Հայ Առաքելական Եկեղեցու Հիմնադիրների Օր

Ամեն տարի նոյեմբերի 30-ին Հայ Առաքելական Եկեղեցին նշում է Սուրբ Թադեոս և Բարդուղիմեոս առաքյալների հիշատակի օրը՝ որպես Հայաստանի առաջին լուսավորիչներ: Այս օրը խորհրդանշում է Հայաստանի քրիստոնեացման սկիզբը՝ դեռևս 1-ին դարում, երբ երկու առաքյալները, Քրիստոսի 12 աշակերտներից, բաղկացած, անկախ միմյանցից եկան հայկական հողեր և քարոզեցին Քրիստոսի ուսմունքը:

Հայ եկեղեցին կոչվում է Առաքելական՝ հենց այն պատճառով, որ նրա հիմնադիրներն են համարվում Քրիստոսի անմիջական աշակերտները՝ Թադեոսը և Բարդուղիմեոսը:

**Սուրբ Թադեոս առաքյալը** 
Թադեոսը (Հուդա Թադեոս), Քրիստոսի 12 առաքյալներից մեկը, Հայաստան եկավ մոտ 43 թվականին՝ բերելով Քրիստոսի խաչելության ժամանակ նիզակով խոցված Նիզակի ծայրը՝ որպես սուրբ մասունք: Նովսես Խորենացու «Հայոց Պատմություն»-ի համաձայն՝ Թադեոսը նախ քարոզեց Եդեսիայում, բժշկեց Աբգար թագավորին և նրա ընտանիքը, ապա եկավ Հայաստան՝ Արտազ գավառ: Նա քարոզեց Արտազում և Շավարշանում, բայց 66 թվականին, Սանատրուկ թագավորի հրամանով, նահատակվեց՝ խաչվելով և նետերով խոցվելով: Նրա մասունքները պահվում են Էջմիածնի Մայր Տաճարում, իսկ նրա անունով կառուցվել է Սուրբ Թադեոսի վանքը (այժմ՝ Իրանում):

**Սուրբ Բարդուղիմեոս առաքյալը** 
Բարդուղիմեոսը (Նաթանայել), նույնպես Քրիստոսի 12 առաքյալներից, եկավ Հայաստան մոտ 60-ական թվականներին՝ բերելով Աստվածածնի ձեռագործ պատկերը (Սուրբ Նշան): Նա քարոզեց Աղբակ (Ալբակ) քաղաքում, կնքեց Սանատրուկ թագավորի քրոջը՝ Վոգուհիին և նրա ընտանիքը: Թագավոր Սանատրուկը, վախենալով քրիստոնեության տարածումից, 68 թվականին հրամայեց սպանել Բարդուղիմեոսին՝ նրա գլուխը կտրելով: Նրա մասունքները պահվում են Էջմիածնում և Աղբակի վանքում:

**Հայկական ավանդույթը և «Ոտյաց Խաչ»-ի լեգենդը** 
Ըստ ավանդության՝ Թադեոսը և Բարդուղիմեոսը հանդիպել են հայկական մի բնակավայրում, որը հետագայում կոչվեց «Ոտյաց Խաչ» (Առաքյալների Խաչ): Այս հանդիպումը խորհրդանշում է հայկական եկեղեցու առաքելական ժառանգությունը:

**Նշանակությունը հայ ժողովրդի համար** 
Նոյեմբերի 30-ը դարձել է Հայաստանի քրիստոնեացման հիշատակի օր՝ հիշեցնելով, որ հայ ժողովուրդը քրիստոնեությունն ընդունել է ոչ թե Գրիգոր Լուսավորչի ժամանակ (301 թ.), այլ արդեն 1-ին դարում: Այս օրը եկեղեցիներում մատուցվում է Սուրբ Պատարագ, կարդացվում են առաքյալների կյանքի մասին պատմություններ, և ժողովուրդը հիշում է իր հավատքի առաջին լուսավորիչներին:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: Ամեն տարի նոյեմբերի 30-ին
– **Տոնի անվանումը**: Սուրբ Թադեոս և Բարդուղիմեոս առաքյալների հիշատակի օր
– **Մասունքներ**: Էջմիածնի Մայր Տաճարում
– **Կարևոր վայրեր**: Սուրբ Թադեոսի վանք (Իրան), Աղբակի Սուրբ Բարդուղիմեոս վանք

(Աղբյուրներ՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու օրացույց, «Հայոց Պատմություն» Մովսես Խորենացի», Սուրբ Թադեոսի վանքի արխիվներ):

—

### Русская версия

День Основателей Армянской Апостольской Церкви

Ежегодно 30 ноября Армянская Апостольская Церковь отмечает день памяти Святых Апостолов Фаддея и Варфоломея — первых просветителей Армении. Этот день символизирует начало христианизации Армении ещё в I веке, когда два апостола из 12 учеников Христа независимо друг от друга пришли на армянские земли и проповедовали учение Христа. Армянская Церковь называется Апостольской именно потому, что её основателями считаются непосредственные ученики Христа — Фаддей и Варфоломей.

**Святой Апостол Фаддей** 
Фаддей (Иуда Фаддей), один из 12 апостолов Христа, после Его Вознесения направился в Аравию и Месопотамию, а около 40 года пришёл в Осроену, где исцелил царя Абгара V. Далее путь апостола лежал в Армению, куда он в 43 году принёс как реликвию наконечник копья, которым римский воин пронзил распятого Христа. Эта реликвия хранится в Эчмиадзинском кафедральном соборе. В 66 году Фаддей был схвачен в Артазе, подвергнут пыткам, «повешен на древе» и пронзён стрелами. Через три века на месте его захоронения был построен монастырь Святого Фаддея (ныне в Иране). Мощи Святого Фаддея хранятся в Эчмиадзине.

**Святой Апостол Варфоломей** 
Варфоломей (Нафанаил), также один из 12 апостолов, проповедовал в Сирии и Малой Азии, после чего направился в Армению, принеся нерукотворный лик Богородицы и построив посвящённую ей церковь. В городе Агбак (Альбак) апостол крестил сестру царя Санатрука царевну Вогуи. Санатрук отправил к ней тысячника Теренция с требованием отречься, но Вогуи склонила его к крещению. В 68 году Теренция, Вогуи и Варфоломея схватили и казнили в Агбаке. Вместе с ним были убиты 2000 христиан.

**Армянская традиция и легенда «Отъяц Хач»** 
По преданию, Фаддей и Варфоломей встретились в одном армянском поселении, которое в память об этом событии народ назвал «Отъяц Хач» (Крест Пристанища).

**Значение для армянского народа** 
30 ноября стал днём памяти первых просветителей Армении, напоминая, что армяне приняли христианство не только в 301 году с Григорием Просветителем, но уже в I веке. В этот день в церквях служится Святая Литургия, читаются жития апостолов, и народ чтит своих первых духовных учителей.

**Краткие факты**
– **Дата**: Ежегодно 30 ноября
– **Название праздника**: День памяти Святых Апостолов Фаддея и Варфоломея
– **Реликвии**: В Эчмиадзинском кафедральном соборе
– **Важные места**: Монастырь Святого Фаддея (Иран), монастырь Святого Варфоломея в Агбаке

(Источники: Календарь Армянской Апостольской Церкви, «История Армении» Мовсеса Хоренаци, архивы монастыря Святого Фаддея).

—

### English Version

Day of the Founders of the Armenian Apostolic Church

Every year on November 30, the Armenian Apostolic Church commemorates the Holy Apostles Thaddeus and Bartholomew — the first enlighteners of Armenia. This day symbolizes the beginning of the Christianization of Armenia already in the 1st century, when two of Christ’s 12 apostles independently came to Armenian lands and preached His teachings. The Armenian Church is called Apostolic precisely because its founders are considered Christ’s direct disciples — Thaddeus and Bartholomew.

**Saint Apostle Thaddeus** 
Thaddeus (Jude Thaddeus), one of Christ’s 12 apostles, after His Ascension headed to Arabia and Mesopotamia, and around 40 AD came to Osroene, where he healed King Abgar V. His path then led to Armenia, where in 43 AD he brought the spear tip that pierced Christ on the cross as a relic, stored in Etchmiadzin Cathedral. In 66 AD, Thaddeus was captured in Artaz, tortured, “hanged on a tree,” and pierced with arrows. Three centuries later, the Monastery of Saint Thaddeus (now in Iran) was built on his burial site. His relics are kept in Etchmiadzin.

**Saint Apostle Bartholomew** 
Bartholomew (Nathaniel), also one of the 12 apostles, preached in Syria and Asia Minor before heading to Armenia, bringing the hand-made image of the Virgin Mary and building a church dedicated to her. In the city of Agbak (Albak), he baptized King Sanatruk’s sister Princess Vogui. Sanatruk sent a chiliarch Terentius to demand renunciation, but Vogui converted him to Christianity. In 68 AD, Terentius, Vogui, and Bartholomew were seized and executed in Agbak, along with 2,000 Christians.

**Armenian Tradition and the Legend of “Otyats Khach”** 
According to tradition, Thaddeus and Bartholomew met in an Armenian settlement later called “Otyats Khach” (Apostles’ Cross) in memory of this event.

**Significance for the Armenian People** 
November 30 became a day of remembrance for Armenia’s first enlighteners, reminding that Armenians embraced Christianity not only in 301 AD with Gregory the Illuminator but already in the 1st century. On this day, Holy Liturgy is served in churches, lives of the apostles are read, and the people honor their first spiritual teachers.

**Key Facts**
– **Date**: Annually November 30
– **Holiday Name**: Commemoration of Holy Apostles Thaddeus and Bartholomew
– **Relics**: In Etchmiadzin Cathedral
– **Important Sites**: Monastery of Saint Thaddeus (Iran), Monastery of Saint Bartholomew in Agbak

(Sources: Calendar of the Armenian Apostolic Church, “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, archives of the Monastery of Saint Thaddeus).

—