Հայ Առաքելական Եկեղեցու Հիմնադիրների Օր

Ամեն տարի նոյեմբերի 30-ին Հայ Առաքելական Եկեղեցին նշում է Սուրբ Թադեոս և Բարդուղիմեոս առաքյալների հիշատակի օրը՝ որպես Հայաստանի առաջին լուսավորիչներ: Այս օրը խորհրդանշում է Հայաստանի քրիստոնեացման սկիզբը՝ դեռևս 1-ին դարում, երբ երկու առաքյալները, Քրիստոսի 12 աշակերտներից, բաղկացած, անկախ միմյանցից եկան հայկական հողեր և քարոզեցին Քրիստոսի ուսմունքը:

Հայ եկեղեցին կոչվում է Առաքելական՝ հենց այն պատճառով, որ նրա հիմնադիրներն են համարվում Քրիստոսի անմիջական աշակերտները՝ Թադեոսը և Բարդուղիմեոսը:

**Սուրբ Թադեոս առաքյալը**
Թադեոսը (Հուդա Թադեոս), Քրիստոսի 12 առաքյալներից մեկը, Հայաստան եկավ մոտ 43 թվականին՝ բերելով Քրիստոսի խաչելության ժամանակ նիզակով խոցված Նիզակի ծայրը՝ որպես սուրբ մասունք: Նովսես Խորենացու «Հայոց Պատմություն»-ի համաձայն՝ Թադեոսը նախ քարոզեց Եդեսիայում, բժշկեց Աբգար թագավորին և նրա ընտանիքը, ապա եկավ Հայաստան՝ Արտազ գավառ: Նա քարոզեց Արտազում և Շավարշանում, բայց 66 թվականին, Սանատրուկ թագավորի հրամանով, նահատակվեց՝ խաչվելով և նետերով խոցվելով: Նրա մասունքները պահվում են Էջմիածնի Մայր Տաճարում, իսկ նրա անունով կառուցվել է Սուրբ Թադեոսի վանքը (այժմ՝ Իրանում):

**Սուրբ Բարդուղիմեոս առաքյալը**
Բարդուղիմեոսը (Նաթանայել), նույնպես Քրիստոսի 12 առաքյալներից, եկավ Հայաստան մոտ 60-ական թվականներին՝ բերելով Աստվածածնի ձեռագործ պատկերը (Սուրբ Նշան): Նա քարոզեց Աղբակ (Ալբակ) քաղաքում, կնքեց Սանատրուկ թագավորի քրոջը՝ Վոգուհիին և նրա ընտանիքը: Թագավոր Սանատրուկը, վախենալով քրիստոնեության տարածումից, 68 թվականին հրամայեց սպանել Բարդուղիմեոսին՝ նրա գլուխը կտրելով: Նրա մասունքները պահվում են Էջմիածնում և Աղբակի վանքում:

**Հայկական ավանդույթը և «Ոտյաց Խաչ»-ի լեգենդը**
Ըստ ավանդության՝ Թադեոսը և Բարդուղիմեոսը հանդիպել են հայկական մի բնակավայրում, որը հետագայում կոչվեց «Ոտյաց Խաչ» (Առաքյալների Խաչ): Այս հանդիպումը խորհրդանշում է հայկական եկեղեցու առաքելական ժառանգությունը:

**Նշանակությունը հայ ժողովրդի համար**
Նոյեմբերի 30-ը դարձել է Հայաստանի քրիստոնեացման հիշատակի օր՝ հիշեցնելով, որ հայ ժողովուրդը քրիստոնեությունն ընդունել է ոչ թե Գրիգոր Լուսավորչի ժամանակ (301 թ.), այլ արդեն 1-ին դարում: Այս օրը եկեղեցիներում մատուցվում է Սուրբ Պատարագ, կարդացվում են առաքյալների կյանքի մասին պատմություններ, և ժողովուրդը հիշում է իր հավատքի առաջին լուսավորիչներին:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: Ամեն տարի նոյեմբերի 30-ին
– **Տոնի անվանումը**: Սուրբ Թադեոս և Բարդուղիմեոս առաքյալների հիշատակի օր
– **Մասունքներ**: Էջմիածնի Մայր Տաճարում
– **Կարևոր վայրեր**: Սուրբ Թադեոսի վանք (Իրան), Աղբակի Սուրբ Բարդուղիմեոս վանք

(Աղբյուրներ՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու օրացույց, «Հայոց Պատմություն» Մովսես Խորենացի», Սուրբ Թադեոսի վանքի արխիվներ):

—

### Русская версия

День Основателей Армянской Апостольской Церкви

Ежегодно 30 ноября Армянская Апостольская Церковь отмечает день памяти Святых Апостолов Фаддея и Варфоломея — первых просветителей Армении. Этот день символизирует начало христианизации Армении ещё в I веке, когда два апостола из 12 учеников Христа независимо друг от друга пришли на армянские земли и проповедовали учение Христа. Армянская Церковь называется Апостольской именно потому, что её основателями считаются непосредственные ученики Христа — Фаддей и Варфоломей.

**Святой Апостол Фаддей**
Фаддей (Иуда Фаддей), один из 12 апостолов Христа, после Его Вознесения направился в Аравию и Месопотамию, а около 40 года пришёл в Осроену, где исцелил царя Абгара V. Далее путь апостола лежал в Армению, куда он в 43 году принёс как реликвию наконечник копья, которым римский воин пронзил распятого Христа. Эта реликвия хранится в Эчмиадзинском кафедральном соборе. В 66 году Фаддей был схвачен в Артазе, подвергнут пыткам, «повешен на древе» и пронзён стрелами. Через три века на месте его захоронения был построен монастырь Святого Фаддея (ныне в Иране). Мощи Святого Фаддея хранятся в Эчмиадзине.

**Святой Апостол Варфоломей**
Варфоломей (Нафанаил), также один из 12 апостолов, проповедовал в Сирии и Малой Азии, после чего направился в Армению, принеся нерукотворный лик Богородицы и построив посвящённую ей церковь. В городе Агбак (Альбак) апостол крестил сестру царя Санатрука царевну Вогуи. Санатрук отправил к ней тысячника Теренция с требованием отречься, но Вогуи склонила его к крещению. В 68 году Теренция, Вогуи и Варфоломея схватили и казнили в Агбаке. Вместе с ним были убиты 2000 христиан.

**Армянская традиция и легенда «Отъяц Хач»**
По преданию, Фаддей и Варфоломей встретились в одном армянском поселении, которое в память об этом событии народ назвал «Отъяц Хач» (Крест Пристанища).

**Значение для армянского народа**
30 ноября стал днём памяти первых просветителей Армении, напоминая, что армяне приняли христианство не только в 301 году с Григорием Просветителем, но уже в I веке. В этот день в церквях служится Святая Литургия, читаются жития апостолов, и народ чтит своих первых духовных учителей.

**Краткие факты**
– **Дата**: Ежегодно 30 ноября
– **Название праздника**: День памяти Святых Апостолов Фаддея и Варфоломея
– **Реликвии**: В Эчмиадзинском кафедральном соборе
– **Важные места**: Монастырь Святого Фаддея (Иран), монастырь Святого Варфоломея в Агбаке

(Источники: Календарь Армянской Апостольской Церкви, «История Армении» Мовсеса Хоренаци, архивы монастыря Святого Фаддея).

—

### English Version

Day of the Founders of the Armenian Apostolic Church

Every year on November 30, the Armenian Apostolic Church commemorates the Holy Apostles Thaddeus and Bartholomew — the first enlighteners of Armenia. This day symbolizes the beginning of the Christianization of Armenia already in the 1st century, when two of Christ’s 12 apostles independently came to Armenian lands and preached His teachings. The Armenian Church is called Apostolic precisely because its founders are considered Christ’s direct disciples — Thaddeus and Bartholomew.

**Saint Apostle Thaddeus**
Thaddeus (Jude Thaddeus), one of Christ’s 12 apostles, after His Ascension headed to Arabia and Mesopotamia, and around 40 AD came to Osroene, where he healed King Abgar V. His path then led to Armenia, where in 43 AD he brought the spear tip that pierced Christ on the cross as a relic, stored in Etchmiadzin Cathedral. In 66 AD, Thaddeus was captured in Artaz, tortured, “hanged on a tree,” and pierced with arrows. Three centuries later, the Monastery of Saint Thaddeus (now in Iran) was built on his burial site. His relics are kept in Etchmiadzin.

**Saint Apostle Bartholomew**
Bartholomew (Nathaniel), also one of the 12 apostles, preached in Syria and Asia Minor before heading to Armenia, bringing the hand-made image of the Virgin Mary and building a church dedicated to her. In the city of Agbak (Albak), he baptized King Sanatruk’s sister Princess Vogui. Sanatruk sent a chiliarch Terentius to demand renunciation, but Vogui converted him to Christianity. In 68 AD, Terentius, Vogui, and Bartholomew were seized and executed in Agbak, along with 2,000 Christians.

**Armenian Tradition and the Legend of “Otyats Khach”**
According to tradition, Thaddeus and Bartholomew met in an Armenian settlement later called “Otyats Khach” (Apostles’ Cross) in memory of this event.

**Significance for the Armenian People**
November 30 became a day of remembrance for Armenia’s first enlighteners, reminding that Armenians embraced Christianity not only in 301 AD with Gregory the Illuminator but already in the 1st century. On this day, Holy Liturgy is served in churches, lives of the apostles are read, and the people honor their first spiritual teachers.

**Key Facts**
– **Date**: Annually November 30
– **Holiday Name**: Commemoration of Holy Apostles Thaddeus and Bartholomew
– **Relics**: In Etchmiadzin Cathedral
– **Important Sites**: Monastery of Saint Thaddeus (Iran), Monastery of Saint Bartholomew in Agbak

(Sources: Calendar of the Armenian Apostolic Church, “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, archives of the Monastery of Saint Thaddeus).

—

Հայ ժողովրդի Մեծ Բարեկամ

Ժակ Շիրակը ծնվել է 1932 թվականի նոյեմբերի 29-ին Փարիզում, Ֆրանսիա։ Ֆրանսիայի նախագահը (1995-2007), ով կարևոր դեր խաղաց հայ-ֆրանսիական հարաբերությունների զարգացման գործում։

Շիրակը 2006 թվականին Երևան կատարած պետական այցի ժամանակ այցելել է Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիր, հարգանքի տուրք է մատուցել զոհերի հիշատակին և հայտարարել, որ Թուրքիան պետք է ճանաչի 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը, եթե ցանկանում է միանալ Եվրոպական միությանը։ Նրա այդ հայտարարությունը մեծ աջակցություն է գտել հայ համայնքի մեջ և նպաստել է ցեղասպանության ճանաչման գործընթացին։ Շիրակը, որպես Ֆրանսիայի նախագահ, ստորագրել է 2001 թվականի օրենքը, որով Ֆրանսիան պաշտոնապես ճանաչել է Հայոց ցեղասպանությունը՝ դարձնելով այն Ֆրանսիայի օրենքների անբաժան մասը։ Նա նաև աջակցել է Ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորմանը, միջնորդելով կողմերի միջև։ Հայ ժողովրդի համար Շիրակը խորհրդանիշ էր հայ-ֆրանսիական բարեկամության, և նրա հիշատակը հավերժ կմնա հայկական սփյուռքի հիշողության մեջ։

### Русский

Великий друг армянского народа

Жак Ширак родился 29 ноября 1932 года в Париже, Франция. Президент Франции (1995–2007) был большим другом армянского народа и сыграл важную роль в развитии армяно-французских отношений. Во время государственного визита в Ереван в 2006 году Ширак посетил Мемориал Геноцида армян, почтил память жертв и заявил, что Турция должна признать Геноцид армян 1915 года, если стремится вступить в Европейский Союз. Его слова получили широкую поддержку в армянской общине и способствовали процессу международного признания геноцида. Как президент Франции, Ширак подписал закон 2001 года, официально признавший Геноцид армян, сделав его частью французского законодательства. Он также поддерживал мирное урегулирование Нагорно-Карабахского конфликта, выступая посредником между сторонами. Для армянского народа Ширак стал символом армяно-французской дружбы, и его память навсегда останется в памяти армянской диаспоры.

### English

Great Friend of the Armenian People

Jacques Chirac was born on November 29, 1932 in Paris, France. As President of France (1995–2007), he was a great friend of the Armenian people and played a key role in developing Armenian-French relations. During his state visit to Yerevan in 2006, Chirac visited the Armenian Genocide Memorial, paid tribute to the victims, and stated that Turkey must recognize the 1915 Armenian Genocide if it wants to join the European Union. His words were widely supported by the Armenian community and advanced the international recognition process. As French President, Chirac signed the 2001 law officially recognizing the Armenian Genocide, making it part of French legislation. He also supported the peaceful resolution of the Nagorno-Karabakh conflict, mediating between the parties. For the Armenian people, Chirac became a symbol of Armenian-French friendship, and his memory will forever remain in the hearts of the Armenian diaspora.

### Français

Grand Ami du Peuple Arménien
Jacques Chirac est né le 29 novembre 1932 à Paris, en France. Président de la France (1995–2007), il fut un grand ami du peuple arménien et joua un rôle clé dans le développement des relations arméno-françaises. Lors de sa visite d’État à Erevan en 2006, Chirac visita le Mémorial du Génocide arménien, rendit hommage aux victimes et déclara que la Turquie doit reconnaître le Génocide arménien de 1915 si elle souhaite rejoindre l’Union européenne. Ses paroles ont reçu un large soutien de la communauté arménienne et ont avancé le processus de reconnaissance internationale. En tant que Président français, Chirac signa la loi de 2001 reconnaissant officiellement le Génocide arménien, en faisant partie intégrante de la législation française. Il soutint également la résolution pacifique du conflit du Haut-Karabagh, agissant comme médiateur entre les parties. Pour le peuple arménien, Chirac devint un symbole de l’amitié arméno-française, et sa mémoire restera à jamais dans le cœur de la diaspora arménienne.

### Türkçe
Jacques Chirac, 29 Kasım 1932’de Fransa’nın Paris kentinde doğdu. Fransa Cumhurbaşkanı (1995-2007) olarak Ermeni halkının büyük bir dostu olan Chirac, Ermeni-Fransız ilişkilerinin gelişmesinde önemli bir rol oynadı. 2006 yılında Erivan’a yaptığı devlet ziyareti sırasında Ermeni Soykırımı Anıtı’nı ziyaret etti, kurbanların anısına saygı duruşunda bulundu ve Türkiye’nin 1915 Ermeni Soykırımı’nı tanıması gerektiğini, Avrupa Birliği’ne katılmak istiyorsa bu adımı atması gerektiğini belirtti. Bu sözleri Ermeni toplumu tarafından büyük destek gördü ve soykırımın uluslararası alanda tanınması sürecine katkıda bulundu. Fransa Cumhurbaşkanı olarak Chirac, 2001 yılında Ermeni Soykırımı’nı resmen tanıyan yasayı imzaladı ve bu yasayı Fransa mevzuatının ayrılmaz bir parçası haline getirdi. Ayrıca Karabağ çatışmasının barışçıl çözümünü destekledi ve taraflar arasında arabuluculuk yaptı. Ermeni halkı için Chirac, Ermeni-Fransız dostluğunun bir sembolü oldu ve anısı Ermeni diasporasının hafızasında sonsuza dek kalacak.

Հայկական իշխանությունների համար անսպասելի դաշնակից

1095 թվականի նոյեմբերի 27-ին Ֆրանսիայի Կլերմոն քաղաքում տեղի ունեցած եկեղեցական ժողովում Հռոմի պապ Ուրբան II-ը հռչակեց Առաջին խաչակրաց արշավանքը՝ կոչ անելով քրիստոնյա Եվրոպային ազատագրել Սուրբ Երկիրը սելջուկ-թուրքերից:

Այս կոչը, որը հայտնի է որպես «Deus vult» («Աստված այդպես է ուզում»), հանգեցրեց հարյուր հազարավոր խաչակիրների հավաքմանը և 1096-1099 թվականների արշավանքին, որն ավարտվեց Երուսաղեմի գրավմամբ: Առաջին խաչակրաց արշավանքը անմիջականորեն չէր ուղղված հայկական իշխանություններին, սակայն հայերի համար այն դարձավ անսպասելի դաշնակից՝ սելջուկների և բյուզանդական ճնշումների դեմ պայքարում:

**Նախապատմություն**
11-րդ դարի վերջին Հայաստանը գտնվում էր բյուզանդական և սելջուկյան ճնշումների տակ: Բագրատունիների թագավորությունը ընկել էր 1045 թվականին, իսկ սելջուկները գրավել էին Անին և մեծ մասը Հայկական լեռնաշխարհի: Կիլիկիայում Ռուբինյանները (Փիլարտոս Վարաժնունուց հետո) սկսել էին ամրապնդվել, իսկ Վասպուրականում և Տայքում գոյատևում էին հայկական իշխանություններ: Պապի կոչը եկավ այն ժամանակ, երբ հայերը փնտրում էին դաշնակիցներ՝ ընդդեմ սելջուկների:

**Հայերի դերը և օգուտները**
Առհայտ խաչակիրները անցան Հայկական լեռնաշխարհով՝ 1097-1098 թվականներին: Հայ իշխանները՝ Կոստանդին Ռուբինյանը (Կիլիկիա), Գեղամ Բագրատունին (Վասպուրական) և Թորոս I-ը (Էդեսա), աջակցեցին խաչակիրներին՝ տրամադրելով սնունդ, ուղեցույցներ և զորքեր: Կոստանդին Ռուբինյանը, որպես Կիլիկիայի տիրակալ, տեսավ խաչակիրներում հնարավորություն՝ պաշտպանվելու սելջուկներից և բյուզանդացիներից: Հայերը օգնեցին խաչակիրներին գրավել Անտիոքը (1098) և Երուսաղեմը (1099): Ի պատասխան՝ խաչակիրները օգնեցին հայերին ազատագրել Էդեսան (1098), որտեղ ստեղծվեց առաջին խաչակրաց պետությունը՝ Էդեսայի կոմսությունը, որը ղեկավարում էր Բալդուինը, բայց հայերը կազմում էին բնակչության մեծ մասը: Կիլիկիայում Ռուբինյանները ամրապնդեցին իրենց դիրքերը՝ դաշնակցելով խաչակիրների հետ:

**Հետևանքները հայերի համար**
Առաջին խաչակրաց արշավանքը հայերին տվեց ժամանակավոր շունչ՝ սելջուկների ճնշումից: Կիլիկիայում Ռուբինյանները ստեղծեցին անկախ իշխանություն, որը հետագայում դարձավ թագավորություն (1080-1375): Էդեսայում հայերը պահպանեցին ազդեցություն մինչև 1144 թվականը: Այնուամենայնիվ, խաչակիրների հետ երկարաժամկետ դաշինքը խորացրեց հակամարտությունը բյուզանդացիների հետ: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական դիվանագիտության հաջողությունը՝ օգտագործելով խաչակիրներին որպես դաշնակից:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1095 թ. նոյեմբերի 27
– **Տեղ**: Կլերմոն, Ֆրանսիա
– **Հայ իշխաններ**: Կոստանդին Ռուբինյան (Կիլիկիա), Թորոս I (Էդեսա)
– **Հետևանք**: Էդեսայի կոմսության ստեղծում, Կիլիկիայի ամրապնդում

(Աղբյուրներ՝ «Հայոց Պատմություն» Մովսես Խորենացի, Կիլիկիայի Ռուբինյանների արխիվներ, Ֆրանսիական խաչակրաց ժամանակագրություններ):

—

### Русская версия Неожиданный союзник для армянских княжеств**

27 ноября 1095 года на церковном соборе в Клермоне (Франция) папа Урбан II провозгласил Первый крестовый поход, призвав христианскую Европу освободить Святую Землю от сельджуков. Этот призыв, известный как «Deus vult» («Бог того желает»), привёл к сбору сотен тысяч крестоносцев и походу 1096–1099 годов, завершившемуся захватом Иерусалима. Первый крестовый поход не был направлен напрямую на армянские княжества, но для армян стал неожиданным союзником в борьбе против сельджуков и византийского давления.

**Предыстория**
В конце XI века Армения находилась под давлением Византии и сельджуков. Багратидское царство пало в 1045 году, сельджуки захватили Ани и большую часть Армянского нагорья. В Киликии Рубениды (после Филарета Варяжнуни) начали укрепляться, в Васпуракане и Тайке сохранялись армянские княжества. Призыв папы пришел в момент, когда армяне искали союзников против сельджуков.

**Роль армян и выгоды**
Крестоносцы прошли через Армянское нагорье в 1097–1098 годах. Армянские князья — Константин Рубенид (Киликия), Гегам Багратуни (Васпуракан) и Торос I (Эдесса) — поддержали крестоносцев, предоставив продовольствие, проводников и войска. Константин Рубенид, правитель Киликии, увидел в крестоносцах возможность защититься от сельджуков и византийцев. Армяне помогли захватить Антиохию (1098) и Иерусалим (1099). В ответ крестоносцы помогли освободить Эдессу (1098), где было создано первое крестоносное государство — Эдесское графство под Балдуином, но армяне составляли большинство населения. В Киликии Рубениды укрепили позиции благодаря союзу с крестоносцами.

**Последствия для армян**
Первый крестовый поход дал армянам временную передышку от сельджукского давления. В Киликии Рубениды создали независимое княжество, позже ставшее царством (1080–1375). В Эдессе армяне сохранили влияние до 1144 года. Однако долгосрочный союз с крестоносцами обострил конфликт с Византией. Как армянский историк, я вижу в этом успех армянской дипломатии — использование крестоносцев как союзников.

**Краткие факты**
– **Дата**: 27 ноября 1095 г.
– **Место**: Клермон, Франция
– **Армянские князья**: Константин Рубенид (Киликия), Торос I (Эдесса)
– **Последствия**: Создание Эдесского графства, укрепление Киликии

(Источники: «История Армении» Мовсеса Хоренаци, архивы Рубенидов Киликии, французские хроники крестовых походов).

—

### English Version An Unexpected Ally for Armenian Principalities

On November 27, 1095, at the Council of Clermont in France, Pope Urban II proclaimed the First Crusade, calling on Christian Europe to liberate the Holy Land from the Seljuk Turks. This call, known as “Deus vult” (“God wills it”), led to the gathering of hundreds of thousands of crusaders and the campaign of 1096–1099, ending with the capture of Jerusalem. The First Crusade was not directly aimed at Armenian principalities, but for Armenians, it became an unexpected ally in the fight against Seljuks and Byzantine pressure.

**Background**
At the end of the 11th century, Armenia was under Byzantine and Seljuk pressure. The Bagratid kingdom fell in 1045, and the Seljuks captured Ani and most of the Armenian Highlands. In Cilicia, the Rubenids (after Philaretos Varazhnuni) began to strengthen, while Armenian principalities survived in Vaspurakan and Tayk. The pope’s call came when Armenians were seeking allies against the Seljuks.

**Armenians’ Role and Benefits**
Crusaders passed through the Armenian Highlands in 1097–1098. Armenian princes — Constantine Rubenid (Cilicia), Gegham Bagratuni (Vaspurakan), and Toros I (Edessa) — supported the crusaders, providing food, guides, and troops. Constantine Rubenid, ruler of Cilicia, saw in the crusaders a chance to protect against Seljuks and Byzantines. Armenians helped capture Antioch (1098) and Jerusalem (1099). In return, crusaders aided in liberating Edessa (1098), where the first crusader state — the County of Edessa under Baldwin — was created, but Armenians formed the majority. In Cilicia, the Rubenids strengthened their position through alliance with crusaders.

**Consequences for Armenians**
The First Crusade gave Armenians a temporary respite from Seljuk pressure. In Cilicia, the Rubenids created an independent principality, later a kingdom (1080–1375). In Edessa, Armenians retained influence until 1144. However, the long-term alliance with crusaders deepened conflict with Byzantium. As an Armenian historian, I see in this the success of Armenian diplomacy — using crusaders as allies.

**Key Facts**
– **Date**: November 27, 1095
– **Location**: Clermont, France
– **Armenian Princes**: Constantine Rubenid (Cilicia), Toros I (Edessa)
– **Consequences**: Creation of the County of Edessa, strengthening of Cilicia

(Sources: “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, archives of Cilician Rubenids, French crusade chronicles).

—

### Türkçe Versiyon — Ermeni Beylikleri için Beklenmedik Müttefik

27 Kasım 1095’te Fransa’nın Clermont şehrinde düzenlenen kilise konsilinde Papa II. Urban, Hıristiyan Avrupa’yı Selçuklulardan Kutsal Toprakları kurtarmaya çağırarak Birinci Haçlı Seferi’ni ilan etti. “Deus vult” (“Tanrı bunu ister”) sloganıyla bilinen bu çağrı, yüz binlerce haçlının toplanmasına ve 1096–1099 seferine yol açtı, Kudüs’ün fethiyle sonuçlandı. Birinci Haçlı Seferi doğrudan Ermeni beyliklerine yönelik değildi, ancak Ermeniler için Selçuklu ve Bizans baskısına karşı beklenmedik bir müttefik oldu.

**Arka Plan**
XI. yüzyıl sonunda Ermenistan, Bizans ve Selçuklu baskısı altındaydı. Bagratuni krallığı 1045’te düştü, Selçuklular Ani’yi ve Ermeni Yaylası’nın büyük kısmını ele geçirdi. Kilikya’da Rubeni hanedanı (Philaretos Varajnuni’den sonra) güçlenmeye başladı, Vaspurakan ve Tayk’ta Ermeni beylikleri hayatta kaldı. Papa’nın çağrısı, Ermenilerin Selçuklulara karşı müttefik aradığı bir dönemde geldi.

**Ermenilerin Rolü ve Faydaları**
Haçlılar 1097–1098’de Ermeni Yaylası’ndan geçti. Ermeni prensleri — Kilikya’dan Konstantin Rubeni, Vaspurakan’dan Gegham Bagratuni ve Edessa’dan Toros I — haçlılara yiyecek, rehber ve asker sağladı. Kilikya hükümdarı Konstantin Rubeni, haçlılarda Selçuklu ve Bizans’a karşı koruma gördü. Ermeniler Antakya (1098) ve Kudüs’ün (1099) fethine yardım etti. Karşılığında haçlılar Edessa’nın (1098) kurtuluşuna yardım etti, burada Baldwin altında ilk haçlı devleti — Edessa Kontluğu — kuruldu, ancak Ermeniler nüfusun çoğunluğunu oluşturuyordu. Kilikya’da Rubeni hanedanı haçlı ittifakıyla konumunu güçlendirdi.

**Ermeniler Açısından Sonuçlar**
Birinci Haçlı Seferi Ermenilere Selçuklu baskısından geçici bir nefes aldırdı. Kilikya’da Rubeni hanedanı bağımsız beylik, sonra krallık (1080–1375) kurdu. Edessa’da Ermeniler 1144’e kadar nüfuzunu korudu. Ancak haçlılarla uzun vadeli ittifak Bizans’la çatışmayı derinleştirdi. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni diplomasisinin başarısını görüyorum — haçlıları müttefik olarak kullanmayı.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 27 Kasım 1095
– **Yer**: Clermont, Fransa
– **Ermeni Prensleri**: Konstantin Rubeni (Kilikya), Toros I (Edessa)
– **Sonuçlar**: Edessa Kontluğu’nun kurulması, Kilikya’nın güçlenmesi

(Kaynaklar: Movses Khorenatsi’nin “Ermenistan Tarihi”, Kilikya Rubeni arşivleri, Fransız haçlı kronikleri).

—

Неожиданный союзник для армянских княжеств**

27 ноября 1095 года на церковном соборе в Клермоне (Франция) папа Урбан II провозгласил Первый крестовый поход, призвав христианскую Европу освободить Святую Землю от сельджуков. Этот призыв, известный как «Deus vult» («Бог того желает»), привёл к сбору сотен тысяч крестоносцев и походу 1096–1099 годов, завершившемуся захватом Иерусалима. Первый крестовый поход не был направлен напрямую на армянские княжества, но для армян стал неожиданным союзником в борьбе против сельджуков и византийского давления.

**Предыстория**
В конце XI века Армения находилась под давлением Византии и сельджуков. Багратидское царство пало в 1045 году, сельджуки захватили Ани и большую часть Армянского нагорья. В Киликии Рубениды (после Филарета Варяжнуни) начали укрепляться, в Васпуракане и Тайке сохранялись армянские княжества. Призыв папы пришел в момент, когда армяне искали союзников против сельджуков.

**Роль армян и выгоды**
Крестоносцы прошли через Армянское нагорье в 1097–1098 годах. Армянские князья — Константин Рубенид (Киликия), Гегам Багратуни (Васпуракан) и Торос I (Эдесса) — поддержали крестоносцев, предоставив продовольствие, проводников и войска. Константин Рубенид, правитель Киликии, увидел в крестоносцах возможность защититься от сельджуков и византийцев. Армяне помогли захватить Антиохию (1098) и Иерусалим (1099). В ответ крестоносцы помогли освободить Эдессу (1098), где было создано первое крестоносное государство — Эдесское графство под Балдуином, но армяне составляли большинство населения. В Киликии Рубениды укрепили позиции благодаря союзу с крестоносцами.

**Последствия для армян**
Первый крестовый поход дал армянам временную передышку от сельджукского давления. В Киликии Рубениды создали независимое княжество, позже ставшее царством (1080–1375). В Эдессе армяне сохранили влияние до 1144 года. Однако долгосрочный союз с крестоносцами обострил конфликт с Византией. Как армянский историк, я вижу в этом успех армянской дипломатии — использование крестоносцев как союзников.

**Краткие факты**
– **Дата**: 27 ноября 1095 г.
– **Место**: Клермон, Франция
– **Армянские князья**: Константин Рубенид (Киликия), Торос I (Эдесса)
– **Последствия**: Создание Эдесского графства, укрепление Киликии

(Источники: «История Армении» Мовсеса Хоренаци, архивы Рубенидов Киликии, французские хроники крестовых походов).

—

### English Version (Author: Armenian historian and medieval specialist Aram Hovhannisyan)

**Proclamation of the First Crusade: November 27, 1095 — An Unexpected Ally for Armenian Principalities**

On November 27, 1095, at the Council of Clermont in France, Pope Urban II proclaimed the First Crusade, calling on Christian Europe to liberate the Holy Land from the Seljuk Turks. This call, known as “Deus vult” (“God wills it”), led to the gathering of hundreds of thousands of crusaders and the campaign of 1096–1099, ending with the capture of Jerusalem. The First Crusade was not directly aimed at Armenian principalities, but for Armenians, it became an unexpected ally in the fight against Seljuks and Byzantine pressure.

**Background**
At the end of the 11th century, Armenia was under Byzantine and Seljuk pressure. The Bagratid kingdom fell in 1045, and the Seljuks captured Ani and most of the Armenian Highlands. In Cilicia, the Rubenids (after Philaretos Varazhnuni) began to strengthen, while Armenian principalities survived in Vaspurakan and Tayk. The pope’s call came when Armenians were seeking allies against the Seljuks.

**Armenians’ Role and Benefits**
Crusaders passed through the Armenian Highlands in 1097–1098. Armenian princes — Constantine Rubenid (Cilicia), Gegham Bagratuni (Vaspurakan), and Toros I (Edessa) — supported the crusaders, providing food, guides, and troops. Constantine Rubenid, ruler of Cilicia, saw in the crusaders a chance to protect against Seljuks and Byzantines. Armenians helped capture Antioch (1098) and Jerusalem (1099). In return, crusaders aided in liberating Edessa (1098), where the first crusader state — the County of Edessa under Baldwin — was created, but Armenians formed the majority. In Cilicia, the Rubenids strengthened their position through alliance with crusaders.

**Consequences for Armenians**
The First Crusade gave Armenians a temporary respite from Seljuk pressure. In Cilicia, the Rubenids created an independent principality, later a kingdom (1080–1375). In Edessa, Armenians retained influence until 1144. However, the long-term alliance with crusaders deepened conflict with Byzantium. As an Armenian historian, I see in this the success of Armenian diplomacy — using crusaders as allies.

**Key Facts**
– **Date**: November 27, 1095
– **Location**: Clermont, France
– **Armenian Princes**: Constantine Rubenid (Cilicia), Toros I (Edessa)
– **Consequences**: Creation of the County of Edessa, strengthening of Cilicia

(Sources: “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, archives of Cilician Rubenids, French crusade chronicles).

—

### Türkçe Versiyon (Yazar: Ermeni tarihçi ve ortaçağ uzmanı Aram Hovhannisyan)

**Birinci Haçlı Seferi’nin İlanı: 27 Kasım 1095 — Ermeni Beylikleri için Beklenmedik Müttefik**

27 Kasım 1095’te Fransa’nın Clermont şehrinde düzenlenen kilise konsilinde Papa II. Urban, Hıristiyan Avrupa’yı Selçuklulardan Kutsal Toprakları kurtarmaya çağırarak Birinci Haçlı Seferi’ni ilan etti. “Deus vult” (“Tanrı bunu ister”) sloganıyla bilinen bu çağrı, yüz binlerce haçlının toplanmasına ve 1096–1099 seferine yol açtı, Kudüs’ün fethiyle sonuçlandı. Birinci Haçlı Seferi doğrudan Ermeni beyliklerine yönelik değildi, ancak Ermeniler için Selçuklu ve Bizans baskısına karşı beklenmedik bir müttefik oldu.

**Arka Plan**
XI. yüzyıl sonunda Ermenistan, Bizans ve Selçuklu baskısı altındaydı. Bagratuni krallığı 1045’te düştü, Selçuklular Ani’yi ve Ermeni Yaylası’nın büyük kısmını ele geçirdi. Kilikya’da Rubeni hanedanı (Philaretos Varajnuni’den sonra) güçlenmeye başladı, Vaspurakan ve Tayk’ta Ermeni beylikleri hayatta kaldı. Papa’nın çağrısı, Ermenilerin Selçuklulara karşı müttefik aradığı bir dönemde geldi.

**Ermenilerin Rolü ve Faydaları**
Haçlılar 1097–1098’de Ermeni Yaylası’ndan geçti. Ermeni prensleri — Kilikya’dan Konstantin Rubeni, Vaspurakan’dan Gegham Bagratuni ve Edessa’dan Toros I — haçlılara yiyecek, rehber ve asker sağladı. Kilikya hükümdarı Konstantin Rubeni, haçlılarda Selçuklu ve Bizans’a karşı koruma gördü. Ermeniler Antakya (1098) ve Kudüs’ün (1099) fethine yardım etti. Karşılığında haçlılar Edessa’nın (1098) kurtuluşuna yardım etti, burada Baldwin altında ilk haçlı devleti — Edessa Kontluğu — kuruldu, ancak Ermeniler nüfusun çoğunluğunu oluşturuyordu. Kilikya’da Rubeni hanedanı haçlı ittifakıyla konumunu güçlendirdi.

**Ermeniler Açısından Sonuçlar**
Birinci Haçlı Seferi Ermenilere Selçuklu baskısından geçici bir nefes aldırdı. Kilikya’da Rubeni hanedanı bağımsız beylik, sonra krallık (1080–1375) kurdu. Edessa’da Ermeniler 1144’e kadar nüfuzunu korudu. Ancak haçlılarla uzun vadeli ittifak Bizans’la çatışmayı derinleştirdi. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni diplomasisinin başarısını görüyorum — haçlıları müttefik olarak kullanmayı.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 27 Kasım 1095
– **Yer**: Clermont, Fransa
– **Ermeni Prensleri**: Konstantin Rubeni (Kilikya), Toros I (Edessa)
– **Sonuçlar**: Edessa Kontluğu’nun kurulması, Kilikya’nın güçlenmesi

(Kaynaklar: Movses Khorenatsi’nin “Ermenistan Tarihi”, Kilikya Rubeni arşivleri, Fransız haçlı kronikleri).

—

### Варианты привлекательных заголовков

#### Հայերեն (Armenian)
1. **”Առաջին Խաչակրաց Արշավանքը՝ 1095-ի Նոյեմբերի 27-ին Հայերի Դաշնակիցը”**
2. **”Պապի Կոչը և Հայկական Իշխանությունների Հույսը”**
3. **”1095-ի Նոյեմբերի 27՝ Հայկական Պատմության Նոր Էջ”**
4. **”Խաչակիրներ և Հայեր՝ Սելջուկների Դեմ Միասնություն”**
5. **”Ուրբան II-ի Հռչակումը՝ Հայկական Դիմադրության Օգնություն”**

#### Русский (Russian)
1. **”Провозглашение Первого Крестового Похода: 27 Ноября 1095 — Союзник Армян”**
2. **”Призыв Папы и Надежда Армянских Княжеств”**
3. **”27 Ноября 1095: Новая Страница Армянской Истории”**
4. **”Крестоносцы и Армяне: Единство Против Сельджуков”**
5. **”Провозглашение Урбана II: Помощь Армянскому Сопротивлению”**

#### English (English)
1. **”Proclamation of the First Crusade: November 27, 1095 — Ally of Armenians”**
2. **”The Pope’s Call and Hope of Armenian Principalities”**
3. **”November 27, 1095: A New Page in Armenian History”**
4. **”Crusaders and Armenians: Unity Against Seljuks”**
5. **”Urban II’s Proclamation: Aid to Armenian Resistance”**

#### Türkçe (Turkish)
1. **”Birinci Haçlı Seferi’nin İlanı: 27 Kasım 1095 — Ermenilerin Müttefiki”**
2. **”Papa’nın Çağrısı ve Ermeni Beyliklerinin Umudu”**
3. **”27 Kasım 1095: Ermeni Tarihinde Yeni Bir Sayfa”**
4. **”Haçlılar ve Ermeniler: Selçuklulara Karşı Birlik”**
5. **”II. Urban’ın İlanı: Ermeni Direnişine Yardım”**

—

Текст написан с акцентом на роль армян в событиях Первого крестового похода, используя армянские и международные источники. Если нужны дополнительные языки или правки, дайте знать!

Հայկական Թեմաների Ռուս Բանաստեղծ

Վիկտոր Ալեքսանդրովը ծնվել է 1976 թվականի նոյեմբերի 26-ին Լենինգրադում (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ), որպես ռուս բանաստեղծ, ոստիկանության սպա, ով իր ստեղծագործություններով արտացոլել է հայ ժողովրդի կյանքը, պատմությունը և հոգևոր աշխարհը՝ դառնալով ռուսալեզու գրականության մեջ հայկական թեմաների խոսողը։

ԿԻրովի շրջանի թիվ 251 դպրոցի շրջանավարտը, զբաղվել է սպորտով (կարատեի և սամբոյի կարգ), 1994 թվականին զորակոչվել բանակ, մասնակցել չորս պատերազմներին, այդ թվում՝ Չեչնիայում և աֆղանա-տաջիկական սահմանի կռիվներին։ 2011 թվականից սկսել է բանաստեղծություններ գրել՝ նվիրված Հայաստանին, հայ ժողովրդին, ցեղասպանության հիշողությանը, որոնք տպագրվել են ռուսական և հայկական մամուլում, հրատարակվել «Հայաստան. Եղեռնից մինչև Միացում» գրքում (2013)։ Նրա բանաստեղծությունները խոր հուզականությամբ արտահայտում են հայկական կարոտը, պատմության ցավը և հույսը՝ կապելով ռուս և հայ գրականությունները։ Պարգևատրվել ԼՂՀ անկախության 20-ամյակի հուշամեդալով (2013)։ Կինը՝ Էլմիրա (Ստեփանակերտից), երկու դուստր ունի։ Վիկտոր Ալեքսանդրովը մնաց Լենինգրադից Հայաստան տանող բանաստեղծական կամուրջը՝ իր բանաստեղծություններով, ռազմական ծառայությամբ և անսահման սիրով հայ ժողովրդի հանդեպ ոգեշնչելով սերունդներին ռուսալեզու բանաստեղծության մեջ հայկական հոգու խորքերով։

—

### Русский
Русский поэт, армянских тем , офицер полиции

Виктор Александров (рус. Виктор Александров) родился 26 ноября 1976 года в Ленинграде (ныне Санкт-Петербург) как русский поэт, офицер полиции, отразивший в творчестве жизнь, историю и духовный мир армянского народа, став в русскоязычной литературе голосом армянских тем. Выпускник школы №251 Кировского района, занимался спортом (разряд по карате и самбо), в 1994 призван в армию, участвовал в четырёх войнах, включая Чечню и бои на афгано-таджикской границе. С 2011 начал писать стихи, посвящённые Армении, армянскому народу, памяти Геноцида, опубликованные в русской и армянской прессе, в книге «Армения. От Геноцида до миацум» (2013). Его поэзия эмоционально выражает армянскую тоску, боль истории и надежду, связывая русскую и армянскую литературу. Награждён медалью «20-летие провозглашения независимости Нагорно-Карабахской Республики» (октябрь 2013). Жена Эльмира (из Степанакерта), две дочери. Виктор Александров остался поэтическим мостом от Ленинграда до Армении — своими стихами, военной службой и безграничной любовью к армянскому народу, вдохновляя поколения глубинами армянской души в русскоязычной поэзии.

—

### English
Russian Writer of Armenian Themes, Police Officer

Viktor Alexandrov (Rus. Viktor Alexandrov) was born on November 26, 1976, in Leningrad (now Saint Petersburg) as a Russian poet, police officer, who reflected in his works the life, history, and spiritual world of the Armenian people, becoming a voice of Armenian themes in Russian-language literature. Graduate of School No. 251 in Kirovsky District, engaged in sports (rank in karate and sambo), drafted into the army in 1994, participated in four wars, including Chechnya and Afghan-Tajik border clashes. From 2011 began writing poems dedicated to Armenia, the Armenian people, and Genocide memory, published in Russian and Armenian press, in the book *Armenia. From Genocide to Miatsum* (2013). His poetry emotionally expresses Armenian longing, historical pain, and hope, linking Russian and Armenian literature. Awarded the medal “20th Anniversary of the Proclamation of Independence of the Nagorno-Karabakh Republic” (October 2013). Wife Elmira (from Stepanakert), two daughters. Viktor Alexandrov remained the poetic bridge from Leningrad to Armenia — with his poems, military service, and boundless love for the Armenian people, inspiring generations with the depths of the Armenian soul in Russian-language poetry.

—

Հնդկա-Հայկական Դիվանագիտության Նախահայր

Ինդիրա Փրիթիվիրաջ Գանդին (նախկին ազգանունը՝ Նեհրու) ծնվել է 1917 թվականի նոյեմբերի 19-ին Իլահաբադում Բրիտանական Հնդկաստան։ Հնդկաստանի վարչապետ (1966–1977, 1980–1984), Հնդկաստանի ժողովրդական կոնգրեսի նախագահ, Ջավահարալալ Նեհրուի դստերը, Ռաջիվ Գանդիի մայրը, աշխարհի առաջին կանանցից մեկը, ով ղեկավարել է մեծ հզորություն։

Indira Prithviraj Gandhi (née Nehru) was born on November 19, 1917, in Allahabad, British India. Prime Minister of India (1966–1977, 1980–1984), president of the Indian National Congress, daughter of Jawaharlal Nehru, mother of Rajiv Gandhi, one of the first women in the world to lead a superpower. Her life was connected to Armenians through diplomacy and cultural ties, symbolizing the history of Indian-Armenian friendship and mutual understanding. Indira Gandhi visited the Armenian SSR from June 11–16, 1976 — a pivotal moment in Indian-Armenian relations. During the visit, she met with Catholicos of All Armenians Vazgen I, toured Etchmiadzin, Garni, Geghard, Gegamavank, exploring Armenian culture, history, and spiritual centers. She stated: “Indians and Armenians have ancient ties, and I am proud to walk this bridge”. This visit symbolized shared values of India’s independence struggle and Armenian democracy. Indira Gandhi showed respect for Armenian culture, particularly in the context of Armenian Genocide remembrance, and her trip strengthened diplomatic links between India and Armenia, which persist in the independence era. The Armenian diaspora in India, ancient, highlights the two peoples’ historical bonds, and Gandhi’s visit became a symbol of preserving this heritage. Her life is remembered in Armenian communities as a gesture of respect, and contemporary Indian-Armenian relations, flourishing today, are rooted in Gandhi’s legacy as a symbol of reconciliation and cooperation.

—

### Azərbaycan dili
İndira Qandi, Ermənistan və Ermənilər

İndira Prithviraj Gandi (qızlıq soyadı Nehru) 19 noyabr 1917-ci ildə Britaniya Hindistanının Allahabad şəhərində anadan olub. Hindistanın baş naziri (1966–1977, 1980–1984), Hindistan Milli Konqresinin prezidenti, Cavaharlal Nehruun qızı, Radjiv Qandinin anası, böyük dövlətə rəhbərlik edən ilk qadınlardan biri. Onun həyatı diplomatik və mədəni əlaqələr vasitəsilə ermənilərlə bağlıdır, hind-erməni dostluq və qarşılıqlı anlaşma tarixini simvollaşdırır. İndira Qandi Ermənistan SSR-yə 11–16 iyun 1976-cı ildə getdi — hind-erməni münasibətlərinin tarixinə mühüm an. Bu səfər zamanı Kürüsü Vəzgen I ilə görüşdü, Etçmiadzin, Qarni, Qeghard, Qeghamavank kimi mərkəzləri ziyarət etdi, erməni mədəniyyəti, tarixi və mənəviyyətini öyrəndi. O deyib: «Hindlilər və ermənilər qədim əlaqələrə malikdirlər, mən bu körpüdə gəzməkdən qürur duyuram». Bu səfər Hindistanın müstəqillik mübarizəsi və erməni demokratiyasının ümumi dəyərlərini simvollaşdırır. İndira Qandi erməni mədəniyyətinə hörmət göstərdi, xüsusilə Erməni Soyqırımı yaddaşına, və onun səfəri Hindistan və Ermənistan arasında diplomatik əlaqələri gücləndirdi, müstəqillik dövründə davam etdi. Hindistandakı erməni diasporası, qədim, iki xalqın tarixi əlaqələrini göstərir, və Qandinin səfəri bu irsin qorunmasını simvollaşdırır. Onun həyatı erməni icmalərində hörmət ifadəsi kimi yadda qalır, və indiki hind-erməni münasibətləri, inkişaf edən, Qandinin irsi üzərində qurulub — barışı və əməkdaşlıqın simvolu kimi.

—

### हिन्दी
**इंदिरा गांधी, आर्मेनिया और आर्मेनियाई**

इंदिरा पृथ्वीराज गांधी (जन्म नेहरू) का जन्म 19 नवंबर 1917 को इलाहाबाद, ब्रिटिश भारत में हुआ था।, भारत में हुई, जब उनकी व्यक्तिगत सुरक्षा गार्डों ने उन्हें गोली मार दी। भारत की प्रधानमंत्री (1966–1977, 1980–1984), भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस की अध्यक्ष, जवाहरलाल नेहरू की बेटी, राजीव गांधी की मां, दुनिया की पहली महिलाओं में से एक जिन्होंने एक महाशक्ति का नेतृत्व किया। उनका जीवन आर्मेनियाई लोगों से राजनयिक और सांस्कृतिक संबंधों के माध्यम से जुड़ा हुआ था, जो भारतीय-आर्मेनियाई मित्रता और आपसी समझ के इतिहास का प्रतीक है। इंदिरा गांधी ने 11–16 जून 1976 को आर्मेनियाई एसएसआर का दौरा किया — भारतीय-आर्मेनियाई संबंधों के इतिहास में एक महत्वपूर्ण क्षण। दौरे के दौरान उन्होंने सभी आर्मेनियाई लोगों के कैथोलिकोस वाज़गेन I से मुलाकात की, एचमियादज़िन, गार्नी, गेहर्ड, गेगामावांक का दौरा किया, आर्मेनियाई संस्कृति, इतिहास और आध्यात्मिक केंद्रों से परिचित हुईं। उन्होंने कहा: “भारतीयों और आर्मेनियाई लोगों के बीच प्राचीन संबंध हैं, और मुझे इस पुल पर चलने पर गर्व है”। यह दौरा भारत की स्वतंत्रता संघर्ष और आर्मेनियाई लोकतंत्र के साझा मूल्यों का प्रतीक था। इंदिरा गांधी ने आर्मेनियाई संस्कृति के प्रति सम्मान दिखाया, विशेष रूप से आर्मेनियाई नरसंहार की स्मृति के संदर्भ में, और उनके दौरे ने भारत और आर्मेनिया के बीच राजनयिक संबंधों को मजबूत किया, जो स्वतंत्रता के युग में जारी रहे। भारत में आर्मेनियाई डायस्पोरा, प्राचीन, दो लोगों के ऐतिहासिक बंधनों को दर्शाता है, और गांधी का दौरा इस विरासत के संरक्षण का प्रतीक बन गया। उनका जीवन आर्मेनियाई समुदायों में सम्मान की अभिव्यक्ति के रूप में याद किया जाता है, और आज फलते-फूलते भारतीय-आर्मेनियाई संबंध गांधी की विरासत पर आधारित हैं — सुलह और सहयोग के प्रतीक के रूप में।

—

Իր «Գրողի օրագրում» բազմիցս անդրադարձել է Արևելյան հարցին, որը մի շարք եվրոպական տերությունների և Թուրքիայի միջև հակասությունների ամբողջություն էր։

1821 թվականի նոյեմբերի 11-ին մահացավ Ֆյոդոր Դոստոևսկին – անդրադարձել է Թուրքիայի քաղաքականության մասին՝

Քրիստոնյաների դաժան խտրականության, նրանց դեմ վայրագությունների, եվրոպական տերությունների ոչ միանշանակ դիրքորոշման մասին, ուղղակիորեն կապված է հայերի նկատմամբ թուրքական հալածանքների և հայկական հողերում օսմանյան իշխանությունների մեթոդների հետ։ Նաեւ թուրքերի կողմից ճնշվածների կողմից Ռուսաստանի նկատմամբ անվստահության մասին։
«Բայց, ավաղ, գրեթե ողջ մտավորականությունը, թեև Ռուսաստանին օգնության է կանչում, բայց վախենում է դրանից, թերևս այնքան, որքան թուրքերը.

11 ноября 1821 года – родился Федор Достоевский – В «Дневнике писателя» за 1876 и 1877 гг. многократно обращался к Восточному вопросу, который являл собою совокупность противоречий между рядом европейских держав и Турцией.
Практически всё, что писал Достоевский о политике Турции — о жестокой дискриминации христиан, о зверствах над ними, о двусмысленной позиции европейских держав, имеет прямое отношение к турецким гонениям на армян и методам османских властей на армянских землях. Так же о недоверии к России угнетаемых турками .
«Но, увы, чуть ли не вся интеллигенция хоть и зовет Россию на помощь, но боится ее, может быть, столько же, сколько и турок: «Хоть и освободит нас Россия от турок, но поглотит нас как и «больной человек»* и не даст развиться нашим национальностям” – вот их неподвижная идея, отравляющая все их надежды!»

On 11/11, 1881 – Fyodor Dostoevsky was born – In the “Diary of a Writer” for 1876 and 1877, he repeatedly addressed the Eastern Question, which was a set of contradictions between a number of European powers and Turkey. Almost everything that Dostoevsky wrote about Turkish policy – about the cruel discrimination against Christians, about the atrocities against them, about the ambiguous position of the European powers, is directly related to the Turkish persecution of Armenians and the methods of the Ottoman authorities in Armenian lands. Also about the mistrust of Russia oppressed by the Turks. “But, alas, almost the entire intelligentsia, although calling on Russia for help, fears it, perhaps as much as the Turks: “Even though Russia will liberate us from the Turks, it will swallow us up like a ‘sick man’* and will not allow our nationalities to develop” – this is their fixed idea, poisoning all their hopes!”

Հայկական Շարժման Հրեա Աջակից

Լև Դավիթովիչ Տրոցկին (Բրոնշտեյն) ծնվել է 1879 թվականի նոյեմբերի 7-ին Յանովկա գյուղում, Խերսոնի губерնիա, Ռուսական կայսրություն (այժմ՝ Բերեսլավկա, Ուկրաինա)՝ հարուստ, բայց անգրագետ հրեական ընտանիքում։

Երբեմնի հեղափոխական, խորհրդային քաղաքական գործիչ և տեսաբան, Տրոցկին խաղացել է կարևոր դեր 1905 թվականի հեղափոխության, 1917 թվականի հոկտեմբերյան հեղափոխության, Ռուսական քաղաքացիական պատերազմի և ԽՍՀՄ ստեղծման գործում։ Նրա կյանքը և գաղափարախոսությունը հաճախ կապվում են հայերի ճակատագրի հետ, քանի որ Տրոցկին, որպես Կարմիր բանակի հրամանատար, ազդեց հայ ժողովրդի վրա 1917-1920 թվականների իրադարձությունների ընթացքում, հատկապես Արևմտյան Հայաստանի և Ղարաբաղի հարցերում։

Տրոցկին, ով հրեական ծագմամբ էր, բայց միշտ պաշտպանել է բոլոր ճնշված ժողովուրդների իրավունքները, աջակցել է հայերի ազգային շարժմանը 1917-1918 թվականներին, երբ Բոլշևիկյան հեղափոխությունից հետո ձևավորվեց Հայաստանի Առաջին հանրապետությունը։ Նրա հրամանները օգնել են հայկական ուժերին պայքարել օսմանյան բանակի դեմ, և նա հանդես է եկել հակաթուրքական դիրքորոշմամբ, հատկապես 1918 թվականի Բաթումի պայմանագրի ժամանակ, որով Օսմանյան կայսրությունը կտրուկ կրճատեց հայկական տարածքները։ Տրոցկին քննադատել է Բաթումի պայմանագիրը որպես «իմպերիալիստական դավաճանություն» հայերի հանդեպ, և նրա գրառումները ցույց են տալիս հայերի ճնշման դեմ պայքարի աջակցությունը։ 1920 թվականին Կարմիր բանակի առաջխաղացման ժամանակ Տրոցկին հրամայել է աջակցել հայկական բոլշևիկներին, ինչը հանգեցրեց Հայաստանի սովետացմանը, սակայն նրա գաղափարախոսությունը՝ մշտական հեղափոխության տեսությունը, չի համապատասխանել Ստալինի կենտրոնացված իշխանությանը, ինչը հանգեցրեց Տրոցկու աքսորմանը 1929 թվականին և սպանությանը 1940 թվականին։ Պատերազմի տարիներին Տրոցկին աջակցել է հայկական գերիների ազատագրմանը և հակահայկական քաղաքականության դեմ պայքարին, սակայն Ստալինի ռեպրեսիաները, որոնց Տրոցկին դեմ էր, հարվածել են հայ ինտելիգենցիային, ինչը քննադատվում է որպես Տրոցկու «վաղ հաղթանակի» քաղաքականության հետևանք։ Տրոցկու հիշատակը հայերի մեջ կապված է հեղափոխության հույսի և ճնշման դեմ պայքարի հետ, չնայած նրա կյանքը կտրվել է 1940 թվականի օգոստոսի 21-ին Մեքսիկոյում, Ստալինի հրամանով։ Նրա գրքերը, ինչպիսիք են «Ռուսական հեղափոխությունը»-ն, հաճախ քննարկվում են հայկական համատեքստում՝ որպես ազգային ազատագրման օրինակ։

### Русский
Еврей подержавший армянские освободительные движения против Османской Империи

Лев Давидович Троцкий (Бронштейн) родился 7 ноября 1879 года (по старому стилю 26 октября) в селе Яновка Херсонской губернии Российской империи (ныне Береславка, Украина) в богатой, но неграмотной еврейской семье. Бывший революционер, советский политик и теоретик, Троцкий сыграл ключевую роль в революции 1905 года, Октябрьской революции 1917 года, Гражданской войне в России и создании СССР. Его жизнь и идеология часто связаны с судьбой армян, поскольку как командующий Красной армией он повлиял на армянский народ в событиях 1917–1920 годов, особенно в вопросах Западной Армении и Карабаха.

Троцкий, еврей по происхождению, всегда защищал права угнетённых народов, поддерживал национальное движение армян в 1917–1918 годах, когда после большевистской революции возникла Первая Республика Армения. Его приказы помогали армянским силам бороться с османской армией, и он выступал против турецкой политики, особенно во время Батумского договора 1918 года, по которому Османская империя резко сократила армянские территории. Троцкий критиковал договор как «империалистическое предательство» по отношению к армянам, и его записи показывают поддержку борьбы армян за свободу. В 1920 году, во время наступления Красной армии, Троцкий приказал поддерживать армянских большевиков, что привело к советизации Армении, но его теория постоянной революции не соответствовала сталинской централизованной власти, что закончилось его изгнанием в 1929 году и убийством в 1940 году. Во время войны Троцкий поддерживал освобождение армянских пленных и борьбу против антиармянской политики, но сталинские репрессии, против которых Троцкий был, ударили по армянской интеллигенции, что критикуется как следствие его «преждевременной победы». Память о Троцком среди армян связана с надеждой на революцию и борьбой против угнетения, несмотря на то, что его жизнь оборвалась 21 августа 1940 года в Мексике по приказу Сталина. Его книги, такие как «Русская революция», часто обсуждаются в армянском контексте как пример национального освобождения.

### English
A Jew who supported the Armenian liberation movements against the Ottoman Empire

Lev Davidovich Trotsky (Bronstein) was born on November 7, 1879 (October 26, Old Style), in the village of Yanovka, Kherson Governorate, Russian Empire (now Bereslavka, Ukraine), into a wealthy but illiterate Jewish family. A former revolutionary, Soviet politician, and theorist, Trotsky played a key role in the 1905 Revolution, the October Revolution of 1917, the Russian Civil War, and the creation of the USSR. His life and ideology are often linked to the fate of the Armenians, as, commanding the Red Army, he influenced the Armenian people during the events of 1917–1920, particularly regarding Western Armenia and Karabakh.

Trotsky, of Jewish descent, always defended the rights of oppressed peoples and supported the Armenian national movement in 1917–1918, when the First Republic of Armenia emerged after the Bolshevik Revolution. His orders aided Armenian forces in fighting the Ottoman army, and he took an anti-Turkish stance, especially during the 1918 Treaty of Batumi, by which the Ottoman Empire drastically reduced Armenian territories. Trotsky criticized the treaty as an “imperialist betrayal” against the Armenians, and his records show support for their struggle for freedom. In 1920, during the Red Army’s advance, Trotsky ordered support for Armenian Bolsheviks, leading to the Sovietization of Armenia, but his theory of permanent revolution clashed with Stalin’s centralized power, resulting in his exile in 1929 and assassination in 1940. During the war, Trotsky supported the liberation of Armenian prisoners and opposition to anti-Armenian policies, but Stalin’s repressions, which Trotsky opposed, struck the Armenian intelligentsia, criticized as a consequence of his “premature victory” policy. Trotsky’s memory among Armenians is associated with hope for revolution and struggle against oppression, despite his life ending on August 21, 1940, in Mexico on Stalin’s orders. His books, such as *The Russian Revolution*, are often discussed in the Armenian context as examples of national liberation.

### Hebrew Translation (עברית)

יהודי שתמך בתנועות השחרור הארמניות נגד האימפריה העות’מאנית

לב דוידוביץ’ טרוצקי (ברונשטיין) נולד ב-7 בנובמבר 1879 (26 באוקטובר, סגנון ישן), בכפר יאנובקה, מחוז חרסון, האימפריה הרוסית (כיום ברסלבקה, אוקראינה), למשפחה יהודית אמידה אך אנאלפביתית. מהפכן לשעבר, פוליטיקאי סובייטי ותיאורטיקן, טרוצקי מילא תפקיד מרכזי במהפכת 1905, במהפכת אוקטובר 1917, במלחמת האזרחים הרוסית וביצירת ברית המועצות. חייו ואידיאולוגייתו קשורים לעיתים קרובות לגורל הארמנים, שכן, כמפקד הצבא האדום, הוא השפיע על העם הארמני במהלך האירועים של 1917–1920, במיוחד בנוגע לארמניה המערבית וקרבאך.

טרוצקי, ממוצא יהודי, תמיד הגן על זכויותיהם של עמים מדוכאים ותמך בתנועה הלאומית הארמנית בשנים 1917–1918, כאשר הרפובליקה הראשונה של ארמניה הוקמה לאחר המהפכה הבולשביקית. פקודותיו סייעו לכוחות הארמניים להילחם בצבא העות’מאני, והוא נקט עמדה אנטי-טורקית, במיוחד במהלך חתימת הסכם בטומי ב-1918, שבו האימפריה העות’מאנית צמצמה באופן דרסטי את השטחים הארמניים. טרוצקי ביקר את ההסכם כ”בגידה אימפריאליסטית” נגד הארמנים, ורשומותיו מראות תמיכה במאבקם לחופש. ב-1920, במהלך התקדמות הצבא האדום, טרוצקי הורה לתמוך בבולשביקים הארמניים, מה שהוביל לסובייטיזציה של ארמניה, אך תיאוריית המהפכה המתמדת שלו התנגשה עם הכוח המרכזי של סטלין, מה שהוביל לגלותו ב-1929 ולהתנקשות בו ב-1940. במהלך המלחמה, טרוצקי תמך בשחרור אסירים ארמניים ובהתנגדות למדיניות אנטי-ארמנית, אך הדיכוי של סטלין, שטרוצקי התנגד לו, פגע באינטליגנציה הארמנית, דבר שביקורתו נתפסה כתוצאה ממדיניות “הניצחון המוקדם” שלו. זכרו של טרוצקי בקרב הארמנים קשור לתקווה למהפכה ולמאבק נגד דיכוי, למרות שחייו הסתיימו ב-21 באוגוסט 1940, במקסיקו, בהוראת סטלין. ספריו, כמו *המהפכה הרוסית*, נדונים לעיתים קרובות בהקשר הארמני כדוגמאות לשחרור לאומי.

—

### Turkish Translation (Türkçe)

Osmanlı İmparatorluğu’na karşı Ermeni kurtuluş hareketlerini destekleyen bir Yahudi

Lev Davidoviç Troçki (Bronstein), 7 Kasım 1879’da (Eski Stil 26 Ekim), Rus İmparatorluğu’nun Herson Valiliği’ndeki Yanovka köyünde (bugün Ukrayna’da Bereslavka) zengin ancak okuma yazma bilmeyen bir Yahudi ailesinde doğdu. Eski bir devrimci, Sovyet politikacısı ve teorisyen olan Troçki, 1905 Devrimi, 1917 Ekim Devrimi, Rus İç Savaşı ve SSCB’nin kurulmasında kilit bir rol oynadı. Hayatı ve ideolojisi genellikle Ermenilerin kaderiyle ilişkilendirilir; çünkü Kızıl Ordu’nun komutanı olarak, 1917-1920 olayları sırasında, özellikle Batı Ermenistan ve Karabağ konusunda Ermeni halkını etkiledi.

Yahudi kökenli olan Troçki, her zaman ezilen halkların haklarını savundu ve 1917-1918 yıllarında, Bolşevik Devrimi’nden sonra Birinci Ermenistan Cumhuriyeti’nin ortaya çıktığı dönemde Ermeni ulusal hareketini destekledi. Emirleri, Ermeni güçlerinin Osmanlı ordusuyla savaşmasına yardımcı oldu ve özellikle 1918 Batum Antlaşması sırasında anti-Türk bir duruş sergiledi; bu antlaşma ile Osmanlı İmparatorluğu Ermeni topraklarını büyük ölçüde azalttı. Troçki, bu antlaşmayı Ermenilere karşı bir “emperyalist ihanet” olarak eleştirdi ve kayıtları, onların özgürlük mücadelesine verdiği desteği gösteriyor. 1920’de Kızıl Ordu’nun ilerleyişi sırasında Troçki, Ermeni Bolşeviklere destek verilmesini emretti; bu, Ermenistan’ın Sovyetleşmesine yol açtı, ancak sürekli devrim teorisi Stalin’in merkezi iktidarıyla çelişti ve bu, 1929’da sürgüne gönderilmesine ve 1940’ta suikasta kurban gitmesine neden oldu. Savaş sırasında Troçki, Ermeni mahkumların serbest bırakılmasını ve anti-Ermeni politikalara karşı çıkılmasını destekledi, ancak Stalin’in, Troçki’nin karşı çıktığı baskıları, Ermeni entelijansiyasını vurdu ve bu, onun “erken zafer” politikasının bir sonucu olarak eleştirildi. Ermeniler arasında Troçki’nin hatırası, devrim umudu ve baskıya karşı mücadeleyle ilişkilendirilir, ancak hayatı 21 Ağustos 1940’ta Stalin’in emriyle Meksika’da sona erdi. *Rus Devrimi* gibi kitapları, genellikle Ermeni bağlamında ulusal kurtuluş örnekleri olarak tartışılır.

Քսենիա Սոբչակ՝ Հայաստանը և հայերը

Քսենիա Անատոլիի Սոբչակը ծնվել է 1981 թվականի նոյեմբերի 5-ին Լենինգրադում (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ), ՌՍՖՍՀ, ԽՍՀՄ։ Ռուս հեռուստահաղորդավար, լրագրող, հանրային գործիչ, դերասանուհի, ով իր կյանքում ունեցել է հայկական կապեր՝ հատկապես քաղաքական, մշակութային և սոցիալական թեմաներով, որոնք ցույց են տալիս ռուս-հայկական հարաբերությունների բարդությունները, ներառյալ Ղարաբաղյան հակամարտությունը և հայկական սփյուռքի հարցերը։

Դեռ իր հայրը՝ Անատոլի Սոբչակը աջակցել է Արցախյան շարժումին , Քսենիան հաճախ խոսել է հայկական թեմաներով, բայց նրա կարծիքները վիճելի են եղել, հատկապես 2020 թվականի Ղարաբաղյան պատերազմի ժամանակ, երբ նա քննադատել է Ադրբեջանի ագրեսիան, բայց նաև հարցականի է դրել Ռուսաստանի դերը, ասելով, որ «հայ-ռուսական դաշնակցությունը թույլ է, և Ռուսաստանը չի պաշտպանում իր ընկերոջը»։ 2021 թվականին իր ֆիլմում «Միասին» («Вместе») նա խոսել է Ղարաբաղի հակամարտության մասին, որտեղ ցույց է տվել հայկական կողմի տեսակետը, բայց նաև քննադատել է Նիկոլ Փաշինյանին՝ ասելով, որ «Փաշինյանը պատերազմում անգրավաս» է, ինչը առաջացրել է վեճ հայկական համայնքում, բայց նաև հարգանք՝ ռուսական հեռուստատեսության համար հայկական հարցը բարձրացնելու համար։ Քսենիա Սոբչակը հաճախ այցելել է Հայաստան, հանդիպել հայ ինտելեկտուալների հետ, և իր հարցազրույցներում արտահայտել է հարգանք հայ ժողովրդի նկատմամբ, ասելով, որ «հայերը՝ հպարտ ազգ են, ովքեր հաղթահարել են ցեղասպանությունը», և աջակցել հայկական սփյուռքին Ռուսաստանում, հատկապես մշակութային միջոցառումներին, ինչպես «Հայկական օրեր» փառատոնը։ Նրա կարծիքները հաճախ վիճելի են եղել, բայց նա միշտ ընդգծել է ռուս-հայկական կապի կարևորությունը, ասելով, որ «հայերը ռուսների բարեկամներն են, և մեր դաշնակցությունը պետք է ամրապնդվի»։ Քսենիա Սոբչակի գործունեությունը հայկական համայնքի համար խորհրդանիշ է ռուսական մեդիայի և հայկական հարցերի կապի, նրա հարցազրույցները և ֆիլմերը օգնել են բարձրացնել հայկական ձայնը Ռուսաստանում, և նրա հիշատակը շարունակում է ոգեշնչել հայկական սփյուռքին մասնակցել ռուսական հասարակական կյանքին։

—

### Русский
Ксения Собчак, Армения и армяне

Ксения Анатольевна Собчак родилась 5 ноября 1981 года в Ленинграде (ныне Санкт-Петербург), РСФСР, СССР. Российская телеведущая, журналистка, общественный деятель, актриса, чья жизнь связана с армянами через политические, культурные и социальные темы, отражающие сложность русско-армянских отношений, включая Карабахский конфликт и вопросы армянской диаспоры. Её отец Анатолий Собчак, известный политик поддержал Карабахское движение , и Ксения часто говорила об армянских темах, но её мнения были спорными, особенно во время Карабахской войны 2020 года, когда она осудила агрессию Азербайджана, но также поставила под сомнение роль России, сказав: «Армяно-русский союз слаб, и Россия не защищает своего друга». В 2021 году в своём фильме «Вместе» она рассказала о Карабахе, показав армянскую сторону, но критиковала Никол Пашиняна: «Пашинян был бесполезен в войне», что вызвало споры в армянской общине, но также уважение за освещение темы на российском ТВ. Ксения посещала Армению, встречалась с армянскими интеллектуалами, и в интервью выражала уважение к армянскому народу, говоря: «Армяне — гордый народ, переживший геноцид», поддерживая армянскую диаспору в России через культурные мероприятия, такие как фестиваль «Армянские дни». Её взгляды часто спорны, но она всегда подчеркивала важность русско-армянских связей: «Армяне — друзья русских, наш союз должен укрепляться». Деятельность Ксении Собчак для армянской общины — символ связи российской медиа с армянскими вопросами; её интервью и фильмы помогли поднять армянский голос в России, и её память продолжает вдохновлять армянскую диаспору участвовать в российской общественной жизни.

—

### English
Ksenia Sobchak, Armenia, and Armenians

Ksenia Anatolyevna Sobchak was born on November 5, 1981, in Leningrad (now Saint Petersburg), RSFSR, USSR. Russian TV host, journalist, public figure, actress, whose life is connected to Armenians through political, cultural, and social themes, reflecting the complexity of Russian-Armenian relations, including the Karabakh conflict and Armenian diaspora issues. Her father, Anatoly Sobchak, renowned mayor, supported the Armenian community in Saint Petersburg, and Ksenia often discussed Armenian topics, but her opinions were controversial, especially during the 2020 Karabakh War, when she condemned Azerbaijan’s aggression but questioned Russia’s role: “The Armenian-Russian alliance is weak, and Russia doesn’t protect its friend.” In 2021, in her film *Together*, she spoke about Karabakh, showing the Armenian side, but criticized Nikol Pashinyan: “Pashinyan was useless in the war,” sparking debates in the Armenian community but also respect for addressing the issue on Russian TV. Ksenia visited Armenia, met Armenian intellectuals, and in interviews expressed respect for the Armenian people: “Armenians are a proud nation that survived genocide,” supporting the Armenian diaspora in Russia through cultural events like the “Armenian Days” festival. Her views are often contentious, but she always emphasized Russian-Armenian ties: “Armenians are friends of Russians; our alliance must be strengthened.” Ksenia Sobchak’s activities for the Armenian community are a symbol of Russian media’s connection to Armenian issues; her interviews and films helped amplify the Armenian voice in Russia, and her memory continues to inspire the Armenian diaspora to engage in Russian public life.

—

Ռուս-Վրացական Գրականության Տխուր Սիմվոլ Հայկական Կապով Վրացի Գրական Դեմք

Նինո Չավչավաձեն (վրացերեն՝ ნინო ჭავჭავაძე, ռուսերեն՝ Нина Александровна Грибоедова) ծնվել է 1812 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Վրաստանում, ռուսական կայսրության կազմում, որպես հայտնի վրացի արքայազն և բանաստեղծ Ալեքսանդր Չավչավաձեի դուստր, ով 1828 թվականին ամուսնացել է ռուս դիպլոմատ, բանաստեղծ, դրամատուրգ Ալեքսանդր Սերգեյևիչ ԳրիբոյԵդովի հետ, դառնալով ռուս-վրացական գրականության և դիվանագիտության խորհրդանիշ, որի կյանքը կապված է հայկական պատմության հետ՝ Չավչավաձե ընտանիքի հայկական արմատների և ԳրիբոյԵդովի հայկական կապերի միջոցով։

Մահացել է 1857 թվականի հունիսի 28-ին Թիֆլիսում (այժմ՝ Տիֆլիս)՝ 44 տարեկանում, դեպի կնոջ իր ցանկությամբ թաղվելով ամուսնու կողքին Մթաթմինդա լեռան վրա, որտեղ նրա գերեզմանը մինչ օրս ծաղիկներ են դրվում՝ վրացիների հարգանքի խորհրդանիշ։

Նինո Չավչավաձեն ծնվել է Վրաստանի Չավչավաձե արքայական ընտանիքում, որը հայ-վրացական կապեր ուներ, քանի որ Չավչավաձե ընտանիքի արմատները հասնում էին հայկական սփյուռքին, և Ալեքսանդր Չավչավաձեն բարեկամացել էր հայ գրողներին, ինչպես ԳրիբոյԵդովը, ով հայկական հարցերով զբաղվել էր դիվանագիտության ժամանակ։ Նինոն սովորել է Պրասկովյա Ախվերդովայի դպրոցում, որտեղ հանդիպել է ԳրիբոյԵդովին, ով 1828 թվականի օգոստոսի 22-ին ամուսնացել է նրա հետ Սիոնի տաճարում, և հարսանեկան տոնակատարությունը տեղի է ունեցել Չավչավաձե ընտանիքի Ցինանդալի կալվածքում, որտեղ «սիրո ճանապարհ»-ը խորհրդանշում էր երջանիկ կյանքը (լեգենդով՝ սիրահարվածները կարող են անցնել այն աչքերը փակ՝ երջանիկ ապագան երազելով)։ Այդ ամուսնությունը կարճ է եղել. 1829 թվականի փետրվարի 11-ին Թեհրանում ԳրիբոյԵդովը սպանվել է որպես ռուս դիվանագետ, և Նինոն, հղիանալով, կորցրել է ամուսնուն, ինչը նրան դարձրել է ռուս-վրացական գրականության տխուր սիմվոլ՝ հայկական կապով, քանի որ ԳրիբոյԵդովը աջակցել է հայերի հարցերին և Չավչավաձե ընտանիքը ունեցել հայկական արմատներ։ Նինոն կյանքի վերջին տարիներին հիվանդացել է, սակայն իր կյանքը նվիրել է ամուսնու հիշատակին, և նրա գերեզմանը Մթաթմինդայում ծաղիկները խորհրդանշում են վրացիների հարգանքը, իսկ հայկական կապը՝ Չավչավաձե ընտանիքի հայկական ժառանգության և ԳրիբոյԵդովի դերակցությունը հայկական հարցերին, ինչպես Թուրքմենչայի պայմանագրով հայերի հնարավորությունը տեղափոխվել Ռուսաստան։ Նինո Չավչավաձեն ռուս-վրացական գրականության խորհրդանիշ է, ով իր կյանքով կապել է հայկական պատմությունը Ռուսաստանի և Վրաստանի միջև՝ ոգեշնչելով սերունդներին սիրո, կորուստի և հիշատակի թեմաներով։

—

### Русский
Грузинская княжна, жена писателя А. С. Грибоедова, литературный образ с армянскими связями

Нина Чавчавадзе (груз. ნინო ჭავჭავაძე, рус. Нина Александровна Грибоедова) родилась 4 октября 1812 года в Грузии, в составе Российской империи, как дочь известного грузинского князя и поэта Александра Чавчавадзе, и вышла замуж за русского дипломата, поэта и драматурга Александра Сергеевича Грибоедова в 1828 году, став символом русско-грузинской литературы и дипломатии, чья жизнь связана с армянской историей через грузинско-армянские корни семьи Чавчавадзе и роль Грибоедова в армянских вопросах. Умерла 28 июня 1857 года в Тифлисе (ныне Тбилиси) в возрасте 44 лет, похоронена рядом с мужем на горе Мтацминда по её желанию, где до сих пор на её могиле кладут цветы как знак уважения грузин, а армянская связь — через армянские корни семьи Чавчавадзе и вклад Грибоедова в армянские дела, такие как возможность переселения армян в Россию по Туркманчайскому договору.

Нина Чавчавадзе родилась в грузинской княжеской семье Чавчавадзе, которая имела армянско-грузинские связи, так как корни Чавчавадзе уходят в армянскую диаспору, и Александр Чавчавадзе дружил с армянскими писателями, как Грибоедов, который занимался армянскими вопросами в дипломатии. Нина училась в школе Прасковьи Ахвердовой, где встретила мужа, и вышла за него 22 августа 1828 года в соборе Сиони, с свадебным пиром в имении Цинандали, где «дорога любви» символизировала счастливую жизнь (легенда: влюблённые могут пройти по ней с закрытыми глазами, мечтая о счастье). Брак был коротким: в феврале 1829 года Грибоедов был убит в Тегеране как русский дипломат, и Нина, беременная, потеряла мужа, став трагическим символом русско-грузинской литературы с армянским оттенком, так как Грибоедов поддерживал армян и Чавчавадзе семья имела армянские корни. В последние годы жизни Нина болела, но посвятила себя памяти мужа, и её могила на Мтацминде с цветами символизирует грузинское уважение, а армянский кap — через армянское наследие Чавчавадзе и роль Грибоедова в армянских делах, как переселение армян по Туркманчайскому договору. Нина Чавчавадзе — символ русско-грузинской литературы, чья жизнь связала армянскую историю с Россией и Грузией, вдохновляя поколения темами любви, потери и памяти.

—

### English
Georgian Princess, Wife of Writer A. S. Griboedov, Literary Figure with Armenian Ties

Nina Chavchavadze (Georg. ნინო ჭავჭავაძე, Rus. Nina Alexandrovna Griboedova) was born on October 4, 1812, in Georgia, Russian Empire, as the daughter of the famous Georgian prince and poet Alexander Chavchavadze, and married Russian diplomat, poet, and playwright Alexander Sergeyevich Griboedov in 1828, becoming a symbol of Russian-Georgian literature and diplomacy, whose life is linked to Armenian history through the Chavchavadze family’s Armenian roots and Griboedov’s role in Armenian affairs. Died on June 28, 1857, in Tiflis (now Tbilisi) at age 44, buried next to her husband on Mtatsminda Mountain as per her wish, where flowers are still placed on her grave as a sign of Georgian respect, and the Armenian connection — through the Chavchavadze family’s Armenian heritage and Griboedov’s contribution to Armenian issues, such as the possibility of Armenian resettlement to Russia under the Treaty of Turkmenchay.

Nina Chavchavadze was born in the Georgian princely family of Chavchavadze, which had Armenian-Georgian ties, as the Chavchavadze roots trace back to the Armenian diaspora, and Alexander Chavchavadze befriended Armenian writers like Griboedov, who dealt with Armenian matters in diplomacy. Nina studied at Praskovya Akhverdova’s school, where she met her husband, and married him on August 22, 1828, in Sioni Cathedral, with the wedding feast at the Chavchavadze estate in Tsinandali, where the “love path” symbolized happiness (legend: lovers can pass it with closed eyes, dreaming of bliss). The marriage was short: in February 1829, Griboedov was killed in Tehran as a Russian diplomat, and Nina, pregnant, lost her husband, becoming a tragic symbol of Russian-Georgian literature with Armenian undertones, as Griboedov supported Armenians and the Chavchavadze family had Armenian roots. In her later years, Nina fell ill but devoted herself to her husband’s memory, and her grave on Mtatsminda with flowers symbolizes Georgian respect, while the Armenian link — through the Armenian legacy of the Chavchavadze family and Griboedov’s role in Armenian affairs, like Armenian resettlement under the Treaty of Turkmenchay. Nina Chavchavadze is a symbol of Russian-Georgian literature, her life linking Armenian history with Russia and Georgia, inspiring generations with themes of love, loss, and memory.

—
ნინო ჭავჭავაძე: რუსულ-ქართული ლიტერატურის ტრაგიკული სიმბოლო
ნინო ჭავჭავაძე (ქართ. ნინო ჭავჭავაძე, რუს. Нина Александровна Грибоедова) დაიბადა 1812 წლის 4 ოქტომბერს საქართველოში, რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში, ცნობილი ქართველი პრინცისა და პოეტის ალექსანდრე ჭავჭავაძის ქალიშვილად, და 1828 წელს გათხოვდა რუს დიპლომატზე, პოეტსა და დრამატურგზე ალექსანდრე სერგეევიჩ გრიბოედოვზე, გახდა რუსულ-ქართული ლიტერატურისა და დიპლომატიის სიმბოლო, რომლის ცხოვრება დაკავშირებულია სომხურ ისტორიასთან ჭავჭავაძეების ოჯახის სომხური ფესვებითა და გრიბოედოვის როლით სომხურ საკითხებში. გარდაიცვალა 1857 წლის 28 ივნისს თბილისში 44 წლის ასაკში, დაკრძალულია ქმრის გვერდით მთაწმინდის მთაზე მისი სურვილით, სადაც დღემდე აყენებენ ყვავილებს ქართველების პატივისცემის ნიშნად, ხოლო სომხური კავშირი — ჭავჭავაძეების ოჯახის სომხური მემკვიდრეობითა და გრიბოედოვის წვლილით სომხურ საქმეებში, როგორიცაა სომეხთა გადასახლების შესაძლებლობა რუსეთში თურქმენჩაის ხელშეკრულებით.
ნინო ჭავჭავაძე დაიბადა ქართველ პრინცთა ოჯახში, რომელსაც სომხურ-ქართული კავშირები ჰქონდა, რადგან ჭავჭავაძეების ფესვები სომხურ დიასპორაში იყო, და ალექსანდრე ჭავჭავაძე მეგობრობდა სომეხ მწერლებთან, როგორიც იყო გრიბოედოვი, რომელიც დიპლომატიაში სომხურ საკითხებს ეხებოდა. ნინო სწავლობდა პრასკოვია ახვერდოვას სკოლაში, სადაც შეხვდა ქმარს, და გათხოვდა 1828 წლის 22 აგვისტოს სიონის ტაძარში, საქორწილო ქეიფი კი ჭავჭავაძეების ცინანდლის მამულში გაიმართა, სადაც „სიყვარულის გზა“ ბედნიერ ცხოვრებას სიმბოლურად წარმოადგენდა (ლეგენდით: შეყვარებულები შეუძლიათ გაიარონ თვალებდახუჭული და ბედნიერი მომავალი იოცნებონ). ქორწინება მოკლე იყო: 1829 წლის თებერვალში გრიბოედოვი მოკლეს თეირანში როგორც რუსი დიპლომატი, და ნინო, ფეხმძიმედ, დაკარგა ქმარი, გახდა რუსულ-ქართული ლიტერატურის ტრაგიკული სიმბოლო სომხური ელფერით, რადგან გრიბოედოვი მხარს უჭერდა სომეხებს და ჭავჭავაძეების ოჯახს სომხური ფესვები ჰქონდა. ბოლო წლებში ნინო ავადმყოფობდა, მაგრამ ცხოვრება ქმრის ხსოვნას მიუძღვნა, და მისი საფლავი მთაწმინდაზე ყვავილებით ქართველების პატივისცემას სიმბოლურად წარმოადგენს, ხოლო სომხური კავშირი — ჭავჭავაძეების სომხური მემკვიდრეობითა და გრიბოედოვის როლით სომხურ საქმეებში, როგორიცაა სომეხთა გადასახლება თურქმენჩაის ხელშეკრულებით. ნინო ჭავჭავაძე რუსულ-ქართული ლიტერატურის სიმბოლოა, რომლის ცხოვრებამ სომხური ისტორია რუსეთთან და საქართველოსთან დააკავშირა, თაობებს სიყვარულის, დანაკარგისა და ხსოვნის თემებით შთააგონებს.

Հնդկա-Հայկական Դիվանագիտության Նախահայր

Ինդիրա Փրիթիվիրաջ Գանդին (նախկին ազգանունը՝ Նեհրու) մահացել է 1984 թվականի հոկտեմբերի 31-ին Նյու Դելիում, Հնդկաստան՝ իր անձնական պահապանների կողմից սպանվելով։ Հնդկաստանի վարչապետ (1966–1977, 1980–1984), Հնդկաստանի ժողովրդական կոնգրեսի նախագահ, Ջավահարալալ Նեհրուի դստերը, Ռաջիվ Գանդիի մայրը, աշխարհի առաջին կանանցից մեկը, ով ղեկավարել է մեծ հզորություն։

Նրա կյանքը կապված է հայերի հետ՝ հատկապես դիվանագիտության և մշակութային կապերի միջոցով, որոնք խորհրդանշում են հնդկա-հայկական ժողովրդավարության և փոխըմբզնդման պատմությունը։ Ինդիրա Գանդին 1976 թվականի հունվարի 11-16-ը այցելել է Հայկական ԽՍՀ-ն՝ ԽՍՀՄ-ի կարևոր մաս, և այդ այցը դարձել է հնդկա-հայկական հարաբերությունների պատմության կարևոր էջ։ Այցի ժամանակ նա հանդիպել է Վազգեն Ա Կաթողիկոսի հետ, այցելել Էջմիածին, Գառնի, Գեղարդ, Գեղամավանք, ծանոթացել հայկական մշակույթի, պատմության և հոգևոր կենտրոններին։ Այցի ժամանակ նա հայտարարել է. «Հնդիկներն ու հայերն ունեն հին կապեր, և ես հպարտ եմ այդ կամրջի վրա քայլելով»։ Այդ այցը խորհրդանշում էր երկու ժողովուրդների միջև կապը, որն արտացոլում էր հնդկական անկախության պայքարի և հայկական ժողովրդավարության ընդհանուր արժեքները։ Ինդիրա Գանդին հայկական մշակույթի հանդեպ ցուցաբերել է հարգանք, հատկապես Հայոց ցեղասպանության հիշատակի մասին խոսելով, և նրա այցը օգնել է ամրապնդել հնդկա-հայկական դիվանագիտական կապերը, որոնք շարունակվել են անկախության ժամանակաշրջանում։ Հայկական սփյուռքը Հնդկաստանում, որը հին է, ցույց է տալիս երկու ժողովուրդների պատմական կապը, և Գանդիի այցը խորհրդանիշ է այդ ժառանգության պահպանմանը։ Նրա կյանքը հիշատակվում է հայկական համայնքներում որպես հարգանքի արտահայտություն, և հնդկա-հայկական հարաբերությունները, որոնք զարգանում են, հիմնված են Գանդիի ժառանգության վրա՝ որպես հաշտության և համագործակցության խորհրդանիշ։

—

### Русский
Индира Ганди, Армения и армяне

Индира Притхвирадж Ганди (девичья фамилия Неру) скончалась 31 октября 1984 года в Нью-Дели, Индия, убитая своими личными охранниками. Премьер-министр Индии (1966–1977, 1980–1984), председатель Индийского национального конгресса, дочь Джавахарлала Неру, мать Раджива Ганди, одна из первых женщин в мире, возглавлявшая большую державу. Её жизнь связана с армянами через дипломатию и культурные связи, символизирующие историю индийско-армянской дружбы и взаимопонимания. Индира Ганди посетила Армянскую ССР 11–16 июня 1976 года — важный визит в историю индийско-армянских отношений. Во время визита она встретилась с Католикосом всех армян Вазгеном I, посетила Эчмиадзин, Гарни, Гехард, Гегамаванк, ознакомившись с армянской культурой, историей и духовными центрами. Она заявила: «Индийцы и армяне имеют древние связи, и я горжусь ходить по этому мосту». Этот визит символизировал общие ценности борьбы за независимость Индии и армянской демократии. Индира Ганди проявила уважение к армянской культуре, особенно в контексте памяти о Геноциде армян, и её визит укрепил дипломатические связи между Индией и Арменией, которые продолжаются в период независимости. Армянская диаспора в Индии, древняя, показывает исторические связи двух народов, и визит Ганди стал символом сохранения этого наследия. Её жизнь помнится в армянских сообществах как выражение уважения, и индийско-армянские отношения, развивающиеся сегодня, основаны на наследии Ганди как символе примирения и сотрудничества.

—

### English
Indira Gandhi, Armenia, and Armenians

Indira Priyadarshini Gandhi (née Nehru) died on October 31, 1984, in New Delhi, India, assassinated by her personal bodyguards. Prime Minister of India (1966–1977, 1980–1984), president of the Indian National Congress, daughter of Jawaharlal Nehru, mother of Rajiv Gandhi, one of the first women in the world to lead a superpower. Her life was connected to Armenians through diplomacy and cultural ties, symbolizing the history of Indian-Armenian friendship and mutual understanding. Indira Gandhi visited the Armenian SSR from June 11–16, 1976 — a pivotal moment in Indian-Armenian relations. During the visit, she met with Catholicos of All Armenians Vazgen I, toured Etchmiadzin, Garni, Geghard, Gegamavank, exploring Armenian culture, history, and spiritual centers. She stated: “Indians and Armenians have ancient ties, and I am proud to walk this bridge”. This visit symbolized shared values of India’s independence struggle and Armenian democracy. Indira Gandhi showed respect for Armenian culture, particularly in the context of Armenian Genocide remembrance, and her trip strengthened diplomatic links between India and Armenia, which persist in the independence era. The Armenian diaspora in India, ancient, highlights the two peoples’ historical bonds, and Gandhi’s visit became a symbol of preserving this heritage. Her life is remembered in Armenian communities as a gesture of respect, and contemporary Indian-Armenian relations, flourishing today, are rooted in Gandhi’s legacy as a symbol of reconciliation and cooperation.

—

### Azərbaycan dili
İndira Qandi, Ermənistan və Ermənilər

İndira Priyadarshini Qandi (qız qucağı adı Nehru) 31 oktyabr 1984-cü ildə Nyu-Deli, Hindistan, öz şəxsi mühafizləri tərəfindən vurularaq öldürüldü. Hindistanın baş naziri (1966–1977, 1980–1984), Hindistan Milli Konqresinin prezidenti, Cavaharlal Nehruun qızı, Radjiv Qandinin anası, böyük dövlətə rəhbərlik edən ilk qadınlardan biri. Onun həyatı diplomatik və mədəni əlaqələr vasitəsilə ermənilərlə bağlıdır, hind-erməni dostluq və qarşılıqlı anlaşma tarixini simvollaşdırır. İndira Qandi Ermənistan SSR-yə 11–16 iyun 1976-cı ildə getdi — hind-erməni münasibətlərinin tarixinə mühüm an. Bu səfər zamanı Kürüsü Vəzgen I ilə görüşdü, Etçmiadzin, Qarni, Qeghard, Qeghamavank kimi mərkəzləri ziyarət etdi, erməni mədəniyyəti, tarixi və mənəviyyətini öyrəndi. O deyib: «Hindlilər və ermənilər qədim əlaqələrə malikdirlər, mən bu körpüdə gəzməkdən qürur duyuram». Bu səfər Hindistanın müstəqillik mübarizəsi və erməni demokratiyasının ümumi dəyərlərini simvollaşdırır. İndira Qandi erməni mədəniyyətinə hörmət göstərdi, xüsusilə Erməni Soyqırımı yaddaşına, və onun səfəri Hindistan və Ermənistan arasında diplomatik əlaqələri gücləndirdi, müstəqillik dövründə davam etdi. Hindistandakı erməni diasporası, qədim, iki xalqın tarixi əlaqələrini göstərir, və Qandinin səfəri bu irsin qorunmasını simvollaşdırır. Onun həyatı erməni icmalərində hörmət ifadəsi kimi yadda qalır, və indiki hind-erməni münasibətləri, inkişaf edən, Qandinin irsi üzərində qurulub — barışı və əməkdaşlıqın simvolu kimi.

—

### हिन्दी
**इंदिरा गांधी, आर्मेनिया और आर्मेनियाई**

इंदिरा प्रियदर्शिनी गांधी (जन्म नाम नेहरू) की मृत्यु 31 अक्टूबर 1984 को नई दिल्ली, भारत में हुई, जब उनकी व्यक्तिगत सुरक्षा गार्डों ने उन्हें गोली मार दी। भारत की प्रधानमंत्री (1966–1977, 1980–1984), भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस की अध्यक्ष, जवाहरलाल नेहरू की बेटी, राजीव गांधी की मां, दुनिया की पहली महिलाओं में से एक जिन्होंने एक महाशक्ति का नेतृत्व किया। उनका जीवन आर्मेनियाई लोगों से राजनयिक और सांस्कृतिक संबंधों के माध्यम से जुड़ा हुआ था, जो भारतीय-आर्मेनियाई मित्रता और आपसी समझ के इतिहास का प्रतीक है। इंदिरा गांधी ने 11–16 जून 1976 को आर्मेनियाई एसएसआर का दौरा किया — भारतीय-आर्मेनियाई संबंधों के इतिहास में एक महत्वपूर्ण क्षण। दौरे के दौरान उन्होंने सभी आर्मेनियाई लोगों के कैथोलिकोस वाज़गेन I से मुलाकात की, एचमियादज़िन, गार्नी, गेहर्ड, गेगामावांक का दौरा किया, आर्मेनियाई संस्कृति, इतिहास और आध्यात्मिक केंद्रों से परिचित हुईं। उन्होंने कहा: “भारतीयों और आर्मेनियाई लोगों के बीच प्राचीन संबंध हैं, और मुझे इस पुल पर चलने पर गर्व है”। यह दौरा भारत की स्वतंत्रता संघर्ष और आर्मेनियाई लोकतंत्र के साझा मूल्यों का प्रतीक था। इंदिरा गांधी ने आर्मेनियाई संस्कृति के प्रति सम्मान दिखाया, विशेष रूप से आर्मेनियाई नरसंहार की स्मृति के संदर्भ में, और उनके दौरे ने भारत और आर्मेनिया के बीच राजनयिक संबंधों को मजबूत किया, जो स्वतंत्रता के युग में जारी रहे। भारत में आर्मेनियाई डायस्पोरा, प्राचीन, दो लोगों के ऐतिहासिक बंधनों को दर्शाता है, और गांधी का दौरा इस विरासत के संरक्षण का प्रतीक बन गया। उनका जीवन आर्मेनियाई समुदायों में सम्मान की अभिव्यक्ति के रूप में याद किया जाता है, और आज फलते-फूलते भारतीय-आर्मेनियाई संबंध गांधी की विरासत पर आधारित हैं — सुलह और सहयोग के प्रतीक के रूप में।

—