1973 թվականի օգոստոսի 11-ին ԽՍՀՄ Կենտրոնական հեռուստատեսությամբ սկսվեց «Տասնյոթ գարնանային ակնթարթներ» հեռուստաֆիլմի ցուցադրությունը՝ ռեժիսոր Թաթյանա Լիոզնովայի 12-սերիանոց ռազմական դրաման, որը հիմնված է Յուլիան Սեմյոնովի համանուն վեպի վրա։

Ֆիլմը, որը պատմում է խորհրդային հետախույզ Շտիրլիցի (Մաքսիմ Իսաև) մասին, ով գործում է նացիստական Գերմանիայի բարձրագույն շրջանակներում, անմիջապես ձեռք բերեց հսկայական ժողովրդականություն։ Ցուցադրությունից երեք ամիս անց կրկնակի ցուցադրություն տեղի ունեցավ, ինչը վկայում է ֆիլմի աննախադեպ հաջողության մասին։ Ստեղծողները 1976 թվականին արժանացան ՌՍՖՍՀ Վասիլև եղբայրների անվան պետական մրցանակի, իսկ 1978 թվականին՝ ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ի մրցանակի։

Հայ կոմպոզիտոր Միքայել Թարիվերդիևի երաժշտությունը «Տասնյոթ գարնանային ակնթարթներ» ֆիլմի հաջողության կարևոր բաղադրիչներից մեկն էր։ Թարիվերդիևը կարողացավ լրտեսական դետեկտիվ ժանրին, որը սովորաբար կապված է լարվածության և դինամիկայի հետ, հաղորդել անսպասելի լիրիզմ, նոստալգիա և էմոցիոնալ խորություն։ Նրա ստեղծած մեղեդիները, ինչպիսիք են «Ինչ-որ տեղ հեռվում» («Где-то далеко») և «Ակնթարթներ» («Мгновения»), դարձան ֆիլմի այցեքարտը։ Այս կոմպոզիցիաները ոչ միայն ընդգծում էին Շտիրլիցի կերպարի հոգեբանական բարդությունը, այլև արտահայտում էին նրա ներքին կարոտը հայրենիքի, սիրո և կորցրած խաղաղ կյանքի նկատմամբ։

«Ինչ-որ տեղ հեռվում» մեղեդին, օրինակ, ջազային և դասական երաժշտության նուրբ միաձուլմամբ, ստեղծում էր միաժամանակ մելանխոլիկ և հույս ներշնչող մթնոլորտ։ Այն հնչում է ֆիլմի առանցքային պահերին, երբ Շտիրլիցը խորհում է իր կյանքի և առաքելության մասին։ Թարիվերդիևը երաժշտության մեջ օգտագործել է դաշնամուրի և լարային գործիքների մեղմ հնչյուններ՝ ստեղծելով յուրահատուկ մտերմիկ տրամադրություն, որը հակադրվում էր ֆիլմի լարված սյուժեին։ Այս հակադրությունը խորացնում էր Շտիրլիցի կերպարի մարդկային կողմը՝ ցույց տալով նրան ոչ միայն որպես անսխալ հետախույզ, այլև որպես զգացմունքներով լի անհատ։

«Ակնթարթներ» կոմպոզիցիան, որն ուղեկցվում է Ռոբերտ Ռոժդեստվենսկու բանաստեղծությամբ, դարձավ ֆիլմի մեկ այլ խորհրդանիշ։ Երգի խոսքերը («Не думай о секундах свысока…») և մեղեդին արտացոլում են ժամանակի անցողիկության և կյանքի արժեքի մասին խորհրդածությունները, որոնք համահունչ էին Շտիրլիցի փիլիսոփայական խորիմաստությանը։ Թարիվերդիևի երաժշտությունը նուրբ կերպով կապում էր ֆիլմի սյուժեն հանդիսատեսի զգացմունքների հետ՝ ստեղծելով էմոցիոնալ կամուրջ։

Թարիվերդիևի ստեղծագործություններն առանձնանում էին նաև իրենց ճշգրիտ համապատասխանությամբ ֆիլմի տեսողական և հոգեբանական մթնոլորտին։ Նա օգտագործում էր նվագախմբային նվազագույն գործիքավորում՝ ընդգծելու համար կերպարների մենակությունն ու ներքին պայքարը։ Ի տարբերություն ավանդական լրտեսական ֆիլմերի երաժշտության, որը հաճախ լինում է դրամատիկ և ագրեսիվ, Թարիվերդիևի մոտեցումը նորարար էր. նա ընտրեց մեղմ, գրեթե խորհրդածական երաժշտություն, որը հանդիսատեսին ստիպում էր խորասուզվել Շտիրլիցի ներաշխարհ։ Այս մոտեցումը մեծ ճանաչում գտավ ոչ միայն ԽՍՀՄ-ում, այլև արևմտյան երկրներում, որտեղ մեղեդիները դարձան ճանաչելի և սիրված։

Թարիվերդիևի երաժշտությունը «Տասնյոթ գարնանային ակնթարթներ»-ում ոչ միայն ուղեկցում էր սյուժեն, այլև դարձավ ֆիլմի անբաժանելի մասը՝ ստեղծելով յուրահատուկ մշակութային ֆենոմեն։ Նրա մեղեդիները մինչ օրս մնում են խորհրդային կինոերաժշտության դասական օրինակներ և շարունակում են ոգեշնչել նոր սերունդներին։

—

### Русский
«Семнадцать мгновений весны» и музыка Микаэла Таривердиева

11 августа 1973 года по Центральному телевидению СССР начался показ 12-серийного художественного телефильма «Семнадцать мгновений весны», снятого режиссёром Татьяной Лиозновой по одноимённому роману Юлиана Семёнова. Военная драма о советском разведчике Штирлице (Максиме Исаеве), действующем в высших эшелонах нацистской Германии, мгновенно обрела огромную популярность. Через три месяца после премьеры состоялся повторный показ, что свидетельствует о её беспрецедентном успехе. Создатели фильма были удостоены Государственной премии РСФСР имени братьев Васильевых в 1976 году и премии КГБ СССР в 1978 году.

Музыка армянского композитора Микаэла Таривердиева стала одной из ключевых составляющих успеха фильма. Таривердиев сумел привнести в жанр шпионского детектива, обычно ассоциирующийся с напряжением и динамикой, неожиданный лиризм, ностальгию и эмоциональную глубину. Его мелодии, такие как «Где-то далеко» и «Мгновения», стали визитной карточкой фильма. Эти композиции не только подчёркивали психологическую сложность образа Штирлица, но и выражали его внутреннюю тоску по родине, любви и утраченной мирной жизни.

Мелодия «Где-то далеко», например, с её тонким сочетанием джазовых и классических элементов, создавала одновременно меланхоличную и вдохновляющую атмосферу. Она звучит в ключевые моменты фильма, когда Штирлиц размышляет о своей жизни и миссии. Таривердиев использовал мягкие звуки фортепиано и струнных инструментов, чтобы создать интимное настроение, контрастирующее с напряжённым сюжетом. Этот контраст усиливал человеческую сторону Штирлица, показывая его не только как безупречного разведчика, но и как личность с глубокими чувствами.

Композиция «Мгновения», сопровождаемая стихами Роберта Рождественского («Не думай о секундах свысока…»), стала ещё одним символом фильма. Текст и мелодия песни размышляют о мимолётности времени и ценности жизни, что перекликалось с философской глубиной Штирлица. Музыка Таривердиева тонко связывала сюжет с эмоциями зрителей, создавая эмоциональный мост.

Композиции Таривердиева отличались точным соответствием визуальной и психологической атмосфере фильма. Он использовал минималистичную оркестровку, чтобы подчеркнуть одиночество и внутреннюю борьбу персонажей. В отличие от традиционной музыки для шпионских фильмов, часто драматичной и агрессивной, подход Таривердиева был новаторским: он выбрал мягкие, почти медитативные мелодии, которые погружали зрителя в мир Штирлица. Этот подход получил признание не только в СССР, но и в западных странах, где мелодии стали узнаваемыми и любимыми.

Музыка Таривердиева в «Семнадцати мгновениях весны» не просто сопровождала сюжет, а стала неотъемлемой частью фильма, создав уникальный культурный феномен. Его мелодии остаются классикой советской киномузыки и продолжают вдохновлять новые поколения.

—

### English
“Seventeen Moments of Spring” and Mikael Tariverdiev’s Music

On August 11, 1973, Soviet Central Television began broadcasting the 12-episode TV film *Seventeen Moments of Spring*, directed by Tatyana Lioznova, based on Yulian Semyonov’s novel of the same name. The military drama about Soviet intelligence officer Stierlitz (Maxim Isaev) operating within the highest ranks of Nazi Germany instantly gained immense popularity. A rerun aired just three months after the premiere, reflecting its unprecedented success. The creators received the RSFSR Vasiliev Brothers State Prize in 1976 and the KGB USSR Prize in 1978.

The music by Armenian composer Mikael Tariverdiev was a cornerstone of the film’s success. Tariverdiev managed to infuse the spy thriller genre, typically associated with tension and dynamism, with unexpected lyricism, nostalgia, and emotional depth. His melodies, such as “Somewhere Far Away” (*Gde-to daleko*) and “Moments” (*Mgnoveniya*), became the film’s hallmark. These compositions not only highlighted the psychological complexity of Stierlitz’s character but also expressed his inner longing for his homeland, love, and a lost peaceful life.

The melody “Somewhere Far Away,” with its subtle blend of jazz and classical elements, created an atmosphere that was both melancholic and hopeful. It plays during pivotal moments when Stierlitz reflects on his life and mission. Tariverdiev used gentle piano and string sounds to craft an intimate mood, contrasting with the film’s tense plot. This contrast deepened Stierlitz’s human side, portraying him not just as a flawless operative but as an individual with profound emotions.

The composition “Moments,” accompanied by Robert Rozhdestvensky’s poetry (“Do not think of seconds condescendingly…”), became another symbol of the film. The song’s lyrics and melody reflect on the fleeting nature of time and the value of life, resonating with Stierlitz’s philosophical depth. Tariverdiev’s music subtly connected the plot to the audience’s emotions, creating an emotional bridge.

Tariverdiev’s compositions were precisely tailored to the film’s visual and psychological atmosphere. He employed minimal orchestration to emphasize the characters’ solitude and inner struggles. Unlike the often dramatic and aggressive scores of traditional spy films, Tariverdiev’s approach was innovative: he opted for soft, almost meditative melodies that immersed viewers in Stierlitz’s inner world. This approach earned acclaim not only in the USSR but also in Western countries, where the melodies became recognizable and beloved.

Tariverdiev’s music in *Seventeen Moments of Spring* did more than accompany the plot—it became an integral part of the film, creating a unique cultural phenomenon. His melodies remain classics of Soviet film music and continue to inspire new generations.

—