fire, but fighting continued until evening. The Armenian Ministry of Defense confirmed the ceasefire at 18:30 through Russian mediation. Armenian losses: 6 killed (Senior Lieutenant Taron Sahakyan, Junior Sergeant Meruzh An Harutyunyan, Private Gurgen Sargsyan, Junior Sergeant Artur Martirosyan, Private David Amiryan, sixth name unpublished), 12 captured, loss of 2 positions, and wounded. Azerbaijani losses: 7 killed (Lieutenant Umud Niftaliyev, Orhan Jabbarov, Natig Aliyev, Elchin Agaev, Elmin Alizade, Elchin Aliyev, Murad Khalilov) and 10 wounded. The international community (CSTO, RF) called for peaceful resolution.

**Consequences** 
The clash intensified the conflict, sparking a border crisis and requiring Russian mediation. Armenia appealed to the UN and EU for Azerbaijan’s withdrawal. As an Armenian historian, I see this as a violation of border security and Armenian resilience.

**Key Facts**
– **Date**: November 16, 2021
– **Losses (Armenian)**: 6 killed (T. Sahakyan, M. Harutyunyan, G. Sargsyan, A. Martirosyan, D. Amiryan, anonymous)
– **Captured**: 12
– **Azerbaijani losses**: 7 killed, 10 wounded

(Sources: Armenian Ministry of Defense statements, UN reports, CSTO declarations).

—

### Azərbaycan versiyası Erməni-Azərbaycan hərbi toqquşması Syunikdə: — Sərhəd böhranın yeni mərhələsi

16 noyabr 2021-ci il, saat 13:00 ətrafında, Syunik vilayətində Ermənistanın sərhəd mövqelərinə — Mets İshxanasar və şimal-qərbdəki əlaqəli dəstəklənmə nöqtələrinə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hücumu ilə hərbi toqquşma baş verdi. Bu qarşıdurğu saat 18:30-a qədər davam etdi, hər iki tərəfdə itkilərə səbəb oldu və Rusiya vasitəçiliyi ilə atəşkes bədən gəldi. Bu hadisə, 14 noyabr Syunikdəki hadisələrdən sonra, sərhəd böhranının kəskinləşməsini vurğuladı və Azərbaycanın 2020-ci il üçtərəfli bəyannamədən sonra suveren Ermənistan ərazisinə daxiletini göstərdi.

**Arxa plan** 
16 noyabr hadisəsi 14 noyabr Syunikdəki hərbi əməliyyatlardan sonra baş verdi, Azərbaycan Ermənistan ərazilərinə daxil oldu. 2020-ci il 9 noyabr üçtərəfli bəyannamə sərhədləri müəyyən etmədi, bu da “demarkasiya” adı altında işğala səbəb oldu. Syunik, Ermənistanın cənub sərhədi kimi, Azərbaycanın “Zəngəzur dəhlizi” fikri səbəbindən hədəf oldu. Ermənistan KİTO çərçivəsində Rusiya vasitəçiliyi tələb etdi.

**Toqquşmanın seyi** 
Saat 13:00 ətrafında Azərbaycan qüvvələri Mets İshxanasar mövqelərinə topçu atəşi, zirəli texnika və kiçik silahlarla hücum etdi. Ermənistan cavab atəşi açdı, amma döyüş axşama qədər davam etdi. Ermənistan Müdafiə Nazirliyi saat 18:30-da Rusiya vasitəçiliyi ilə atəşkes təsdiq etdi. Ermənistan itkiləri: 6 ölü (kiçik leytenant Taron Sahakyan, kichik serjant Meruj An Harutyunyan, sıradan Gurgen Sargsyan, kichik serjant Artur Martirosyan, sıradan David Amiryan, altıncı ad gizli), 12 əsir, 2 mövqe itkisi və yaralılar. Azərbaycan itkiləri: 7 ölü (leytenant Umud Niftaliyev, Orhan Jabbarov, Natig Aliyev, Elchin Agaev, Elmin Alizade, Elchin Aliyev, Murad Khalilov) və 10 yaralı. Beynəlxalq icma (KİTО, RF) sülh yolu ilə həllə çağırdı.

**Nəticələr** 
Toqquşma münaqişəni kəskinləşdirdi, sərhəd böhran yarattı və Rusiya vasitəçiliyi tələb etdi. Ermənistan BMT-yə və AB-ya müraciət etdi Azərbaycan qüvvələrinin çıxarılması üçün. Erməni tarixçi kimi, bunda sərhəd təhlükəsizliyinin pozulmasını və erməni xalqın möhkəmliyini görürəm.

**Qısa faktlar**
– **Tarix**: 16 noyabr 2021
– **İtkilər (erməni)**: 6 ölü (T. Sahakyan, M. Harutyunyan, G. Sargsyan, A. Martirosyan, D. Amiryan, anonim)
– **Əsir**: 12
– **Azərbaycan itkiləri**: 7 ölü, 10 yaralı

(Mənbələr: Ermənistan Müdafiə Nazirliyinin bəyanatları, BMT hesabatları, KİTО bəyanatları).

1917 թվականի նոյեմբերի 13-ին Բաքվի Խորհրդի նիստում ստեղծվեց Բաքվի Ժողովրդական Կոմիսարների Խորհուրդը (ԲԺԿԽ), որը հռչակեց Խորհրդային իշխանությունը Բաքվում և Բաքվի նահանգում՝ դառնալով Անդրկովկասի  առաջին խորհրդային կառավարությունը:

Այս իրադարձությունը տեղի ունեցավ Պետրոգրադի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո և հիմք դրեց Բաքվի կոմունային (1917-1918 թթ.), որը ղեկավարում էր հայ բոլշևիկ Ստեփան Շահումյանը “Կովկասի Լենինը”: Հայերի որոշիչ դերը եղել է կարևորագույն՝ ինչպես քաղաքական, այնպես էլ ռազմական առումով: Հայ բոլշևիկները (Շահումյան, Կոստանդյան, Խանփերյանց) կազմում էին խորհրդի ղեկավարությունը, իսկ հայկական զինված ուժերը (դաշնակցականներ) ապահովեցին քաղաքի պաշտպանությունը և իշխանության կայունությունը:

**Նախապատմություն** 
Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո Բաքվում ստեղծվեց Իշխկոմ (Իշխանական կոմիտե), որտեղ հայերը կազմում էին բնակչության մոտ 40%-ը: Հոկտեմբերյան հեղափոխության ազդեցությամբ նոյեմբերի 2-ին Բաքվի Խորհուրդը հռչակեց Խորհրդային իշխանություն, իսկ նոյեմբերի 14-ին ստեղծվեց ԲԺԿԽ-ը՝ Ստեփան Շահումյանի (հայ) գլխավորությամբ: Խորհրդի կազմում հայերը գերակշռում էին՝ Շահումյան (նախագահ), Մեսրոպ Կոստանդյան, Մարտիրոս Խանփերյանց, Ալեքսանդր Ջապարիձե (հայկական ծագումով): Հայկական կարմիր գվարդիան (70% հայեր) և դաշնակցական ուժերը պաշտպանեցին քաղաքը մուսավատականներից և ծայրահեղականներից:

**Խորհրդի գործունեությունը և հայերի դերը** 
ԲԺԿԽ-ը նացիոնալիզացրեց նավթարդյունաբերությունը, ստեղծեց կարմիր բանակ և իրականացրեց սոցիալական բարեփոխումներ: Հայ բոլշևիկները, ինչպես Շահումյանը, ապահովեցին կառավարման կայունությունը և Պետրոգրադի հետ կապը: Հայկական զորքերը (դաշնակցականներ) որոշիչ դեր խաղացին 1918 թվականի մարտ-ապրիլյան մարտերում՝ պաշտպանելով Բաքվի խորհրդային իշխանությունը: Այս դերը խորհրդանշում էր հայ ժողովրդի ներդրումը հեղափոխության մեջ:

**Հետևանքները** 
Բաքվի կոմունան տևեց մինչև 1918 թվականի հուլիսի 31-ը, երբ անգլիացիները և մուսավատականները գրավեցին քաղաքը: Շահումյանը և 25 կոմիսարները (հայերից շատերը) կալանավորվեցին և սպանվեցին 1918 թվականի սեպտեմբերի 20-ին: Հայերի դերը մնաց խորհրդային պատմության կարևոր մաս:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1917 թ. նոյեմբերի 13
– **Ղեկավար**: Ստեփան Շահումյան (հայ)
– **Կազմ**: Հայեր, ռուսներ, վրացիներ
– **Ժամկետ**: 1917 նոյեմբեր – 1918 հուլիս

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Շահումյանի հուշեր, Բաքվի կոմունայի արխիվներ):

—

### Русская версия

Бакинский Совет берёт власть— Решающая роль армян**

13  ноября 1917 года  на заседании Бакинского совета был создан Бакинский Совет Народных Комиссаров (БакСНК), провозгласивший Советскую власть в Баку и Бакинской губернии — первым в Закавказье. Это событие произошло после Октябрьской революции в Петрограде и положило начало Бакинской коммуне (1917–1918), возглавляемой армянским большевиком Степаном Шаумяном. Решающая роль армян была ключевой: армянские большевики (Шаумян, Костанян, Ханперянц) составляли руководство, а армянские вооружённые силы (дашнаки) обеспечили защиту города и стабильность власти.

**Предыстория** 
После Февральской революции в Баку образовался Иском (Исполнительный комитет), где армяне составляли около 40% населения. Под влиянием Октябрьской революции 2 ноября Бакинский совет провозгласил Советскую власть, а 14 ноября создал БакСНК во главе с Шаумяном (армянином). В составе преобладали армяне — Шаумян (председатель), Месроп Костанян, Мартирос Ханперянц, Александр Джапаридзе (армянского происхождения). Армянская Красная гвардия (70% армяне) и дашнакские отряды защитили город от мусаватистов и экстремистов.

**Деятельность совета и роль армян** 
БакСНК национализировал нефтяную промышленность, создал Красную армию и провёл социальные реформы. Армянские большевики, как Шаумян, обеспечили управление и связь с Петроградом. Армянские войска (дашнаки) сыграли решающую роль в марте-апреле 1918 года, защищая Советскую власть в Баку. Эта роль символизировала вклад армянского народа в революцию.

**Последствия** 
Бакинская коммуна просуществовала до 31 июля 1918 года, когда город захватили англичане и мусаватисты. Шаумян и 25 комиссаров (многие армяне) были арестованы и убиты 20 сентября 1918 года. Роль армян осталась важной частью советской истории.

**Краткие факты**
– **Дата**: 13 ноября 1917 г.
– **Лидер**: Степан Шаумян (армянин)
– **Состав**: Армяне, русские, грузины
– **Период**: ноябрь 1917 – июль 1918

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, мемуары Шаумяна, архивы Бакинской коммуны).

—

### English Version

The Baku Soviet Takes Power— The Decisive Role of Armenians

On November 13, 1917 , the Baku Soviet formed the Baku Council of People’s Commissars (BakSNK), proclaiming Soviet power in Baku and the Baku Governorate — the first in Transcaucasia. This event followed the October Revolution in Petrograd and laid the foundation for the Baku Commune (1917–1918), led by Armenian Bolshevik Stepan Shaumyan. Armenians played a decisive role: Armenian Bolsheviks (Shaumyan, Kostanyan, Khanperyants) formed the leadership, while Armenian armed forces (Dashnaks) ensured the city’s defense and power stability.

**Background** 
After the February Revolution, the Izhkom (Executive Committee) was formed in Baku, where Armenians made up about 40% of the population. Influenced by the October Revolution, on November 2, the Baku Soviet proclaimed Soviet power, and on November 14, created BakSNK under Shaumyan (Armenian). Armenians dominated the composition — Shaumyan (chairman), Mesrop Kostanyan, Martiros Khanperyants, Alexander Japaridze (of Armenian origin). The Armenian Red Guard (70% Armenians) and Dashnak detachments protected the city from Musavatists and extremists.

**Soviet Activities and Armenians’ Role** 
BakSNK nationalized the oil industry, created the Red Army, and implemented social reforms. Armenian Bolsheviks, like Shaumyan, ensured governance and links with Petrograd. Armenian troops (Dashnaks) played a pivotal role in March-April 1918, defending Soviet power in Baku. This role symbolized the Armenian people’s contribution to the revolution.

**Consequences** 
The Baku Commune lasted until July 31, 1918, when the British and Musavatists captured the city. Shaumyan and 25 commissars (many Armenians) were arrested and killed on September 20, 1918. Armenians’ role remains a significant part of Soviet history.

**Key Facts**
– **Date**: November 13, 1917
– **Leader**: Stepan Shaumyan (Armenian)
– **Composition**: Armenians, Russians, Georgians
– **Period**: November 1917 – July 1918

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Shaumyan’s memoirs, Baku Commune archives).

—

### Azərbaycan versiyası

Bakı Soveti hakimiyyəti ələ keçirir — Ermənilərin qətiyyətli rolu

14 noyabr 1917-ci il (köhnə təqvimlə — 1 noyabr) Bakı Sovetinin iclasında Bakı Xalq Komissarları Soveti (Bakı XKS) yaradıldı və Bakıda və Bakı quberniyasında Sovet hakimiyyəti elan edildi — Zaqafqaziyada ilk. Bu hadisə Petroqraddakı Oktyabr inqilabından sonra baş verdi və Bakı Kommunasını (1917–1918) yaratdı, onu erməni bolşeviki Stepan Şaumyan rəhbərliyi etdi. Ermənilərin qətiyyətli rolu əsas idi: erməni bolşevikləri (Şaumyan, Kostanyan, Xanperyants) rəhbərliyi təşkil etdilər, erməni silahlı qüvvələri (daşnaklar) şəhərin müdafiəsini və hakimiyyətin sabitliyini təmin etdilər.

**Arxa plan** 
Fevral inqilabından sonra Bakıda İjkom (İcraiyyə Komitəsi) yaradıldı, ermənilər əhalinin təxminən 40%-ni təşkil edirdi. Oktyabr inqilabının təsiri ilə 2 noyabrda Bakı Soveti Sovet hakimiyyətini elan etdi, 14 noyabrda isə Şaumyanın (erməni) rəhbərliyi ilə Bakı XKS yaradıldı. Tərkibdə ermənilər üstünlük təşkil edirdi — Şaumyan (sədr), Mesrop Kostanyan, Martiros Xanperyants, Aleksandr Caparidze (erməni mənşəli). Erməni Qırmızı Qvardiyası (70% erməni) və daşnak dəstələri şəhəri müsavatçılardan və ekstremistlərdən qorudu.

**Sovetin fəaliyyəti və ermənilərin rolu** 
Bakı XKS neft sənayesini milliləşdirdi, Qırmızı Ordu yaratdı və sosial islahatlar keçirdi. Erməni bolşevikləri, Şaumyan kimi, idarəetməni və Petroqradla əlaqəni təmin etdi. Erməni qoşunları (daşnaklar) 1918-ci il mart-aprel döyüşlərində Bakıdakı Sovet hakimiyyətini müdafiə edərək qətiyyətli rol oynadı. Bu rol erməni xalqının inqilaba töhfəsini simvollaşdırır.

**Nəticələr** 
Bakı Kommunası 31 iyul 1918-ci ilə qədər davam etdi, ingilislər və müsavatçılar şəhəri tutdu. Şaumyan və 25 komissar (çoxu erməni) həbs edildi və 20 sentyabr 1918-ci ildə öldürüldü. Ermənilərin rolu sovet tarixinin mühüm hissəsi olaraq qaldı.

**Qısa faktlar**
– **Tarix**: 14 noyabr 1917
– **Lider**: Stepan Şaumyan (erməni)
– **Tərkib**: Ermənilər, ruslar, gürcülər
– **Müddət**: noyabr 1917 – iyul 1918

(Mənbələr: Erməni Sovet Ensiklopediyası, Şaumyanın xatirələri, Bakı Kommunasının arxivləri).

2020 թվականի նոյեմբերի 10-ին, ժամը 00:00-ից (Մոսկվայի ժամանակով), ուժի մեջ մտավ եռակողմ հայտարարությունը՝ ստորագրված Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի, Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի և Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի կողմից:

Այս փաստաթուղթը, որը հայտնի է որպես «կապիտուլացիայի համաձայնագիր» հայկական կողմում, պաշտոնապես դադարեցրեց 44-օրյա պատերազմը (2020 թվականի սեպտեմբերի 27 – նոյեմբերի 10), որը սկսվել էր Ադրբեջանի կողմից Արցախի դեմ լայնամասշտաբ հարձակմամբ: Հայտարարությունը հանգեցրեց Արցախի տարածքների մեծ մասի կորստին, Շուշիի և Հադրութի գրավմանը, ինչպես նաև Լաչինի միջանցքի ռուս խաղաղապահների տակ անցնելուն: Փաշինյանը հայտարարեց ստորագրության մասին Facebook-ում՝ նշելով, որ որոշումը «անասելի ցավոտ է ինձ և ժողովրդիս համար», բայց անհրաժեշտ էր խուսափելու ավելի մեծ կորուստներից:

**Նախապատմություն** 
Պատերազմը սկսվեց սեպտեմբերի 27-ին Ադրբեջանի հարձակմամբ՝ Թուրքիայի, Իսրայելի և վարձկանների աջակցությամբ: Հայկական կողմը կորցրեց հազարավոր զինվորներ և տարածքներ: Նոյեմբերի 8-ին ընկավ Շուշին, ինչը դարձավ ռազմավարական կորուստ: Ռուսաստանի միջնորդությամբ բանակցությունները սկսվեցին նոյեմբերի 9-ին, և Պուտինը առաջարկեց հրադադար՝ պահպանելով Լաչինի միջանցքը և տեղակայելով 1960 խաղաղապահներ: Հայտարարությունը ստորագրվեց առցանց՝ Փաշինյանի, Ալիևի և Պուտինի կողմից:

**Համաձայնագրի բովանդակությունը** 
Հայտարարությունը ուներ 9 կետ՝
1. Լիակատար հրադադար ժամը 00:00-ից:
2. Ադրբեջանը պահպանում է գրաված տարածքները:
3. Հայաստանը վերադարձնում է Քարվաճառը (նոյեմբերի 15-ին), Աղդամը (նոյեմբերի 20-ին) և Լաչինի միջանցքի մասը:
4. Ռուս խաղաղապահներ Լաչինում 5 տարով:
5. Փոխգերիների փոխանակում և մարմինների վերադարձ:
6. Տրանսպորտային կապեր՝ Նախիջևան-Ադրբեջան:
7. Փախստականների վերադարձ:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Համաձայնագիրը հանգեցրեց Արցախի տարածքների 75%-ի կորստին, 100,000 հայերի տեղահանմանը և Հայաստանի ներքին ճգնաժամին: Երևանում բողոքի ակցիաներ սկսվեցին, խորհրդարանը գրոհվեց: Փաշինյանը մեղադրվեց կապիտուլացիայի մեջ, ինչը հանգեցրեց քաղաքական ճգնաժամի: Ադրբեջանը տոնեց հաղթանակ, իսկ Ռուսաստանը ամրապնդեց դիրքերը: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայ ժողովրդի ողբերգությունը՝ կորուստների և դիմադրության խորհրդանիշ:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 2020 թ. նոյեմբերի 10
– **Ստորագրողներ**: Փաշինյան, Ալիև, Պուտին
– **Կորուստներ**: ~5000 հայ զինվոր, տարածքների 75%
– **Հետագա**: Ռուս խաղաղապահներ, ճգնաժամ Հայաստանում

(Աղբյուրներ՝ ՀՀ կառավարության արխիվներ, Արցախի նախագահության զեկույցներ, ՄԱԿ-ի բանաձևեր):

—

### Русская версия

Соглашение о прекращении огня в Арцахе— Завершение армянской трагедии 2020 года

10 ноября 2020 года в 00:00 (по московскому времени) вступило в силу трёхстороннее заявление, подписанное премьер-министром Армении Николом Пашиняном, президентом Азербайджана Ильхамом Алиевым и президентом России Владимиром Путиным. Этот документ, известный в Армении как «соглашение о капитуляции», официально прекратил 44-дневную войну (27 сентября – 10 ноября 2020 года), начатую Азербайджаном против Арцаха. Заявление привело к потере большей части территории Арцаха, захвату Шуши и Хадрута, а также размещению российских миротворцев в Лачинском коридоре. Пашинян объявил о подписании в Facebook, отметив, что решение «невероятно болезненно для меня и народа», но необходимо для предотвращения больших потерь.

**Предыстория** 
Война началась 27 сентября азербайджанским наступлением с поддержкой Турции, Израиля и наёмников. Армянская сторона потеряла тысячи солдат и территории. 8 ноября пал Шуши, став стратегической потерей. По инициативе России переговоры начались 9 ноября, и Путин предложил прекращение огня с сохранением Лачинского коридора и размещением 1960 миротворцев. Заявление подписано онлайн Пашиняном, Алиевым и Путиным.

**Содержание соглашения** 
Заявление имело 9 пунктов:
1. Полное прекращение огня с 00:00.
2. Азербайджан сохраняет захваченные территории.
3. Армения возвращает Кельбаджар (15 ноября), Агдам (20 ноября) и часть Лачинского коридора.
4. Российские миротворцы в Лачине на 5 лет.
5. Обмен пленными и телами.
6. Транспортные связи Нахичевань-Азербайджан.
7. Возвращение беженцев.

**Последствия для армян** 
Соглашение привело к потере 75% территории Арцаха, депортации 100,000 армян и внутреннему кризису в Армении. В Ереване начались протесты, парламент был штурмован. Пашинян обвинялся в капитуляции, что привело к политическому кризису. Азербайджан праздновал победу, Россия укрепила позиции. Как армянский историк, я вижу в этом трагедию армянского народа — символ потерь и стойкости.

**Краткие факты**
– **Дата**: 10 ноября 2020 г.
– **Подписанты**: Пашинян, Алиев, Путин
– **Потери**: ~5000 армянских солдат, 75% территории
– **Дальнейшее**: Российские миротворцы, кризис в Армении

(Источники: Архивы правительства Армении, отчеты президента Арцаха, резолюции ООН).

—

### English Version

The Artsakh Ceasefire Agreement — The End of an Armenian Tragedy 2020

On November 10, 2020, at 00:00 (Moscow time), a trilateral statement signed by Armenian Prime Minister Nikol Pashinyan, Azerbaijani President Ilham Aliyev, and Russian President Vladimir Putin took effect. This document, known in Armenia as the “capitulation agreement,” officially ended the 44-day war (September 27 – November 10, 2020), launched by Azerbaijan against Artsakh. The statement led to the loss of most of Artsakh’s territory, the capture of Shushi and Hadrut, and the deployment of Russian peacekeepers in the Lachin Corridor. Pashinyan announced the signing on Facebook, stating the decision was “incredibly painful for me and the people,” but necessary to avoid greater losses.

**Background** 
The war began on September 27 with Azerbaijan’s offensive, supported by Turkey, Israel, and mercenaries. The Armenian side lost thousands of soldiers and territories. On November 8, Shushi fell, becoming a strategic loss. At Russia’s initiative, negotiations started on November 9, and Putin proposed a ceasefire preserving the Lachin Corridor and deploying 1960 peacekeepers. The statement was signed online by Pashinyan, Aliyev, and Putin.

**Content of the Agreement** 
The statement had 9 points:
1. Complete ceasefire from 00:00.
2. Azerbaijan retains captured territories.
3. Armenia returns Kelbajar (November 15), Agdam (November 20), and part of Lachin Corridor.
4. Russian peacekeepers in Lachin for 5 years.
5. Exchange of prisoners and bodies.
6. Transport links Nakhichevan-Azerbaijan.
7. Return of refugees.

**Consequences for Armenians** 
The agreement led to the loss of 75% of Artsakh’s territory, deportation of 100,000 Armenians, and an internal crisis in Armenia. Protests erupted in Yerevan, the parliament was stormed. Pashinyan was accused of capitulation, leading to a political crisis. Azerbaijan celebrated victory, Russia strengthened positions. As an Armenian historian, I see in this the tragedy of the Armenian people — a symbol of losses and resilience.

**Key Facts**
– **Date**: November 10, 2020
– **Signatories**: Pashinyan, Aliyev, Putin
– **Losses**: ~5000 Armenian soldiers, 75% territory
– **Further**: Russian peacekeepers, crisis in Armenia

(Sources: Armenian government archives, Artsakh president’s reports, UN resolutions).

—

2020 թվականի նոյեմբերի 8-ին Ադրբեջանի զինված ուժերը գրավեցին Շուշին՝ Արցախի Հանրապետության մշակութային և ռազմավարական կարևորագույն քաղաքը, ինչը դարձավ 44-օրյա պատերազմի (2020 թ. սեպտեմբերի 27 – նոյեմբերի 10) ամենացավալի պահերից մեկը: Այս իրադարձությունը, որը տեղի ունեցավ պատերազմի 42-րդ օրը, հանգեցրեց Շուշիի հայ բնակչության տեղահանմանը և քաղաքի կորստին:

Նոյեմբերի 9-ին ստորագրված եռակողմ հայտարարությունը (Հայաստան, Ադրբեջան, Ռուսաստան) պաշտոնապես հաստատեց Շուշիի անցումը Ադրբեջանին: Շուշին, որը հայտնի է որպես «Արցախի պսակը», ուներ հազարամյա հայկական պատմություն և խորհրդանշում էր հայ ժողովրդի դիմադրությունը: Նրա անկումը դարձավ հայկական ողբերգության օր՝ հիշեցնելով 1915 թվականի Ցեղասպանության և տարածքային կորուստների ցավը:

**Նախապատմություն** 
Շուշին հիմնադրվել է 18-րդ դարում և դարձել Արցախի մշակութային կենտրոն՝ հայկական եկեղեցիներով (Ղազանչեցոց, Կանաչ Ժամ) և բերդով: 1920 թվականին Շուշիի ջարդերը (ադրբեջանական ուժերի կողմից) ոչնչացրին հայ բնակչությունը: 1992 թվականին հայկական ուժերը ազատագրեցին քաղաքը, դարձնելով այն Արցախի խորհրդանիշ: 2020 թվականի պատերազմում Ադրբեջանը, Թուրքիայի և վարձկանների աջակցությամբ, գրավեց Շուշին՝ օգտագործելով դրոններ և հրետանի: Նոյեմբերի 8-ին ադրբեջանական զորքերը մտան քաղաք՝ հանգեցնելով հայկական ուժերի նահանջի:

**Պատերազմի ընթացքը և Շուշիի անկումը** 
Պատերազմը սկսվեց սեպտեմբերի 27-ին, և Շուշին դարձավ գլխավոր թիրախ՝ իր բարձր դիրքի պատճառով: Հոկտեմբերի վերջին ադրբեջանական ուժերը շրջապատեցին քաղաքը, իսկ նոյեմբերի 8-ին գրավեցին այն: Հայկական կողմը կորցրեց հազարավոր զինվորներ, իսկ քաղաքի բնակչությունը տեղահանվեց: Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հայտարարեց գրավումը, իսկ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը նոյեմբերի 9-ին ստորագրեց հայտարարությունը՝ կանգնեցնելով պատերազմը: Շուշիի անկումը հանգեցրեց Արցախի տարածքների 75%-ի կորստին:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Շուշիի անկումը դարձավ հայկական ողբերգության օր՝ հիշեցնելով կորուստները: Այն խորացրեց Հայաստանի ներքին ճգնաժամը, հանգեցրեց բողոքի ակցիաների և Փաշինյանի իշխանության թուլացմանը: Միջազգային հանրությունը (ՄԱԿ, ԵՄ) դատապարտեց գրավումը, բայց չկարողացավ կանգնեցնել: Հայերը կորցրեցին մշակութային ժառանգություն՝ եկեղեցիներ և հուշարձաններ, որոնք հետագայում ավերվեցին կամ վերափոխվեցին: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայ ժողովրդի դիմադրության շարունակությունը՝ չնայած կորուստներին:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 2020 թ. նոյեմբերի 8
– **Կորուստներ**: Հազարավոր զինվորներ, քաղաքի հայ բնակչության տեղահանում
– **Հետագա զարգացում**: Նոյեմբերի 9-ի հայտարարություն, Շուշիի անցում Ադրբեջանին

(Աղբյուրներ՝ Հայաստանի պաշտպանության նախարարության զեկույցներ, ՄԱԿ-ի բանաձևեր, Արցախի կառավարության արխիվներ):

—

### Русская версия

Падение Шуши — День армянской трагедии

8 ноября 2020 года азербайджанские вооружённые силы захватили Шуши — культурный и стратегический центр Республики Арцах, что стало одним из самых болезненных моментов 44-дневной войны (27 сентября – 10 ноября 2020 года). Это событие произошло на 42-й день войны и привело к депортации армянского населения Шуши. 9 ноября было подписано трёхстороннее заявление (Армения, Азербайджан, Россия), официально закрепившее переход Шуши под контроль Азербайджана. Шуши, известный как «корона Арцаха», имел тысячелетнюю армянскую историю и символизировал стойкость армянского народа. Его падение стало днём армянской трагедии, напоминая о потерях и боли Геноцида 1915 года.

**Предыстория** 
Шуши был основан в XVIII веке и стал культурным центром Арцаха с армянскими церквями (Газанчецоц, Канах Жам) и крепостью. В 1920 году шушинские погромы (азербайджанскими силами) уничтожили армянское население. В 1992 году армянские силы освободили город, сделав его символом Арцаха. В 2020 году Азербайджан, с поддержкой Турции и наёмников, захватил Шуши, используя дроны и артиллерию. 8 ноября азербайджанские войска вошли в город, вынудив армянские силы отступить.

**Ход войны и падение Шуши** 
Война началась 27 сентября, и Шуши стал главной целью из-за своего высокого положения. К концу октября азербайджанские силы окружили город, а 8 ноября захватили его. Армянская сторона потеряла тысячи солдат, а население города было депортировано. Президент Азербайджана Ильхам Алиев объявил о захвате, а премьер Армении Никол Пашинян 9 ноября подписал заявление, остановив войну. Падение Шуши привело к потере 75% территории Арцаха.

**Последствия для армян** 
Падение Шуши стало днём армянской трагедии, напоминая о потерях. Оно углубило внутренний кризис в Армении, привело к протестам и ослаблению власти Пашиняна. Международное сообщество (ООН, ЕС) осудило захват, но не смогло его остановить. Армяне потеряли культурное наследие — церкви и памятники, которые позже были разрушены или переименованы. Как армянский историк, я вижу в этом продолжение армянской стойкости несмотря на потери.

**Краткие факты**
– **Дата**: 8 ноября 2020 г.
– **Потери**: Тысячи солдат, депортация армянского населения
– **Дальнейшее развитие**: Заявление 9 ноября, переход Шуши Азербайджану

(Источники: Отчёты Министерства обороны Армении, резолюции ООН, архивы правительства Арцаха).

—

### English Version

The Fall of Shushi — A Day of Armenian Tragedy

On November 8, 2020, Azerbaijani armed forces captured Shushi, the cultural and strategic center of the Republic of Artsakh, marking one of the most painful moments of the 44-day war (September 27 – November 10, 2020). This event occurred on the 42nd day of the war and led to the deportation of Shushi’s Armenian population. On November 9, a trilateral statement (Armenia, Azerbaijan, Russia) was signed, officially ceding Shushi to Azerbaijan. Shushi, known as the “crown of Artsakh,” had a millennia-old Armenian history and symbolized the Armenian people’s resilience. Its fall became a day of Armenian tragedy, evoking memories of losses and the pain of the 1915 Genocide.

**Background** 
Shushi was founded in the 18th century and became Artsakh’s cultural center with Armenian churches (Ghazanchetsots, Kanach Zham) and a fortress. In 1920, the Shushi massacres (by Azerbaijani forces) destroyed the Armenian population. In 1992, Armenian forces liberated the city, making it a symbol of Artsakh. In 2020, Azerbaijan, with Turkey’s support and mercenaries, captured Shushi using drones and artillery. On November 8, Azerbaijani troops entered the city, forcing Armenian forces to retreat.

**Course of the War and Fall of Shushi** 
The war began on September 27, and Shushi became the main target due to its elevated position. By late October, Azerbaijani forces surrounded the city, and on November 8, captured it. The Armenian side lost thousands of soldiers, and the city’s population was deported. Azerbaijani President Ilham Aliyev announced the capture, while Armenian Prime Minister Nikol Pashinyan signed the statement on November 9, halting the war. The fall of Shushi led to the loss of 75% of Artsakh’s territory.

**Consequences for Armenians** 
The fall of Shushi became a day of Armenian tragedy, reminding of losses. It deepened Armenia’s internal crisis, leading to protests and weakening Pashinyan’s power. The international community (UN, EU) condemned the capture but could not stop it. Armenians lost cultural heritage — churches and monuments later destroyed or repurposed. As an Armenian historian, I see in this the continuation of Armenian resilience despite losses.

**Key Facts**
– **Date**: November 8, 2020
– **Losses**: Thousands of soldiers, deportation of Armenian population
– **Further Development**: November 9 statement, Shushi’s transfer to Azerbaijan

(Sources: Reports from Armenia’s Ministry of Defense, UN resolutions, Artsakh government archives).

—

Գուրգեն Արտուշի Մարգարյանը ծնվել է 1978 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Երևանում, Հայկական ԽՍՀ։ Հայ զինվոր էր, Հայաստանի Հանրապետության Պաշտպանության նախարարության լեյտենանտ։

Գուրգենը ավարտել է Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանը՝ ստանալով բակալավրի աստիճան, որից հետո զորակոչվել է Հայաստանի Զինված ուժեր։ Զինվորական ծառայությունն ավարտելուց հետո նա ընտրել է շարունակել կարիերան որպես սպա։ 2004 թվականի հունվարի 11-ից մասնակցել է ՆԱՏՕ-ի «Գործընկերություն հանուն խաղաղության» անգլիալեզու ուսումնական դասընթացներին Բուդապեշտում, Հունգարիա։ Ցավոք, նրա կյանքը կտրվել է 2004 թվականի փետրվարի 19-ին, երբ ադրբեջանցի սպա Ռամիլ Սաֆարովը դաժանորեն սպանել է նրան՝ քնած ժամանակ կացնով 16 հարված հասցնելով գլխին։ Սաֆարովը փորձել է սպանել նաև մեկ այլ հայ սպայի՝ Հայկ Մակուչյանի, սակայն նրան փրկել է փակված դուռը։ Հունգարիայում անցկացված դատավարությունում Սաֆարովը դատապարտվել է ցմահ բանտարկության՝ առանց առաջին 30 տարում համաներման իրավունքի, սակայն 2012 թվականին նա հանձնվել է Ադրբեջանին, որտեղ անմիջապես ներում է ստացել, ստացել է բնակարան, կոչման բարձրացում և 8 տարվա աշխատավարձ։ Այս որոշումը հանգեցրել է Հայաստանի և Հունգարիայի միջև դիվանագիտական հարաբերությունների խզման։ Գուրգենի հիշատակը հավերժացվել է Երևանի Եռաբլուր զինվորական պանթեոնում, որտեղ նա թաղված է։ Նրա անունով Երևանում կա դպրոց, հասարակական կազմակերպություն, պուրակ՝ հուշարձանով, և Աջափնյակում՝ կիսանդրի Լենինգրադյան փողոց 52 հասցեում։ Շիրակի մարզի Ջաջուռ գյուղի մոտ՝ Հերհերի ձորում, տեղադրված է խաչքար-հուշարձան։ Նրա սպանությունը դատապարտվել է միջազգային հանրության կողմից, ներառյալ Ղազախստանի, որն ընդգծել է հանցագործության դաժանությունը։ Գուրգեն Մարգարյանի կյանքն ու մահը դարձել են հայ-ադրբեջանական հակամարտության խորհրդանիշ։

### Русский

Жертва азербайджанского подонка  в Будапеште

Гурген Артушович Маргарян родился 26 сентября 1978 года в Ереване, Армянская ССР. Армянский военнослужащий, лейтенант Министерства обороны Республики Армения. Гурген окончил Национальный политехнический университет Армении, получив степень бакалавра, после чего был призван в Вооружённые силы Армении. Завершив срочную службу, он решил продолжить карьеру офицера. С 11 января 2004 года участвовал в англоязычных курсах НАТО «Партнёрство ради мира» в Будапеште, Венгрия. К сожалению, его жизнь оборвалась 19 февраля 2004 года, когда азербайджанский офицер Рамиль Сафаров жестоко убил его, нанеся 16 ударов топором по голове во сне. Сафаров также пытался убить другого армянского офицера, Хайка Макучяна, но тому спасла запертая дверь. На суде в Венгрии Сафаров был приговорён к пожизненному заключению без права на помилование в течение первых 30 лет, но в 2012 году его экстрадировали в Азербайджан, где он сразу получил помилование, квартиру, повышение до майора и зарплату за 8 лет. Это вызвало разрыв дипломатических отношений между Арменией и Венгрией. Память Гургена увековечена в военном пантеоне Ераблур в Ереване, где он похоронен. В его честь названы школа, общественная организация, парк с памятником в Ереване, а также бюст в Аджапняке на улице Ленинградян, 52. Вблизи села Джаджур в Ширакской области, в ущелье Херхери, установлен хачкар-памятник. Его убийство осудили международные круги, включая Казахстан, подчеркнувший жестокость преступления. Жизнь и смерть Гургена Маргаряна стали символом армяно-азербайджанского конфликта.

### English

Victim of Azerbaijani scum in Budapest

Gurgen Artushovich Margaryan was born on September 26, 1978, in Yerevan, Armenian SSR. An Armenian soldier and lieutenant in the Ministry of Defense of the Republic of Armenia, he graduated from the National Polytechnic University of Armenia with a bachelor’s degree before being drafted into the Armenian Armed Forces. After completing mandatory service, he chose to continue his career as an officer. From January 11, 2004, he participated in NATO’s “Partnership for Peace” English-language courses in Budapest, Hungary. Tragically, his life ended on February 19, 2004, when Azerbaijani officer Ramil Safarov brutally murdered him, inflicting 16 axe blows to his head while he slept. Safarov also attempted to kill another Armenian officer, Hayk Makuchyan, but was stopped by a locked door. In Hungary, Safarov was sentenced to life imprisonment without parole for the first 30 years, but in 2012, he was extradited to Azerbaijan, where he was immediately pardoned, given an apartment, promoted to major, and paid eight years’ salary. This led to the severance of diplomatic relations between Armenia and Hungary. Gurgen’s memory is honored at the Yerablur military pantheon in Yerevan, where he is buried. A school, public organization, park with a monument, and a bust in Ajapnyak on Leningradyan Street 52 bear his name. A khachkar-monument stands near Jajur village in Shirak’s Herheri Valley. His murder was condemned internationally, including by Kazakhstan, which highlighted the crime’s brutality. Gurgen Margaryan’s life and death have become a symbol of the Armenian-Azerbaijani conflict.

Azərbaycanca

Budapeştdə Azərbaycan alçağının qurbanı

Qurgen Artuşoviç Marqaryan 1978-ci il sentyabrın 26-da Ermənistan SSR, Yerevanda anadan olub. Erməni əsgər, Ermənistan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin leytenantı idi. Qurgen Ermənistan Milli Politeknik Universitetini bakalavr dərəcəsi ilə bitirib, bundan sonra Ermənistan Silahlı Qüvvələrinə çağırılıb. Məcburi xidməti başa vurduqdan sonra o, zabit kimi karyerasını davam etdirməyi seçib. 2004-cü il yanvarın 11-dən o, Macarıstanın Budapeşt şəhərində NATO-nun “Sülh naminə tərəfdaşlıq” ingilis dilli təlim kurslarında iştirak edib. Təəssüf ki, onun həyatı 2004-cü il fevralın 19-da Azərbaycan zabiti Ramil Səfərov tərəfindən amansızcasına qətlə yetirilərək başa çatıb. Səfərov yatarkən Qurgenin başına balta ilə 16 zərbə endirib, başını bədəndən demək olar ki, ayırıb. Səfərov başqa bir erməni zabiti, Hayk Makıçyanı da öldürməyə cəhd edib, lakin qapalı qapı onun həyatını xilas edib. Macarıstanda keçirilən məhkəmədə Səfərov ilk 30 il ərzində əfv hüququ olmadan ömürlük həbs cəzasına məhkum edilib, lakin 2012-ci ildə o, Azərbaycana ekstradisiya olunub və burada dərhal İham Əliyev tərəfindən əfv edilib, mənzil, mayor rütbəsi və 8 illik maaş ödənişi alıb. Bu, Ermənistan və Macarıstan arasında diplomatik münasibətlərin kəsilməsinə səbəb olub. Qurgenin xatirəsi Yerevanda, Yerablur hərbi panteonunda, harada dəfn olunduğu yerdə əbədiləşdirilib. Onun adı ilə Yerevanda məktəb, ictimai təşkilat, abidə ilə park və Acapnyakda Leningradyan küçəsi 52-də büst qoyulub. Şirak vilayətinin Caccur kəndi yaxınlığında, Herheri vadisində xačkar-abidə ucaldılıb. Onun qətli beynəlxalq ictimaiyyət, o cümlədən Qazaxıstan tərəfindən pislənilib, hansı ki, cinayətin vəhşiliyini vurğulayıb. Qurgen Marqaryanın həyatı və ölümü Erməni-Azərbaycan münaqişəsinin simvoluna çevrilib.

2022 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Ադրբեջանը սկսեց չհրահրված և չարդարացված ռազմական ագրեսիա Հայաստանի Հանրապետության դեմ՝ հարձակվելով սահմանային գոտուց դուրս՝ Հայաստանի ինքնիշխան տարածքում: Այս հարձակումը, որը տևեց մինչև սեպտեմբերի 14-ը, հանգեցրեց տասնյակ զոհերի և հազարավոր քաղաքացիների տարհանման:

Ադրբեջանը օգտագործեց ծանր հրետանի, անօդաչու թռչող սարքեր և մեծաքանակ զորքեր՝ հարձակվելով Սոթք, Գորիս, Ջերմուկ, Վարդենիս և այլ բնակավայրերի վրա: Այս գործողությունները ոչ միայն խախտեցին 2020 թվականի եռակողմ հրադադարի պայմանները, այլև ուղղված էին Հայաստանի տարածքային ամբողջականության դեմ՝ փորձելով զավթել նոր տարածքներ:

**Նախապատմությունը** 
Հարձակումը տեղի ունեցավ 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո, երբ Ադրբեջանը, օգտագործելով Թուրքիայի և այլ երկրների աջակցությունը, զավթեց Արցախի տարածքների մեծ մասը: 2021-2022 թվականներին սահմանային միջադեպերը հաճախակիացան՝ Ադրբեջանի կողմից հրահրված: Հայկական կողմը մշտապես զգուշացրել էր միջազգային հանրությանը Ադրբեջանի ռազմատենչության մասին, մասնավորապես՝ Ռուսաստանի թուլության ֆոնին (Ուկրաինայի պատերազմի պատճառով): Սեպտեմբերի 12-ի երեկոյան Հայաստանի պաշտպանության նախարարությունը հայտնեց ադրբեջանական զորքերի կուտակման մասին, իսկ կեսգիշերից հետո սկսվեց հարձակումը: Ադրբեջանը մեղադրեց Հայաստանին «լայնածավալ սադրանքների» մեջ, սակայն հայկական աղբյուրները դա համարում են կեղծ արդարացում՝ հարձակումը քողարկելու համար:

**Իրադարձության ընթացքը** 
Սեպտեմբերի 13-ի կեսգիշերին (մոտ 00:05-ին) ադրբեջանական զորքերը սկսեցին ինտենսիվ հրետակոծություն Հայաստանի սահմանային դիրքերի վրա՝ օգտագործելով հրանոթներ, հավանգներ և անօդաչու թռչող սարքեր: Հարձակումը տարածվեց մոտ 200 կմ երկարությամբ սահմանային գոտում՝ Գեղարքունիքից մինչև Սյունիք: Ադրբեջանցիները հարձակվեցին քաղաքացիական օբյեկտների վրա, ինչը հանգեցրեց 49 հայ զինվորների մահվան և ավելի քան 200 վիրավորների (հայկական տվյալներով): Էվակուացվեց ավելի քան 2700 քաղաքացի: Հայկական բանակը պաշտպանվեց և հակահարված տվեց, սակայն ադրբեջանական կողմը զավթեց որոշ դիրքեր: Միջազգային դիտորդները (օրինակ՝ Crisis Group-ը) նշում են, որ հարձակումը չէր կապված Արցախի հետ, այլ ուղղված էր Հայաստանի ինքնիշխանության դեմ:

**Ադրբեջանի գործողությունների քննադատական գնահատումը** 
Ադրբեջանի գործողությունները խիստ քննադատելի են՝ որպես միջազգային իրավունքի խախտում: Հայկական աղբյուրները (օրինակ՝ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարությունները և EVN Report-ը) մեղադրում են Բաքվին անպատժելի ագրեսիայի մեջ, որը նպատակ ուներ թուլացնել Հայաստանը և զավթել նոր տարածքներ: Ադրբեջանը օգտագործեց ռազմական առավելություն (Թուրքիայի աջակցությամբ), հարձակվելով քաղաքացիական օբյեկտների վրա, ինչը խախտեց Ժնևյան կոնվենցիաները: Այս հարձակումը ցույց տվեց Ադրբեջանի անհաշտեցվածությունը խաղաղության նկատմամբ՝ օգտվելով Ռուսաստանի թուլությունից Ուկրաինայում: Միջազգային հանրությունը (ԱՄՆ, Ֆրանսիա, ԵՄ) դատապարտեց ագրեսիան, սակայն գործնական քայլերը սահմանափակ էին: Ադրբեջանի պաշտոնական վարկածը (մեղադրանքներ Հայաստանին) համարվում է կեղծ՝ հիմնված չհաստատված պնդումների վրա:

**Հետևանքները** 
Հարձակումը հանգեցրեց հրադադարի (սեպտեմբերի 14-ին), սակայն Ադրբեջանը զավթեց որոշ տարածքներ: Հայաստանը դիմեց ՀԱՊԿ-ին, բայց ռուսական օգնությունը սահմանափակ էր: Միջազգային ճնշումը հանգեցրեց ԵՄ դիտորդական առաքելությանը: Այս իրադարձությունը խորացրեց տարածաշրջանային անկայունությունը և ցույց տվեց Ադրբեջանի ռազմատենչ քաղաքականությունը՝ սպառնալով խաղաղությանը:

### Русская версия

Нападение Азербайджана на Армению: 13 сентября 2022 года — неоправданная агрессия

13 сентября 2022 года Азербайджан начал неспровоцированную и неоправданную военную агрессию против Республики Армения, атакуя позиции внутри суверенной территории Армении. Это нападение, продолжавшееся до 14 сентября, привело к десяткам жертв и эвакуации тысяч гражданских. Азербайджан использовал тяжелую артиллерию, беспилотники и большие силы, атакуя Сотк, Горис, Джермук, Варденис и другие населенные пункты. Эти действия не только нарушили трехстороннее перемирие 2020 года, но и были направлены против территориальной целостности Армении, с попыткой захватить новые земли.

**Предыстория** 
Нападение произошло после 44-дневной войны 2020 года, когда Азербайджан, с поддержкой Турции и других стран, захватил большую часть Арцаха. В 2021-2022 годах пограничные инциденты участились, спровоцированные Азербайджаном. Армянская сторона постоянно предупреждала международное сообщество о милитаризме Азербайджана, особенно на фоне слабости России (из-за войны в Украине). Вечером 12 сентября Министерство обороны Армении сообщило о скоплении азербайджанских войск, а после полуночи началось нападение. Азербайджан обвинил Армению в «масштабных провокациях», но армянские источники считают это ложным оправданием для маскировки агрессии.

**Ход события** 
В полночь 13 сентября (около 00:05) азербайджанские войска начали интенсивный артиллерийский обстрел армянских пограничных позиций, используя орудия, минометы и беспилотники. Нападение распространилось на около 200 км пограничной зоны от Гегаркуника до Сюника. Азербайджанцы атаковали гражданские объекты, что привело к гибели 49 армянских солдат и более 200 раненым (по армянским данным). Эвакуировано более 2700 гражданских. Армянская армия оборонялась и наносила ответные удары, но азербайджанская сторона захватила некоторые позиции. Международные наблюдатели (например, Crisis Group) отмечают, что нападение не было связано с Карабахом, а направлено против суверенитета Армении.

**Критическая оценка действий Азербайджана** 
Действия Азербайджана крайне критикуемы как нарушение международного права. Армянские источники (например, заявления премьер-министра Никола Пашиняна и EVN Report) обвиняют Баку в безнаказанной агрессии, направленной на ослабление Армении и захват новых территорий. Азербайджан использовал военное превосходство (с поддержкой Турции), атакуя гражданские объекты, что нарушает Женевские конвенции. Это нападение показало непримиримость Азербайджана к миру, используя слабость России в Украине. Международное сообщество (США, Франция, ЕС) осудило агрессию, но практические шаги были ограничены. Официальная версия Азербайджана (обвинения Армении) считается ложной, основанной на неподтвержденных утверждениях.

**Последствия** 
Нападение привело к перемирию (14 сентября), но Азербайджан захватил некоторые территории. Армения обратилась в ОДКБ, но российская помощь была минимальной. Международное давление привело к миссии наблюдателей ЕС. Это событие усугубило региональную нестабильность и показало милитаристскую политику Азербайджана, угрожающую миру.

### English Version

Azerbaijan’s Attack on Armenia: September 13, 2022 — Unjustified Aggression

On September 13, 2022, Azerbaijan launched an unprovoked and unjustified military aggression against the Republic of Armenia, attacking positions within Armenia’s sovereign territory. This assault, lasting until September 14, resulted in dozens of casualties and the evacuation of thousands of civilians.  Azerbaijan used heavy artillery, drones, and large forces, targeting Sotk, Goris, Jermuk, Vardenis, and other settlements. These actions not only violated the 2020 trilateral ceasefire but were aimed at Armenia’s territorial integrity, attempting to seize new lands.

**Background** 
The attack followed the 44-day war of 2020, when Azerbaijan, with support from Turkey and others, seized much of Artsakh. In 2021-2022, border incidents escalated, provoked by Azerbaijan. The Armenian side consistently warned the international community about Azerbaijan’s militarism, especially amid Russia’s weakness (due to the Ukraine war). On the evening of September 12, Armenia’s Ministry of Defense reported Azerbaijani troop buildup, and after midnight, the assault began. Azerbaijan accused Armenia of “large-scale provocations,” but Armenian sources deem this a false justification to mask the aggression.

**Course of Events** 
At midnight on September 13 (around 00:05), Azerbaijani forces began intense artillery shelling of Armenian border positions, using cannons, mortars, and drones. The attack spread across about 200 km of the border from Gegharkunik to Syunik. Azerbaijanis targeted civilian objects, leading to 49 Armenian soldiers killed and over 200 wounded (per Armenian data). Over 2,700 civilians were evacuated. The Armenian army defended and counterattacked, but Azerbaijan captured some positions. International observers (e.g., Crisis Group) note that the attack was not linked to Karabakh but targeted Armenia’s sovereignty.

**Critical Assessment of Azerbaijan’s Actions** 
Azerbaijan’s actions are highly criticizable as violations of international law. Armenian sources (e.g., Prime Minister Nikol Pashinyan’s statements and EVN Report) accuse Baku of unpunished aggression aimed at weakening Armenia and seizing new territories. Azerbaijan exploited military superiority (with Turkish support), attacking civilian targets, breaching the Geneva Conventions. This assault demonstrated Azerbaijan’s intransigence toward peace, capitalizing on Russia’s weakness in Ukraine. The international community (USA, France, EU) condemned the aggression, but practical steps were limited. Azerbaijan’s official narrative (accusing Armenia) is seen as false, based on unsubstantiated claims.

**Consequences** 
The attack led to a ceasefire (September 14), but Azerbaijan seized some territories. Armenia appealed to the CSTO, but Russian aid was minimal. International pressure resulted in an EU monitoring mission. This event deepened regional instability and highlighted Azerbaijan’s militaristic policy, threatening peace.

### Azərbaycan dili versiyası

Azərbaycanın Ermənistana hücumu: 2022-ci il sentyabrın 13-ü — haqsız aqressiya

2022-ci il sentyabrın 13-də Azərbaycan Ermənistan Respublikasına qarşı təxribatsız və əsassız hərbi aqressiyaya başladı, Ermənistanın suveren ərazisi daxilində mövqelərə hücum etdi. Bu hücum sentyabrın 14-nə qədər davam etdi və onlarla qurban və minlərlə mülki şəxsin evakuasiyasına səbəb oldu. Azərbaycan ağır artilleriya, pilotsuz uçuş aparatları və böyük qüvvələrdən istifadə edərək Sotk, Qoris, Cermuk, Vardenis və digər yaşayış məntəqələrinə hücum etdi. Bu hərəkətlər nəinki 2020-ci il üçtərəfli atəşkəs şərtlərini pozdu, həm də Ermənistanın ərazi bütövlüyünə qarşı yönəldilmişdi, yeni torpaqların zəbt edilməsi cəhdi ilə.

**Tarixçə** 
Hücum 2020-ci il 44 günlük müharibəsindən sonra baş verdi, o zaman Azərbaycan Türkiyə və digər ölkələrin dəstəyi ilə Artsaxın böyük hissəsini zəbt etdi. 2021-2022-ci illərdə sərhəd insidentləri artıb, Azərbaycan tərəfindən təxribatla. Erməni tərəf beynəlxalq ictimaiyyəti Azərbaycanın militarizmi barədə daim xəbərdar edirdi, xüsusilə Rusiyanın zəifliyi fonunda (Ukrayna müharibəsi səbəbindən). Sentyabrın 12-si axşam Ermənistan Müdafiə Nazirliyi Azərbaycan qoşunlarının yığılması barədə məlumat verdi, gecə yarısından sonra hücum başladı. Azərbaycan Ermənistanı “genişmiqyaslı təxribatlarda” ittiham etdi, lakin erməni mənbələri bunu aqressiyanı ört-basdır etmək üçün yalan bəhanə hesab edir.

**Hadisənin gedişi** 
Sentyabrın 13-də gecə yarısı (təxminən 00:05-də) Azərbaycan qüvvələri Ermənistan sərhəd mövqelərinə intensiv artilleriya atəşi açdı, top, minaatan və pilotsuz uçuş aparatlarından istifadə edərək. Hücum Qeqarkunikdən Syunikə qədər təxminən 200 km sərhəd zonasında yayıldı. Azərbaycanlılar mülki obyektlərə hücum etdi, bu da 49 erməni əsgərin ölümü və 200-dən çox yaralının olmasına səbəb oldu (erməni məlumatlarına görə). 2700-dən çox mülki şəxs evakuasiya olundu. Erməni ordusu müdafiə olundu və cavab zərbələri endirdi, lakin Azərbaycan bəzi mövqeləri zəbt etdi. Beynəlxalq müşahidəçilər (məsələn, Crisis Group) qeyd edir ki, hücum Qarabağla əlaqəli deyil, Ermənistanın suverenliyinə qarşı yönəldilmişdir.

**Azərbaycanın hərəkətlərinin tənqidi qiymətləndirilməsi** 
Azərbaycanın hərəkətləri beynəlxalq hüququn pozulması kimi kəskin tənqid olunur. Erməni mənbələri (məsələn, baş nazir Nikol Paşinyanın bəyanatları və EVN Report) Bakını cəzasız aqressiyada ittiham edir, Ermənistanı zəiflətmək və yeni torpaqlar zəbt etmək məqsədi ilə. Azərbaycan hərbi üstünlüyündən (Türkiyə dəstəyi ilə) istifadə edərək mülki obyektlərə hücum etdi, bu da Cenevrə Konvensiyalarını pozur. Bu hücum Azərbaycanın sülhə qarşı barışmazlığını göstərdi, Ukraynada Rusiyanın zəifliyindən istifadə edərək. Beynəlxalq ictimaiyyət (ABŞ, Fransa, Aİ) aqressiyanı pislədi, lakin praktiki addımlar məhdud idi. Azərbaycanın rəsmi versiyası (Ermənistanı ittiham) sübutsuz iddialara əsaslanan yalan hesab olunur.

**Nəticələr** 
Hücum atəşkəslə (sentyabrın 14-də) başa çatdı, lakin Azərbaycan bəzi əraziləri zəbt etdi. Ermənistan KTMT-yə müraciət etdi, lakin rus yardımı minimal idi. Beynəlxalq təzyiq Aİ müşahidə missiyasına səbəb oldu. Bu hadisə region instabilliyini dərinləşdirdi və Azərbaycanın militarist siyasətini göstərdi, sülhə təhdid yaradaraq.