Ալեքսանդր Հակոբի Սարուխանը (Սարուխանյան) ծնվել է 1898 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Արտանուջ ավանում, Բաթումի մարզ, Ռուսական կայսրություն։ Հայ ծաղրանկարիչ, գրաֆիկ, հրապարակախոս և հասարակական գործիչ, նա հայտնի է իր երգիծական նկարներով, գրքերի ձևավորումներով և սփյուռքահայ կյանքի մասին հոդվածներով։

Երկու տարեկանում ընտանիքը տեղափոխվել է Բաթում, որտեղ նա հաճախել է ռուսական դպրոց։ Փոքր տարիքից նկարել է շրջապատի ծիծաղաշարժ տեսարաններ՝ արժանանալով ուսուցիչների գովասանքին։ 1909 թվականին ընտանիքը տեղափոխվել է Կոստանդնուպոլիս, որտեղ Ալեքսանդրը և կրտսեր եղբայրը՝ Լևոնը, ընդունվել են Մխիթարյան վարժարան։ 1910-1912 թվականներին եղբայրները տանը ստեղծել են ձեռագիր «Ղուղիկո» շաբաթաթերթը, որտեղ Ալեքսանդրը նկարել է ծաղրանկարներ, իսկ Լևոնը խմբագրել է հոդվածները։ Մեծ Եղեռնի ժամանակ այս թերթը, որն ուներ հակաթուրքական ուղղվածություն, այրել են։ 1912 թվականին հայրը վերադարձել է Բաթում, սակայն եղբայրները մնացել են Կոստանդնուպոլսում՝ շարունակելու ուսումը։ 1915 թվականին Ալեքսանդրն ավարտել է վարժարանը և Եղեռնի ժամանակ ապաստանել Մխիթարյան վարժարանում, որն Ավստրիայի հովանու ներքո էր։ Այդ տարիներին նա և եղբայրը դասավանդել են մաթեմատիկա, աշխարհագրություն, գծագրություն, ֆրանսերեն և թուրքերեն։ Նրանք նաև ստեղծել են «Հայ Պատանի» ձեռագիր ամսագիրը, որտեղ Ալեքսանդրը նկարել է ջրաներկով և ռեալիստական ոճով՝ զարդարելով էջերը բնության և կենդանական աշխարհի թեմաներով։ Մուդրոսի զինադադարից հետո նա աշխատել է անգլիական բանակում որպես թարգմանիչ և խանութում՝ գրագիր։ Կարճ ժամանակ անց հրաժարվել է աշխատանքից՝ ցանկանալով զբաղվել սիրելի գործով և մնալ անկախ։ Նա վերսկսել է ծաղրանկարներ նկարել՝ հանձնելով դրանք տարբեր հրատարակչությունների։ Նրա 40,000-ից ավելի աշխատանքներ, ներառյալ «Մարդկային կատակերգություն» նկարաշարը, հրապարակվել են աշխարհի տարբեր երկրների մամուլում։ Նրա աշխատանքներից մի մասը, այդ թվում «Մեծապատիվ մուրացկանները» գրքի պատկերազարդումները և ընկերական ծաղրանկարներ, պահվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահում։ Նա ձևավորել է Երվանդ Օտյանի «Ընկեր Փանջունի» (1938) և Հակոբ Պարոնյանի «Մեծապատիվ մուրացկանները» (1962) գրքերը։ Գրել է «Մենք հայերեն չենք գիտեր» կատակերգությունը (1963), որը բեմադրել է Հայաստանի հեռուստատեսային թատրոնը։ Սարուխանը բազմաթիվ հոդվածներ է հեղինակել ծաղրանկարչության և սփյուռքահայ կյանքի մասին։ Նրա արվեստը համեմատվել է համաշխարհային ծաղրանկարիչների՝ Դևիդ Լոուի, Դորեի և Դոմիեի հետ։ Սիլվա Կապուտիկյանի խոսքերով՝ Սարուխանը միաձուլել է քաղաքացու և արվեստագետի կերպարը՝ դառնալով հայրենասեր արվեստագետ։ Ֆրանսիացի նկարիչ Ռոբերտ Բլումը նշել է, որ քչերն են կարող հավասարվել Սարուխանին։ Նա մահացել է 1977 թվականի հունվարի 1-ին Կահիրեում։ Սարուխանի ստեղծագործությունները մնայուն հետք են թողել հայ և համաշխարհային ծաղրանկարչության մեջ։

### Русский
Мастер армянской карикатуры

Александр Акопович Сарухан (Саруханян) родился 1 октября 1898 года в местечке Артануй, Батумская область, Российская империя. Армянский карикатурист, график, публицист и общественный деятель, известный своими сатирическими рисунками, оформлением книг и статьями о жизни армянской диаспоры. В два года его семья переехала в Батум, где он учился в русской школе. С детства он рисовал юмористические сцены из окружающей жизни, за что получал похвалу учителей. В 1909 году семья переехала в Константинополь, где Александр и его младший брат Левон поступили в школу Мхитаристов. В 1910–1912 годах братья дома создавали рукописный еженедельник «Гуглико», где Александр рисовал карикатуры, а Левон писал и редактировал статьи. Во время Геноцида армян этот антитурецкий еженедельник был сожжён. В 1912 году отец вернулся в Батум, но братья остались в Константинополе продолжать учёбу. В 1915 году Александр окончил школу и во время Геноцида нашёл убежище в школе Мхитаристов, находившейся под покровительством Австрии. В эти годы братья преподавали математику, географию, черчение, французский и турецкий языки. Они также выпустили рукописный журнал «Армянский юноша», где Александр иллюстрировал статьи о природе и животном мире акварелью в реалистическом стиле, украшая страницы орнаментами. После Мудросского перемирия он работал переводчиком в английской армии и писцом в магазине, но вскоре отказался от работы, желая заниматься любимым делом и оставаться независимым. Он возобновил создание карикатур, отправляя их в различные издательства. Более 40,000 его работ, включая серию «Человеческая комедия», публиковались в прессе разных стран. Часть работ, включая иллюстрации к книге «Почтенные нищие» и дружеские шаржи, хранится в Национальной галерее Армении. Он оформил книги Ерванда Отяна «Товарищ Панджуни» (1938) и Акопа Пароняна «Почтенные нищие» (1962). Автор комедии «Мы не знаем армянский» (1963), поставленной на телевидении Армении. Сарухан написал множество статей о карикатуре и жизни армянской диаспоры. Его искусство сравнивали с работами мировых карикатуристов, таких как Дэвид Лоу, Доре и Домье. Сильва Капутикян отмечала, что Сарухан соединил в себе гражданина и художника, став патриотичным мастером. Французский художник Роберт Блюм писал, что немногие могут сравниться с Саруханом. Он скончался 1 января 1977 года в Каире. Творчество Сарухана оставило неизгладимый след в армянской и мировой карикатуре.

### English
Master of Armenian Caricature

Alexander Hakobovich Saroukhan (Saroukhanyan) was born on October 1, 1898, in Ardanuj, Batumi Region, Russian Empire. An Armenian cartoonist, graphic artist, publicist, and public figure, he is renowned for his satirical drawings, book illustrations, and articles about the Armenian diaspora. At age two, his family moved to Batumi, where he attended a Russian school. From a young age, he sketched humorous scenes from his surroundings, earning praise from teachers. In 1909, the family relocated to Constantinople, where Alexander and his younger brother Levon enrolled in the Mkhitarist school. From 1910 to 1912, the brothers produced a handwritten weekly newspaper, *Gugliko*, with Alexander drawing cartoons and Levon writing and editing articles. During the Armenian Genocide, this anti-Turkish publication was burned. In 1912, their father returned to Batumi, but the brothers stayed in Constantinople to continue their education. In 1915, Alexander graduated and found refuge in the Mkhitarist school, under Austrian protection, during the Genocide. There, the brothers taught mathematics, geography, drawing, French, and Turkish. They also created a handwritten magazine, *Armenian Youth*, where Alexander illustrated articles on nature and wildlife with watercolors in a realistic style, decorating pages with ornaments. After the Mudros Armistice, he worked as a translator for the British army and as a clerk in a shop but soon left to pursue his passion and remain independent. He resumed drawing cartoons, submitting them to various publishers. Over 40,000 of his works, including the *Human Comedy* series, were published in the press worldwide. Some, including illustrations for *Honest Beggars* and friendly caricatures, are preserved in the National Gallery of Armenia. He illustrated Yervand Otyan’s *Comrade Panjuni* (1938) and Hakob Paronyan’s *Honest Beggars* (1962). He wrote the comedy *We Don’t Know Armenian* (1963), staged by Armenian television. Saroukhan authored numerous articles on caricature and diaspora life. His art was compared to that of global cartoonists like David Low, Doré, and Daumier. Silva Kaputikyan noted that Saroukhan merged the roles of citizen and artist, becoming a patriotic master. French artist Robert Blum wrote that few could match Saroukhan. He passed away on January 1, 1977, in Cairo. Saroukhan’s work left a lasting impact on Armenian and global caricature.

Սամվել Մհերի Խալաթյանը մահացել է 2024 թվականի սեպտեմբերի 14-ին։ Նա հայ գրող, դրամատուրգ, արձակագիր, բանաստեղծ, երգիծաբան էր, ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ (2010), Վանաձորի պատվավոր քաղաքացի (2020), Հայաստանի Գրողների, Թատերական գործիչների, Ժուռնալիստների, Նկարիչների միությունների և Ժուռնալիստների միջազգային ֆեդերացիայի (IFJ) անդամ։

Ծնվել է 1950 թվականի հունվարի 9-ին Կիրովականում (այժմ՝ Վանաձոր), Հայկական ԽՍՀ։ 1967 թվականին ավարտել է Մ. Մաշտոցի անվան միջնակարգ դպրոցը, 1978 թվականին՝ Վանաձորի մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը։

Դեռ դպրոցական տարիներից աշխատել է շինարարությունում, 1967 թվականից՝ որպես բանվոր, Վանաձորի պետական թատրոնում՝ սկսնակ դերասան, «Կառուցող» թերթում՝ գրական աշխատող։ 1970-1972 թվականներին ծառայել է Խորհրդային բանակում։ 1972 թվականից աշխատել է «Գուգարք» և «Կայծ» թերթերում՝ որպես գրական աշխատող և բաժնի վարիչ։ 1982 թվականից եղել է ՀԿԿ Կիրովականի քաղկոմի մամուլի և մշակույթի գծով հրահանգիչ։ 1988 թվականին ակտիվորեն մասնակցել է Ղարաբաղյան շարժմանը, «Ղարաբաղ» կոմիտեի ստեղծմանը, ինչի համար հեռացվել է ԽՄԿԿ-ից։ 1990 թվականին ընտրվել է Վանաձորի քաղխորհրդի պատգամավոր և նշանակվել «Վերածնունդ» թերթի գլխավոր խմբագիր։ 1996 թվականին դարձել է «Լոռու մարզ» թերթի գլխավոր խմբագիր։ Հիմնադրել և խմբագրել է «Եղինջ», «Խաթաբալա», «Արփի» և «Նշտար» թերթերը։ 1999 թվականին նշանակվել է Վանաձորի Հովհաննես Աբելյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոնի տնօրեն։ 2003-2007 թվականներին աշխատել է Երևանի Հայաստանի ազգային պատկերասրահում՝ որպես փոխտնօրեն և գիտական քարտուղար։ 2007 թվականից եղել է Լոռու մարզպետի օգնական, 2011 թվականից՝ մարզպետարանի տեղեկատվության և հասարակայնության հետ կապերի բաժնի պետ, իսկ 2016-2019 թվականներին՝ կրոնական և հասարակական կազմակերպությունների հետ աշխատանքի պատասխանատու։ 1985 թվականից եղել է Վանաձորի պետական թատրոնի գեղարվեստական խորհրդի անդամ, 2016 թվականից՝ գրական մասի վարիչ։

Սամվել Խալաթյանի ստեղծագործական ժառանգությունը բազմաժանր է՝ ընդգրկելով 52 ժողովածու, այդ թվում՝ բանաստեղծություններ, վիպակներ, մենագրություններ, պիեսներ և երգիծանքներ։ Նրա գործերը թարգմանվել են ռուսերեն, ռումիներեն, պարսկերեն, լեհերեն, ֆրանսերեն, անգլերեն և այլ լեզուներով։ Նրա 30 պիեսները բեմադրվել են 79 անգամ Հայաստանի և արտերկրի (Հալեպ, Կիպրոս, Լոս Անջելես, Ստամբուլ, Քյոլն, Ստեփանակերտ, Թբիլիսի) թատրոններում։ Նրա «Վերջին ծաղրածուն» տրագիկոմեդիան 2004 թվականին SIBIU միջազգային թատերական փառատոնում ճանաչվել է տարվա լավագույն պիեսներից մեկը։ Խալաթյանը հեղինակել է նաև «Հարևաններ» ֆոլկ-օպերայի լիբրետոն, «Թումանյանական աշխարհ» պարային ներկայացման տեքստը, կարճամետրաժ ֆիլմերի սցենարներ և բազմաթիվ երգերի խոսքեր։ Նրա «Կեսօրյա ստվերներ» վիպակի հիման վրա նկարահանվել է «Անցյալի ստվերներ» սերիալը (2013)։ Նա պարգևատրվել է բազմաթիվ մրցանակներով, այդ թվում՝ ՀՀ Երախտագիտության մեդալով (2016), «Արտավազդ» մրցանակով (2013), Վանաձորի պատվավոր քաղաքացու կոչմամբ (2020) և այլն։ Սամվել Խալաթյանի ստեղծագործությունները մեծ ներդրում են ունեցել հայ գրականության, թատերարվեստի և մշակույթի զարգացման գործում։

### Русский

Добрый рыцарь сатиры

Самвел Мгерович Халатян скончался 14 сентября 2024 года. Он был армянским писателем, драматургом, прозаиком, поэтом, сатириком, заслуженным деятелем культуры Армении (2010), почётным гражданином Ванадзора (2020), членом Союза писателей, театральных деятелей, журналистов и художников Армении, а также Международной федерации журналистов (IFJ). Родился 9 января 1950 года в Кировакане (ныне Ванадзор), Армянская ССР. В 1967 году окончил среднюю школу имени М. Маштоца, а в 1978 году — филологический факультет Ванадзорского педагогического института.

С школьных лет работал на стройке, с 1967 года — рабочим на производстве, начинающим актёром в Ванадзорском государственном театре, литературным сотрудником газеты «Каруцог». В 1970–1972 годах служил в Советской армии. С 1972 года работал в газетах «Гугарк» и «Кайц» литературным сотрудником и заведующим отделом. С 1982 года был инструктором по вопросам печати и культуры в Кироваканском горкоме КПСС. В 1988 году активно участвовал в Карабахском движении, создании и деятельности местного комитета «Карабах», за что был исключён из КПСС. В 1990 году избран депутатом городского совета Ванадзора и назначен главным редактором газеты «Верацнунд». В 1996 году стал главным редактором областной газеты «Лори марз». Основал и редактировал сатирические журналы «Егиндж» и «Хатабала», общественно-политическую газету «Арпи» и медицинскую газету «Нштар». В 1999 году назначен директором Ванадзорского государственного драматического театра имени О. Абеляна. В 2003–2007 годах работал в Ереване заместителем директора и научным секретарём Национальной галереи Армении. С 2007 года был помощником губернатора Лорийской области, с 2011 года — начальником отдела информации и связей с общественностью Лорийской областной администрации, а с 2016 по 2019 год — ответственным за работу с религиозными и общественными организациями. С 1985 года был членом художественного совета Ванадзорского театра, а с 2016 года — заведующим литературной частью.

Творческое наследие Самвела Халатяна многожанрово: он опубликовал 52 сборника, включая стихи, повести, монографии, пьесы и сатиру. Его произведения переведены на русский, румынский, персидский, польский, французский, английский и другие языки. 30 его пьес были поставлены 79 раз в театрах Армении и за рубежом (Алеппо, Кипр, Лос-Анджелес, Стамбул, Кёльн, Степанакерт, Тбилиси). Трагикомедия «Последний шут» в 2004 году на международном театральном фестивале SIBIU была признана одной из лучших пьес года. Халатян написал либретто для фолк-оперы «Соседи» Степана Ростуна (1983), текст для танцевального спектакля «Туманяновский мир» ансамбля «Оровел» (2019), сценарии для короткометражных фильмов и тексты песен. По мотивам его повести «Полуденные тени» снят сериал «Тени прошлого» (2013). Он был удостоен множества наград, включая медаль Благодарности РА (2016), премию «Артавазд» (2013), звание почётного гражданина Ванадзора (2020) и другие. Творчество Самвела Халатяна внесло значительный вклад в развитие армянской литературы, театрального искусства и культуры.

### English

The Good Knight of Satire

Samvel Mherovich Khalatyan passed away on September 14, 2024. He was an Armenian writer, playwright, prose writer, poet, and satirist, Honored Cultural Figure of Armenia (2010), Honorary Citizen of Vanadzor (2020), and a member of the Writers’, Theater Workers’, Journalists’, and Artists’ Unions of Armenia, as well as the International Federation of Journalists (IFJ). Born on January 9, 1950, in Kirovakan (now Vanadzor), Armenian SSR, he graduated from M. Mashtots Secondary School in 1967 and the philological faculty of Vanadzor Pedagogical Institute in 1978.

From his school years, he worked in construction, and from 1967 as a factory worker, a beginner actor at the Vanadzor State Theater, and a literary staff member at the *Karutsog* newspaper. From 1970 to 1972, he served in the Soviet Army. From 1972, he worked at the *Gugark* and *Kayts* newspapers as a literary staff member and department head. From 1982, he was an instructor for press and culture at the Kirovakan City Committee of the Communist Party. In 1988, he actively participated in the Karabakh movement and the creation of the local “Karabakh” committee, for which he was expelled from the Communist Party. In 1990, he was elected a deputy of the Vanadzor City Council and appointed editor-in-chief of the *Veratsnund* newspaper. In 1996, he became editor-in-chief of the *Lori Marz* regional newspaper. He founded and edited the satirical magazines *Yeginj* and *Khatabala*, the socio-political newspaper *Arpi*, and the healthcare newspaper *Nshtar*. In 1999, he was appointed director of the Vanadzor Hovhannes Abelyan State Dramatic Theater. From 2003 to 2007, he worked in Yerevan as deputy director and scientific secretary of the National Gallery of Armenia. From 2007, he was an assistant to the Lori region governor, from 2011, head of the information and public relations department of the Lori Regional Administration, and from 2016 to 2019, responsible for work with religious and public organizations. Since 1985, he was a member of the artistic council of the Vanadzor State Theater, and from 2016, head of its literary department.

Samvel Khalatyan’s creative legacy is multifaceted, encompassing 52 collections, including poetry, novels, monographs, plays, and satire. His works have been translated into Russian, Romanian, Persian, Polish, French, English, and other languages. His 30 plays have been staged 79 times in theaters in Armenia and abroad (Aleppo, Cyprus, Los Angeles, Istanbul, Cologne, Stepanakert, Tbilisi). His tragicomedy *The Last Jester* was recognized as one of the best plays of 2004 at the SIBIU International Theater Festival. Khalatyan authored the libretto for Stepan Rostom’s folk opera *Neighbors* (1983), the text for the dance performance *Tumanyan World* by the *Orovel* ensemble (2019), scripts for short films, and lyrics for numerous songs. The TV series *Shadows of the Past* (2013) was based on his novel *Midday Shadows*. He received numerous awards, including the RA Medal of Gratitude (2016), the *Artavazd* Award (2013), the title of Honorary Citizen of Vanadzor (2020), and others. Samvel Khalatyan’s work significantly contributed to the development of Armenian literature, theater, and culture.