2023 թվականի հունվարի 15-ին Թբիլիսիում մահացել է Վախթանգ Կոնստանտինի Կիկաբիձեն, վրացի դերասան, երգիչ, սցենարիստ, ռեժիսոր, Վրացական ԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1980), ԽՍՀՄ պետական մրցանակի դափնեկիր (1978), վրացական և խորհրդային մշակույթի խորհրդանիշ, որի կապը հայերի և Հայաստանի հետ դարձել է նրա կյանքի և ստեղծագործության անբաժան մասը:

Ծնվելով Վրաստանի մայրաքաղաքում՝ Վախթանգը, ով հայտնի էր «Բուբա» մականունով, մեծացել է բազմամշակութային միջավայրում, որտեղ հայ-վրացական բարեկամությունը խոր արմատներ ուներ:

Կիկաբիձեի կապը Հայաստանի հետ առավել վառ դրսևորվել է նրա մտերիմ ընկերության և ստեղծագործական համագործակցության մեջ հայ մեծ դերասան Ֆրունզիկ Մկրտչյանի հետ: Նրանց համատեղ աշխատանքը Գեորգի Դանելիայի «Միմինո» (1977) ֆիլմում, որտեղ Կիկաբիձեն խաղացել է վրացի օդաչու Վալիկո Միզանդարիի դերը, իսկ Մկրտչյանը՝ հայ վարորդ Ռուբիկ Խաչիկյանի դերը, դարձել է խորհրդային կինոյի դասական: Ֆիլմը, որը պատմում է հայ-վրացական բարեկամության մասին, լի է ջերմությամբ և հումորով, որոնք արտացոլում էին երկու ժողովուրդների մշակութային մտերմությունը: Ֆիլմի հաջողությունը, որը դիտել է մոտ 25 միլիոն հանդիսատես, մեծապես պայմանավորված էր նրանց անկրկնելի դերասանական խաղով: Կիկաբիձեն հաճախ էր խոսում Մկրտչյանի մասին՝ նշելով նրա խորությունն ու տաղանդը, ինչը վկայում էր նրանց անձնական և մասնագիտական խոր կապի մասին:

Կիկաբիձեի ստեղծագործական կապը հայերի հետ ընդլայնվել է նաև հայ կոմպոզիտորներ Ալեքսանդր Էքիմյանի և Գեորգի Մովսիսյանի հետ համագործակցությամբ: Էքիմյանի հետ նա աշխատել է մի շարք երաժշտական ստեղծագործությունների վրա, որոնք համատեղել են վրացական և հայկական մեղեդիների ջերմությունն ու խորությունը: Իսկ Մովսիսյանի հետ համագործակցությունը ներառել է երգեր, որոնք հնչել են ինչպես Վրաստանում, այնպես էլ Հայաստանում՝ ամրապնդելով երկու ժողովուրդների մշակութային կապերը: Նրա կատարած «Чито-Грито» երգը, որը հայտնի դարձավ «Միմինո»-ի շնորհիվ, հնչել է Հայաստանում՝ գրավելով հայ հանդիսատեսի սրտերը: Կիկաբիձեն բազմիցս ելույթ է ունեցել Հայաստանում՝ միշտ ընդգծելով հայերի ջերմ ընդունելությունը: Նրա համերգները Երևանում և այլ հայկական քաղաքներում ընդունվել են մեծ ոգևորությամբ:

Կիկաբիձեի ստեղծագործական կյանքը ներառում էր նաև ռեժիսորական աշխատանքներ, ինչպիսիք են «Եղիր առողջ, սիրելիս» (1981) և «Տղամարդը և մյուսները» (1985) ֆիլմերը, որոնք արտացոլում էին նրա հումորի և մարդկային ջերմության զգացումը, որոնք մոտ էին նաև հայկական մշակույթին: Նրա երաժշտական կարիերան, ներառյալ «Օրերա» անսամբլի հետ աշխատանքը և ավելի քան 20 սոլո ալբոմները, գտել են արձագանք Հայաստանում: Չնայած նրա քաղաքական հայացքները, մասնավորապես 2008 թվականի վրաց-ռուսական հակամարտության վերաբերյալ, հակասություններ են առաջացրել, նա միշտ առանձնացրել է իր սերը հայ ժողովրդի հանդեպ՝ ընդգծելով հայերի և վրացիների միջև պատմական բարեկամությունը:

Վախթանգ Կիկաբիձեի կյանքը, լի երաժշտությամբ, կինոյով և մարդկային ջերմությամբ, կամուրջ էր հայերի և վրացիների միջև: Նրա ժառանգությունը, ներառյալ հայերի հետ ստեղծագործական և անձնական կապները, մնում է ոգեշնչման աղբյուր՝ խորհրդանշելով երկու ժողովուրդների եղբայրական կապը:

—

### Биография на русском языке

Наследие Бубы: любовь и музыка в армяно-грузинских связях 

15 января 2023  года в Тбилиси скончался  Вахтанг Константинович Кикабидзе, грузинский актёр, певец, сценарист, режиссёр, народный артист Грузинской ССР (1980), лауреат Государственной премии СССР (1978), икона грузинской и советской культуры, чья связь с армянами и Арменией стала неотъемлемой частью его жизни и творчества. Родившись в столице Грузии, Вахтанг, известный как «Буба», вырос в многокультурной среде, где армяно-грузинская дружба имела глубокие корни.

Связь Кикабидзе с Арменией особенно ярко проявилась в его близкой дружбе и творческом сотрудничестве с великим армянским актёром Фрунзиком Мкртчяном. Их совместная работа в фильме Георгия Данелия «Мимино» (1977), где Кикабидзе сыграл грузинского пилота Валико Мизандари, а Мкртчян — армянского водителя Рубика Хачикяна, стала классикой советского кино. Фильм, повествующий об армяно-грузинской дружбе, полон тепла и юмора, отражающих культурную близость двух народов. Успех картины, которую посмотрели около 25 миллионов зрителей, во многом был обусловлен их неподражаемой актёрской игрой. Кикабидзе часто говорил о Мкртчяне с восхищением, подчёркивая его глубину и талант, что свидетельствовало о их личной и профессиональной близости.

Творческое сотрудничество Кикабидзе с армянами также включало работу с армянскими композиторами Александром Экимяном и Георгием Мовсисяном. С Экимяном он создавал музыкальные произведения, сочетавшие тепло и глубину грузинских и армянских мелодий. Сотрудничество с Мовсисяном включало песни, которые звучали как в Грузии, так и в Армении, укрепляя культурные связи между народами. Его исполнение песни «Чито-Грито», ставшей популярной благодаря «Мимино», звучало в Армении, завоёвывая сердца армянской публики. Он неоднократно выступал в Армении, всегда отмечая тёплый приём армян. Его концерты в Ереване и других армянских городах встречали с огромным воодушевлением.

Творческая жизнь Кикабидзе включала режиссёрские работы, такие как комедия «Будь здоров, дорогой!» (1981) и фильм «Мужчина и все остальные» (1985), которые отражали его чувство юмора и человеческую теплоту, близкие и армянской культуре. Его музыкальная карьера, включая работу с ансамблем «Орэра» и более 20 сольных альбомов, также находила отклик в Армении. Несмотря на противоречия, вызванные его политическими взглядами, особенно относительно грузино-российского конфликта 2008 года, Кикабидзе всегда подчёркивал свою любовь к армянскому народу, выделяя историческую дружбу между армянами и грузинами.

Жизнь Вахтанга Кикабидзе, полная музыки, кино и человеческого тепла, стала мостом между армянами и грузинами. Его наследие, включая творческие и личные связи с армянами, остаётся источником вдохновения, символизируя братскую связь двух народов.

—

### Biography in English

Buba’s Legacy: Love and Music in Armenian-Georgian Ties 

On January 15, 2023, Vakhtang Konstantinovich Kikabidze passed away in Tbilisi. a Georgian actor, singer, screenwriter, director, People’s Artist of the Georgian SSR (1980), and laureate of the USSR State Prize (1978), whose connection with Armenians and Armenia became an integral part of his life and work. Born in the capital of Georgia, Vakhtang, affectionately known as “Buba,” grew up in a multicultural environment where Armenian-Georgian friendship was deeply rooted.

Kikabidze’s bond with Armenia was most vividly expressed through his close friendship and creative collaboration with the great Armenian actor Frunzik Mkrtchyan. Their joint work in Georgi Danelia’s *Mimino* (1977), where Kikabidze played the Georgian pilot Valiko Mizandari and Mkrtchyan portrayed the Armenian driver Rubik Khachikyan, became a classic of Soviet cinema. The film, a heartfelt tale of Armenian-Georgian friendship, is filled with warmth and humor that reflect the cultural closeness of the two peoples. Watched by approximately 25 million viewers, the film’s success was largely driven by their unforgettable performances. Kikabidze often spoke of Mkrtchyan with admiration, highlighting his depth and talent, which underscored their deep personal and professional connection.

Kikabidze’s creative ties with Armenians extended to collaborations with Armenian composers Alexander Ekimyan and Georgi Movsisyan. With Ekimyan, he worked on musical pieces that blended the warmth and depth of Georgian and Armenian melodies. His collaboration with Movsisyan included songs that resonated in both Georgia and Armenia, strengthening cultural ties between the two nations. His performance of “Chito-Grito,” popularized by *Mimino*, was embraced in Armenia, capturing the hearts of Armenian audiences. He performed frequently in Armenia, always noting the warm reception from Armenians. His concerts in Yerevan and other Armenian cities were met with great enthusiasm.

Kikabidze’s creative life also included directing films such as *Be Healthy, Dear!* (1981) and *The Man and Everyone Else* (1985), which showcased his humor and human warmth, qualities that resonated with Armenian culture. His musical career, including his work with the *Orera* ensemble and over 20 solo albums, found a receptive audience in Armenia. Despite controversies surrounding his political views, particularly regarding the 2008 Georgian-Russian conflict, Kikabidze consistently emphasized his affection for the Armenian people, highlighting the historical friendship between Armenians and Georgians.

Vakhtang Kikabidze’s life, filled with music, cinema, and human warmth, served as a bridge between Armenians and Georgians. His legacy, encompassing both creative and personal ties with Armenians, remains a source of inspiration, symbolizing the fraternal bond between the two nations.

—

### ბიოგრაფია ქართულად (Biography in Georgian)

2023 წლის 15 იანვარს თბილისში გარდაიცვალა ვახტანგ კონსტანტინოვიჩ კიკაბიძე, ქართველი მსახიობი, მომღერალი, სცენარისტი, რეჟისორი, საქართველოს სსრ-ის სახალხო არტისტი (1980), სსრკ-ის სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი (1978), ქართული და საბჭოთა კულტურის სიმბოლო, რომლის კავშირი სომხებთან და სომხეთთან გახდა მისი ცხოვრებისა და შემოქმედების განუყოფელი ნაწილი. თბილისში, საქართველოს დედაქალაქში დაბადებული ვახტანგი, რომელიც ცნობილი იყო „ბუბას“ მეტსახელით, გაიზარდა მრავალკულტურულ გარემოში, სადაც სომხურ-ქართული მეგობრობა ღრმა ფესვებს იდგამდა.

კიკაბიძის კავშირი სომხეთთან განსაკუთრებით ნათლად გამოიხატა მისი მჭიდრო მეგობრობითა და შემოქმედებითი თანამშრომლობით დიდ სომეხ მსახიობ ფრუნზიკ მკრტჩიანთან. მათი ერთობლივი მუშაობა გიორგი დანელიას ფილმში „მიმინო“ (1977), სადაც კიკაბიძემ განასახიერა ქართველი მფრინავი ვალიკო მიზანდარი, ხოლო მკრტჩიანმა — სომეხი მძღოლი რუბიკ ხაჩიკიანი, გახდა საბჭოთა კინოს კლასიკა. ფილმი, რომელიც სომხურ-ქართული მეგობრობის ამბავს ჰყვება, სავსეა სითბოთი და იუმორით, რაც ასახავს ორი ხალხის კულტურულ სიახლოვეს. ფილმის წარმატება, რომელსაც დაახლოებით 25 მილიონი მაყურებელი უყურა, დიდწილად მათი უნიკალური სამსახიობო თამაშით იყო განპირობებული. კიკაბიძე ხშირად საუბრობდა მკრტჩიანზე აღფრთოვანებით, ხაზს უსვამდა მის სიღრმესა და ნიჭს, რაც მათი პირადი და პროფესიული სიახლოვის მოწმობა იყო.

კიკაბიძის შემოქმედებითი კავშირი სომხებთან ასევე გაფართოვდა სომეხ კომპოზიტორებთან, ალექსანდრე ექიმიანთან და გიორგი მოვსისიანთან თანამშრომლობით. ექიმიანთან ერთად მან შექმნა მუსიკალური ნაწარმოებები, რომლებიც აერთიანებდა ქართული და სომხური მელოდიების სითბოსა და სიღრმეს. მოვსისიანთან თანამშრომლობა მოიცავდა სიმღერებს, რომლებიც ისმოდა როგორც საქართველოში, ისე სომხეთში, რაც აძლიერებდა ორ ხალხს შორის კულტურულ კავშირებს. მის მიერ შესრულებული სიმღერა „ჩიტო-გრიტო“, რომელიც „მიმინოს“ წყალობით გახდა პოპულარული, ისმოდა სომხეთში, სადაც მან სომეხი მაყურებლის გული მოიგო. ის ხშირად გამოდიოდა სომხეთში, ყოველთვის აღნიშნავდა სომხების თბილ მიღებას. მისი კონცერტები ერევანსა და სხვა სომხურ ქალაქებში დიდი ენთუზიაზმით იყო მიღებული.

კიკაბიძის შემოქმედებითი ცხოვრება ასევე მოიცავდა სარეჟისორო ნამუშევრებს, როგორებიცაა „იყავი ჯანმრთელი, ძვირფასო!“ (1981) და „კაცი და სხვები“ (1985), რომლებიც ასახავდა მის იუმორის გრძნობასა და ადამიანურ სითბოს, რაც ახლო იყო სომხურ კულტურასთან. მისი მუსიკალური კარიერა, მათ შორის „ორერას“ ანსამბლთან მუშაობა და 20-ზე მეტი სოლო ალბომი, ასევე პოულობდა გამოხმაურებას სომხეთში. მიუხედავად მისი პოლიტიკური შეხედულებებით გამოწვეული კონტროვერსიებისა, განსაკუთრებით 2008 წლის ქართულ-რუსული კონფლიქტის შესახებ, კიკაბიძე ყოველთვის ხაზს უსვამდა თავის სიყვარულს სომეხი ხალხის მიმართ, ხაზს უსვამდა სომხებსა და ქართველებს შორის ისტორიულ მეგობრობას.

ვახტანგ კიკაბიძის ცხოვრება, სავსე მუსიკით, კინოთი და ადამიანური სითბოთი, გახდა ხიდი სომხებსა და ქართველებს შორის. მისი მემკვიდრეობა, მათ შორის სომხებთან შემოქმედებითი და პირადი კავშირები, რჩება შთაგონების წყაროდ, რომელიც სიმბოლურად გამოხატავს ორ ხალხს შორის ძმობის კავშირს.

1919 թվականի հունվարի 15-ին Բեռլինում մահացել է Ռոզա Լյուքսեմբուրգը։  20-րդ դարի կարևորագույն հեղափոխական մարքսիստ առաջնորդներից մեկը ազգային հարցի տեսության վերաբերյալ աշխատությունների հեղինակն էր։ 

Դատապարտում էր Հայոց ցեղասպանությունը։  «Ազգերի պայքարը Թուրքիայում և սոցիալ-դեմոկրատիան» հոդվածների շարքում, որը տպագրվել է 1896 թվականի հոկտեմբերին Լյուքսեմբուրգի Դրեզդենում լույս տեսնող «Sachsische Arbeiterzeitung» թերթում հերքել է մամուլում տարածված կարծիքը, թե Թուրքիայում տեղի ունեցած իրադարձությունները (հայերի ջարդերը, հույների և հայերի ելույթները) իբր դա  դիվանագետի, թուրքական ահաբեկչության հետևանք են։  Թուրքիայում «տարբեր ազգեր դարեր շարունակ ներդաշնակ են ապրել կողք կողքի», և միայն եվրոպական երկրների (հատկապես Ռուսաստանի) միջամտությունն առաջացրել է արհեստական դժգոհություն, որի համաձայն սուլթանը չի կարողացել իրականացնել «բազմիցս հաստատված բարեփոխումներ»։  Նշելով այս դրույթների անհամապատասխանությունը՝ Լյուքսեմբուրգը գրել է, որ Թուրքիան դարերի ընթացքում ստեղծել է սոցիալական և ազգային ճնշումների մի համակարգ, որի պայմաններում այս երկրում ապրող քրիստոնյա ժողովուրդների դժգոհությունը վերածվել է ազգային-ազատագրական պայքարի։  Նկատի ունենալով Թուրքիայում ազգային-ազատագրական պայքարի հիմնախնդիրները՝ Լյուքսեմբուրգը նշել է, որ սոցիալ-դեմոկրատիան հիմնովին աջակցում է այդ պայքարին և, հետևաբար, պետք է ճանաչի և համակրի հայության ազատագրական նկրտումները։
Իր «Սոցիալ-դեմոկրատիայի ճգնաժամը» (1915) աշխատության մեջ նա մերկացրել է Աբդուլ Համիդ II-ի, ապա երիտթուրքերի կառավարության «խռովությունը» գերմանական իմպերիալիզմի առաջ և նշել, որ երիտթուրքերը շարունակել են Աբդուլ Համիդի քաղաքականությունը հայկական հարցում։

15 января 1919  года в в Берлине  скончалась лась Роза Люксембург. Одна из самых важных революционных марксистских лидеров ХХ века была автором работ по теории национального вопроса. Интересовалась национально-освободительной борьбой армянского народа, армянским вопросом, осуждала геноцид армян. В серии статей «Борьба наций в Турции и социал-демократия», опубликованной в октябре 1896 году в издававшейся в Дрездене газете «Sachsische Arbeiterzeitung» Люксембург опровергла распространенное в печати мнение относительно того, что события в Турции (погромы армян, выступления греков и армян) являлись, якобы, результатом дипломатических махинаций, что турецкие ужасы являются вымыслом и что, якобы, в Турции «различные нации веками дружно живут бок о бок» и лишь вмешательство европейских стран (в особенности России) вызвало искусственное недовольство, в условиях которого султан не был в состоянии осуществить «многократно одобренные реформы». Отмечая несостоятельность этих положений, Люксембург писала, что Турция на протяжении веков создала такую систему социального и национального угнетения, в условиях которой недовольство проживавших в этой стране христианских наций переросло в национально-освободительную борьбу. Рассматривая вопросы национально-освободительной борьбы в Турции, Люксембург отмечала, что социал-демократия принципиально выступает в поддержку этой борьбы и, следовательно, должна признать и с сочувствием отнестись к освободительным стремлениям армян.
В работе «Кризис социал-демократии» (1915) она разоблачила «пресмыкание» правительства Абдул Гамида II и затем младотурок перед германским империализмом, отмечала, что младотурки продолжили политику Абдул Гамида в армянском вопросе.

On 15/01/1919 , Rosa Luxemburg died in Berlin. One of the most important revolutionary Marxist leaders of the 20th century, she wrote works on the theory of the national question. She was interested in the national liberation struggle of the Armenian people, the Armenian question, and condemned the Armenian genocide. In a series of articles entitled “The Struggle of Nations in Turkey and Social Democracy,” published in October 1896 in the Dresden newspaper “Sachsische Arbeiterzeitung,” Luxemburg refuted the widespread opinion in the press that the events in Turkey (pogroms of Armenians, uprisings of Greeks and Armenians) were allegedly the result of diplomatic machinations, that the Turkish horrors were fiction, and that allegedly in Turkey “different nations have lived side by side in peace for centuries,” and that only the intervention of European countries (especially Russia) had caused artificial discontent, under which conditions the Sultan was unable to implement “repeatedly approved reforms.”  Noting the inconsistency of these provisions, Luxemburg wrote that Turkey had created a system of social and national oppression over the centuries, under which the discontent of the Christian nations living in this country grew into a national liberation struggle. Considering the issues of the national liberation struggle in Turkey, Luxemburg noted that social democracy fundamentally supports this struggle and, therefore, must recognize and sympathize with the liberation aspirations of the Armenians. In her work “The Crisis of Social Democracy” (1915), she exposed the “groveling” of the government of Abdul Hamid II and then the Young Turks before German imperialism, noting that the Young Turks continued Abdul Hamid’s policy on the Armenian question.

Am 5. März 1871 wurde Rosa Luxemburg in Polen geboren.  Einer der bedeutendsten revolutionären marxistischen Führer des 20. Jahrhunderts war Autor von Werken zur Theorie der nationalen Frage.  Sie interessierte sich für den nationalen Befreiungskampf des armenischen Volkes, die Armenierfrage und verurteilte den Völkermord an den Armeniern.  In einer im Oktober 1896 in der Dresdner „Sächsischen Arbeiterzeitung“ veröffentlichten Artikelserie „Völkerkampf in der Türkei und Sozialdemokratie“ widerlegte Luxemburg die in der Presse weit verbreitete Meinung, dass die Ereignisse in der Türkei (Pogrome der Armenier, Reden der Griechen und Armenier) angeblich das Ergebnis diplomatischer Machenschaften seien, dass türkische Schrecken Fiktion seien und dass angeblich  In der Türkei lebten „verschiedene Nationen seit Jahrhunderten in Harmonie Seite an Seite“, und nur die Intervention europäischer Länder (insbesondere Russlands) sorgte für künstliche Unzufriedenheit, wodurch der Sultan nicht in der Lage war, „immer wieder genehmigte Reformen“ umzusetzen.  Luxemburg bemerkte die Widersprüchlichkeit dieser Bestimmungen und schrieb, dass Türkiye im Laufe der Jahrhunderte ein System sozialer und nationaler Unterdrückung geschaffen habe, in dessen Rahmen sich die Unzufriedenheit der in diesem Land lebenden christlichen Nationen zu einem nationalen Befreiungskampf ausweitete.  In Anbetracht der Fragen des nationalen Befreiungskampfes in der Türkei stellte Luxemburg fest, dass die Sozialdemokratie diesen Kampf grundsätzlich unterstützt und daher die Befreiungsbestrebungen der Armenier anerkennen und mit ihnen sympathisieren muss.
In ihrem Werk „Die Krise der Sozialdemokratie“ (1915) deckte sie die „Unterwürfigkeit“ der Regierung von Abdul Hamid II. und dann der Jungtürken vor dem deutschen Imperialismus auf und stellte fest, dass die Jungtürken die Politik von Abdul Hamid in der Armenienfrage fortsetzten.

Ֆրանսուա Միտերանը մահացել է 1996 թվականի հունվարի 8-ին Փարիզում՝ 79 տարեկան հասակում, թողնելով հետևում ոչ միայն Ֆրանսիայի նախագահի, այլև հայ ժողովրդի և Հայաստանի նկատմամբ անկեղծ համակրանքի ու աջակցության վառ օրինակը։ Ծնվել է 1916 թվականի հոկտեմբերի 26-ին Ժառնակում։

Ֆրանսուա Միտերանը եղել է Ֆրանսիայի Հանրապետության նախագահը 1981–1995 թվականներին և մնացել է հայ ժողովրդի համար ամենահարգված արևմտյան առաջնորդներից մեկը։ Նա բազմիցս բարձրաձայնել է 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության ճանաչման անհրաժեշտության մասին՝ դատապարտելով Թուրքիայի պաշտոնական ժխտողական քաղաքականությունը։

1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժից հետո Միտերանը անձամբ այցելել է Հայաստան, հանդիպել երկրի ղեկավարության հետ և աջակցել միջազգային օգնության ծրագրերին։ Նրա այցը և հայ ժողովրդի նկատմամբ ցուցաբերած ուշադրությունը խոր հետք են թողել հայկական հասարակության հիշողության մեջ։

Ֆրանսուա Միտերանը մնաց այն քաղաքական գործիչներից մեկը, ով ոչ միայն խոսել է հայերի մասին, այլև գործով ցույց տվել է համերաշխություն՝ դառնալով Հայաստանի և հայ ժողովրդի իսկական ընկեր։

Русский
символ армяно-французской солидарности

Франсуа Миттеран скончался 8 января 1996 года в Париже в возрасте 79 лет, оставив после себя не только образ президента Франции, но и яркий пример искренней симпатии и поддержки армянского народа и Армении. Родился 26 октября 1916 года в Жарнаке.

Франсуа Миттеран был президентом Французской Республики в 1981–1995 годах и остался одним из самых уважаемых западных лидеров в глазах армянского народа. Он неоднократно публично заявлял о необходимости признания Геноцида армян 1915 года, осуждая официальную отрицательскую политику Турции.

После Спитакского землетрясения 1988 года Миттеран лично посетил Армению, встретился с руководством страны и поддержал международные программы помощи. Его визит и внимание к армянскому народу оставили глубокий след в памяти армянского общества.

Франсуа Миттеран остался одним из тех политических деятелей, кто не только говорил об армянах, но и на деле проявил солидарность, став настоящим другом Армении и армянского народа.

English
symbol of Armenian-French solidarity

François Mitterrand passed away on January 8, 1996, in Paris at the age of 79, leaving behind not only the image of the President of France, but also a vivid example of sincere sympathy and support for the Armenian people and Armenia. Born on October 26, 1916, in Jarnac.

François Mitterrand served as President of the French Republic from 1981 to 1995 and remains one of the most respected Western leaders in the eyes of the Armenian people. He repeatedly publicly stated the need to recognize the Armenian Genocide of 1915, condemning Turkey’s official denial policy.

After the 1988 Spitak earthquake, Mitterrand personally visited Armenia, met with the country’s leadership, and supported international relief programs. His visit and attention to the Armenian people left a deep mark on the memory of Armenian society.

François Mitterrand remained one of those political figures who not only spoke about Armenians but also showed solidarity in action, becoming a true friend of Armenia and the Armenian people.

Français
symbole de la solidarité arméno-française

François Mitterrand est décédé le 8 janvier 1996 à Paris à l’âge de 79 ans, laissant derrière lui non seulement l’image d’un président de la République française, mais aussi un exemple éclatant de sympathie sincère et de soutien envers le peuple arménien et l’Arménie. Né le 26 octobre 1916 à Jarnac.

François Mitterrand a été président de la République française de 1981 à 1995 et reste l’un des dirigeants occidentaux les plus respectés aux yeux du peuple arménien. Il a maintes fois affirmé publiquement la nécessité de reconnaître le Génocide arménien de 1915, condamnant la politique officielle de négationnisme de la Turquie.

Après le séisme de Spitak en 1988, Mitterrand s’est rendu personnellement en Arménie, a rencontré les dirigeants du pays et a soutenu les programmes d’aide internationale. Sa visite et son attention portée au peuple arménien ont profondément marqué la mémoire de la société arménienne.

François Mitterrand reste l’un de ces hommes politiques qui non seulement ont parlé des Arméniens, mais qui ont aussi manifesté une solidarité concrète, devenant un véritable ami de l’Arménie et du peuple arménien.

1. Ֆրանսուա Միտերան՝ Հայաստանի և հայ ժողովրդի իսկական ընկեր / Франсуа Миттеран — настоящий друг Армении и армянского народа / François Mitterrand — true friend of Armenia and the Armenian people / François Mitterrand — véritable ami de l’Arménie et du peuple arménien
2. Ֆրանսուա Միտերան՝ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման կողմնակից / Франсуа Миттеран — сторонник признания Геноцида армян / François Mitterrand — supporter of Armenian Genocide recognition / François Mitterrand — partisan de la reconnaissance du Génocide arménien
3. Ֆրանսուա Միտերան՝ Սպիտակի երկրաշարժի և Հայաստանի այցելուն / Франсуа Миттеран — посетитель Армении после землетрясения в Спитаке / François Mitterrand — visitor to Armenia after the Spitak earthquake / François Mitterrand — visiteur en Arménie après le séisme de Spitak
4. Ֆրանսուա Միտերան՝ արևմտյան առաջնորդ և հայերի բարեկամ / Франсуа Миттеран — западный лидер и друг армян / François Mitterrand — Western leader and friend of Armenians / François Mitterrand — dirigeant occidental et ami des Arméniens
5. Ֆրանսուա Միտերան՝ հայ-ֆրանսական համերաշխության խորհրդանիշ / Франсуа Миттеран — символ армяно-французской солидарности / François Mitterrand — symbol of Armenian-French solidarity / François Mitterrand — symbole de la solidarité arméno-française

Մարկո Պոլոն մահացել է 1324 թվականի հունվարի 8-ին Վենետիկում՝ մոտ 70 տարեկան հասակում, թողնելով հետևում «Իլ Միլիոնե» գիրքը՝ միջնադարյան Եվրոպայի ամենակարևոր ճանապարհորդական պատմագրություններից մեկը, որտեղ առաջին անգամ եվրոպացի ընթերցողի առջև բացվում են Հայաստանի և հայ ժողովրդի մասին կենդանի նկարագրությունները։ Ծնվել է 1254 թվականին Վենետիկում։

Մարկո Պոլոն, իր հայր Նիկոլո Պոլոյի և հորեղբայր Մաֆեո Պոլոյի հետ միասին, 1271–1295 թվականներին կատարել է իր հայտնի ճանապարհորդությունը դեպի Արևելք՝ դառնալով առաջին եվրոպացիներից, ովքեր մանրամասն նկարագրել են Հայաստանը։ Նրա գրքում Հայաստանը ներկայացված է որպես «մեծ և հարուստ երկիր», որտեղ կան բազմաթիվ քաղաքներ, ամրոցներ և վանքեր։

Մարկո Պոլոն հատկապես նշում է Հայաստանի քրիստոնեական կրոնը՝ ընդգծելով, որ հայերը «իսկական քրիստոնյաներ են», ինչպես նաև խոսում է Արարատ լեռան մասին, որը նա անվանում է «Նոյյան տապանի լեռ»։ Նա նկարագրում է հայկական քաղաքները, առևտրային ուղիները, ինչպես նաև հայերի հյուրընկալությունը և առևտրային հմտությունները։

Մարկո Պոլոյի նկարագրությունները դարձել են առաջին եվրոպական աղբյուրներից, որոնք մանրամասն խոսում են Հայաստանի մասին՝ նպաստելով եվրոպական հասարակության մեջ հայ ժողովրդի և նրա պատմական հայրենիքի ճանաչմանը։

Русский
первый европеец, подробно рассказавший об Армении и армянах

Марко Поло скончался 8 января 1324 года в Венеции в возрасте около 70 лет, оставив после себя книгу «Книга чудес света» («Миллион»), одно из важнейших средневековых европейских путешествий, в котором впервые перед европейским читателем открывается живое описание Армении и армянского народа. Родился в 1254 году в Венеции.

Марко Поло вместе со своим отцом Никколо Поло и дядей Маффео Поло в 1271–1295 годах совершил знаменитое путешествие на Восток, став одним из первых европейцев, подробно описавших Армению. В его книге Армения представлена как «великая и богатая страна», где много городов, крепостей и монастырей.

Марко Поло особенно отмечает христианскую веру Армении, подчёркивая, что армяне — «истинные христиане», а также говорит о горе Арарат, которую называет «горой Ноевого ковчега». Он описывает армянские города, торговые пути, а также гостеприимство и торговые умения армян.

Описания Марко Поло стали одним из первых европейских источников, подробно рассказывающих об Армении, способствуя знакомству европейского общества с армянским народом и его исторической родиной.

English
the first European to describe Armenia and Armenians in detail

Marco Polo died on January 8, 1324, in Venice at the age of about 70, leaving behind «The Travels of Marco Polo» («Il Milione»), one of the most important medieval European travel accounts, in which Armenia and the Armenian people are first vividly described before European readers. Born in 1254 in Venice.

Marco Polo, together with his father Niccolò Polo and uncle Maffeo Polo, made his famous journey to the East in 1271–1295, becoming one of the first Europeans to describe Armenia in detail. In his book, Armenia is presented as a «great and rich country» with numerous cities, fortresses, and monasteries.

Marco Polo especially notes the Christian faith of Armenia, emphasizing that Armenians are «true Christians», and also speaks of Mount Ararat, which he calls «the mountain of Noah’s Ark». He describes Armenian cities, trade routes, as well as the hospitality and trading skills of Armenians.

Marco Polo’s descriptions became one of the first European sources to speak in detail about Armenia, contributing to the recognition of the Armenian people and their historical homeland in European society.

Italianoil primo europeo a descrivere in dettaglio l’Armenia e gli armeni

Marco Polo morì l’8 gennaio 1324 a Venezia all’età di circa 70 anni, lasciando dietro di sé «Il Milione», uno dei più importanti resoconti di viaggio medievali europei, in cui per la prima volta si apre davanti ai lettori europei una descrizione vivida dell’Armenia e del popolo armeno. Nato nel 1254 a Venezia.

Marco Polo, insieme a suo padre Niccolò Polo e a suo zio Maffeo Polo, compì il famoso viaggio verso l’Oriente tra il 1271 e il 1295, diventando uno dei primi europei a descrivere dettagliatamente l’Armenia. Nel suo libro l’Armenia è presentata come una «grande e ricca nazione», con numerose città, fortezze e monasteri.

Marco Polo sottolinea in particolare la fede cristiana dell’Armenia, affermando che gli armeni sono «veri cristiani», e parla anche del monte Ararat, che chiama «la montagna dell’arca di Noè». Descrive le città armene, le vie commerciali, nonché l’ospitalità e le abilità commerciali degli armeni.

Le descrizioni di Marco Polo divennero una delle prime fonti europee a parlare dettagliatamente dell’Armenia, contribuendo alla conoscenza del popolo armeno e della sua patria storica nella società europea.

1. Մարկո Պոլո՝ Հայաստանի և հայերի մասին խոսող առաջին եվրոպացի / Марко Поло — первый европеец, подробно рассказавший об Армении и армянах / Marco Polo — the first European to describe Armenia and Armenians in detail / Marco Polo — il primo europeo a descrivere in dettaglio l’Armenia e gli armeni
2. Մարկո Պոլո՝ Արարատի և հայերի մասին «Իլ Միլիոնե»-ում / Марко Поло — об Арарате и армянах в «Книге чудес света» / Marco Polo — on Ararat and Armenians in «The Travels» / Marco Polo — su Ararat e gli armeni ne «Il Milione»
3. Մարկո Պոլո՝ հայ ժողովրդի առաջին եվրոպացի նկարագրողը / Марко Поло — первый европеец, описавший армянский народ / Marco Polo — the first European to describe the Armenian people / Marco Polo — il primo europeo a descrivere il popolo armeno
4. Մարկո Պոլո՝ հայ-եվրոպական կապերի սկզբնաղբյուր / Марко Поло — исток армяно-европейских связей / Marco Polo — the origin of Armenian-European ties / Marco Polo — l’origine dei legami armeno-europei
5. Մարկո Պոլո՝ հայկական երկրի միջնադարյան պատմագիր / Марко Поло — средневековый летописец армянской земли / Marco Polo — medieval chronicler of the Armenian land / Marco Polo — cronista medievale della terra armena

1980 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Մոսկվայում մահացավ  Նադեժդա Յակովլևնա Մանդելշտամը՝ ռուս գրող, հուշագիր, լեզվաբան և ուսուցչուհի, որի անունը դարձավ 20-րդ դարի գրականության խորհրդանիշը և Շուշիի հայկական ջարդերի վկայության կարևոր աղբյուր:

Այս անմահ կինը, ծնված 1899 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Սարատովում, իր կյանքի վերջին տարիները նվիրեց ամուսնու՝ Օսիպ Մանդելշտամի ժառանգության պահպանմանը՝ հաճախ փոխելով բնակավայրը և անգիր սովորելով նրա գործերը՝ դրանք փրկելու համար: 1960-1970 թվականներին գրեց իր նշանավոր հուշերը, որոնցում, հատկապես «Երրորդ գրքում», նկարագրեց իր և ամուսնու այցելությունը Լեռնային Ղարաբաղ, Շուշիի 1920 թվականի ջարդերի հետևանքները՝ պատմելով ավերված հայկական թաղամասերի, սպանվածների և փախստականների մասին, որոնք նա տեսավ սեփական աչքերով՝ դառնալով այդ ողբերգության կարևոր վկան: Իոսիֆ Բրոդսկին նրա հուշերը անվանեց 20-րդ դարի մեծագույն գործերից մեկը: Մտերիմ էր Աննա Ախմատովայի հետ և ուղեկցեց ամուսնուն նրա ձերբակալությունների ժամանակ՝ Չերդին և Վորոնեժ: Նադեժդա Մանդելշտամը մնաց որպես կին, որի հուշերը ոչ միայն պահպանեցին Օսիպի ժառանգությունը, այլև վկայեցին Շուշիի հայկական ջարդերի մասին՝ հիշեցնելով 20-րդ դարի ողբերգությունների մասին:

#### Русская версия 

Свидетель резни армян в Шуши и бессмертный хранитель литературы

29 декабря 1980 года в Москве ушла в вечность Надежда Яковлевна Мандельштам — русская писательница, мемуаристка, лингвистка и учительница, чьё имя стало символом литературы XX века и важным источником свидетельств о резне армян в Шуши. Эта бессмертная женщина, родившаяся 30 октября 1899 года в Саратове, последние годы жизни посвятила сохранению наследия мужа Осипа Мандельштама — часто меняя места жительства и заучивая наизусть его произведения, чтобы спасти их. В 1960-1970-х годах написала знаменитые мемуары, в которых, особенно в «Третьей книге», описала свой и мужа визит в Нагорный Карабах, последствия резни в Шуши 1920 года — рассказав о разрушенных армянских кварталах, убитых и беженцах, которые она видела своими глазами, став важным свидетелем той трагедии. Иосиф Бродский назвал её мемуары одним из величайших произведений XX века. Была близка с Анной Ахматовой и сопровождала мужа во время его арестов — в Чердынь и Воронеж. Надежда Мандельштам осталась как женщина, чьи мемуары не только сохранили наследие Осипа, но и засвидетельствовали резню армян в Шуши — напоминая о трагедиях XX века.

#### English Version 

Witness to the Armenian Massacre in Shushi and Immortal Guardian of Literature

On December 29, 1980, in Moscow, Nadezhda Yakovlevna Mandelstam passed into eternity — a Russian writer, memoirist, linguist, and teacher whose name became a symbol of 20th-century literature and an important source of testimonies about the Armenian massacre in Shushi. This immortal woman, born on October 30, 1899, in Saratov, dedicated her last years to preserving her husband Osip Mandelstam’s legacy — frequently changing residences and memorizing his works to save them. In the 1960s-1970s, she wrote her famous memoirs, in which, especially in the “Third Book,” she described her and her husband’s visit to Nagorno-Karabakh, the aftermath of the 1920 Shushi massacre — recounting the destroyed Armenian quarters, the killed, and refugees she saw with her own eyes, becoming a key witness to that tragedy. Joseph Brodsky called her memoirs one of the greatest works of the 20th century. She was close to Anna Akhmatova and accompanied her husband during his arrests — to Cherdyn and Voronezh. Nadezhda Mandelstam remained as a woman whose memoirs not only preserved Osip’s legacy but also testified to the Armenian massacre in Shushi — reminding of the tragedies of the 20th century.

#### Azərbaycan dili versiyası 

Şuşidə erməni qırğınının şahidi və ədəbiyyatın ölməz qoruyucusu

29 dekabr 1980-ci ildə Moskvada əbədiyyətə qovuşdu Nadyejda Yakovlevna Mandelştam — rus yazıçısı, xatirəçi, dilçi və müəllimə, ki, adı XX əsrin ədəbiyyatının simvolu və Şuşidə erməni qırğını haqqında vacib şahidliklərin mənbəyi oldu. Bu ölməz qadın, 1899-cu il oktyabrın 30-da Saratovda doğulub, həyatının son illərini əri Osip Mandelştamın irsini qorumağa həsr etdi — tez-tez yaşayış yerini dəyişdirərək və əsərlərini yadda saxlayaraq onları xilas etmək üçün. 1960-1970-ci illərdə məşhur xatirələrini yazdı, ki, xüsusilə “Üçüncü kitab”da özünün və ərinin Dağlıq Qarabağa səfərini, 1920-ci il Şuşi qırğınının nəticələrini təsvir etdi — öz gözləri ilə gördüyü məhv edilmiş erməni məhəllələri, öldürülənlər və qaçqınlar haqqında danışaraq, o faciənin əsas şahidi oldu. İosif Brodski onun xatirələrini XX əsrin ən böyük əsərlərindən biri adlandırdı. Anna Axmatova ilə yaxın idi və ərini həbsləri zamanı müşayiət etdi — Çerdına və Voroneja. Nadyejda Mandelştam qadın kimi qaldı, ki, onun xatirələri nəinki Osipin irsini qorudu, həm də Şuşidə erməni qırğınına şahidlik etdi — XX əsrin faciələrini xatırladaraq.

Բրիջիթ Բարդոն մահացել է 2025 թվականի դեկտեմբերի 28-ին Սեն-Տրոպեզում՝ 91 տարեկան հասակում, թողնելով հետևում ոչ միայն կինոյի լեգենդի կերպարը, այլև հայ ժողովրդի նկատմամբ անկեղծ համակրանքի և աջակցության վառ օրինակը։ Ծնվել է 1934 թվականի սեպտեմբերի 28-ին Փարիզում։

Բրիջիթ Բարդոն դարձավ 1950-1960-ականների ֆրանսիական կինոյի ամենավառ աստղերից մեկը՝ «Եվ Աստված ստեղծեց կնոջը», «Բաբետը գնում է պատերազմ», «Վիվա Մարիա» և այլ ֆիլմերով։ 1970-ականներից նա ամբողջովին նվիրվեց կենդանիների իրավունքների պաշտպանությանը՝ հիմնելով Fondation Brigitte Bardot կազմակերպությունը։

Հայաստանի և հայ ժողովրդի նկատմամբ Բարդոյի համակրանքը դրսևորվել է բազմաթիվ ձևերով։ Նա բազմիցս բարձրաձայնել է 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության ճանաչման անհրաժեշտության մասին, դատապարտել է Թուրքիայի ժխտողական քաղաքականությունը և աջակցել հայ ժողովրդի արդար պայքարին։ 1988 թվականի Սպիտակի երկրաշարժից հետո նա ակտիվորեն մասնակցել է օգնության ծրագրերին և բազմիցս այցելել Հայաստան՝ անձամբ ծանոթանալու երկրի և ժողովրդի հետ։

Նրա հայտնի արտահայտություններից մեկը՝ «Հայերը արժանի են իրենց պատմության ճանաչմանը և հարգանքին», դարձել է հայկական համայնքում լայն տարածում գտած խոսք։ Բրիջիթ Բարդոն մնաց այն քիչ արևմտյան աստղերից մեկը, ով ոչ միայն խոսել է հայ ժողովրդի մասին, այլև գործով աջակցել է նրանց։

Բրիջիթ Բարդոն մնաց Փարիզից Սեն-Տրոպեզ տանող գեղեցկության և համակրանքի կամուրջը՝ իր ֆիլմերով, պայքարով և հայ ժողովրդի հանդեպ անկեղծ սիրով ոգեշնչելով սերունդներին։



**Русский** 

Брижит Бардо — Армения и армяне в её сердце 

Скончалась 28 декабря 2025 года в Сен-Тропе в возрасте 91 года — французская киноактриса, секс-символ 1950–1960-х, а с армянской точки зрения — искренний друг армянского народа и последовательный сторонник признания Геноцида армян. Родилась 28 сентября 1934 года в Париже.

Брижит Бардо стала всемирно известной благодаря фильмам «И Бог создал женщину», «Бабет идёт на войну», «Вива Мария!» и многим другим. С 1970-х годов она полностью посвятила себя защите прав животных, основав фонд Fondation Brigitte Bardot.

Отношение Бардо к Армении и армянам всегда было тёплым и искренним. Она неоднократно публично заявляла о необходимости признания Геноцида армян 1915 года, осуждала турецкий официальный отрицанизм и поддерживала справедливую борьбу армянского народа. После Спитакского землетрясения 1988 года она активно участвовала в программах помощи и несколько раз посещала Армению лично.

Одна из её известных фраз — «Армяне заслуживают признания и уважения своей истории» — стала широко известной в армянской среде. Брижит Бардо осталась одной из немногих западных звёзд, которая не просто говорила об армянах, но и реально помогала им.

Брижит Бардо стала мостом от Парижа до Сен-Тропе — своей красотой, борьбой и искренней любовью к армянскому народу, вдохновляя поколения.



**English** 

Brigitte Bardot — Armenia and Armenians in her heart 

Passed away on December 28, 2025, in Saint-Tropez at the age of 91 — French film actress, sex symbol of the 1950s–1960s, and from the Armenian perspective — a sincere friend of the Armenian people and consistent supporter of the recognition of the Armenian Genocide. Born on September 28, 1934, in Paris.

Brigitte Bardot became world-famous through films such as *And God Created Woman*, *Babette Goes to War*, *Viva Maria!* and many others. From the 1970s onward she devoted herself entirely to animal rights, founding the Brigitte Bardot Foundation.

Bardot’s attitude toward Armenia and Armenians was always warm and sincere. She repeatedly publicly stated the need to recognize the Armenian Genocide of 1915, condemned Turkey’s official denialism and supported the just struggle of the Armenian people. After the 1988 Spitak earthquake she actively participated in relief programs and visited Armenia several times personally.

One of her famous statements — “Armenians deserve recognition and respect for their history” — has become widely known in Armenian circles. Brigitte Bardot remains one of the few Western stars who not only spoke about Armenians, but truly helped them.

Brigitte Bardot became a bridge from Paris to Saint-Tropez — with her beauty, struggle and genuine love for the Armenian people, inspiring generations.



**Français** 

Brigitte Bardot — L’Arménie et les Arméniens dans son cœur

Est décédée le 28 décembre 2025 à Saint-Tropez à l’âge de 91 ans — actrice française, sex-symbol des années 1950-1960, et du point de vue arménien — une amie sincère du peuple arménien et une partisane constante de la reconnaissance du Génocide arménien. Née le 28 septembre 1934 à Paris.

Brigitte Bardot est devenue mondialement célèbre grâce à des films tels que *Et Dieu… créa la femme*, *Babette s’en va-t-en guerre*, *Viva Maria !* et bien d’autres. À partir des années 1970, elle s’est entièrement consacrée à la défense des droits des animaux, fondant la Fondation Brigitte Bardot.

L’attitude de Bardot envers l’Arménie et les Arméniens a toujours été chaleureuse et sincère. Elle a publiquement affirmé à plusieurs reprises la nécessité de reconnaître le Génocide arménien de 1915, a condamné le négationnisme officiel turc et soutenu la juste lutte du peuple arménien. Après le tremblement de terre de Spitak en 1988, elle a activement participé aux programmes d’aide et s’est rendue plusieurs fois en Arménie personnellement.

L’une de ses phrases célèbres — « Les Arméniens méritent la reconnaissance et le respect de leur histoire » — est devenue largement connue dans les milieux arméniens. Brigitte Bardot reste l’une des rares stars occidentales qui non seulement a parlé des Arméniens, mais les a réellement aidés.

Brigitte Bardot est restée un pont de Paris à Saint-Tropez — par sa beauté, son combat et son amour sincère pour le peuple arménien, inspirant des générations.

Էմանուել Ժան-Միշել Ֆրեդերիկ Մակրոնը ծնվել է 1977 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Ամիենում՝ Ֆրանսիայի 25-րդ նախագահ (2017 թվականից), ֆրանսիացի քաղաքական գործիչ, ով իր կյանքում բազմիցս արտահայտել է հայկական ժողովրդի հանդեպ հարգանք և աջակցություն՝ դառնալով Հայոց ցեղասպանության ճանաչման և Հայաստանի հետ բարեկամության խորհրդանիշ։ 

Ծնվել է բժիշկների ընտանիքում՝ հայր՝ նյարդաբան Ժան-Միշել Մակրոն, մայր՝ մանկաբույժ Ֆրանսուազ Նոգես-Մակրոն։ Սովորել է լավագույն դպրոցներում, ավարտել Փարիզի քաղաքական հետազոտությունների ինստիտուտը և Ազգային վարչարարության դպրոցը։ Աշխատել է որպես ներդրումային բանկիր Rothschild & Cie Banque-ում, հետագայում՝ տնտեսության նախարար Ֆրանսուա Օլանդի կառավարությունում։ 2016 թվականին հիմնադրել է «En Marche!» շարժումը, 2017 թվականին ընտրվել նախագահ՝ հաղթելով Մարին Լը Պենին։ 

Մակրոնը առաջին ֆրանսիացի նախագահներից է, ով այդքան ակտիվորեն աջակցել է Հայաստանին։ 2018 թվականին այցելել է Երևան՝ մասնակցելով Ֆրանկոֆոնիայի գագաթնաժողովին, 2019 թվականին Ֆրանսիայում պաշտոնապես ճանաչել Հայոց ցեղասպանության հիշատակի օրը՝ ապրիլի 24-ը։ 2020 թվականի Արցախյան պատերազմի ժամանակ Մակրոնը բազմիցս դատապարտել է Ադրբեջանի և Թուրքիայի գործողությունները, կոչ արել զինադադարի և աջակցել Հայաստանին մարդասիրական օգնությամբ։ Նա հանդիպել է Նիկոլ Փաշինյանի հետ, աջակցել ԵՄ-Հայաստան հարաբերությունների խորացմանը և Ֆրանսիան դարձրել Հայաստանի կարևորագույն գործընկերներից մեկը Եվրոպայում։ 

Էմանուել Մակրոնը մնաց Ամիենից Երևան տանող բարեկամության կամուրջը՝ իր խոսքերով, գործողություններով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ-ֆրանսիական բարեկամության խորքերով և Հայաստանի հանդեպ հարգանքով։

 

### Русский
Армения и армяне в его сердце

Эмманюэль Жан-Мишель Фредерик Макрон родился 21 декабря 1977 года в Амьене — 25-й президент Франции (с 2017), французский политик, неоднократно выражавший уважение и поддержку армянскому народу, став символом признания Геноцида армян и дружбы с Арменией.

Родился в семье врачей — отец невролог Жан-Мишель Макрон, мать педиатр Франсуаза Ногес-Макрон. Учился в лучших школах, окончил Институт политических исследований в Париже и Национальную школу администрации. Работал инвестиционным банкиром в Rothschild & Cie Banque, затем министром экономики в правительстве Франсуа Олланда. В 2016 основал движение «Вперёд!», в 2017 избран президентом, победив Марин Ле Пен.

Макрон — один из первых французских президентов, так активно поддерживающих Армению. В 2018 посетил Ереван на саммите Франкофонии, в 2019 официально признал во Франции День памяти Геноцида армян — 24 апреля. Во время войны в Арцахе 2020 года Макрон неоднократно осуждал действия Азербайджана и Турции, призывал к прекращению огня и поддерживал Армению гуманитарной помощью. Встречался с Николом Пашиняном, способствовал углублению отношений ЕС-Армения и сделал Францию одним из ключевых партнёров Армении в Европе.

Эмманюэль Макрон остался мостом дружбы от Амьена до Еревана — своими словами, действиями и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армяно-французской дружбы и уважением к Армении.



### English
Armenia and Armenians in His Heart

Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron was born on December 21, 1977, in Amiens — the 25th President of France (since 2017), French politician who has repeatedly expressed respect and support for the Armenian people, becoming a symbol of recognition of the Armenian Genocide and friendship with Armenia.

Born to a family of doctors — father neurologist Jean-Michel Macron, mother pediatrician Françoise Noguès-Macron. Studied at top schools, graduated from Sciences Po Paris and the École nationale d’administration. Worked as an investment banker at Rothschild & Cie Banque, then Minister of Economy under François Hollande. In 2016 founded the “En Marche!” movement, in 2017 elected president, defeating Marine Le Pen.

Macron is one of the first French presidents to so actively support Armenia. In 2018 visited Yerevan for the Francophonie Summit, in 2019 officially recognized Armenian Genocide Remembrance Day in France — April 24. During the 2020 Artsakh war, Macron repeatedly condemned actions of Azerbaijan and Turkey, called for ceasefire and supported Armenia with humanitarian aid. Met with Nikol Pashinyan, promoted deepening EU-Armenia relations and made France one of Armenia’s key partners in Europe.

Emmanuel Macron remained the bridge of friendship from Amiens to Yerevan — with his words, actions, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian-French friendship and respect for Armenia.

 

### Français
L’Arménie et les Arméniens dans son cœur

Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron est né le 21 décembre 1977 à Amiens — 25e président de la République française (depuis 2017), homme politique français qui a maintes fois exprimé son respect et son soutien au peuple arménien, devenant un symbole de la reconnaissance du génocide arménien et de l’amitié avec l’Arménie.

Né dans une famille de médecins — père neurologue Jean-Michel Macron, mère pédiatre Françoise Noguès-Macron. Études dans les meilleures écoles, diplômé de Sciences Po Paris et de l’École nationale d’administration. A travaillé comme banquier d’investissement chez Rothschild & Cie Banque, puis ministre de l’Économie sous François Hollande. En 2016, il a fondé le mouvement « En Marche ! », en 2017 élu président en battant Marine Le Pen.

Macron est l’un des premiers présidents français à soutenir si activement l’Arménie. En 2018, il a visité Erevan pour le Sommet de la Francophonie, en 2019 a officiellement reconnu en France la Journée de commémoration du génocide arménien — le 24 avril. Pendant la guerre de l’Artsakh en 2020, Macron a condamné à plusieurs reprises les actions de l’Azerbaïdjan et de la Turquie, appelé au cessez-le-feu et soutenu l’Arménie par l’aide humanitaire. Il a rencontré Nikol Pashinyan, favorisé l’approfondissement des relations UE-Arménie et fait de la France l’un des partenaires clés de l’Arménie en Europe.

Emmanuel Macron est resté le pont d’amitié d’Amiens à Erevan — par ses paroles, ses actions et son dévouement sans limites, inspirant les générations par les profondeurs de l’amitié arméno-française et le respect pour l’Arménie.

Չինգիզ Թորեկուլի Այթմաթովը ծնվել է 1928 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Ղրղզստանի Շեկեր գյուղում՝ ղրղզական և համաշխարհային գրականության մեծագույն դեմքերից մեկը, «Ջամիլյա», «Հրաժեշտ, Գյուլսարի», «Սպիտակ նավը», «Մեկ օր՝ ավելի երկար, քան դար», «Կասանդրայի դրոշմը» հանրահայտ վեպերի հեղինակը

իր կյանքում բազմիցս եղել է Հայաստանում, սիրահարվել հայ ժողովրդին և հայկական մշակույթին՝ դառնալով հայ-ղրղզական բարեկամության խորհրդանիշ։ Մահացել է 2008 թվականի հունիսի 10-ին Գերմանիայում՝ կյանքի 80-րդ տարում։ 

Այթմաթովը առաջին անգամ այցելել է Հայաստան 1960-ականներին և անմիջապես հմայվել է հայկական լեռներով, որոնք նրան հիշեցրել են իր Ղրղզստանի բնությունը։ Նա բազմիցս հյուրընկալվել է Երևանում, հանդիպել Վիլյամ Սարոյանին (որը նրան անվանել էր «իր եղբայր»), Պարույր Սևակին, Հրանտ Մաթևոսյանին, խոստովանելով. «Հայաստանը ինձ համար երկրորդ հայրենիք է»։ 1970-ականներին նա ակտիվորեն աջակցել է հայ գրողներին, նրանց գրքերը թարգմանվել են ղրղզերեն, իսկ իր վեպերը՝ հայերեն։ 1986 թվականի սպիտակամորթ երկրաշարժից հետո Այթմաթովը առաջիններից էր, որ Ղրղզստանից օգնություն ուղարկեց Հայաստան՝ կազմակերպելով մարդասիրական բեռներ։ 

Նրա «Սպիտակ նավը» վեպը հայ ընթերցողի համար դարձել է սեփական ճակատագրի արձագանքը՝ բնության և մարդու միասնության մասին։ Հայաստանում Այթմաթովի անունով կոչվել են փողոցներ, դպրոցներ, և նրա գրքերը մինչ օրս ամենասիրվածներից են։ 2008 թվականին Հայաստանի նախագահը նրան հետմահու պարգևատրել է «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» շքանշանով։ 

Չինգիզ Այթմաթովը մնաց Շեկերից Երևան տանող բարեկամության անմար կամուրջը՝ իր վեպերով, ձայնով և անսահման նվիրումով ոգեշնչելով սերունդներին հայ-ղրղզական բարեկամության խորքերով և համամարդկային արժեքներով։

### Русский
Армения и армяне в его сердце

Чингиз Торекулович Айтматов родился 12 декабря 1928 года в киргизском селе Шекер — один из величайших писателей киргизской и мировой литературы, автор «Джамили», «Прощай, Гульсары», «Белый пароход», «И дольше века длится день», «Плаха», неоднократно бывавший в Армении, влюблённый в армянский народ и культуру, ставший символом армяно-киргизской дружбы. Умер 10 июня 2008 года в Германии на 80-м году жизни.

Впервые он приехал в Армению в 1960-е и сразу был очарован армянскими горами, напоминавшими ему родной Кыргызстан. Многократно гостил в Ереване, встречался с Уильямом Сарояном (который назвал его «своим братом»), Паруйром Севаком, Грантом Матевосяном, признаваясь: «Армения для меня — вторая родина». В 1970-е активно поддерживал армянских писателей, их книги переводились на киргизский, а его романы — на армянский. После Спитакского землетрясения 1986 года Айтматов одним из первых отправил из Кыргызстана помощь Армении, организовав гуманитарные грузы.

Его «Белый пароход» стал для армянского читателя отголоском собственной судьбы — о единстве природы и человека. В Армении именем Айтматова названы улицы, школы, его книги до сих пор одни из самых любимых. В 2008 году президент Армении посмертно наградил его орденом «За заслуги перед Отечеством».

Чингиз Айтматов остался немеркнущим мостом дружбы от Шекера до Еревана — своими романами, голосом и безграничной преданностью, вдохновляя поколения глубинами армяно-киргизской дружбы и общечеловеческими ценностями.

### English
Armenia and Armenians in His Heart

Chingiz Torekulovich Aitmatov was born on December 12, 1928, in the Kyrgyz village of Sheker — one of the greatest writers of Kyrgyz and world literature, author of *Jamila*, *Farewell, Gulsary*, *The White Ship*, *The Day Lasts More Than a Hundred Years*, *The Place of the Skull*, who visited Armenia many times, fell in love with the Armenian people and culture, becoming a symbol of Armenian-Kyrgyz friendship. Died on June 10, 2008, in Germany at the age of 79.

He first came to Armenia in the 1960s and was immediately enchanted by the Armenian mountains, reminiscent of his native Kyrgyzstan. He repeatedly visited Yerevan, met William Saroyan (who called him “my brother”), Paruyr Sevak, Hrant Matevosyan, confessing: “Armenia is my second homeland”. In the 1970s, he actively supported Armenian writers; their books were translated into Kyrgyz, and his novels into Armenian. After the 1986 Spitak earthquake, Aitmatov was among the first to send aid from Kyrgyzstan, organizing humanitarian cargo.

His *The White Ship* became an echo of the Armenian reader’s own fate — about the unity of nature and man. In Armenia, streets and schools are named after Aitmatov, and his books remain among the most beloved. In 2008, the President of Armenia posthumously awarded him the Order “For Services to the Motherland”.

Chingiz Aitmatov remained the undying bridge of friendship from Sheker to Yerevan — with his novels, voice, and boundless dedication, inspiring generations with the depths of Armenian-Kyrgyz friendship and universal values.

### Кыргызча
Армения жана армяндар анын жүрөгүндө

Чыңгыз Төрөкулович Айтматов 1928-жылдын 12-декабрында Кыргызстандын Шекер айылында төрөлгөн — кыргыз жана дүйнөлүк адабияттын улуу инсандарынын бири, «Жамийла», «Кош бол, Гүлсары», «Ак кеме», «Бир күн жүз жылдан узун», «Кассандранын тамгасы» атактуу романдарынын автору, Арменияга бир нече жолу келип, армян элине жана маданиятына суктанып, армян-кыргыз достугунун символу болгон. 2008-жылдын 10-июнунда Германияда 80 жашында каза болгон.

Ал Арменияга биринчи жолу 1960-жылдары келип, армян тоолоруна суктанып, аларды өзүнүн Кыргызстан тоолоруна окшоштурган. Ереванда көп жолу конок болуп, Уильям Сароян (аны «бир туугандай» деп атаган), Паруйр Севак, Грант Матевосян менен жолуккан, «Армения мен үчүн экинчи мекен» деп айткан. 1970-жылдары армян жазуучуларын активдүү колдогон, алардын китептери кыргызчага, анын романдары армянчага которулган. 1986-жылдагы Спитак жер титирөөсүнөн кийин Айтматов Кыргызстандан Арменияга жардам жөнөткөндөрдүн бири болгон, гуманитардык жүктөрдү уюштурган.

Анын «Ак кеме» романы армян окурманы үчүн өз тагдырынын үнү болгон — жаратылыш менен адамдын биримдиги жөнүндө. Арменияда Айтматовдун аты менен көчөлөр, мектептер аталган, анын китептери эң сүйүктүүлөрдүн катарында. 2008-жылы Армениянын президенти аны өлгөндөн кийин «Мекенге кызматы үчүн» ордени менен сыйлаган.

Чыңгыз Айтматов Шекерден Ереванга чейинки достуктун өчпөс көпүрөсү бойдон калды — романдары, үнү жана чексиз берилгендиги менен муундарды армян-кыргыз достугунун тереңдиги жана жалпы адамзаттык баалуулуктар менен шыктандырып.

Յուրի Միխաիլի Լուժկովը մահացել է 2019 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Մյունխենում՝ սրտի վիրահատության բարդություններից հետո, կյանքի 84-րդ տարում։ Նրա հեռանալը կորուստ էր ոչ միայն ռուսական քաղաքականության, այլև հայկական սփյուռքի համար, որտեղ նրան համարում էին ամենահուսալի ընկերներից և պաշտպաններից մեկը։

Կյանքի վերջին տարիներին Մոսկվայի նախկին քաղաքապետը, հայտնի իր ուղղակիությամբ և խարիզմայով, շարունակում էր ակտիվորեն աջակցել հայկական նախաձեռնություններին՝ ներառյալ մշակութային կենտրոնների կառուցումը և Ռուսաստան-Հայաստան տնտեսական կապերի զարգացումը։ Մահից մի քանի ամիս առաջ տված հարցազրույցում Լուժկովը կրկին ընդգծել էր. «Հայերը մեր ընդհանուր պատմության մասն են, և Մոսկվան միշտ բաց է նրանց համար»։ Նրա մահը առիթ դարձավ սգո հեղեղի Երևանից, որտեղ նրան անվանում էին «Կեցցե Հայաստան»՝ արտահայտություն, որ նա հաճախ կրկնում էր հայրենակիցների հետ հանդիպումներին։

#### Վաղ տարիներ և իշխանության ճանապարհ

Յուրի Լուժկովը ծնվել է 1936 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Մոսկվայում՝ հացագործ Միխայիլ Անդրեևիչ Լուժկովի և ուսուցչուհի Աննա Պետրովնայի ընտանիքում։ Մանկությունը ընկել է Հայրենական մեծ պատերազմի ծանր տարիներին, երբ Մոսկվան կրել է ռմբակոծություններ և սով։ Արդեն երիտասարդ տարիքում Լուժկովը հետաքրքրվել է հասարակական գործունեությամբ. 1953 թվականին ավարտելով № 529 դպրոցը՝ ընդունվել է Մոսկվայի Գուբկինի անվան նավթաքիմիական և գազի ինստիտուտ, որն ավարտել է 1958 թվականին ինժեներ-տեխնոլոգի դիպլոմով։ Երիտասարդ մասնագետի կարիերան զարգացել է արագ՝ պլաստմասսաների ԳՀԻ գիտաշխատողից մինչև լաբորատորիայի ղեկավար։ Իսկական փառքը եկել է 1992 թվականին, երբ Բորիս Ելցինը նշանակել է նրան Մոսկվայի քաղաքապետ՝ Գավրիիլ Պոպովի հրաժարականից հետո։ Լուժկովը ղեկավարել է Մոսկվան 18 տարի՝ մինչև 2010 թվականը, վերածելով այն ժամանակակից մեգապոլիսի՝ նոր մետրոներով, բնակելի թաղամասերով և մշակութային օբյեկտներով։

Լուժկովի կենսագրության մեջ հայկական արմատները պատահական չէին. կինը՝ Ելենա Բատուրինան, թեև ռուս էր, ակտիվորեն աջակցում էր հայկական նախագծերին, իսկ ինքը՝ Յուրի Միխայլովիչը, մանկուց աճել էր Մոսկվայի բազմազգ միջավայրում, որտեղ հայերը կազմում էին ինտելիգենցիայի զգալի մասը։ Սա հիմք դրեց նրա ապագա բարեկամությանը հայ ժողովրդի հետ։

#### Լուժկովը և Հայաստանը. աջակցության և դիվանագիտության տարիներ

Լուժկովի հարաբերությունները Հայաստանի և հայերի հետ կարելի է անվանել ռազմավարական գործընկերություն՝ հիմնված անձնական համակրանքի և քաղաքական շահի վրա։ Մոսկվայի քաղաքապետի կարգավիճակով նա հայերին տեսնում էր հուսալի դաշնակիցներ. մայրաքաղաքում ապրում էր (և ապրում է) ամենամեծ սփյուռքներից մեկը՝ մոտ 200 հազար մարդ, որոնցից շատերը ներդրում ունեին քաղաքի տնտեսության և մշակույթի մեջ։ Լուժկովը բազմիցս ընդգծում էր. «Հայերը մեր ընդհանուր պատմության մասն են, և Մոսկվան միշտ բաց է նրանց համար»։

Կարևոր ներդրումներից էր Մոսկվայի Օլիմպիական պրոսպեկտում Հայկական մշակութային-գործարար կենտրոնի կառուցումը։ Նախաձեռնությունը ծնվել է 1990-ականներին, երբ Լուժկովը անձամբ հանդիպել է հայկական առաջնորդների հետ, այդ թվում՝ Ռոբերտ Քոչարյանի։ Կենտրոնը, բացված 2000 թվականին, դարձել է բարեկամության խորհրդանիշ. այնտեղ անցկացվում են փառատոներ, ցուցահանդեսներ և բիզնես-ֆորումներ։ Լուժկովը նախագծի համար հատկացրել էր միջոցներ քաղաքային բյուջեից՝ չնայած ընդդիմության քննադատությանը։ «Հայկական համայնքը Մոսկվայի մասն է, և մենք պետք է հարգենք նրանց ավանդույթները», — ասում էր նա։

2005 թվականին Լուժկովը պաշտոնական այցով եղել է Երևանում, որտեղ հանդիպել է վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանին։ Քննարկվել են շինարարության ներդրումները. մոսկովյան ընկերությունները մասնակցել են ճանապարհների և բնակելի համալիրների կառուցմանը։ Լուժկովի խոսքով՝ Ռուսաստան-Հայաստան ապրանքաշրջանառությունը աճել է 20%-ով նման այցերի շնորհիվ։ 2007 թվականին բացել է «Մոսկվայի տունը» Երևանի կենտրոնում՝ մայրաքաղաքի դիմաց, իսկ Ռուսաստանում հայտնվել է «Երևան Պլազա»-ն։ Այս նախագծերը հիմք դարձան «Ռուսաստանի տարի Հայաստանում» (2005) և «Հայաստանի տարի Ռուսաստանում» (2006) միջոցառումներին, երբ մշակութային փոխանակումները հասան գագաթնակետին՝ ցուցահանդեսներ, համերգներ, բիզնես-ֆորումներ։

Լուժկովը ակտիվորեն աջակցել է ռուսաստանյան հայկական սփյուռքին։ Նրա ղեկավարությամբ Մոսկվայում կառուցվել է Հայ առաքելական եկեղեցու Պոկրովսկի տաճարը՝ Եվրոպայի ամենամեծերից մեկը։ «Հայերը հսկայական ներդրում ունեն Մոսկվայի պատմության մեջ՝ առևտրականներից մինչև գիտնականներ», — նշում էր նա։ 1998 թվականին Լուժկովը ստացել է Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանը՝ Հայաստանի բարձրագույն պարգևը՝ կապերի ամրապնդման համար։

#### Քաղաքական աջակցություն և անձնական կապեր

Լուժկովը բազմիցս հանդես է եկել հայկական շահերի պաշտպանությամբ միջազգային ասպարեզում։ 1990-ականներին նա լոբբինգ էր անում Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության ճանաչման համար Մոսկվայի մակարդակով, թեև դա լարվածություն էր առաջացնում Թուրքիայի հետ։ «Պատմությունը պետք է ազնիվ լինի, հայերը տառապել են անարդարությունից», — հայտարարում էր նա։ Նրա դիրքորոշումը արձագանք գտավ հայկական համայնքում, որտեղ Լուժկովին անվանում էին «իսկական ընկեր»։

Անձնական կապերը ոչ պակաս կարևոր էին։ Լուժկովը բարեկամական հարաբերություններ ուներ հայկական բիզնեսմենների հետ, ինչպես Սամվել Կարապետյանը (Tashir Group), որը ներդրումներ էր կատարում մոսկովյան անշարժ գույքում։ 2000-ականներին հայկական ընկերությունները ստացել էին արտոնություններ Մոսկվայում շինարարության համար։ Լուժկովը նաև աջակցում էր մշակութային նախագծերին՝ հայկական կինոյի փառատոներ, Մարտիրոս Սարյանի ցուցահանդեսներ Տրետյակովյան պատկերասրահում։ «Հայաստանը եղբայրական երկիր է, նրա ժողովուրդը մեր ընտանիքի մասն է», — ասում էր նա սփյուռքի հետ հանդիպումներին։

2010 թվականի հրաժարականից հետո Լուժկովը չի խզել կապերը. 2015 թվականին այցելել է Հայաստան, որտեղ մասնակցել է Ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիրի բացմանը։ Կինը՝ Ելենա Բատուրինան, ներդրումներ է կատարել հայկական նախագծերում, այդ թվում՝ Երևանում հյուրանոցներում։

#### Ժառանգություն. բարեկամության կամուրջ

Յուրի Լուժկովը հեռացել է՝ թողնելով հետևում ոչ միայն փոխված Մոսկվան, այլև ամուր կապեր Հայաստանի հետ։ Նրա ներդրումը՝ Երևանում «Մոսկվայի տանից» մինչև սփյուռքի աջակցություն՝ Ռուսաստանը մոտեցրել է հայ ժողովրդին։ Հայերը հիշում են նրան որպես քաղաքական գործչի, ով ասում էր «Կեցցե Հայաստան» և գործում էր համապատասխան։ 2020 թվականին Երևանում բացվել է նրա հիշատակի արձանիկ, իսկ Մոսկվայում ամեն տարի անցկացվում են «Լուժկովյան ընթերցումներ»՝ կովկասյան կապերի շեշտադրմամբ։

Լուժկովը դարձել է այն դարաշրջանի խորհրդանիշը, երբ ազգամիջյան համագործակցությունը ոչ թե խոսք էր, այլ գործ։ Նրա ժառանգությունը ապրում է տնտեսական նախագծերում, մշակութային կենտրոններում և հիշողություններում այն մարդու մասին, ով հայերին տեսնում էր ոչ թե միգրանտներ, այլ գործընկերներ և ընկերներ։



### Русский
Юрий Лужков: Армения и армяне

Юрий Михайлович Лужков скончался 10 декабря 2019 года в Мюнхене на 84-м году жизни после осложнений от операции на сердце. Его уход стал потерей не только для российской политики, но и для армянской диаспоры, где он слыл одним из самых надежных друзей и защитников. В последние годы жизни экс-мэр Москвы, известный своей прямолинейностью и харизмой, продолжал активно поддерживать армянские инициативы, включая строительство культурных центров и развитие экономических связей между Россией и Арменией. В интервью за несколько месяцев до смерти Лужков еще раз подчеркнул: «Армяне — часть нашей общей истории, и Москва всегда открыта для них». Его смерть вызвала волну соболезнований из Еревана, где его называли «кеце Айастан» — «Да здравствует Армения!», фразой, которую он часто повторял на встречах с соотечественниками.

#### Ранние годы и путь к власти

Юрий Лужков родился 21 сентября 1936 года в Москве в семье рабочего-плотника Михаила Андреевича Лужкова и учительницы Анны Петровны. Его детство пришлось на тяжелые годы Великой Отечественной войны, когда Москва пережила бомбардировки и голод. Уже в юности Лужков проявил интерес к общественной работе: после окончания школы № 529 в 1953 году он поступил в Московский институт нефтехимии и газа имени Губкина, который окончил в 1958-м с дипломом инженера-технолога. Карьера молодого специалиста развивалась стремительно: от научного сотрудника в НИИ пластмасс до руководителя лаборатории. Но настоящая слава пришла в 1992 году, когда Борис Ельцин назначил его мэром Москвы после отставки Гавриила Попова. Лужков правил столицей 18 лет — до 2010 года, превратив ее в современный мегаполис с новыми метро, жилыми кварталами и культурными объектами.

Армянские корни в биографии Лужкова не были случайными: его жена Елена Батурина, хотя и русская по происхождению, активно поддерживала армянские проекты, а сам Юрий Михайлович с детства рос в многонациональной среде Москвы, где армяне составляли значительную часть интеллигенции. Это заложило основу для его будущей дружбы с армянским народом.

#### Лужков и Армения: годы поддержки и дипломатии

Отношения Лужкова с Арменией и армянами можно назвать стратегическим партнерством, основанным на личной симпатии и политической выгоде. Как мэр Москвы, он видел в армянах надежных союзников: в столице проживало (и проживает) одна из крупнейших диаспор — около 200 тысяч человек, многие из которых внесли вклад в экономику и культуру города. Лужков неоднократно подчеркивал: «Армяне — это мост между Россией и Кавказом, их труд и талант укрепляют нашу страну».

Одним из ключевых вкладов стало строительство Армянского культурно-делового центра в Москве на Олимпийском проспекте. Инициатива родилась в 1990-е, когда Лужков лично встречался с армянскими лидерами, включая Роберта Кочаряна. Центр, открытый в 2000 году, стал символом дружбы: там проводятся фестивали, выставки и бизнес-форумы. Лужков выделил на проект средства из городского бюджета, несмотря на критику оппозиции. «Армянская община — часть Москвы, и мы должны уважать их традиции», — говорил он.

В 2005 году Лужков посетил Ереван с официальным визитом, где встретился с премьер-министром Андраником Маргаряном. Обсуждались инвестиции в строительство: московские компании участвовали в возведении дорог и жилых комплексов. По словам Лужкова, товарооборот между Россией и Арменией вырос на 20% благодаря таким визитам. В 2007 году он открыл «Дом Москвы» в центре Еревана напротив мэрии — аналогичный центр «Ереван Плаза» появился в столице России. Эти проекты стали основой для «Года России в Армении» (2005) и «Года Армении в России» (2006), когда культурные обмены достигли пика: выставки, концерты, бизнес-форумы.

Лужков активно поддерживал армянскую диаспору в России. Под его руководством в Москве был построен Покровский собор Армянской апостольской церкви — один из крупнейших в Европе. «Армяне внесли огромный вклад в историю Москвы, от купцов до ученых», — отмечал он. В 1998 году Лужков вручил орден Святого Месропа Маштоца — высшую награду Армении — за вклад в укрепление связей.

#### Политическая поддержка и личные связи

Лужков не раз выступал в защиту армянских интересов на международной арене. В 1990-е он лоббировал признание Геноцида армян в Османской империи на уровне Москвы, хотя это вызвало напряжение с Турцией. «История должна быть честной, армяне пострадали от несправедливости», — заявлял он. Его позиция нашла отклик в армянской общине, где Лужкова называли «настоящим другом».

Личные связи были не менее важны. Лужков дружил с армянскими бизнесменами, такими как Самвел Карапетян (Tashir Group), инвестировавший в московскую недвижимость. В 2000-е годы армянские компании получили льготы на строительство в столице. Лужков также поддерживал культурные проекты: фестивали армянского кино, выставки Мартироса Сарьяна в Третьяковской галерее. «Армения — братская страна, ее народ — часть нашей семьи», — говорил он на встречах с диаспорой.

После отставки в 2010 году Лужков не порвал связи: в 2015 году посетил Армению, где участвовал в открытии мемориала жертвам Геноцида. Его жена Елена Батурина инвестировала в армянские проекты, включая отели в Ереване.

#### Наследие: мост дружбы

Юрий Лужков ушел, оставив после себя не только изменившуюся Москву, но и крепкие узы с Арменией. Его вклад — от «Дома Москвы» в Ереване до поддержки диаспоры — сделал Россию ближе к армянскому народу. Армяне помнят его как политика, который говорил «Кеце Айастан!» и действовал соответственно. В 2020 году в Ереване открыли памятную доску в его честь, а в Москве ежегодно проводят «Лужковские чтения» с акцентом на кавказские связи.

Лужков стал символом той эпохи, когда межнациональное сотрудничество было не просто словом, а делом. Его наследие живет в экономических проектах, культурных центрах и воспоминаниях о человеке, который видел в армянах не мигрантов, а партнеров и друзей.



### English
Yuri Luzhkov: Armenia and Armenians

Yuri Mikhailovich Luzhkov died on December 10, 2019, in Munich at the age of 83 following complications from heart surgery. His passing was a loss not only for Russian politics but also for the Armenian diaspora, where he was regarded as one of the most reliable friends and defenders. In his final years, the former Moscow mayor, known for his straightforwardness and charisma, continued to actively support Armenian initiatives, including the construction of cultural centers and the development of economic ties between Russia and Armenia. In an interview months before his death, Luzhkov reiterated: “Armenians are part of our common history, and Moscow is always open to them.” His death prompted a wave of condolences from Yerevan, where he was called “Kets’e Hayastan” — “Long live Armenia!”, a phrase he often repeated at meetings with compatriots.

#### Early Years and Rise to Power

Yuri Luzhkov was born on September 21, 1936, in Moscow to carpenter Mikhail Andreyevich Luzhkov and teacher Anna Petrovna. His childhood fell during the harsh years of the Great Patriotic War, when Moscow endured bombings and famine. From a young age, Luzhkov showed interest in public work: after graduating from School No. 529 in 1953, he entered the Gubkin Moscow Institute of Petrochemical and Gas Industry, graduating in 1958 as an engineer-technologist. His career progressed rapidly: from researcher at the Plastics Research Institute to laboratory head. True fame came in 1992 when Boris Yeltsin appointed him Mayor of Moscow after Gavriil Popov’s resignation. Luzhkov ruled the capital for 18 years — until 2010, transforming it into a modern metropolis with new metro lines, residential districts, and cultural facilities.

Armenian roots in Luzhkov’s biography were not accidental: his wife Yelena Baturina, though Russian by origin, actively supported Armenian projects, and Yuri Mikhailovich grew up in Moscow’s multinational environment, where Armenians formed a significant part of the intelligentsia. This laid the foundation for his future friendship with the Armenian people.

#### Luzhkov and Armenia: Years of Support and Diplomacy

Luzhkov’s relations with Armenia and Armenians can be called strategic partnership, based on personal sympathy and political benefit. As Mayor of Moscow, he saw Armenians as reliable allies: the capital hosted (and hosts) one of the largest diasporas — about 200 thousand people, many contributing to the city’s economy and culture. Luzhkov repeatedly emphasized: “Armenians are a bridge between Russia and the Caucasus; their labor and talent strengthen our country.”

One key contribution was the construction of the Armenian Cultural and Business Center in Moscow on Olympic Prospect. The initiative emerged in the 1990s when Luzhkov personally met with Armenian leaders, including Robert Kocharyan. The center, opened in 2000, became a symbol of friendship: festivals, exhibitions, and business forums are held there. Luzhkov allocated funds from the city budget for the project despite opposition criticism. “The Armenian community is part of Moscow, and we must respect their traditions,” he said.

In 2005, Luzhkov visited Yerevan officially, meeting Prime Minister Andranik Margaryan. Investments in construction were discussed: Moscow companies participated in building roads and residential complexes. According to Luzhkov, trade turnover between Russia and Armenia grew by 20% thanks to such visits. In 2007, he opened “Moscow House” in central Yerevan opposite the mayor’s office — a similar “Yerevan Plaza” appeared in Russia. These projects formed the basis for “Year of Russia in Armenia” (2005) and “Year of Armenia in Russia” (2006), when cultural exchanges peaked: exhibitions, concerts, business forums.

Luzhkov actively supported the Armenian diaspora in Russia. Under his leadership, the Pokrovsky Cathedral of the Armenian Apostolic Church was built in Moscow — one of the largest in Europe. “Armenians have made a huge contribution to Moscow’s history, from merchants to scientists,” he noted. In 1998, Luzhkov received the Order of St. Mesrop Mashtots — Armenia’s highest award — for strengthening ties.

#### Political Support and Personal Connections

Luzhkov repeatedly defended Armenian interests internationally. In the 1990s, he lobbied for recognition of the Armenian Genocide in the Ottoman Empire at the Moscow level, though it strained relations with Turkey. “History must be honest; Armenians suffered injustice,” he declared. His position resonated in the Armenian community, where Luzhkov was called a “true friend.”

Personal connections were equally important. Luzhkov was friends with Armenian businessmen like Samvel Karapetyan (Tashir Group), who invested in Moscow real estate. In the 2000s, Armenian companies received benefits for construction in the capital. Luzhkov also supported cultural projects: Armenian film festivals, Martiros Saryan exhibitions at the Tretyakov Gallery. “Armenia is a brotherly country; its people are part of our family,” he said at diaspora meetings.

After his 2010 resignation, Luzhkov did not sever ties: in 2015, he visited Armenia, participating in the Genocide memorial opening. His wife Yelena Baturina invested in Armenian projects, including hotels in Yerevan.

#### Legacy: Bridge of Friendship

Yuri Luzhkov left behind not only a transformed Moscow but also strong bonds with Armenia. His contribution — from “Moscow House” in Yerevan to diaspora support — brought Russia closer to the Armenian people. Armenians remember him as a politician who said “Kets’e Hayastan!” and acted accordingly. In 2020, a memorial plaque was unveiled in his honor in Yerevan, and “Luzhkov Readings” are held annually in Moscow with a focus on Caucasian ties.

Luzhkov became a symbol of an era when interethnic cooperation was not just words but deeds. His legacy lives in economic projects, cultural centers, and memories of a man who saw Armenians not as migrants but as partners and friends.

Օմար Խայյամը մահացել է 1131 թվականի դեկտեմբերի 4-ին Նիշապուրում՝ թողնելով հետևում համաշխարհային գրականության ամենահայտնի գոհարներից մեկը՝ «Ռուբայիատը», որը հայ ընթերցողի համար դարձել է սիրո, գինու, կյանքի և մահվան անմար փիլիսոփայություն։ Ծնվել է 1048 թվականի մայիսի 18-ին Նիշապուրում, Պարսկաստան։

Աստղագետ, մաթեմատիկոս, փիլիսոփա և բանաստեղծ՝ նա հայտնի է նաև ժալալյան օրացույցի ստեղծմամբ։ 

Հայերը դարերով եղել են Խայյամի ամենանվիրյալ թարգմանիչներն ու տարածողները։ Առաջին հայերեն թարգմանությունը կատարել է Հովհաննես Թումանյանը՝ 1903 թվականին, որը մինչ օրս հայտնի է որպես «Խայյամի ռուբայիատ»։ Հետագայում թարգմանել են Վահան Տերյանը, Ավետիք Իսահակյանը, Պարույր Սևակը, Համո Սահյանը, Էդուարդ Թոփչյանը։ Հայկական թարգմանությունները հաճախ ավելի լիրիկական և խորիմաստ են, քան եվրոպականները, քանի որ հայ ընթերցողը Խայյամի մեջ տեսել է ոչ միայն էպիկուրոս, այլև հայկական ճակատագրի արձագանքը՝ գինու, կարոտի և մահվան մասին խորհրդածություններով։ 

Հայկական մշակույթում Խայյամը դարձել է գրեթե հայ բանաստեղծ՝ նրա ռուբայիատը հնչել է հայկական երաժշտության մեջ (Կոմիտաս, Առնո Բաբաջանյան, Ռոբերտ Ամիրխանյան), նկարվել հայ նկարիչների կտավներում (Մարտիրոս Սարյան, Հակոբ Հակոբյան)։ Հայաստանում կան Խայյամի անվան փողոցներ, գինու տներ, և նրա ռուբայիատը մինչ օրս մնում է հայ ընտանիքների գրադարանների սիրելի գիրքը։ 

Օմար Խայյամը մնաց Նիշապուրից Երևան տանող բանաստեղծական կամուրջը՝ իր ռուբայիատով, գինու և կյանքի փիլիսոփայությամբ ոգեշնչելով հայերին դարերով՝ հայկական հոգու խորքերով և անմահ խոսքով։

—

### Русский
Философ армянского вина и тоски

Омар Хайям скончался 4 декабря 1131 года в Нишапуре, оставив миру «Рубайят» — одно из самых любимых произведений армянского читателя, ставшее философией любви, вина, жизни и смерти. Родился 18 мая 1048 года в Нишапуре, Персия. Астроном, математик, философ и поэт, создатель джалалианского календаря.

Армяне веками были самыми преданными переводчиками и распространителями Хайяма. Первый армянский перевод сделал Ованес Туманян в 1903 году, за ним — Ваан Терян, Аветик Исаакян, Паруйр Севак, Амо Саакян, Эдуард Топчян. Армянские переводы часто более лиричны и глубоки, чем европейские, ибо в Хайяме армянин видел не только эпикурейца, но и отголосок армянской судьбы — размышления о вине, тоске и смерти.

В армянской культуре Хайям стал почти армянским поэтом — его рубайи звучали в армянской музыке (Комитас, Арно Бабаджанян, Роберт Амирханян), изображались армянскими художниками (Мартирос Сарьян, Акоп Акопян). В Армении есть улицы его имени, винные дома, и «Рубайят» до сих пор остаётся любимой книгой армянских семей.

Омар Хайям остался поэтическим мостом от Нишапура до Еревана — своим «Рубайятом», философией вина и жизни, вдохновляя армян веками глубинами армянской души и бессмертным словом.

—

### English
Philosopher of Armenian Wine and Longing

Omar Khayyam died on December 4, 1131, in Nishapur, leaving the world the *Rubaiyat* — one of the most beloved works for Armenian readers, becoming a philosophy of love, wine, life, and death. Born on May 18, 1048, in Nishapur, Persia. Astronomer, mathematician, philosopher, and poet, creator of the Jalali calendar.

Armenians have been among the most devoted translators and promoters of Khayyam for centuries. The first Armenian translation was done by Hovhannes Tumanyan in 1903, followed by Vahan Teryan, Avetik Isahakyan, Paruyr Sevak, Hamo Sahyan, Eduard Topchyan. Armenian translations are often more lyrical and profound than European ones, for Armenians saw in Khayyam not only an Epicurean but an echo of Armenian fate — reflections on wine, longing, and death.

In Armenian culture, Khayyam became almost an Armenian poet — his rubai sounded in Armenian music (Komitas, Arno Babajanian, Robert Amirkhanyan), depicted by Armenian painters (Martiros Saryan, Hakob Hakobyan). In Armenia, there are streets named after him, wine houses, and the *Rubaiyat* remains a favorite book in Armenian families.

Omar Khayyam remained the poetic bridge from Nishapur to Yerevan — with his *Rubaiyat*, philosophy of wine and life, inspiring Armenians for centuries with the depths of the Armenian soul and immortal word.

—