Բաքվի Խորհրդի Իշխանության Գրավումը՝  Հայերի Որոշիչ Դերը

1917 թվականի նոյեմբերի 13-ին Բաքվի Խորհրդի նիստում ստեղծվեց Բաքվի Ժողովրդական Կոմիսարների Խորհուրդը (ԲԺԿԽ), որը հռչակեց Խորհրդային իշխանությունը Բաքվում և Բաքվի նահանգում՝ դառնալով Անդրկովկասի  առաջին խորհրդային կառավարությունը:

Այս իրադարձությունը տեղի ունեցավ Պետրոգրադի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո և հիմք դրեց Բաքվի կոմունային (1917-1918 թթ.), որը ղեկավարում էր հայ բոլշևիկ Ստեփան Շահումյանը “Կովկասի Լենինը”: Հայերի որոշիչ դերը եղել է կարևորագույն՝ ինչպես քաղաքական, այնպես էլ ռազմական առումով: Հայ բոլշևիկները (Շահումյան, Կոստանդյան, Խանփերյանց) կազմում էին խորհրդի ղեկավարությունը, իսկ հայկական զինված ուժերը (դաշնակցականներ) ապահովեցին քաղաքի պաշտպանությունը և իշխանության կայունությունը:

**Նախապատմություն** 
Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո Բաքվում ստեղծվեց Իշխկոմ (Իշխանական կոմիտե), որտեղ հայերը կազմում էին բնակչության մոտ 40%-ը: Հոկտեմբերյան հեղափոխության ազդեցությամբ նոյեմբերի 2-ին Բաքվի Խորհուրդը հռչակեց Խորհրդային իշխանություն, իսկ նոյեմբերի 14-ին ստեղծվեց ԲԺԿԽ-ը՝ Ստեփան Շահումյանի (հայ) գլխավորությամբ: Խորհրդի կազմում հայերը գերակշռում էին՝ Շահումյան (նախագահ), Մեսրոպ Կոստանդյան, Մարտիրոս Խանփերյանց, Ալեքսանդր Ջապարիձե (հայկական ծագումով): Հայկական կարմիր գվարդիան (70% հայեր) և դաշնակցական ուժերը պաշտպանեցին քաղաքը մուսավատականներից և ծայրահեղականներից:

**Խորհրդի գործունեությունը և հայերի դերը** 
ԲԺԿԽ-ը նացիոնալիզացրեց նավթարդյունաբերությունը, ստեղծեց կարմիր բանակ և իրականացրեց սոցիալական բարեփոխումներ: Հայ բոլշևիկները, ինչպես Շահումյանը, ապահովեցին կառավարման կայունությունը և Պետրոգրադի հետ կապը: Հայկական զորքերը (դաշնակցականներ) որոշիչ դեր խաղացին 1918 թվականի մարտ-ապրիլյան մարտերում՝ պաշտպանելով Բաքվի խորհրդային իշխանությունը: Այս դերը խորհրդանշում էր հայ ժողովրդի ներդրումը հեղափոխության մեջ:

**Հետևանքները** 
Բաքվի կոմունան տևեց մինչև 1918 թվականի հուլիսի 31-ը, երբ անգլիացիները և մուսավատականները գրավեցին քաղաքը: Շահումյանը և 25 կոմիսարները (հայերից շատերը) կալանավորվեցին և սպանվեցին 1918 թվականի սեպտեմբերի 20-ին: Հայերի դերը մնաց խորհրդային պատմության կարևոր մաս:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1917 թ. նոյեմբերի 13
– **Ղեկավար**: Ստեփան Շահումյան (հայ)
– **Կազմ**: Հայեր, ռուսներ, վրացիներ
– **Ժամկետ**: 1917 նոյեմբեր – 1918 հուլիս

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Շահումյանի հուշեր, Բաքվի կոմունայի արխիվներ):

—

### Русская версия

Бакинский Совет берёт власть— Решающая роль армян**

13  ноября 1917 года  на заседании Бакинского совета был создан Бакинский Совет Народных Комиссаров (БакСНК), провозгласивший Советскую власть в Баку и Бакинской губернии — первым в Закавказье. Это событие произошло после Октябрьской революции в Петрограде и положило начало Бакинской коммуне (1917–1918), возглавляемой армянским большевиком Степаном Шаумяном. Решающая роль армян была ключевой: армянские большевики (Шаумян, Костанян, Ханперянц) составляли руководство, а армянские вооружённые силы (дашнаки) обеспечили защиту города и стабильность власти.

**Предыстория** 
После Февральской революции в Баку образовался Иском (Исполнительный комитет), где армяне составляли около 40% населения. Под влиянием Октябрьской революции 2 ноября Бакинский совет провозгласил Советскую власть, а 14 ноября создал БакСНК во главе с Шаумяном (армянином). В составе преобладали армяне — Шаумян (председатель), Месроп Костанян, Мартирос Ханперянц, Александр Джапаридзе (армянского происхождения). Армянская Красная гвардия (70% армяне) и дашнакские отряды защитили город от мусаватистов и экстремистов.

**Деятельность совета и роль армян** 
БакСНК национализировал нефтяную промышленность, создал Красную армию и провёл социальные реформы. Армянские большевики, как Шаумян, обеспечили управление и связь с Петроградом. Армянские войска (дашнаки) сыграли решающую роль в марте-апреле 1918 года, защищая Советскую власть в Баку. Эта роль символизировала вклад армянского народа в революцию.

**Последствия** 
Бакинская коммуна просуществовала до 31 июля 1918 года, когда город захватили англичане и мусаватисты. Шаумян и 25 комиссаров (многие армяне) были арестованы и убиты 20 сентября 1918 года. Роль армян осталась важной частью советской истории.

**Краткие факты**
– **Дата**: 13 ноября 1917 г.
– **Лидер**: Степан Шаумян (армянин)
– **Состав**: Армяне, русские, грузины
– **Период**: ноябрь 1917 – июль 1918

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, мемуары Шаумяна, архивы Бакинской коммуны).

—

### English Version

The Baku Soviet Takes Power— The Decisive Role of Armenians

On November 13, 1917 , the Baku Soviet formed the Baku Council of People’s Commissars (BakSNK), proclaiming Soviet power in Baku and the Baku Governorate — the first in Transcaucasia. This event followed the October Revolution in Petrograd and laid the foundation for the Baku Commune (1917–1918), led by Armenian Bolshevik Stepan Shaumyan. Armenians played a decisive role: Armenian Bolsheviks (Shaumyan, Kostanyan, Khanperyants) formed the leadership, while Armenian armed forces (Dashnaks) ensured the city’s defense and power stability.

**Background** 
After the February Revolution, the Izhkom (Executive Committee) was formed in Baku, where Armenians made up about 40% of the population. Influenced by the October Revolution, on November 2, the Baku Soviet proclaimed Soviet power, and on November 14, created BakSNK under Shaumyan (Armenian). Armenians dominated the composition — Shaumyan (chairman), Mesrop Kostanyan, Martiros Khanperyants, Alexander Japaridze (of Armenian origin). The Armenian Red Guard (70% Armenians) and Dashnak detachments protected the city from Musavatists and extremists.

**Soviet Activities and Armenians’ Role** 
BakSNK nationalized the oil industry, created the Red Army, and implemented social reforms. Armenian Bolsheviks, like Shaumyan, ensured governance and links with Petrograd. Armenian troops (Dashnaks) played a pivotal role in March-April 1918, defending Soviet power in Baku. This role symbolized the Armenian people’s contribution to the revolution.

**Consequences** 
The Baku Commune lasted until July 31, 1918, when the British and Musavatists captured the city. Shaumyan and 25 commissars (many Armenians) were arrested and killed on September 20, 1918. Armenians’ role remains a significant part of Soviet history.

**Key Facts**
– **Date**: November 13, 1917
– **Leader**: Stepan Shaumyan (Armenian)
– **Composition**: Armenians, Russians, Georgians
– **Period**: November 1917 – July 1918

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Shaumyan’s memoirs, Baku Commune archives).

—

### Azərbaycan versiyası

Bakı Soveti hakimiyyəti ələ keçirir — Ermənilərin qətiyyətli rolu

14 noyabr 1917-ci il (köhnə təqvimlə — 1 noyabr) Bakı Sovetinin iclasında Bakı Xalq Komissarları Soveti (Bakı XKS) yaradıldı və Bakıda və Bakı quberniyasında Sovet hakimiyyəti elan edildi — Zaqafqaziyada ilk. Bu hadisə Petroqraddakı Oktyabr inqilabından sonra baş verdi və Bakı Kommunasını (1917–1918) yaratdı, onu erməni bolşeviki Stepan Şaumyan rəhbərliyi etdi. Ermənilərin qətiyyətli rolu əsas idi: erməni bolşevikləri (Şaumyan, Kostanyan, Xanperyants) rəhbərliyi təşkil etdilər, erməni silahlı qüvvələri (daşnaklar) şəhərin müdafiəsini və hakimiyyətin sabitliyini təmin etdilər.

**Arxa plan** 
Fevral inqilabından sonra Bakıda İjkom (İcraiyyə Komitəsi) yaradıldı, ermənilər əhalinin təxminən 40%-ni təşkil edirdi. Oktyabr inqilabının təsiri ilə 2 noyabrda Bakı Soveti Sovet hakimiyyətini elan etdi, 14 noyabrda isə Şaumyanın (erməni) rəhbərliyi ilə Bakı XKS yaradıldı. Tərkibdə ermənilər üstünlük təşkil edirdi — Şaumyan (sədr), Mesrop Kostanyan, Martiros Xanperyants, Aleksandr Caparidze (erməni mənşəli). Erməni Qırmızı Qvardiyası (70% erməni) və daşnak dəstələri şəhəri müsavatçılardan və ekstremistlərdən qorudu.

**Sovetin fəaliyyəti və ermənilərin rolu** 
Bakı XKS neft sənayesini milliləşdirdi, Qırmızı Ordu yaratdı və sosial islahatlar keçirdi. Erməni bolşevikləri, Şaumyan kimi, idarəetməni və Petroqradla əlaqəni təmin etdi. Erməni qoşunları (daşnaklar) 1918-ci il mart-aprel döyüşlərində Bakıdakı Sovet hakimiyyətini müdafiə edərək qətiyyətli rol oynadı. Bu rol erməni xalqının inqilaba töhfəsini simvollaşdırır.

**Nəticələr** 
Bakı Kommunası 31 iyul 1918-ci ilə qədər davam etdi, ingilislər və müsavatçılar şəhəri tutdu. Şaumyan və 25 komissar (çoxu erməni) həbs edildi və 20 sentyabr 1918-ci ildə öldürüldü. Ermənilərin rolu sovet tarixinin mühüm hissəsi olaraq qaldı.

**Qısa faktlar**
– **Tarix**: 14 noyabr 1917
– **Lider**: Stepan Şaumyan (erməni)
– **Tərkib**: Ermənilər, ruslar, gürcülər
– **Müddət**: noyabr 1917 – iyul 1918

(Mənbələr: Erməni Sovet Ensiklopediyası, Şaumyanın xatirələri, Bakı Kommunasının arxivləri).