Հայ Գրականության Անմար Ճրագ* Հայ- Ուկրաինական Բարեկամության Կամուրջ

Լևոն Վարդանի Միրիջանյանը մահացել է 2004 թվականի նոյեմբերի 16-ին Երևանում՝ կյանքի 71-րդ տարում, թողնելով հետևում հայ բանաստեղծության, թարգմանության և գրականագիտության անգերազանցելի ժառանգություն՝ որպես ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ (1958), «Վասպուրական» միության նախագահ (1991–1996), Ցեղասպանությունից վերապրածների միության հիմնադիր (1996), «Հայաստան-Ուկրաինա» ընկերության նախագահ, Գրիգորի Սկովորոդայի միջազգային մրցանակակիր (1993), Ուկրաինայի «Վաստակների համար» շքանշանի ասպետ (2002)։

Ծնվել է 1933 թվականի հունվարի 22-ին Երևանում։ Ավարտել է Խ. Աբովյանի անվան միջնակարգ դպրոցը (1950), ԵՊՀ հայոց լեզվի և գրականության ֆակուլտետը (1955), Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի ասպիրանտուրան (1962)։ Աշխատել է «Պիոներ կանչ» (1949–1953), «Գրական թերթ» (1953–1957), «Երևան» (1957–1959) թերթերում, գրականության ինստիտուտի գիտական քարտուղար (1962–1967), «Հայաստան» հրատարակչության գեղարվեստական խմբագրության վարիչ (1967–1975), «Բնօրրան» և «Արևագալ» ամսագրերի գլխավոր խմբագիր։

Հեղինակել է «Ծովի կարոտ» (1965), «Երգի հովիվը» (1969, Վահան Թեքեյանի մրցանակ), «Դեպի ծով» (1971), «Ճանապարհ» (1975), «Ծաղկազարդ» (1981), «Առագաստ» (1983), «Բազումք» (1989), «Հոգի և մարմին» (2003), մանկական «Միջակ Սոսը», «Ճնճղուկի ուզածը», գրականագիտական «Հայ բանաստեղծության ակունքները» (1977), «Պատմության և առասպելի սահմանները» (1986), «Հայկյաններ» (1988, 2001), «Աստվածաշունչը և մենք» (1994)։ Թարգմանել է Գրիգորի Սկովորոդայի «Հատընտիրը» (1972), խմբագրել «Մարգարիտներ հայ քնարերգության», Ներսես Շնորհալու ժողովածուները։ Հետմահու՝ «Գրողի ճանապարհը» (2005), «Սրբազան ավանդներ» (2006), «Ակնաղբյուր» (2007), «Լուսաստղ» (2013)։ 2009 թվականին Երևանի թիվ 155 դպրոցն անվանակոչվել է նրա անունով, բացվել կիսանդրի։

Լևոն Միրիջանյանը մնաց Երևանից Ուկրաինա և սփյուռք տանող գրական կամուրջը՝ իր բանաստեղծություններով, թարգմանություններով, խմբագրական աշխատանքով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ քնարի, Ցեղասպանության հիշողության և հայ-ուկրաինական բարեկամության խորքերով։

—

### Русский
Неугасающий светоч армянской литературы* Мост армяно-украинской дружбы

Левон Вартанович Мириджанян скончался 16 ноября 2004 года в Ереване на 72-м году жизни, оставив неизгладимое наследие армянской поэзии, переводов и литературоведения как член Союза писателей СССР (1958), председатель общества «Васпуракан» (1991–1996), основатель Союза выживших в Геноциде (1996), председатель общества «Армения-Украина», лауреат международной премии им. Григория Сковороды (1993), кавалер ордена «За заслуги» Украины (2002). Родился 22 января 1933 года в Ереване. Окончил среднюю школу им. Х. Абовяна (1950), филологический факультет ЕГУ (1955), аспирантуру Института литературы им. М. Абегяна (1962). Работал в газетах «Пионер канч» (1949–1953), «Грakan терт» (1953–1957), «Ереван» (1957–1959), научным секретарём Института литературы (1962–1967), заведующим художественной редакцией издательства «Армения» (1967–1975), главным редактором журналов «Бнорран» и «Аревagal».

Автор поэтических сборников «Тоска по морю» (1965), «Пастух песни» (1969, премия им. В. Текеянa), «К морю» (1971), «Путь» (1975), «Цветущий» (1981), «Парус» (1983), «Множество» (1989), «Душа и тело» (2003), детских «Средний Сос», «Что хочет воробей», литературоведческих «Истоки армянской поэзии» (1977), «Границы истории и мифа» (1986), «Хайкяны» (1988, 2001), «Библия и мы» (1994). Перевёл «Избранное» Григория Сковороды (1972), редактировал «Жемчужины армянской лирики», сборники Нерсеса Шнорали. Посмертно: «Путь писателя» (2005), «Священные предания» (2006), «Родник» (2007), «Звезда света» (2013). В 2009 школа №155 в Ереване названа его именем, открыт бюст.

Левон Мириджанян остался литературным мостом от Еревана до Украины и диаспоры — своими стихами, переводами, редакторской работой и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армянской лирики, памятью о Геноциде и армяно-украинской дружбой.

—

### English
Undying Beacon of Armenian Literature*Bridge of Armenian-Ukrainian Friendship

Levon Vardani Mirijanyan passed away on November 16, 2004, in Yerevan at the age of 71, leaving an indelible legacy in Armenian poetry, translation, and literary studies as a member of the USSR Writers’ Union (1958), chairman of the “Vaspurakan” society (1991–1996), founder of the Genocide Survivors’ Union (1996), chairman of the “Armenia-Ukraine” society, recipient of the international Grigory Skovoroda Prize (1993), and Ukraine’s “For Merit” Order (2002). Born on January 22, 1933, in Yerevan. Graduated from Kh. Abovyan Secondary School (1950), YSU’s Armenian Language and Literature Faculty (1955), postgraduate studies at M. Abeghyan Institute of Literature (1962). Worked at *Pioner Kanch* (1949–1953), *Grakan Tert* (1953–1957), *Yerevan* (1957–1959) newspapers, scientific secretary of the Literature Institute (1962–1967), head of fiction editing at “Hayastan” publishing house (1967–1975), chief editor of *Bnoran* and *Arevagal* magazines.

Authored poetry collections *Longing for the Sea* (1965), *Shepherd of Song* (1969, Vahan Tekeyan Prize), *To the Sea* (1971), *Path* (1975), *Flowering* (1981), *Sail* (1983), *Multitude* (1989), *Soul and Body* (2003), children’s *Average Sos*, *What the Sparrow Wants*, literary studies *Origins of Armenian Poetry* (1977), *Boundaries of History and Myth* (1986), *Haykians* (1988, 2001), *The Bible and Us* (1994). Translated Grigory Skovoroda’s *Selected Works* (1972), edited *Pearls of Armenian Lyric*, Nerses Shnorhali collections. Posthumously: *Writer’s Path* (2005), *Sacred Traditions* (2006), *Spring Source* (2007), *Light Star* (2013). In 2009, Yerevan School No. 155 named after him, bust unveiled.

Levon Mirijanyan remained the literary bridge from Yerevan to Ukraine and the diaspora — with his poems, translations, editorial work, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian lyric, Genocide memory, and Armenian-Ukrainian friendship.

—

### Українська
Невгасимий світоч вірменської літератури* Міст вірмено-української дружби

Левон Варданович Міриджанян помер 16 листопада 2004 року в Єревані на 72-му році життя, залишивши незгладиму спадщину вірменської поезії, перекладів та літературознавства як член Спілки письменників СРСР (1958), голова товариства «Васпуракан» (1991–1996), засновник Союзу тих, хто пережив Геноцид (1996), голова товариства «Вірменія-Україна», лауреат міжнародної премії ім. Григорія Сковороди (1993), кавалер ордена «За заслуги» України (2002). Народився 22 січня 1933 року в Єревані. Закінчив середню школу ім. Х. Абовяна (1950), філологічний факультет ЄДУ (1955), аспірантуру Інституту літератури ім. М. Абегяна (1962). Працював у газетах «Піонер канч» (1949–1953), «Грakan терт» (1953–1957), «Єреван» (1957–1959), науковим секретарем Інституту літератури (1962–1967), завідувачем художньої редакції видавництва «Айастан» (1967–1975), головним редактором журналів «Бнорран» та «Аревагал».

Автор поетичних збірок «Туга за морем» (1965), «Пастух пісні» (1969, премія ім. В. Текеяна), «До моря» (1971), «Шлях» (1975), «Квітучий» (1981), «Вітрило» (1983), «Множина» (1989), «Душа і тіло» (2003), дитячих «Середній Сос», «Що хоче горобець», літературознавчих «Витоки вірменської поезії» (1977), «Межі історії та міфу» (1986), «Хайкяни» (1988, 2001), «Біблія і ми» (1994). Переклав «Вибране» Григорія Сковороди (1972), редагував «Перлини вірменської лірики», збірки Нерсеса Шноралі. Посмертно: «Шлях письменника» (2005), «Священні традиції» (2006), «Джерело» (2007), «Зірка світла» (2013). У 2009 школа №155 в Єревані названа його ім’ям, відкрито бюст.

Левон Міриджанян залишився літературним мостом від Єревана до України та діаспори — своїми віршами, перекладами, редакторською роботою та безмежною відданістю, надихаючи покоління глибинами вірменської лірики, пам’яттю про Геноцид та вірмено-українською дружбою.

—

Մուլտիպլիկացիայի Դասական

Միխայիլ Զախարի Դրույանը ծնվել է 1911 թվականի հոկտեմբերի 17-ին Խարկովում, Ռուսական կայսրություն։ Ռուս-խորհրդային օպերատոր, մուլտիպլիկացիոն ֆիլմերի բեմադրիչ, հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից։

Մահացել է 2000 թվականի հուլիսի 7-ին Մոսկվայում, Ռուսաստան։ Դեռահաս էր, երբ միայնակ, առանց միջոցների տեղափոխվեց Մոսկվա, դարձավ անապաստան։ 1932 թվականից աշխատել է «Վոենտեխֆիլմ» ստուդիայի մուլտիպլիկացիայի բաժնում՝ որպես օպերատորի օգնական։ Առաջին նշանակալի աշխատանքը եղել է Գրիգորի Ալեքսանդրովի «Ուրախ երեխաներ» երաժշտական կոմեդիայի մուլտիպլիկացիոն լուսագրերը։ 1936 թվականին ընտրվել է «Սոյուզմուլտֆիլմ» ստուդիայի օպերատոր, 1941 թվականին կամավոր մեկնել ռազմաճակատ՝ Հատուկ նշանակության մոտոհրաձգային առանձին ջոկատում։ 1945 թվականի դեկտեմբերին զորացրվելով վերադարձել է ստուդիա։ 1975 թվականին պարգևատրվել է ՌՍՖՍՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ կոչումով, 1996 թվականին կաթվածից հետո դադարեցրել է աշխատանքը։ Թաղված է Մոսկվայի Դանսկոյ գերեզմանատան առաջին մասում։ Նկարահանել է ավելի քան 300 ֆիլմ, որոնցից շատերը դարձել են խորհրդային մուլտիպլիկացիայի դասականներ, այդ թվում՝ «Հեքիաթ ձկնորսի և ձկան մասին» (1950), «Շագանակ» (1952), «Ոսկե այծքաղ» (1954), «Բուրատինոյի արկածները» (1959), «Մատնաչափիկը» (1964), «Փղիկը» (1967), «Կառլսոնը վերադարձել է» (1970), «Բրեմենյան երաժիշտների հետքերով» (1973), «Մրջյունի ճանապարհորդությունը» (1983)։ Միխայիլ Դրույանի օպերատորական տաղանդը ստեղծել է խորհրդային մանկության անմոռանալի կերպարներ, նրա աշխատանքները ոգեշնչել են սերունդներին՝ դառնալով խաղաղության, հերոսության և երազանքի խորհրդանիշ։

—

### Русский
Классик мультипликации

Михаил Захарович Друян родился 17 октября 1911 года в Харькове, Российская империя. Русско-советский оператор, режиссёр мультфильмов, участник Великой Отечественной войны. Умер 7 июля 2000 года в Москве, Россия. Подростком, без средств к существованию, переехал в Москву, стал беспризорником. С 1932 года работал помощником оператора в отделе мультипликации студии «Воентехфильм». Первая заметная работа — мультипликационные съёмки в музыкальной комедии Григория Александрова «Весёлые ребята». В 1936 году выбран оператором студии «Союзмультфильм». В 1941 году добровольцем ушёл на фронт в составе отдельного мотострелкового батальона особого назначения. В декабре 1945 года демобилизован и вернулся на студию. В 1975 году удостоен звания Заслуженного деятеля культуры РСФСР, в 1996 году после инсульта вынужден был оставить работу. Похоронен на первом участке Донского кладбища в Москве. Снял более 300 фильмов, многие из которых стали классикой советской мультипликации: «Сказка о рыбаке и рыбке» (1950), «Цапля» (1952), «Золотая антилопа» (1954), «Приключения Буратино» (1959), «Короткометражка» (1964), «Слонёнок» (1967), «Карлсон вернулся» (1970), «По следам бременских музыкантов» (1973), «Путешествие муравья» (1983). Операторский талант Михаила Друяна создал незабываемых героев советского детства, его работы вдохновляли поколения, став символами мира, героизма и мечты.

—

### English
Classic of Animation

Mikhail Zakharovich Druyan was born on October 17, 1911, in Kharkov, Russian Empire. A Russian-Soviet cinematographer and animation director, participant in the Great Patriotic War. Passed away on July 7, 2000, in Moscow, Russia. As a teenager without means, he moved to Moscow and became a homeless orphan. From 1932, he worked as an assistant cameraman in the animation department of “Voentechfilm” studio. His first notable work was the animated shots in Grigory Alexandrov’s musical comedy “Merry Fellows.” In 1936, he was selected as a cinematographer for “Soyuzmultfilm” studio. In 1941, he volunteered for the front in the Separate Motorized Rifle Battalion of Special Purpose. Demobilized in December 1945, he returned to the studio. In 1975, awarded the title of Merited Worker of Culture of the RSFSR; in 1996, after a stroke, he had to stop working. Buried in the first section of Moscow’s Donskoy Cemetery. He filmed over 300 works, many becoming classics of Soviet animation: “The Tale of the Fisherman and the Fish” (1950), “The Heron” (1952), “The Golden Antelope” (1954), “The Adventures of Buratino” (1959), “The Short Meter” (1964), “The Little Elephant” (1967), “Carlson Has Returned” (1970), “In the Tracks of the Bremen Town Musicians” (1973), “The Ant’s Journey” (1983). Mikhail Druyan’s cinematography talent created unforgettable characters of Soviet childhood; his works inspired generations, becoming symbols of peace, heroism, and dreams.

—

1973-ի Ոսկե Դուբլ՝ «Արարատ»-ի Փառք

1973 թվականի հոկտեմբերի 10-ին Մոսկվայի «Լուժնիկի» մարզադաշտում (նախկին Կենտրոնական մարզադաշտ) տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ ֆուտբոլի Գավաթի 32-րդ խաղարկության եզրափակիչը՝ երևանյան «Արարատ»-ի և կիևյան «Դինամո»-ի միջև: Հանդիպումը, որ տևեց 120 րոպե (90 րոպե հիմնական ժամանակ և 30 րոպե լրացուցիչ ժամանակ), ավարտվեց «Արարատ»-ի 2:1 հաշվով հաղթանակով լրացուցիչ ժամանակում: Այս հաղթանակը «Արարատ»-ին դարձրեց ԽՍՀՄ Գավաթի մրցանակակիր: Մրցավարը՝ Պավել Կազակովը (ԽՍՀՄ), խաղը սկսեց ժամը 14:00-ին, +10°C ջերմաստիճան և ցածր ամպամածություն պայմաններում, իսկ հանդիպումը դիտեցին մոտ 60,000 հանդիսական:

«Արարատ»-ը, գլխավոր մարզիչ Նիկիտա Սիմոնյանի գլխավորությամբ, ցուցադրեց հիանալի խաղ և նվաճեց «ոսկե դուբլ»՝ 1973 թվականին դառնալով նաև ԽՍՀՄ չեմպիոն:

**Հանդիպման նախապատմություն**
«Արարատ»-ը և «Դինամո»-ն ԽՍՀՄ Գավաթի եզրափակիչում հանդիպել էին 1954 թվականին, երբ «Դինամո»-ն հաղթել էր 2:1 հաշվով՝ Վիկտոր Տերենտևի և Միխայիլ Կոմանի գոլերով: 1973 թվականին «Արարատ»-ը, հիմնադրված 1944 թվականին, առաջին անգամ դարձավ չեմպիոն, ինչը խթանեց նրանց հաջողությունը Գավաթում: «Դինամո»-ն, գլխավորված Ալեքսանդր Սևիդովով, ուներ ուժեղ կազմ՝ Օլեգ Բլոխինի, Վլադիմիր Մունտյանի և Լեոնիդ Բուրիակի ներկայությամբ:

**Խաղի ընթացքը**
Հանդիպումը սկսվեց լարված պահով. 10-րդ րոպեին «Արարատ»-ի պաշտպանները ռիսկային փոխանցումներ կատարեցին իրենց տուգանային հրապարակում, և «Դինամո»-ի Օլեգ Բլոխինը գրեթե դուրս եկավ միայնակ «Արարատ»-ի դարպասապահ Ալեքսա Աբրամյանի հետ: Աբրամյանը փրկեց դարպասը՝ ընդհատելով վտանգը: Առաջին խաղակեսում «Դինամո»-ն գերիշխեց խաղադաշտում, ստեղծելով ճնշում «Արարատ»-ի դարպասի վրա:

Երկրորդ խաղակեսում «Դինամո»-ն շարունակեց հարձակումները, բայց 61-րդ րոպեին «Արարատ»-ի պաշտպանների անհամաձայնությունից օգտվեց Վլադիմիր Կոլոտովը, որը փոխանցեց գնդակը Լեոնիդ Բուրիակին: Նորայր Մեսրոպյանը խփեց Բուրիակին հետևից, և մրցավարը նշանակեց 11-մետրանոց, որը կատարեց Կոլոտովը՝ դառնալով 1:0: Գոլը խանգարեց «Դինամо»-ի խաղին, և 87-րդ րոպեին Բուրիակը, իսկ 88-րդ րոպեին Բլոխինը փոխարինվեցին՝ մտնելով Վալերի Զուևը և Վիկտոր Կոնդրատովը: 89-րդ րոպեին «Արարատ»-ը հավասարեցրեց հաշիվը. «Դինամո»-ի դարպասապահ Վալերի Սամոխինը կարողացավ կանգնեցնել Արկադի Անդրիասյանի և Նիկոլայ Ղազարյանի առաջին երկու հարվածները, բայց Լևոն Իշտոյանի երրորդ հարվածը մտավ դարպաս:

Լրացուցիչ ժամանակում «Արարատ»-ը ստացավ հոգեբանական առավելություն: 103-րդ րոպեին Լևոն Իշտոյանը, գտնվելով մրցակիցների պաշտպանների շրջապատում, պտտվեց և հարվածեց, և գնդակը, դիպչելով Վալերի Զուևին, մտավ «Դինամո»-ի դարպասը: «Արարատ»-ը դարձավ ԽՍՀՄ Գավաթի առաջին մրցանակակիրը: Գոլերը՝ Կոլոտով (61′, 11-մետրանոց), Իշտոյան (103′): «Արարատ»-ի կազմ՝ Ալեքսա Աբրամյան, Սանասար Գևորգյան, Արմեն Սարգսյան, Ալեքսանդր Կովալենկո, Նորայր Մեսրոպյան, Արկադի Անդրիասյան, Սերգեյ Բոնդարենկո (73′ փոխ. Սերգեյ Պոգոսով), Լևոն Իշտոյան, Էդուարդ Մարկարով (73′ փոխ. Նիկոլայ Ղազարյան), Օգանես Զանազանյան, Նազար Պետրոսյան: «Դինամո»-ի կազմ՝ Վալերի Սամոխին, Ալեքսանդր Դամին, Վիկտոր Մատվիենկո, Միխայիլ Ֆոմենկո, Ստեֆան Ռեշկո, Վլադիմիր Տրոիշկին, Վլադիմիր Մունտյան, Լեոնիդ Բուրիակ (87′ փոխ. Վալերի Զուև), Վիկտոր Կոլոտով, Վլադիմիր Վերեմեև, Օլեգ Բլոխին (88′ փոխ. Վիկտոր Կոնդրատով):

**Հայկական ֆուտբոլի նշանակություն**
«Արարատ»-ի հաղթանակը խորհրդանշեց հայկական սպորտի վերելքը ԽՍՀՄ-ում, ոգեշնչելով հազարավոր երկրպագուներ: Այն բացեց դռներ Եվրոպական մրցաշարերի համար, և 2023 թվականին՝ 50-ամյակին, կազմակերպվեցին հիշատակի միջոցառումներ: «Արարատ»-ը մնում է հայկական ֆուտբոլի խորհրդանիշ:

—

### Русская версия

**Победа «Арарата» над «Динамо»: Финал Кубка СССР 1973 года**

10 октября 1973 года на Центральном стадионе в Москве (ныне «Лужники») состоялся финал 32-го розыгрыша Кубка СССР по футболу между ереванским «Араратом» и киевским «Динамо». Матч, длившийся 120 минут (90 основного времени и 30 дополнительного), завершился победой «Арарата» со счетом 2:1 в дополнительное время, впервые в истории сделав ереванский клуб обладателем Кубка СССР. Судья Павел Казаков (СССР) начал игру в 14:00 при температуре +10°C и облачной погоде, с 60 тысячами зрителей. Под руководством главного тренера Никиты Симоняна «Арарат» продемонстрировал блестящую игру, что стало одним из самых значимых событий армянского спорта, особенно учитывая, что в том же году клуб завоевал звание чемпиона СССР («золотой дубль»).

**Предыстория**
«Арарат» и «Динамо» встречались в финале Кубка СССР и в 1954 году, когда «Динамо» победило 2:1 благодаря голам Виктора Терентьева и Михаила Комана. В 1973 году «Арарат», основанный в 1944 году, впервые стал чемпионом СССР, что стало стимулом для успеха в кубке. «Динамо», возглавляемое Александром Севидовым, имело сильный состав с такими игроками, как Олег Блохин, Владимир Мунтян и Леонид Буряк.

**Ход матча**
Матч начался с напряженного момента: на 10-й минуте защитники «Арарата» начали рискованную перепасовку у своей штрафной, и нападающий «Динамо» Олег Блохин вышел один на один с вратарем «Арарата» Алей Абрамяном. Абрамян в прыжке ликвидировал опасность. В первом тайме киевляне захватили территориальное преимущество, создавая давление на ворота «Арарата».

Во втором тайме «Динамо» продолжало натиск, и на 61-й минуте воспользовалось ошибкой защитников «Арарата». Виктор Колотов перехватил мяч и отдал его Леониду Буряку. Норайр Месропян сбил Буряка сзади, и судья назначил пенальти, который реализовал Колотов (1:0). Гол деморализовал «Динамо», и на 87-й и 88-й минутах Буряк и Блохин были заменены на Валерия Зуева и Виктора Кондратова. На 89-й минуте «Арарат» сравнял счет: вратарь «Динамо» Валерий Самохин отразил два удара подряд Аркадия Андриасяна и Николая Казаряна, но третий удар Льва Иштояна прошел в сетку.

В дополнительное время «Арарат» получил психологическое преимущество. На 103-й минуте Левон Иштоян, окруженный двумя защитниками, развернулся и пробил, мяч, задев Зуева, влетел в ворота «Динамо». «Арарат» стал первым обладателем Кубка СССР. Голы: Колотов (61′, пенальти), Иштоян (103′). Состав «Арарата»: Алёша Абрамян, Санасар Геворкян, Армен Саркисян, Александр Коваленко, Норайр Месропян, Аркадий Андриасян, Сергей Бондаренко (73′ — Сергей Погосов), Левон Иштоян, Эдуард Маркаров (73′ — Николай Казарян), Оганес Заназанян, Назар Петросян. Состав «Динамо»: Валерий Самохин, Александр Дамин, Виктор Матвиенко, Михаил Фоменко, Стефан Решко, Владимир Трошкин, Владимир Мунтян, Леонид Буряк (87′ — Валерий Зуев), Виктор Колотов, Владимир Веремеев, Олег Блохин (88′ — Виктор Кондратов).

**Значение для армянского футбола**
Победа «Арарата» стала символом подъема армянского спорта в СССР, вдохновив тысячи болельщиков. Она открыла путь к европейским турнирам, а в 2023 году, к 50-летию, были проведены памятные мероприятия. «Арарат» остается символом армянского футбола.

—

### English Version

**”Ararat”’s Final Victory over “Dynamo”: The 1973 USSR Cup**

On October 10, 1973, the final of the 32nd USSR Football Cup took place at Moscow’s Luzhniki Stadium (formerly Central Stadium), featuring Yerevan’s “Ararat” against Kyiv’s “Dynamo.” The match, lasting 120 minutes (90 minutes of regular time and 30 minutes of extra time), ended with a 2:1 victory for “Ararat” in extra time, marking the first time the Yerevan club claimed the USSR Cup. Referee Pavel Kazakov (USSR) started the game at 2:00 PM under conditions of +10°C and cloudy weather, with approximately 60,000 spectators. Under head coach Nikita Simonyan, “Ararat” delivered an outstanding performance, achieving a “golden double” by also winning the USSR Championship in 1973.

**Background**
“Ararat” and “Dynamo” had previously met in the 1954 USSR Cup final, where “Dynamo” won 2:1 thanks to goals by Viktor Terentyev and Mikhail Koman. In 1973, “Ararat,” founded in 1944, became USSR champions for the first time, boosting their success in the Cup. “Dynamo,” led by Alexander Sevidov, featured a strong lineup with Oleg Blokhin, Vladimir Muntyan, and Leonid Buryak.

**Match Course**
The match began with a tense moment: in the 10th minute, “Ararat”’s defenders attempted a risky pass near their penalty area, allowing “Dynamo”’s Oleg Blokhin to break through one-on-one with goalkeeper Alyosha Abramyan. Abramyan thwarted the danger with a dive. In the first half, “Dynamo” dominated territorially, pressuring “Ararat”’s goal.

In the second half, “Dynamo” maintained their offensive, and on the 61st minute, they capitalized on a defensive error by “Ararat.” Viktor Kolotov intercepted the ball and passed it to Leonid Buryak. Norair Mesropyan fouled Buryak from behind, leading to a penalty, which Kolotov converted (1:0). The goal disrupted “Dynamo”’s rhythm, and on the 87th and 88th minutes, Buryak and Blokhin were substituted with Valery Zuev and Viktor Kondratov. On the 89th minute, “Ararat” equalized: “Dynamo”’s goalkeeper Valery Samokhin saved two consecutive shots by Arkady Andriasyan and Nikolai Kazaryan, but Levon Ishtoyan’s third shot found the net.

In extra time, “Ararat” gained a psychological edge. On the 103rd minute, Levon Ishtoyan, surrounded by two defenders, turned and shot, the ball deflecting off Zuev into “Dynamo”’s goal. “Ararat” became the first USSR Cup winner. Goals: Kolotov (61′, penalty), Ishtoyan (103′). “Ararat” lineup: Alyosha Abramyan, Sanasar Gevorkyan, Armen Sarkisyan, Alexander Kovalenko, Norair Mesropyan, Arkady Andriasyan, Sergey Bondarenko (73′ — Sergey Pogosov), Levon Ishtoyan, Eduard Markarov (73′ — Nikolai Kazaryan), Oganes Zanazanyan, Nazar Petrosyan. “Dynamo” lineup: Valery Samokhin, Alexander Damin, Viktor Matvienko, Mikhail Fomenko, Stefan Reshko, Vladimir Troshkin, Vladimir Muntyan, Leonid Buryak (87′ — Valery Zuev), Viktor Kolotov, Vladimir Veremeyev, Oleg Blokhin (88′ — Viktor Kondratov).

**Significance for Armenian Football**
“Ararat”’s victory symbolized a rise in Armenian sports within the USSR, inspiring thousands of fans. It opened doors to European competitions, and in 2023, on the 50th anniversary, commemorative events were held. “Ararat” remains an icon of Armenian football.

—

Պատերազմի և Գրականության Քաջարի Ձայն

Գրիգորի Միխայիլի Պոժենյանը ծնվել է 1922 թվականի սեպտեմբերի 20 -ին Խարկովում , Ռուսաստան։ Խորհրդային և ռուս ռազմաճակատային բանաստեղծ, գրող, Մոսկվայի գրողների միության անդամ, Ռուսաստանի պետական մրցանակի կրկնակի դափնեկիր, մի քանի կինոսցենարների հեղինակ։ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից էր։

Հայրը՝ Միխայիլ Պոժենյանը, ծագումով հայ էր, Խարկովի տրակտորային գործարանի հիմնադիրներից։ Մայրը՝ Ելիզավետա Քերները, հրեա, բժշկական գիտությունների թեկնածու, աշխատել է որպես թերապևտ և պրոֆեսոր։ Պոժենյանը ծառայել է Սևծովյան նավատորմում, մասնակցել Օդեսայի և Սևաստոպոլի պաշտպանությանը, եղել է հետախույզ։ Նա մասնակցել է Բելյաևկայի ջրամատակարարման կայանի հետգրավմանը, վիրավորվել, բայց ողջ մնացել։ Պատերազմն ավարտել է լեյտենանտի կոչումով։ Նրա սխրանքները ներշնչել են «Ծարավ» ֆիլմի սցենարը։

Պոժենյանը բանաստեղծություններ է գրել պատերազմի ժամանակ, աշխատել «Боевая вахта» և «Красный Черноморец» թերթերում։ Նրա առաջին գիրքը՝ «Քամի ծովից» (1955), բանաստեղծությունների ժողովածու էր։ Գրել է «Ծարավ» (1959), «Երբեք» (1962), «Ցտեսություն» (1966), «Գնացք դեպի հեռավոր օգոստոս» (1971) ֆիլմերի սցենարները։ Նրա բանաստեղծությունների հիման վրա ստեղծվել են ավելի քան 60 երգ, որոնք կատարել են Իոսիֆ Կոբզոնը, Մուսլիմ Մագոմաևը, Յուրի Անտոնովը և այլք։ 1972-ին գրել է «Ջին Գրինը անձեռնմխելի է» վեպը։ Պարգևատրվել է Հայրենական պատերազմի I և II աստիճանի, Կարմիր աստղի, Պատվո նշան շքանշաններով, ինչպես նաև «Օդեսայի պաշտպանության համար», «Սևաստոպոլի պաշտպանության համար», «Կովկասի պաշտպանության համար» մեդալներով։

### Русский

Отважный голос войны и литературы

Григорий Михайлович Поженян родился 29 сентября 1922 года в Харькове , Россия. Советский и российский фронтовой поэт, писатель, член Союза писателей Москвы, дважды лауреат Государственной премии России, автор нескольких киносценариев. Участник Великой Отечественной войны.

Отец, Михаил Поженян, армянин по происхождению, был одним из основателей Харьковского тракторного завода. Мать, Елизавета Кернер, еврейка, кандидат медицинских наук, работала терапевтом и профессором. Поженян служил в Черноморском флоте, участвовал в обороне Одессы и Севастополя, был разведчиком. Участвовал в операции по возвращению водоснабжающей станции в Беляевке, получил ранение, но выжил. Войну окончил в звании лейтенанта. Его подвиги легли в основу сценария фильма «Жажда».

Поженян начал писать стихи во время войны, работал в газетах «Боевая вахта» и «Красный Черноморец». Первая книга — сборник стихов «Ветер с моря» (1955). Написал сценарии к фильмам «Жажда» (1959), «Никогда» (1962), «Прощай» (1966), «Поезд в далекий август» (1971). На его стихи создано более 60 песен, исполненных Иосифом Кобзоном, Муслимом Магомаевым, Юрием Антоновым и другими. В 1972 году написал роман «Джин Грин — неприкасаемый». Награждён орденами Отечественной войны I и II степени, Красной Звезды, Почётного знака, а также медалями «За оборону Одессы», «За оборону Севастополя» и «За оборону Кавказа».

### English

Courageous Voice of War and Literature

Grigory Mikhailovich Pozhenyan was born on September 20 , 1922 , in Khatkov , Russia. A Soviet and Russian frontline poet, writer, member of the Moscow Writers’ Union, two-time laureate of the Russian State Prize, and author of several screenplays. He was a participant in the Great Patriotic War.

His father, Mikhail Pozhenyan, of Armenian descent, was a founder of the Kharkiv Tractor Plant. His mother, Elizaveta Kerner, a Jew, was a candidate of medical sciences and worked as a therapist and professor. Pozhenyan served in the Black Sea Fleet, took part in the defense of Odesa and Sevastopol, and worked as a scout. He participated in the recapture of the Belyaevka water supply station, was wounded, but survived. He ended the war as a lieutenant. His exploits inspired the screenplay for the film “Thirst.”

Pozhenyan began writing poetry during the war, contributing to the newspapers *Boevaya Vakhta* and *Krasny Chernomorets*. His first book, the poetry collection *Wind from the Sea*, was published in 1955. He wrote screenplays for films including *Thirst* (1959), *Never* (1962), *Farewell* (1966), and *Train to Distant August* (1971). Over 60 songs based on his poems were performed by artists like Iosif Kobzon, Muslim Magomayev, and Yuri Antonov. In 1972, he co-authored the novel *Jin Green — Untouchable*. He was awarded the Orders of the Patriotic War I and II degrees, the Red Star, the Badge of Honor, and medals for the Defense of Odesa, Sevastopol, and the Caucasus.

Պատերազմի և Գրականության Քաջարի Ձայն

Գրիգորի Միխայիլի Պոժենյանը մահացել է 2005 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Մոսկվայում, Ռուսաստան։ Խորհրդային և ռուս ռազմաճակատային բանաստեղծ, գրող, Մոսկվայի գրողների միության անդամ, Ռուսաստանի պետական մրցանակի կրկնակի դափնեկիր, մի քանի կինոսցենարների հեղինակ։ Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակից էր։

Отважный голос войны и литературы

Григорий Михайлович Поженян умер 19 сентября 2005 года в Москве, Россия. Советский и российский фронтовой поэт, писатель, член Союза писателей Москвы, дважды лауреат Государственной премии России, автор нескольких киносценариев. Участник Великой Отечественной войны.

Отец, Михаил Поженян, армянин по происхождению, был одним из основателей Харьковского тракторного завода. Мать, Елизавета Кернер, еврейка, кандидат медицинских наук, работала терапевтом и профессором. Поженян служил в Черноморском флоте, участвовал в обороне Одессы и Севастополя, был разведчиком. Участвовал в операции по возвращению водоснабжающей станции в Беляевке, получил ранение, но выжил. Войну окончил в звании лейтенанта. Его подвиги легли в основу сценария фильма «Жажда».

Поженян начал писать стихи во время войны, работал в газетах «Боевая вахта» и «Красный Черноморец». Первая книга — сборник стихов «Ветер с моря» (1955). Написал сценарии к фильмам «Жажда» (1959), «Никогда» (1962), «Прощай» (1966), «Поезд в далекий август» (1971). На его стихи создано более 60 песен, исполненных Иосифом Кобзоном, Муслимом Магомаевым, Юрием Антоновым и другими. В 1972 году написал роман «Джин Грин — неприкасаемый». Награждён орденами Отечественной войны I и II степени, Красной Звезды, Почётного знака, а также медалями «За оборону Одессы», «За оборону Севастополя» и «За оборону Кавказа».

### English

Courageous Voice of War and Literature

Grigory Mikhailovich Pozhenyan died on September 19, 2005, in Moscow, Russia. A Soviet and Russian frontline poet, writer, member of the Moscow Writers’ Union, two-time laureate of the Russian State Prize, and author of several screenplays. He was a participant in the Great Patriotic War.

His father, Mikhail Pozhenyan, of Armenian descent, was a founder of the Kharkiv Tractor Plant. His mother, Elizaveta Kerner, a Jew, was a candidate of medical sciences and worked as a therapist and professor. Pozhenyan served in the Black Sea Fleet, took part in the defense of Odesa and Sevastopol, and worked as a scout. He participated in the recapture of the Belyaevka water supply station, was wounded, but survived. He ended the war as a lieutenant. His exploits inspired the screenplay for the film “Thirst.”

Pozhenyan began writing poetry during the war, contributing to the newspapers *Boevaya Vakhta* and *Krasny Chernomorets*. His first book, the poetry collection *Wind from the Sea*, was published in 1955. He wrote screenplays for films including *Thirst* (1959), *Never* (1962), *Farewell* (1966), and *Train to Distant August* (1971). Over 60 songs based on his poems were performed by artists like Iosif Kobzon, Muslim Magomayev, and Yuri Antonov. In 1972, he co-authored the novel *Jin Green — Untouchable*. He was awarded the Orders of the Patriotic War I and II degrees, the Red Star, the Badge of Honor, and medals for the Defense of Odesa, Sevastopol, and the Caucasus.

### Українська

Відважний голос війни та літератури

Григорій Михайлович Поженян помер 19 вересня 2005 року в Москві, Росія. Радянський і російський фронтовий поет, письменник, член Спілки письменників Москви, дворазовий лауреат Державної премії Росії, автор кількох кіносценаріїв. Учасник Великої Вітчизняної війни.

Його батько, Михайло Поженян, вірменин за походженням, був одним із засновників Харківського тракторного заводу. Мати, Єлизавета Кернер, єврейка, кандидатка медичних наук, працювала терапевтом і професором. Поженян служив у Чорноморському флоті, брав участь в обороні Одеси та Севастополя, був розвідником. Брав участь у відвоюванні водонапірної станції в Біляївці, був поранений, але вижив. Війну закінчив у званні лейтенанта. Його подвиги лягли в основу сценарію фільму «Спрага».

Поженян почав писати вірші під час війни, працюючи в газетах «Боевая вахта» і «Красный Черноморец». Перша книга — збірка віршів «Вітер з моря» (1955). Написав сценарії до фільмів «Спрага» (1959), «Ніколи» (1962), «Прощай» (1966), «Поїзд у далекий серпень» (1971). На його вірші створено понад 60 пісень, виконаних Йосипом Кобзоном, Муслімом Магомаєвим, Юрієм Антоновим та іншими. У 1972 році співавтор роману «Джин Грін — недоторканний». Нагороджений орденами Вітчизняної війни I і II ступеня, Червоної Зірки, Почесного знака, а також медалями за оборону Одеси, Севастополя і Кавказу.

Չարենցի և Տ. Շևչենկոյի Ժառանգության Պահապան

Հակոբ Նշանի Սալախյանը ծնվել է 1922 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Խարկովում, Ուկրաինական ԽՍՀ։ Հայ գրականագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ԽՍՀՄ գրողների միության անդամ 1948 թվականից։

Ծնվել է Խարկովում, ավարտել է տեղի հայկական միջնակարգ դպրոցը, 1944 թվականին՝ Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետի ռուսաց լեզվի և գրականության բաժինը։ 1944-1947 թվականներին սովորել է Լենինգրադի համալսարանի ասպիրանտուրայում։ 1947 թվականին պաշտպանել է «Լև Տոլստոյի վաղ շրջանի գեղագիտական հայացքները» թեմայով դիսերտացիա և ստացել բանասիրական գիտությունների թեկնածուի աստիճան։ 1948-1958 թվականներին դասախոսել է Երևանի պետական համալսարանում և կոնսերվատորիայում։ 1954-1958 թվականներին եղել է Հայաստանի գրողների միության վարչության երկրորդ քարտուղար, «Հայֆիլմ» կինոստուդիայի սցենարական բաժնի վարիչ, «Լիտերատուրնայա գազետա» թերթի Հայաստանի սեփական թղթակից։ 1959-1969 թվականներին եղել է «Դրուժբա նարոդով» ամսագրի խմբագրի տեղակալ Մոսկվայում։ Դասավանդել է ռուս գրականության պատմություն ՍՄԿԿ Կենտկոմին կից հասարակական գիտությունների ակադեմիայում։ Հրատարակել է «Ն. Վ. Գոգոլ. քննադատական կենսագրական ակնարկ», «Եղիշե Չարենց» (բանաստեղծի մասին առաջին ամբողջական մենագրություն), «Զինված մարգարեն» (Տ. Շևչենկոյի կյանքի և գործունեության մասին) աշխատությունները։ Գրել է առաջաբաններ Հ. Պարոնյանի, Գ. Զոհրապի, Հ. Հակոբյանի ռուսերեն հրատարակությունների համար։ Նրա գրքերից են «Եղիշե Չարենց» (ռուսերեն), «Հինավուրցը և երիտասարդը», «Ժամանակիդ շունչը դարձիր», «Դասականներ և ժամանակակիցներ»։ Սալախյանի գրականագիտական աշխատանքները նշանակալի ներդրում են հայ և ռուս գրականության ուսումնասիրության մեջ։ Մահացել է 1969 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Մոսկվայում։

—

**Русский**

Хранитель наследия Егише Чаренца и Т. Шевченко

Акоп Ншанович Салахян родился 1 сентября 1922 года в Харькове, Украинская ССР. Армянский литературовед, кандидат филологических наук, член Союза писателей СССР с 1948 года. Родился в Харькове, окончил местную армянскую среднюю школу, а в 1944 году — отделение русского языка и литературы филологического факультета Ереванского государственного университета. В 1944–1947 годах учился в аспирантуре Ленинградского университета. В 1947 году защитил диссертацию на тему «Эстетические взгляды раннего Льва Толстого» и получил степень кандидата филологических наук. В 1948–1958 годах преподавал в Ереванском государственном университете и консерватории. В 1954–1958 годах был вторым секретарём правления Союза писателей Армении, руководителем сценарного отдела киностудии «Арменфильм», собственным корреспондентом «Литературной газеты» в Армении. В 1959–1969 годах работал заместителем редактора журнала «Дружба народов» в Москве. Преподавал историю русской литературы в Академии общественных наук при ЦК КПСС. Опубликовал книги «Н. В. Гоголь. Критико-биографический очерк», «Егише Чаренц» (первая полная монография о поэте), «Вооружённый пророк» (о жизни и творчестве Т. Шевченко). Написал предисловия к русскоязычным изданиям произведений О. Пароняна, Г. Зограба, О. Акопяна. Среди его книг — «Егише Чаренц» (на русском), «Старое и молодое», «Стань дыханием времени», «Классики и современники». Литературоведческие работы Салахяна внесли значительный вклад в изучение армянской и русской литературы. Скончался 1 сентября 1969 года в Москве.

—

**English**

Literary Scholar: Guardian of the Legacy of Yeghishe Charents and T. Shevchenko

Hakob Nshanovich Salakhyan was born on September 1, 1922, in Kharkov, Ukrainian SSR. An Armenian literary scholar, candidate of philological sciences, and member of the USSR Writers’ Union since 1948. Born in Kharkov, he graduated from a local Armenian secondary school and, in 1944, the Russian language and literature department of the philological faculty at Yerevan State University. From 1944 to 1947, he studied in the postgraduate program at Leningrad University. In 1947, he defended his dissertation on “The Early Aesthetic Views of Leo Tolstoy,” earning a candidate’s degree in philology. From 1948 to 1958, he lectured at Yerevan State University and the Conservatory. From 1954 to 1958, he served as the second secretary of the Armenian Writers’ Union, head of the script department at Armenfilm studio, and Armenia’s correspondent for *Literaturnaya Gazeta*. From 1959 to 1969, he was deputy editor of the *Druzhba Narodov* journal in Moscow. He taught the history of Russian literature at the Academy of Social Sciences under the Central Committee of the CPSU. He published works including *N. V. Gogol: A Critical-Biographical Essay*, *Yeghishe Charents* (the first comprehensive monograph on the poet), and *The Armed Prophet* (on the life and work of T. Shevchenko). He wrote introductions for Russian editions of works by H. Paronyan, G. Zohrab, and H. Hakobyan. His books include *Yeghishe Charents* (in Russian), *The Old and the Young*, *Become the Breath of Your Time*, and *Classics and Contemporaries*. Salakhyan’s literary scholarship made a significant contribution to the study of Armenian and Russian literature. He passed away on September 1, 1969, in Moscow.

—