26 հունվարի 1992 թվականին Շուշիի մերձակայքում գտնվող Կարին Տակ գյուղի պաշտպանները՝ շրջափակված և գերազանցող թշնամու ուժերի դեմ, մղեցին 12 ժամ տևած հերոսական ինքնապաշտպանական մարտ:

Այս օրը հայկական պատմության մեջ մտավ որպես Կարին Տակի հերոսամարտի օր՝ հայ ժողովրդի անզիջում դիմադրության և արժանապատվության խորհրդանիշ: Գյուղը 1988 թվականից անընդհատ գտնվում էր հարձակման տակ, իսկ 1992-ի հունվարին ադրբեջանական ուժերը որոշեցին ամբողջությամբ ոչնչացնել բնակիչներին՝ համարելով նրանց լուրջ ռազմավարական սպառնալիք:

Աշոտ Գուլյանի գլխավորած ջոկատը արևելյան ուղղությունից ժամանեց՝ աջակցելու գյուղի պաշտպաններին: Չնայած թշնամու ճնշող թվային գերակշռությանը, մարտը տևեց մոտ 12 ժամ: Թշնամին կրեց ավելի քան 90 զոհ և մեծ քանակությամբ զենք ու զինամթերք թողնելով գյուղի ծայրամասում՝ ստիպված եղավ նահանջել: Այս հաղթանակը դարձավ Արցախյան ազատամարտի կարևորագույն էջերից մեկը:

Այսօր ադրբեջանական կողմը այս օրը անվանում է «Արյունոտ հունվար» և Կարին Տակը՝ «Արյունոտ կիրճ»: 2020 թվականի նոյեմբերի 4-ին՝ եռակողմ հայտարարությունից մի քանի օր առաջ, գյուղը օկուպացվեց Ադրբեջանի կողմից: 2021 թվականից սկսած ադրբեջանական իշխանությունները համակարգված կերպով ոչնչացրին գյուղը՝ 2024 թվականի ընթացքում այն ամբողջությամբ քանդելով: Կարին Տակի պատմական ժառանգությունը, եկեղեցիները, գերեզմանոցները և բնակելի տները ոչնչացվեցին՝ անդառնալի վնաս հասցնելով հայ ժողովրդի մշակութային և պատմական ժառանգությանը:

Արագ փաստեր

• Ամսաթիվ: 1992 թ. հունվարի 26
• Վայր: Կարին Տակ գյուղ, Շուշիի մերձակայք
• Հերոսամարտի տևողություն: Մոտ 12 ժամ
• Թշնամու կորուստներ: ավելի քան 90 զոհ, մեծ քանակությամբ զենք և զինամթերք
• Հետագա ողբերգություն: 2020 թ. նոյեմբերի 4-ից օկուպացում և ամբողջական քանդում մինչև 2024 թ.

---

день героической битвы за Карин Так в армянской истории

26 января 1992 года защитники села Карин Так, расположенного вблизи Шуши, вели героическую 12-часовую самооборону против окружившего их превосходящего силами противника. Этот день вошёл в армянскую историю как день героической битвы за Карин Так — символ несгибаемого сопротивления и достоинства армянского народа. Село с 1988 года постоянно подвергалось нападениям, а в январе 1992 года азербайджанские силы решили полностью уничтожить его жителей, считая их серьёзной стратегической угрозой.

Отряд под командованием Ашота Гуляна прибыл с восточного направления для поддержки защитников. Несмотря на подавляющее численное превосходство врага, бой длился около 12 часов. Противник потерял более 90 человек и, бросив большое количество оружия и боеприпасов на окраине села, вынужден был отступить. Эта победа стала одной из важнейших страниц Арцахской освободительной войны.

Сегодня азербайджанская сторона называет этот день «Кровавым январем», а Карин Так — «Кровавым каньоном». 4 ноября 2020 года, за несколько дней до подписания трёхстороннего заявления, село было оккупировано Азербайджаном. С 2021 года азербайджанские власти начали систематическое уничтожение села, которое продолжалось до 2024 года. Карин Так был полностью разрушен, историческое наследие и инфраструктура стёрты, что нанесло непоправимый ущерб культурному и историческому наследию армянского народа.

Краткие факты

• Дата: 26 января 1992 г.
• Место: село Карин Так, окрестности Шуши
• Продолжительность боя: около 12 часов
• Потери противника: более 90 убитых, большое количество оружия и боеприпасов
• Последующая трагедия: оккупация 4 ноября 2020 г. и полное уничтожение до 2024 г.

---

English Version

the day of the heroic battle of Karin Tak in Armenian history

On January 26, 1992, the defenders of Karin Tak village, located near Shushi, fought a heroic 12-hour self-defense battle against an enemy that had surrounded them with overwhelming forces. This day entered Armenian history as the day of the heroic battle of Karin Tak — a symbol of the unbreakable resistance and dignity of the Armenian people. The village had been under constant attack since 1988, and in January 1992 Azerbaijani forces decided to completely annihilate its inhabitants, considering them a serious strategic threat.

A detachment led by Ashot Gulyan arrived from the eastern direction to support the village defenders. Despite the enemy’s overwhelming numerical superiority, the battle lasted about 12 hours. The enemy suffered over 90 casualties and, abandoning large quantities of weapons and ammunition on the outskirts of the village, was forced to retreat. This victory became one of the most important pages of the Artsakh Liberation War.

Today, the Azerbaijani side calls this day “Bloody January” and Karin Tak — “Bloody Canyon”. On November 4, 2020, a few days before the signing of the infamous trilateral statement, the village was occupied by Azerbaijan. Since 2021, Azerbaijani authorities have systematically destroyed the village, a process that continued until 2024. Karin Tak was completely razed, its historical heritage and infrastructure erased, inflicting irreparable damage to the cultural and historical heritage of the Armenian people.

Key Facts

• Date: January 26, 1992
• Location: Karin Tak village, near Shushi
• Duration of the battle: about 12 hours
• Enemy losses: over 90 killed, large quantity of weapons and ammunition
• Subsequent tragedy: occupation on November 4, 2020, and complete destruction by 2024

---

Հայերեն (Armenian)

1. «26 հունվարի 1992. Կարին Տակի հերոսամարտը՝ հայ ժողովրդի անզիջում դիմադրության խորհրդանիշ»
2. «Կարին Տակ 1992. 12 ժամյա հերոսամարտը և թշնամու 90-ից ավելի կորուստները»
3. «Հունվարի 26՝ Կարին Տակի պաշտպանության փառապանծ օրը»
4. «Կարին Տակի հաղթանակը՝ Արցախյան պատերազմի ոսկե էջերից մեկը»
5. «1992 թ. հունվարի 26. Երբ Կարին Տակը դարձավ անպարտելի»

Русский (Russian)

1. «26 января 1992. Героическая битва за Карин Так — символ несгибаемого сопротивления армянского народа»
2. «Карин Так 1992. 12-часовой бой и более 90 потерь противника»
3. «26 января — день славной обороны Карин Така»
4. «Победа Карин Така — одна из золотых страниц Арцахской войны»
5. «26 января 1992. Когда Карин Так стал неприступным»

English (English)

1. «January 26, 1992. The Heroic Battle of Karin Tak — Symbol of Armenian Unyielding Resistance»
2. «Karin Tak 1992. 12-Hour Battle and Over 90 Enemy Losses»
3. «January 26 — Day of Glorious Defense of Karin Tak»
4. «Victory of Karin Tak — One of the Golden Pages of the Artsakh War»
5. «January 26, 1992. When Karin Tak Became Impregnable»

18 հունվարի 2001 թվականին Ֆրանսիայի Ազգային ժողովը (Assemblée nationale) միաձայն ընդունեց պատմական բանաձև, որով Ֆրանսիան պաշտոնապես ճանաչեց 1915–1923 թվականներին Օսմանյան կայսրությունում իրականացված Հայոց ցեղասպանությունը:

Բանաձևը նշում էր, որ «Ֆրանսիան հանրայնորեն ճանաչում է 1915 թվականին Օսմանյան կայսրությունում հայերի ցեղասպանությունը» և կոչ էր անում միջազգային հանրությանը հետևել այդ օրինակին: Այս որոշումը դարձավ աշխարհում առաջին պետական մակարդակով ճանաչումը, որն ընդունվեց խորհրդարանական կառույցի կողմից առանց որևէ դեմ ձայնի:

Հայաստանի և հայ ժողովրդի համար այս իրադարձությունը պատմական նշանակություն ունեցավ. այն առաջին անգամ տվեց իրավական և քաղաքական գնահատական 1915 թվականի ողբերգությանը՝ եվրոպական խոշոր պետության կողմից: Բանաձևը հիմք դրեց հետագա օրենսդրական գործընթացներին, որոնք ավարտվեցին 2001 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Ֆրանսիայի Սենատի և 2001 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Ֆրանսիայի նախագահ Ժակ Շիրակի կողմից օրենքի վավերացմամբ: Այսօր Ֆրանսիան պաշտոնապես ճանաչում է Հայոց ցեղասպանությունը, և 2016 թվականից այդ ժխտումը քրեականացված է:

Արագ փաստեր

• Ամսաթիվ: 2001 թ. հունվարի 18
• Վայր: Ֆրանսիայի Ազգային ժողով, Փարիզ
• Ձայների քանակը: Միաձայն (բոլոր ներկաները կողմ)
• Հետևանք: Ֆրանսիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության պաշտոնական ճանաչում

---

Русская версия

Исторический день. Национальное собрание Франции единогласно сказало «Да»»

18 января 2001 года Национальное собрание Франции (Assemblée nationale) единогласно приняло историческую резолюцию, в которой Франция официально признала Геноцид армян в Османской империи в 1915–1923 годах. В документе говорилось, что «Франция публично признаёт Геноцид армян 1915 года в Османской империи» и призывалось международное сообщество последовать этому примеру. Это решение стало первым в мире признанием Геноцида армян на государственном уровне, принятым парламентом без единого голоса против.

Для Армении и армянского народа это событие имело огромное историческое значение: впервые крупная европейская страна дала правовую и политическую оценку трагедии 1915 года. Резолюция стала основой для дальнейшего законодательного процесса, который завершился 29 октября 2001 года утверждением Сенатом Франции и 30 октября 2001 года подписанием президентом Жаком Шираком соответствующего закона. Сегодня Франция официально признаёт Геноцид армян, а с 2016 года отрицание Геноцида криминализовано.

Краткие факты

• Дата: 18 января 2001 г.
• Место: Национальное собрание Франции, Париж
• Голосование: Единогласно (все присутствующие — за)
• Последствия: Официальное признание Францией Геноцида армян

---

English Version nnisyan)

Historic Day. France’s National Assembly Unanimously Says Yes

On January 18, 2001, the National Assembly of France (Assemblée nationale) unanimously adopted a historic resolution officially recognizing the Genocide of the Armenians in the Ottoman Empire in 1915–1923. The document stated that “France publicly recognizes the Armenian Genocide of 1915 in the Ottoman Empire” and called on the international community to follow this example. This decision became the first in the world recognition of the Armenian Genocide at the state level, adopted by a parliament without a single vote against.

For Armenia and the Armenian people, this event was of immense historical importance: for the first time, a major European country gave a legal and political assessment to the tragedy of 1915. The resolution laid the foundation for further legislative processes, which culminated on October 29, 2001 with approval by the Senate of France and on October 30, 2001 with the signing of the law by President Jacques Chirac. Today, France officially recognizes the Armenian Genocide, and since 2016 denial of the Genocide has been criminalized.

Key Facts

• Date: January 18, 2001
• Location: National Assembly of France, Paris
• Vote: Unanimous (all present — in favor)
• Consequences: Official recognition of the Armenian Genocide by France

---

Français

Journée historique. L’Assemblée nationale vote à l’unanimité « Oui »»

Le 18 janvier 2001, l’Assemblée nationale française a adopté à l’unanimité une résolution historique reconnaissant officiellement le génocide des Arméniens dans l’Empire ottoman en 1915-1923. Le texte affirmait que « la France reconnaît publiquement le génocide arménien de 1915 dans l’Empire ottoman » et appelait la communauté internationale à suivre cet exemple. Cette décision est devenue la première reconnaissance au niveau étatique du génocide arménien par un parlement sans une seule voix contre.

Pour l’Arménie et le peuple arménien, cet événement a eu une importance historique immense : pour la première fois, un grand pays européen donnait une qualification juridique et politique à la tragédie de 1915. La résolution a posé les bases des processus législatifs ultérieurs, qui se sont conclus le 29 octobre 2001 par l’approbation du Sénat français et le 30 octobre 2001 par la promulgation de la loi par le président Jacques Chirac. Aujourd’hui, la France reconnaît officiellement le génocide arménien, et depuis 2016, sa négation est pénalisée.

Faits clés

• Date : 18 janvier 2001
• Lieu : Assemblée nationale française, Paris
• Vote : Unanimité (tous les présents pour)
• Conséquences : Reconnaissance officielle du génocide arménien par la France

---

2004 թվականի հունվարի 14-ին Վրաստանի խորհրդարանը վերականգնեց երկրի պատմական պետական դրոշը՝ հինգ խաչերով (մեծ կենտրոնական խաչ և չորս փոքր խաչեր անկյուններում) սպիտակ դաշտի վրա կարմիր խաչերով:

Այս դրոշը Վրաստանում օգտագործվել էր միջնադարում, մասնավորապես Թամար թագուհու ժամանակաշրջանում (XII–XIII դդ.) և հետագայում Բագրատունիների և այլ թագավորական դինաստիաների օրոք:

Հայաստանի, հայերի և Կիլիկիայի հետ կապը հետևյալն է.

• Կիլիկիայի հայկական թագավորության (1080–1375) պետական դրոշը նույնպես պարունակում էր կարմիր խաչեր սպիտակ դաշտի վրա, ինչը խորհրդանշում էր քրիստոնեական ժառանգությունը և խաչակրաց արշավանքների հետ համագործակցությունը:
• Դրոշների մեջ խաչերի համադրությունը ընդհանուր քրիստոնեական միջնադարյան ավանդույթի մաս էր՝ ընդհանուր բյուզանդական և կիլիկյան ազդեցությամբ:
• Վրաստանի և Կիլիկիայի հայկական թագավորության միջև եղել են սերտ դաշնակցային և ընտանեկան կապեր (օրինակ՝ Թամար թագուհու ամուսինը՝ Դավիթ Սոսլանը, հայկական ծագում ուներ մասնակիորեն):
• Վերականգնված դրոշը խորհրդանշում էր ոչ միայն վրացական, այլև ընդհանուր քրիստոնեական Կովկասի և Կիլիկիայի ժառանգության վերադարձը՝ հետխորհրդային շրջանում:

Հայաստանի համար այս իրադարձությունը կարևոր էր որպես հարևան երկրի քրիստոնեական ինքնության վերահաստատում և ընդհանուր պատմամշակութային ժառանգության հիշեցում:

Արագ փաստեր

• Ամսաթիվ: 2004 թ. հունվարի 14
• Որոշում: Վրաստանի խորհրդարանը վերականգնեց հինգ խաչերով դրոշը
• Կապ Կիլիկիայի հետ: Ընդհանուր կարմիր խաչերի մոտիվը քրիստոնեական միջնադարյան ժառանգություն է

---

Русская версия

Исторический флаг Грузии и связь с Арменией, армянами и Киликией

14 января 2004 года парламент Грузии восстановил исторический государственный флаг страны — белое полотнище с пятью красными крестами (большой центральный крест и четыре малых креста в углах). Этот флаг использовался в Грузии в Средние века, в частности во времена царицы Тамары (XII–XIII вв.) и позже при династиях Багратионов и других царских родов.

Связь с Арменией, армянами и Киликией следующая:

• Государственный флаг Киликийского армянского царства (1080–1375) также содержал красные кресты на белом поле — символ христианского наследия и сотрудничества с крестоносцами.
• Общий мотив крестов в этих флагах — часть средневековой христианской традиции Кавказа и Ближнего Востока, с сильным византийским и киликийским влиянием.
• Между Грузией и Киликийским армянским царством существовали тесные союзнические и династические связи (например, супруг царицы Тамары Давид Сослан имел частично армянское происхождение).
• Восстановленный флаг символизировал не только грузинскую, но и общую христианскую кавказско-киликийскую идентичность в постсоветский период.

Для Армении это событие было значимым как восстановление христианской идентичности соседней страны и напоминание об общем историко-культурном наследии.

Краткие факты

• Дата: 14 января 2004 г.
• Решение: Парламент Грузии восстановил флаг с пятью крестами
• Связь с Киликией: Общий мотив красных крестов — общее христианское средневековое наследие

---

English Version

Georgia’s Historical Flag and Connection to Armenia, Armenians, and Cilicia

On January 14, 2004, the Parliament of Georgia restored the country’s historical state flag — a white field with five red crosses (a large central cross and four smaller ones in the corners). This flag had been used in Georgia during the Middle Ages, particularly in the era of Queen Tamar (12th–13th centuries) and later under the Bagrationi and other royal dynasties.

Connection to Armenia, Armenians, and Cilicia:

• The state flag of the Armenian Kingdom of Cilicia (1080–1375) also featured red crosses on a white field — a symbol of Christian heritage and cooperation with the Crusaders.
• The common cross motif in these flags is part of the shared medieval Christian tradition of the Caucasus and the Near East, with strong Byzantine and Cilician influence.
• Close allied and dynastic ties existed between Georgia and the Armenian Kingdom of Cilicia (e.g., Queen Tamar’s husband David Soslan had partial Armenian origin).
• The restored flag symbolized not only Georgian, but also the common Christian Caucasian-Cilician identity in the post-Soviet period.

For Armenia, this event was significant as the reaffirmation of Christian identity in a neighboring country and a reminder of shared historical and cultural heritage.

Key Facts

• Date: January 14, 2004
• Decision: Parliament of Georgia restored the five-cross flag
• Connection to Cilicia: Common motif of red crosses — shared medieval Christian heritage

---

საქართველოს ისტორიული დროშის აღდგენა და კავშირი სომხეთთან, სომხებთან და კილიკიასთან

2004 წლის 14 იანვარს საქართველოს პარლამენტმა აღადგინა ქვეყნის ისტორიული სახელმწიფო დროშა — თეთრი ველი ხუთი წითელი ჯვრით (დიდი ცენტრალური ჯვარი და ოთხი პატარა ჯვარი კუთხეებში). ეს დროშა გამოიყენებოდა საქართველოში შუა საუკუნეებში, განსაკუთრებით თამარ მეფის დროს (XII–XIII სს.) და მოგვიანებით ბაგრატიონთა და სხვა სამეფო დინასტიების პერიოდში.

კავშირი სომხეთთან, სომხებთან და კილიკიასთან:

• კილიკიის სომხეთის სამეფოს (1080–1375) სახელმწიფო დროშაზეც იყო წითელი ჯვრები თეთრ ველზე — ქრისტიანული მემკვიდრეობისა და ჯვაროსნებთან თანამშრომლობის სიმბოლო.
• ამ დროშებში ჯვრების მოტივი საერთო ქრისტიანული შუა საუკუნეების ტრადიციის ნაწილია — ძლიერი ბიზანტიური და კილიკიური გავლენით.
• საქართველოსა და კილიკიის სომხეთის სამეფოს შორის არსებობდა მჭიდრო მოკავშირეობრივი და დინასტიური კავშირები (მაგ., თამარ მეფის მეუღლე დავით სოსლანს ნაწილობრივ სომხური წარმოშობა ჰქონდა).
• აღდგენილი დროშა სიმბოლურად ასახავდა არა მხოლოდ ქართულ, არამედ საერთო ქრისტიანულ კავკასიურ-კილიკიურ იდენტობას პოსტსაბჭოთა პერიოდში.

სომხეთისთვის ეს მოვლენა მნიშვნელოვანი იყო როგორც მეზობელი ქვეყნის ქრისტიანული იდენტობის აღდგენა და საერთო ისტორიულ-კულტურული მემკვიდრეობის შეხსენება.

ძირითადი ფაქტები

• თარიღი: 14 იანვარი 2004
• გადაწყვეტილება: საქართველოს პარლამენტმა აღადგინა ხუთჯვრიანი დროშა
• კავშირი კილიკიასთან: წითელი ჯვრების საერთო მოტივი — საერთო შუა საუკუნეების ქრისტიანული მემკვიდრეობა

1924 թվականի հունվարի 11-ին Երևանում պաշտոնապես հիմնադրվեց «Գիրք» հրատարակչական ընկերությունը՝ Մարտիրոս Սարյանի ղեկավարությամբ: Այս իրադարձությունը խորհրդային Հայաստանի առաջին տարիներին դարձավ հայկական գրքի և մշակույթի վերածննդի կարևորագույն քայլերից մեկը:

Հրատարակչությունը ստեղծվեց Երևանի կոնսերվատորիայի և գրական հասարակության նախաձեռնությամբ՝ նպատակ ունենալով տպագրել հայկական գրականություն, դասականներ, նոր ստեղծագործություններ և թարգմանական գրականություն: Մարտիրոս Սարյանի ղեկավարությամբ «Գիրքը» դարձավ հայկական գրքի առաջին խոշոր կենտրոնը՝ դիզայնի, ձևավորման և բարձրորակ տպագրության ոլորտում:

Սարյանը ոչ միայն ղեկավար էր, այլև անձամբ մասնակցում էր գրքերի ձևավորմանը՝ ստեղծելով յուրահատուկ շապիկներ և նկարազարդումներ: Առաջին տարիներին հրատարակվեցին Հովհաննես Թումանյանի, Ալեքսանդր Շիրվանզադեի, Ավետիք Իսահակյանի և այլոց գործերը, ինչպես նաև ռուս և եվրոպական դասականների թարգմանություններ: Այս հրատարակչությունը հիմք դրեց հետագա խոշոր հրատարակչություններին, ինչպես «Հայպետհրատը» և «Սովետական գրողը»:

Հայ ժողովրդի համար «Գիրք»-ի հիմնադրումը խորհրդանշում էր մշակութային վերածնունդը՝ Ցեղասպանությունից և պատերազմներից հետո: Այն նպաստեց հայոց լեզվի, գրականության և արվեստի պահպանմանը խորհրդային պայմաններում:

Արագ փաստեր

• Ամսաթիվ: 1924 թ. հունվարի 11
• Վայր: Երևան
• Ղեկավար: Մարտիրոս Սարյան
• Նշանակություն: Հայկական գրքի և մշակույթի վերածնունդ

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Մարտիրոս Սարյանի արխիվներ, Հայաստանի հրատարակչական պատմություն):

---

Русская версия

Рождение издательства «Книга» под руководством Сарьяна”

11 января 1924 года в Ереване официально было создано издательство «Книга» (Գիրք) под руководством Мартироса Сарьяна. Это событие стало одним из важнейших шагов в культурном возрождении советской Армении в первые годы её существования. Издательство было основано по инициативе Ереванской консерватории и литературной общественности с целью печатать армянскую литературу, классику, новые произведения и переводную литературу. Под руководством Сарьяна «Книга» превратилась в первый крупный центр армянской книги — в области дизайна, оформления и высококачественной печати.

Сарьян не только руководил, но и лично участвовал в оформлении книг — создавал уникальные обложки и иллюстрации. В первые годы были изданы произведения Ованнеса Туманяна, Александра Ширванзаде, Аветика Исаакяна и других, а также переводы русской и европейской классики. Это издательство заложило основу для последующих крупных армянских издательств, таких как «Айпетрат» и «Советский писатель».

Для армянского народа основание «Книги» стало символом культурного возрождения после Геноцида и войн. Оно способствовало сохранению армянского языка, литературы и искусства в советских условиях.

Краткие факты

• Дата: 11 января 1924 г.
• Место: Ереван
• Руководитель: Мартирос Сарьян
• Значение: Возрождение армянской книги и культуры

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы Мартироса Сарьяна, история армянского книгоиздания).

---

English Version (Author: Armenian historian Aram Hovhannisyan)

Birth of the ‘Book’ Publishing House under Saryan’s Leadership”

On January 11, 1924, the “Book” Publishing House (Գիրք) was officially founded in Yerevan under the leadership of Martiros Saryan. This event became one of the most important steps in the cultural revival of Soviet Armenia in its early years. The publishing house was established on the initiative of the Yerevan Conservatory and literary community with the aim of printing Armenian literature, classics, new works, and translated literature. Under Saryan’s leadership, “Book” became the first major center of Armenian publishing — in design, layout, and high-quality printing.

Saryan not only managed but personally participated in book design — creating unique covers and illustrations. In the early years, works by Hovhannes Tumanyan, Alexander Shirvanzade, Avetik Isahakyan, and others were published, as well as translations of Russian and European classics. This publishing house laid the foundation for subsequent major Armenian publishers such as “Haypethrat” and “Soviet Writer”.

For the Armenian people, the foundation of “Book” became a symbol of cultural revival after the Genocide and wars. It contributed to the preservation of the Armenian language, literature, and art under Soviet conditions.

Key Facts

• Date: January 11, 1924
• Location: Yerevan
• Leader: Martiros Saryan
• Significance: Revival of Armenian book publishing and culture

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Martiros Saryan archives, history of Armenian publishing).

---

Հայերեն (Armenian)

1. “1924-ի Հունվարի 11՝ «Գիրք» հրատարակչության ծնունդը Սարյանի ղեկավարությամբ”
2. “Երևան 1924՝ Հայկական գրքի վերածնունդ”
3. “Մարտիրոս Սարյան և «Գիրք»՝ Հայկական մշակույթի նոր էջ”
4. “Հունվարի 11, 1924՝ Հայ գրքի առաջին մեծ կենտրոն”
5. “«Գիրք»-ի հիմնադրումը՝ Հայաստանի մշակութային հաղթանակ”

Русский (Russian)

1. “11 Января 1924: Рождение издательства «Книга» под руководством Сарьяна”
2. “Ереван 1924: Возрождение армянской книги”
3. “Мартирос Сарьян и «Книга»: Новая страница армянской культуры”
4. “11 Января 1924: Первый крупный центр армянской книги”
5. “Основание «Книги»: Культурная победа Армении”

English (English)

1. “January 11, 1924: Birth of the ‘Book’ Publishing House under Saryan’s Leadership”
2. “Yerevan 1924: Revival of the Armenian Book”
3. “Martiros Saryan and ‘Book’: A New Page in Armenian Culture”
4. “January 11, 1924: The First Major Center of Armenian Publishing”
5. “Foundation of ‘Book’: Armenia’s Cultural Victory”

1977 թվականի հունվարի 8-ին Մոսկվայում տեղի ունեցան երեք հաջորդական պայթյուններ՝ առաջինը մետրոյի գնացքում (Իզմայլովսկայա-Պերվոմայսկի գծում), երկրորդը և երրորդը՝ ԿԳԲ շենքին հարող երկու մթերային խանութներում:

Պայթյունների հետևանքով զոհվեց 7 մարդ, վիրավորվեց 37-ը: Չնայած որևէ կազմակերպություն կամ խումբ պատասխանատվություն չհամարեց, ԽՍՀՄ ԿԳԲ-ն արագորեն կապեց դեպքը հայկական ազգայնականության հետ և ձերբակալեց երեք երիտասարդ հայերի՝ Ստեփան Զատիկյանին (Ազգային Միացյալ Կուսակցության՝ ԱՄԿ հիմնադիր), Զավեն Բաղդասարյանին և Հակոբ Ստեփանյանին: Նրանք 1979 թվականի հունվարի 24-ին գաղտնի դատվեցին և 5 օր անց՝ հունվարի 29-ին գնդակահարվեցին:

Հետաքննություն և դատավարություն
Զատիկյանը, ով 1960-ականներին արդեն դատապարտվել էր հակախորհրդային գործունեության համար (4 տարի խիստ ռեժիմով բանտում), ազատ արձակվելուց հետո շարունակել էր ընդհատակյա աշխատանք: ԿԳԲ-ն նրան ներկայացրեց որպես գլխավոր կազմակերպիչ: Դատավարությունը եղավ ծայրահեղ գաղտնի՝ առանց հարազատների, փաստաբանների և հանրային հսկողության: Այլախոհներ Անդրեյ Սախարովը, Մոսկվայի և Հայաստանի Հելսինկյան խմբերը բարձրաձայնեցին, որ Զատիկյանն ալիբի ուներ (պայթյունների ժամանակ չի եղել Մոսկվայում), և կասկածի տակ դրեցին ամբողջ գործը՝ որպես ԿԳԲ-ի սադրանք՝ այլախոհներին ճնշելու համար:

Հայաստանի և հայերի համար նշանակությունը
Այս գործը խորհրդային իշխանությունների կողմից հայ ազգայնականության դեմ ծայրահեղ ճնշման վառ օրինակ է: Զատիկյանը և նրա ընկերները դարձան խորհրդային բանտերում նահատակված հայ երիտասարդ սերնդի խորհրդանիշը: Հայաստանում այս դեպքը ընկալվում է որպես ԽՍՀՄ-ի կողմից հայ ինքնության և ազգայնական գաղափարների ճնշման մաս: Չնայած պաշտոնական վարկածին, գործը մինչ օրս համարվում է չբացահայտված, և բազմաթիվ այլախոհներ (այդ թվում՝ Սախարովը) կասկածում էին ԿԳԲ-ի կազմակերպչական դերի մասին:

Արագ փաստեր

• Ամսաթիվ: 1977 թ. հունվարի 8
• Վայրեր: Մոսկվայի մետրո, երկու մթերային խանութներ
• Զոհեր: 7 մահ, 37 վիրավոր
• Դատապարտյալներ և մահապատիժ: Ստեփան Զատիկյան, Զավեն Բաղդասարյան, Հակոբ Ստեփանյան (գնդակահարվել են 1979 թ. հունվարի 29-ին)
• Վիճարկում: Գործը համարվում է անվստահելի, գաղտնի և չբացահայտված

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, «Ընթացիկ իրադարձությունների խրոնիկա», Անդրեյ Սախարովի հրապարակումներ, ռուսական և հայկական այլախոհական արխիվներ):

---

Русская версия

Дело Затикяна и провокация КГБ”(дело метро)

8 января 1977 года в Москве произошла серия из трёх взрывов: первый — в вагоне метро на перегоне «Измайловская»–«Первомайская», второй и третий — в двух продуктовых магазинах недалеко от здания КГБ. В результате погибли 7 человек, 37 были ранены. Никто не взял на себя ответственность, однако КГБ СССР быстро связал взрывы с армянским национализмом и арестовал трёх молодых армян — Степана Затикяна (основателя подпольной Национальной объединённой партии Армении), Завена Багдасаряна и Акопа Степаняна. В январе 1979 года после закрытого и сверхсекретного суда они были приговорены к расстрелу и казнены через 5 дней — 29 января 1979 года.

Следствие и суд
Затикян, уже осуждённый в 1960-х за антисоветскую деятельность (4 года строгого режима), после освобождения продолжал подпольную работу. КГБ представил его главным организатором. Суд проходил в полной секретности — без родственников, адвокатов и общественного контроля. Диссиденты Андрей Сахаров, Московская и Армянская Хельсинкские группы заявили, что у Затикяна было алиби (в момент взрывов он не был в Москве), и выразили подозрения, что это провокация КГБ для дискредитации диссидентов.

Значение для Армении и армян
Это дело — яркий пример крайних репрессий советской власти против армянского национализма. Затикян и его товарищи стали символом поколения армянской молодёжи, замученной в советских тюрьмах. В Армении событие воспринимается как часть политики подавления армянской идентичности и национальных идей. Несмотря на официальную версию, дело до сих пор считается нераскрытым, а многие диссиденты (включая Сахарова) подозревали организующую роль КГБ.

Краткие факты

• Дата: 8 января 1977 г.
• Места: Московское метро, два продуктовых магазина
• Жертвы: 7 погибших, 37 раненых
• Осуждённые и казнь: Степан Затикян, Завен Багдасарян, Акоп Степанян (расстреляны 29 января 1979 г.)
• Спорность: Дело считается недостоверным, секретным и нераскрытым

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, «Хроника текущих событий», публикации Андрея Сахарова, диссидентские архивы).

---

English Version

The Zatikyan case and KGB provocation”(Metro case)

On January 8, 1977, a series of three explosions occurred in Moscow: the first in a metro train between Izmaylovskaya and Pervomayskaya stations, the second and third in two grocery stores near the KGB building. The blasts killed 7 people and injured 37. Although no group claimed responsibility, the Soviet KGB quickly linked the attacks to Armenian nationalism and arrested three young Armenians — Stepan Zatikyan (founder of the underground National United Party of Armenia), Zaven Baghdasaryan, and Hakob Stepanyan. In January 1979, after a closed and highly secret trial, they were sentenced to death and executed five days later — on January 29, 1979.

Investigation and trial
Zatikyan, previously convicted in the 1960s for anti-Soviet activity (4 years in strict regime prison), continued underground work after release. The KGB presented him as the main organizer. The trial was extremely secretive — without relatives, lawyers, or public oversight. Dissidents Andrei Sakharov, the Moscow and Armenian Helsinki Groups stated that Zatikyan had an alibi (he was not in Moscow during the explosions) and expressed suspicions that it was a KGB provocation to discredit dissidents.

Significance for Armenia and Armenians
This case is a vivid example of extreme Soviet repression against Armenian nationalism. Zatikyan and his comrades became a symbol of the generation of Armenian youth tortured in Soviet prisons. In Armenia, the event is perceived as part of the policy of suppressing Armenian identity and national ideas. Despite the official version, the case remains unsolved, and many dissidents (including Sakharov) suspected the organizing role of the KGB.

Key Facts

• Date: January 8, 1977
• Locations: Moscow Metro, two grocery stores
• Victims: 7 killed, 37 injured
• Convicted and executed: Stepan Zatikyan, Zaven Baghdasaryan, Hakob Stepanyan (executed January 29, 1979)
• Controversy: Case considered unreliable, secret, and unsolved

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, “Chronicle of Current Events”, publications by Andrei Sakharov, dissident archives).

---

Հայերեն (Armenian)

1. “1977 թ. Մոսկվայի պայթյուններ՝ Զատիկյանի գործ և ԿԳԲ-ի սադրանք”
2. “Հունվարի 8, 1977՝ Հայ ազգայնականության դեմ Խորհրդային ճնշում”
3. “Մետրոյի գործ՝ Զատիկյան, Բաղդասարյան, Ստեփանյան”
4. “Մոսկվայի պայթյուններ՝ Հայ երիտասարդների նահատակություն”
5. “1977՝ ԿԳԲ-ի և հայ ազգայնականության բախում”

Русский (Russian)

1. “Московские взрывы 1977: Дело Затикяна и провокация КГБ”
2. “8 января 1977: Советские репрессии против армянского национализма”
3. “Дело метро: Затикян, Багдасарян, Степанян”
4. “Взрывы в Москве: Мученичество армянской молодёжи”
5. “1977: Столкновение КГБ и армянского национализма”

English (English)

1. “1977 Moscow bombings: The Zatikyan case and KGB provocation”
2. “January 8, 1977: Soviet repression against Armenian nationalism”
3. “Metro case: Zatikyan, Baghdasaryan, Stepanyan”
4. “Moscow explosions: Martyrdom of Armenian youth”
5. “1977: KGB vs. Armenian nationalism”

424 թվականի դեկտեմբերի 28-ը հայոց պատմության մեջ նշանավորվել է որպես Հայ ազնվականության տոն՝ այն օրը, երբ Հայոց կաթողիկոս Սահակ Պարթևը (Սահակ Պարթև) Պարսկաստանի արքունի դիվանում (գանձարանում) հայտնաբերեց Գահնամակը՝ հայկական ազնվական տների գաղտնի ցուցակը:

Այս փաստաթուղթը, որը պահպանվում էր որպես գաղտնի արխիվ, պարունակում էր հայ ազնվական ընտանիքների անունները, նրանց տոհմային ծագումը, հողատարածքները և պարսկական արքունիքի հետ կապերը: Կաթողիկոս Սահակը, որպես հայ եկեղեցու գլուխ և ազնվականության հովանավոր, գտավ այդ ցուցակը՝ դրանով փաստացի փրկելով հայ ազնվականությունը պարսկական իշխանությունների կողմից հնարավոր ոչնչացումից կամ ձուլումից: Այս հայտնագործությունը դարձավ հայկական ինքնության և ազնվականության պահպանման խորհրդանիշը՝ 5-րդ դարի սկզբին, երբ Հայաստանը գտնվում էր պարսկական ծանր ճնշման տակ:

**Նախապատմություն** 
Այդ ժամանակաշրջանում Հայաստանը կիսված էր Բյուզանդիայի և Պարսկաստանի միջև: Պարսկական մասում սասանյան արքունիքը փորձում էր վերահսկել հայ ազնվականությունը՝ ստիպելով նրանց ընդունել զրադաշտականությունը և կորցնել իրենց ինքնությունը: Կաթողիկոս Սահակ Պարթևը, որպես Մաշտոցի գործընկեր և հայկական եկեղեցու առաջնորդ, գաղտնի փնտրում էր հայկական ինքնության պահպանման ուղիներ: Գահնամակի հայտնաբերումը թույլ տվեց պահպանել ազնվական տների ծագումը, հողերը և իրավունքները՝ դրանով խոչընդոտելով պարսկական ձուլմանը:

**Իրադարձության նշանակությունը** 
Գահնամակի հայտնաբերումը ոչ միայն փրկեց հայ ազնվականությունը, այլև դարձավ հայկական ինքնության պահպանման խորհրդանիշը: Այս փաստաթուղթը հետագայում օգնեց վերականգնել ազնվական տների իրավունքները՝ Ավարայրի ճակատամարտից (451 թ.) հետո: Այս օրը Հայ Առաքելական Եկեղեցու օրացույցում նշվում է որպես Հայ ազնվականության տոն՝ հիշեցնելով ազգային ինքնության պահպանման կարևորությունը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 424 թ. դեկտեմբերի 28
– **Վայր**: Պարսկաստանի արքունի դիվան (գանձարան)
– **Գլխավոր դերակատար**: Կաթողիկոս Սահակ Պարթև
– **Գտածո**: Գահնամակ՝ հայ ազնվական տների գաղտնի ցուցակ
– **Նշանակություն**: Հայկական ինքնության և ազնվականության պահպանում

(Աղբյուրներ՝ Մովսես Խորենացի «Հայոց Պատմություն», Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Եկեղեցական ավանդություններ):

—

### Русская версия

Возрождение Армянской Аристократии

28 декабря 424 года в истории армянского народа отмечается как День армянской знати — в этот день католикос всех армян Саак Партев обнаружил в персидском царском диване (казначействе) Гахнамак — тайный список армянских знатных родов. Этот документ, хранившийся как секретный архив, содержал имена армянских аристократических семей, их родословные, земельные владения и связи с персидским двором. Католикос Саак, как глава Армянской церкви и покровитель знати, нашёл этот список, фактически спасая армянскую аристократию от возможного уничтожения или ассимиляции персидскими властями. Это открытие стало символом сохранения армянской идентичности и знати в начале V века, когда Армения находилась под тяжёлым персидским давлением.

**Предыстория** 
В тот период Армения была разделена между Византией и Персией. В персидской части Сасанидский двор пытался контролировать армянскую знать, заставляя её принимать зороастризм и терять идентичность. Католикос Саак Партев, соратник Месропа Маштоца и глава Армянской церкви, тайно искал пути сохранения армянской идентичности. Обнаружение Гахнамака позволило сохранить происхождение, земли и права знатных родов, препятствуя персидской ассимиляции.

**Значение события** 
Открытие Гахнамака не только спасло армянскую знать, но и стало символом сохранения армянской идентичности. Этот документ позже помог восстановить права знатных родов после Аварайрской битвы (451 год). Этот день в календаре Армянской Апостольской Церкви отмечается как День армянской знати, напоминая о важности сохранения национальной идентичности.

**Краткие факты**
– **Дата**: 28 декабря 424 г.
– **Место**: Персидский царский диван (казначейство)
– **Главный участник**: Католикос Саак Партев
– **Находка**: Гахнамак — тайный список армянских знатных родов
– **Значение**: Сохранение армянской идентичности и знати

(Источники: «История Армении» Мовсеса Хоренаци, Армянская Советская Энциклопедия, церковные предания).

—

### English Version

Revival of Armenian Aristocracy

On December 28, 424, in Armenian history, this day is celebrated as the Day of Armenian Nobility — the day when Catholicos of All Armenians Sahak Partev discovered the Gahnamak in the Persian royal divan (treasury) — the secret list of Armenian noble families. This document, kept as a secret archive, contained the names of Armenian aristocratic families, their genealogies, land holdings, and ties to the Persian court. Catholicos Sahak, as head of the Armenian Church and patron of the nobility, found this list, effectively saving the Armenian aristocracy from possible destruction or assimilation by Persian authorities. This discovery became a symbol of preserving Armenian identity and nobility in the early 5th century, when Armenia was under heavy Persian pressure.

**Background** 
At that time, Armenia was divided between Byzantium and Persia. In the Persian part, the Sasanian court tried to control the Armenian nobility, forcing them to adopt Zoroastrianism and lose their identity. Catholicos Sahak Partev, associate of Mesrop Mashtots and head of the Armenian Church, secretly sought ways to preserve Armenian identity. The discovery of the Gahnamak allowed the preservation of the origin, lands, and rights of noble families, hindering Persian assimilation.

**Significance of the Event** 
The discovery of the Gahnamak not only saved the Armenian nobility but also became a symbol of preserving Armenian identity. This document later helped restore the rights of noble families after the Battle of Avarayr (451). This day in the calendar of the Armenian Apostolic Church is celebrated as the Day of Armenian Nobility, reminding of the importance of preserving national identity.

**Key Facts**
– **Date**: December 28, 424
– **Location**: Persian royal divan (treasury)
– **Key Figure**: Catholicos Sahak Partev
– **Discovery**: Gahnamak — secret list of Armenian noble families
– **Significance**: Preservation of Armenian identity and nobility

(Sources: “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, Armenian Soviet Encyclopedia, church traditions).

—
На фарси (персидский язык)

اشرافی ارمنی 
– **اهمیت**: حفظ هویت ارمنی و اشرافیت

در این روز، کاتولیکوس همه ارمنیان، ساهاک پارتِو، در دیوان سلطنتی پارسی (گنجینه سلطنتی) «گاهنامک» را کشف کرد — فهرست مخفی خاندان‌های اشرافی ارمنی. این سند که به صورت محرمانه نگهداری می‌شد، شامل نام خاندان‌های اشرافی ارمنی، شجره‌نامه‌های آنها، زمین‌هایشان و روابطشان با دربار پارسی بود. کاتولیکوس ساهاک، به عنوان رهبر کلیسای ارمنی و حامی اشرافیت، این فهرست را یافت و عملاً اشراف ارمنی را از نابودی یا آسیمیله شدن احتمالی توسط مقامات پارسی نجات داد. این کشف به نماد حفظ هویت ارمنی و اشرافیت در اوایل قرن پنجم تبدیل شد؛ زمانی که ارمنستان تحت فشار شدید پارسی قرار داشت.

**پیشینه**
در آن دوره، ارمنستان بین بیزانس و پارسی تقسیم شده بود. در بخش پارسی، دربار ساسانی تلاش می‌کرد اشراف ارمنی را تحت کنترل درآورد، آنها را به پذیرش زرتشتی‌گری وادار کند و هویتشان را از بین ببرد. کاتولیکوس ساهاک پارتِو، همکار مسروپ ماشتوتس و رهبر کلیسای ارمنی، به طور پنهانی به دنبال راه‌هایی برای حفظ هویت ارمنی بود. کشف گاهنامک امکان حفظ ریشه، زمین‌ها و حقوق خاندان‌های اشرافی را فراهم کرد و مانع آسیمیله شدن پارسی شد.

**اهمیت رویداد**
کشف گاهنامک نه تنها اشراف ارمنی را نجات داد، بلکه به نماد حفظ هویت ارمنی تبدیل شد. این سند بعدها پس از نبرد آوارایر (۴۵۱ میلادی) به بازگرداندن حقوق خاندان‌های اشرافی کمک کرد. این روز در تقویم کلیسای حواری ارمنی به عنوان «روز اشراف ارمنی» گرامی داشته می‌شود و یادآور اهمیت حفظ هویت ملی است.

25 դեկտեմբերի 1991 թվականին, ժամը 19:00-ին (Մոսկվայի ժամանակով) Միխայիլ Գորբաչովը հրաժարական տվեց Խորհրդային Միության նախագահի պաշտոնից՝ հեռուստատեսությամբ կարդալով իր վերջին ելույթը: Այս պահը դարձավ ԽՍՀՄ-ի գոյության վերջնական կետը՝ 69 տարվա պատմությունից հետո:

Հայաստանի և հայ ժողովրդի համար այս իրադարձությունը խորհրդանշում էր խորհրդային ժամանակաշրջանի ավարտը, անկախության վերջնական հաստատումը և միաժամանակ՝ ծանր ճգնաժամի սկիզբը: Գորբաչովի հրաժարականը տեղի ունեցավ Բելովեժյան համաձայնագրերից (8 դեկտեմբեր) և Ալմա-Աթայի հռչակագրից (21 դեկտեմբեր) հետո, երբ 11 հանրապետություններ (Հայաստանը ներառյալ) ստորագրեցին Անկախ Պետությունների Համագործակցության (ԱՊՀ) ստեղծումը: Հայաստանի համար 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ի անկախության հանրաքվեից հետո սա վերջնական քայլն էր դեպի լիակատար ինքնիշխանություն, բայց նաև՝ Ղարաբաղյան պատերազմի, տնտեսական կոլապսի և սոցիալական ճգնաժամի սկիզբը:

Գորբաչովի հրաժարականը հայ ժողովրդի համար երկիմաստ էր: Մի կողմից՝ նրա «գլասնոստ»-ը և «պերեստրոյկա»-ն տվեցին հնարավորություն բացահայտորեն խոսել 1915 թվականի Ցեղասպանության, 1988 թվականի Սումգայիթի ջարդերի և Ղարաբաղյան շարժման մասին: Մյուս կողմից՝ ԽՍՀՄ-ի փլուզումը թողեց Հայաստանը առանց տնտեսական կապերի, էներգամատակարարման և անվտանգության երաշխիքների: 1991 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Գորբաչովի հրաժարականից անմիջապես հետո Կրեմլի վրա իջեցվեց ԽՍՀՄ դրոշը և բարձրացվեց Ռուսաստանի եռագույնը: Հայաստանում այս օրը ընդունվեց որպես անկախության վերջնական հաստատում, սակայն միաժամանակ՝ որպես անորոշության և ճգնաժամի սկիզբ: Հայաստանի առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց, որ «Հայաստանը մտնում է նոր դարաշրջան՝ առանց կայուն դաշնակիցների և տնտեսական հենարանի»:

Այս օրը հայ ժողովրդի համար խորհրդանշում է և՛ ազատության, և՛ մեծ կորուստների պահը: ԽՍՀՄ-ի փլուզումը բերեց անկախություն, բայց նաև պատերազմ, շրջափակում և տնտեսական կոլապս, հայկական պետականության վերածնունդը՝ ծանր գնով:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1991 թ. դեկտեմբերի 25
– **Վայր**: Մոսկվա, Կրեմլ
– **Ելույթի ժամը**: 19:00 (Մոսկվայի ժամանակով)
– **Հետևանքներ Հայաստանի համար**: Անկախության վերջնական հաստատում, Ղարաբաղյան պատերազմի սրացում, տնտեսական ճգնաժամ

(Աղբյուրներ՝ Հայաստանի Հանրապետության արխիվներ, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հուշեր, ԽՍՀՄ վերջին օրերի վավերագրություններ):

—

### Русская версия

Отставка Горбачёва и Новая Страница Армении

25 декабря 1991 года в 19:00 по московскому времени Михаил Горбачёв ушёл в отставку с поста президента СССР, зачитав по телевидению своё последнее обращение. Этот момент стал окончательной точкой в 69-летней истории Советского Союза. Для Армении и армянского народа это событие означало завершение советской эпохи, окончательное утверждение независимости и одновременно начало тяжелейшего кризиса. Отставка Горбачёва произошла после Беловежских соглашений (8 декабря) и Алма-Атинской декларации (21 декабря), когда 11 республик (включая Армению) подписали создание Содружества Независимых Государств (СНГ). Для Армении после референдума о независимости 21 сентября 1991 года это был последний шаг к полному суверенитету, но также начало обострения Карабахской войны, экономического коллапса и социального кризиса.

Отставка Горбачёва для армянского народа была неоднозначной. С одной стороны, его «гласность» и «перестройка» дали возможность открыто говорить о Геноциде 1915 года, Сумгаитских погромах 1988 года и Карабахском движении. С другой стороны, распад СССР оставил Армению без экономических связей, энергоснабжения и гарантий безопасности. 25 декабря 1991 года над Кремлём был спущен флаг СССР и поднят триколор России. В Армении этот день был принят как окончательное утверждение независимости, но одновременно как начало неопределённости и кризиса. Первый президент Армении Левон Тер-Петросян заявил, что «Армения вступает в новую эру без стабильных союзников и экономической опоры».

Этот день для армянского народа стал символом одновременно свободы и огромных потерь. Распад СССР принёс независимость, но также войну, блокаду и экономический коллапс. Как и  возрождение армянской государственности — ценой огромных жертв.

**Краткие факты**
– **Дата**: 25 декабря 1991 г.
– **Место**: Москва, Кремль
– **Время обращения**: 19:00 (московское время)
– **Последствия для Армении**: Окончательное утверждение независимости, обострение Карабахской войны, экономический кризис

(Источники: Архивы Республики Армения, мемуары Левона Тер-Петросяна, хроники последних дней СССР).

—

### English Version

Gorbachev’s Resignation and Armenia’s New Chapter

On December 25, 1991, at 19:00 Moscow time, Mikhail Gorbachev resigned as President of the USSR, delivering his final televised address. This moment marked the definitive end of the 69-year history of the Soviet Union. For Armenia and the Armenian people, this event symbolized the conclusion of the Soviet era, the final affirmation of independence, and simultaneously the beginning of a severe crisis. Gorbachev’s resignation followed the Belavezha Accords (December 8) and the Alma-Ata Declaration (December 21), when 11 republics (including Armenia) signed the creation of the Commonwealth of Independent States (CIS). For Armenia, after the independence referendum on September 21, 1991, this was the final step toward full sovereignty, but also the onset of the escalation of the Karabakh War, economic collapse, and social crisis.

Gorbachev’s resignation was ambiguous for the Armenian people. On one hand, his “glasnost” and “perestroika” enabled open discussion of the 1915 Genocide, the 1988 Sumgait pogroms, and the Karabakh movement. On the other hand, the USSR’s collapse left Armenia without economic ties, energy supply, and security guarantees. On December 25, 1991, the USSR flag was lowered over the Kremlin and replaced by the Russian tricolor. In Armenia, this day was accepted as the final affirmation of independence, but also as the beginning of uncertainty and crisis. Armenia’s first president Levon Ter-Petrosyan stated that “Armenia is entering a new era without stable allies and economic support.”

This day became a symbol for the Armenian people of both freedom and immense losses. The collapse of the USSR brought independence but also war, blockade, and economic collaps,  see in this the rebirth of Armenian statehood — at a tremendous cost.

**Key Facts**
– **Date**: December 25, 1991
– **Location**: Moscow, Kremlin
– **Time of Address**: 19:00 (Moscow time)
– **Consequences for Armenia**: Final affirmation of independence, escalation of the Karabakh War, economic crisis

(Sources: Archives of the Republic of Armenia, memoirs of Levon Ter-Petrosyan, chronicles of the USSR’s final days).

—

1912 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Կոստանդնուպոլսում Հայոց Ազգային Ժողովը (ՀԱԺ) հանդիսավոր նիստում որոշում ընդունեց բարձրաձայնել Հայկական հարցը Լոնդոնում հրավիրվելիք դեսպանների կոնֆերանսում՝ պահանջելով Օսմանյան կայսրությունում հայերի իրավունքների պաշտպանություն և վարչական բարեփոխումներ:

Այս որոշումը դարձավ հայկական ազգային շարժման կարևորագույն քայլերից մեկը Բալկանյան պատերազմների (1912-1913) ֆոնին, երբ Օսմանյան կայսրությունը թուլացած էր և եվրոպական տերությունները քննարկում էին տարածաշրջանային խնդիրները: ՀԱԺ-ը, որը ներկայացնում էր հայ համայնքի շահերը, կոչ արեց եվրոպական դիվանագիտությանը միջամտել հայերի իրավիճակին՝ կանխելու ճնշումները և ջարդերը: Այս նախաձեռնությունը հանգեցրեց 1913 թվականի փետրվարին եվրոպական տերությունների կողմից հայկական բարեփոխումների ծրագրի ընդունմանը, որն իրականացվեց մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական դիվանագիտության հաջողությունը՝ միջազգային ուշադրություն հրավիրելով հայկական հարցին:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1912 թ. դեկտեմբերի 21
– **Վայր**: Կոստանդնուպոլիս
– **Որոշում**: Հայկական հարցը բարձրացնել Լոնդոնի կոնֆերանսում
– **Հետևանք**: 1913 թվականի հայկական բարեփոխումներ

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Օսմանյան արխիվներ):

—

### Русская версия

Армянский Вопрос в Европе: Инициатива Национального Собрания

21 декабря 1912 года в Константинополе Армянское Национальное Собрание (АНС) на торжественном заседании приняло решение поднять Армянский вопрос на предстоящей конференции послов в Лондоне, требуя защиты прав армян в Османской империи и административных реформ. Это решение стало одним из важнейших шагов армянского национального движения на фоне Балканских войн (1912–1913), когда Османская империя была ослаблена, а европейские державы обсуждали региональные проблемы. АНС, представлявшее интересы армянской общины, призвало европейскую дипломатию вмешаться в ситуацию армян, чтобы предотвратить притеснения и погромы. Эта инициатива привела к принятию в феврале 1913 года европейскими державами программы армянских реформ, реализованной до начала Первой мировой войны. Как армянский историк, я вижу в этом успех армянской дипломатии — привлечение международного внимания к Армянскому вопросу.

**Краткие факты**
– **Дата**: 21 декабря 1912 г.
– **Место**: Константинополь
– **Решение**: Поднять Армянский вопрос на Лондонской конференции
– **Последствия**: Армянские реформы 1913 года

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, османские архивы).

—

### English Version

The Armenian Question in Europe: Initiative of the National Assembly

On December 21, 1912, in Constantinople, the Armenian National Assembly (ANA) at a solemn session adopted a decision to raise the Armenian Question at the upcoming Ambassadors’ Conference in London, demanding protection of Armenian rights in the Ottoman Empire and administrative reforms. This decision became one of the most significant steps in the Armenian national movement against the backdrop of the Balkan Wars (1912–1913), when the Ottoman Empire was weakened, and European powers were discussing regional issues. The ANA, representing the interests of the Armenian community, called on European diplomacy to intervene in the Armenian situation to prevent oppression and massacres. This initiative led to the adoption in February 1913 of the program of Armenian reforms by European powers, implemented until the start of World War I. As an Armenian historian, I see in this the success of Armenian diplomacy — drawing international attention to the Armenian Question.

**Key Facts**
– **Date**: December 21, 1912
– **Location**: Constantinople
– **Decision**: Raise the Armenian Question at the London Conference
– **Consequences**: Armenian reforms of 1913

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Ottoman archives).

—

### Türkçe Versiyon

Ermeni Sorunu Avrupa’da: Milli Meclis’in Girişimi

21 Aralık 1912’de İstanbul’da Ermeni Milli Meclisi (EMM) törensel bir oturumda Ermeni Sorunu’nu Londra’da toplanacak Büyükelçiler Konferansı’nda gündeme getirme kararı aldı, Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermenilerin haklarının korunmasını ve idari reformlar talep etti. Bu karar, Balkan Savaşları (1912–1913) arka planında Ermeni milli hareketinin en önemli adımlarından biri oldu, Osmanlı İmparatorluğu zayıflamışken Avrupa güçleri bölgesel sorunları tartışıyordu. Ermeni topluluğunun çıkarlarını temsil eden EMM, Avrupa diplomasisini Ermeni durumuna müdahale etmeye çağırdı, baskı ve katliamları önlemek için. Bu girişim, Şubat 1913’te Avrupa güçleri tarafından Ermeni reformları programının kabulüne yol açtı, Birinci Dünya Savaşı başlangıcına kadar uygulandı. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni diplomasisinin başarısını görüyorum — Ermeni Sorunu’na uluslararası dikkat çekmeyi.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 21 Aralık 1912
– **Yer**: İstanbul
– **Karar**: Ermeni Sorunu’nu Londra Konferansı’nda gündeme getirmek
– **Sonuçları**: 1913 Ermeni reformları

(Kaynaklar: Ermeni Sovyet Ansiklopedisi, Osmanlı arşivleri).

—

1922 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Բաքվում բացվեց Անդրկովկասյան Խորհուրդների Առաջին Համագումարը, որին մասնակցում էին Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի խորհրդային հանրապետությունների ներկայացուցիչները:

Համագումարը որոշեց վերակազմավորել Անդրկովկասյան Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետությունների Միությունը (ԱՍՍՖՀՄ)՝ որպես մեկ միասնական Անդրկովկասյան Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետություն (ԱՍՖՍՀ): Այս որոշումը խորհրդանշում էր երեք հանրապետությունների միավորումը մեկ ֆեդերատիվ կառույցի մեջ՝ ԽՍՀՄ-ի կազմում: Համագումարը տևեց մինչև դեկտեմբերի 13-ը և դարձավ խորհրդային կառուցվածքի կարևոր քայլը տարածաշրջանում:

**Նախապատմություն** 
1922 թվականի մարտին ստեղծվել էր ԱՍՍՖՀՄ-ը՝ որպես երեք հանրապետությունների ժամանակավոր միություն: Դեկտեմբերի համագումարը որոշեց ավելի սերտ ինտեգրացիա՝ վերակազմավորելով այն մեկ ֆեդերատիվ հանրապետության: Հայկական կողմից մասնակցում էին Ալեքսանդր Մյասնիկյանը և այլ գործիչներ: Այս քայլը նախապատրաստում էր ԽՍՀՄ-ի ստեղծմանը (1922 թվականի դեկտեմբերի 30):

**Համագումարի որոշումները** 
Համագումարը ընդունեց ԱՍՖՍՀ-ի սահմանադրությունը, ստեղծեց կենտրոնական իշխանություններ և որոշեց տնտեսական ու քաղաքական միավորում: Այն խորհրդանշում էր խորհրդային իշխանության ամրապնդումը Կովկասում:

**Հետևանքները հայերի համար** 
ԱՍՖՍՀ-ի ստեղծումը խորացրեց Հայաստանի ինտեգրացիան խորհրդային համակարգում, բայց նաև սահմանափակեց անկախությունը: Այն տևեց մինչև 1936 թվականը, երբ երեք հանրապետությունները դարձան առանձին ԽՍՀՄ անդամներ, խորհրդայնացման գործընթացը և հայկական պետականության ժամանակավոր կորուստը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1922 թ. դեկտեմբերի 10-13
– **Վայր**: Բաքու
– **Որոշում**: ԱՍՍՖՀՄ-ից ԱՍՖՍՀ
– **Մասնակիցներ**: Հայաստան, Ադրբեջան, Վրաստան

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, ԽՍՀՄ արխիվներ):

—

### Русская версия

Первый съезд Советов Закавказья— Преобразование  ЗСФСРС в ЗСФСР

10 декабря 1922 года в Баку открылся Первый съезд Советов Закавказья, в котором участвовали представители советских республик Армении, Азербайджана и Грузии. Съезд решил преобразовать Закавказскую Социалистическую Федеративную Советскую Республику Союз (ЗСФСРС) в единую Закавказскую Социалистическую Федеративную Советскую Республику (ЗСФСР). Это решение символизировало объединение трёх республик в одну федеративную структуру в составе СССР. Съезд длился до 13 декабря и стал важным шагом в советском строительстве региона.

**Предыстория** 
В марте 1922 года была создана ЗСФСРС как временный союз трёх республик. Декабрьский съезд решил более тесную интеграцию — преобразование в единую федеративную республику. От Армении участвовали Александр Мясникян и другие деятели. Это подготавливало создание СССР (30 декабря 1922 года).

**Решения съезда** 
Съезд принял конституцию ЗСФСР, создал центральные органы власти и решил экономическое и политическое объединение. Это символизировало укрепление советской власти на Кавказе.

**Последствия для армян** 
Создание ЗСФСР углубило интеграцию Армении в советскую систему, но ограничило независимость. Оно просуществовало до 1936 года, когда три республики стали отдельными членами СССР.

**Краткие факты**
– **Дата**: 10–13 декабря 1922 г.
– **Место**: Баку
– **Решение**: Из ЗСФСРС в ЗСФСР
– **Участники**: Армения, Азербайджан, Грузия

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы СССР).

—

### English Version

The First Congress of Soviets of Transcaucasia — Transformation of ZSFSRS into ZSFSR**

On December 10, 1922, the First Congress of Soviets of Transcaucasia opened in Baku, with representatives from the Soviet republics of Armenia, Azerbaijan, and Georgia. The congress decided to transform the Transcaucasian Socialist Federative Soviet Republics Union (ZSFSRS) into a single Transcaucasian Socialist Federative Soviet Republic (ZSFSR). This decision symbolized the unification of the three republics into one federative entity within the USSR. The congress lasted until December 13 and became an important step in Soviet construction in the region.

**Background** 
In March 1922, the ZSFSRS was created as a temporary union of the three republics. The December congress decided on closer integration — transformation into a single federative republic. From Armenia participated Alexander Myasnikyan and other figures. This prepared the creation of the USSR (December 30, 1922).

**Decisions of the Congress** 
The congress adopted the ZSFSR constitution, created central authorities, and decided on economic and political unification. It symbolized the strengthening of Soviet power in the Caucasus.

**Consequences for Armenians** 
The creation of ZSFSR deepened Armenia’s integration into the Soviet system but limited independence. It lasted until 1936, when the three republics became separate USSR members.

**Key Facts**
– **Date**: December 10–13, 1922
– **Location**: Baku
– **Decision**: From ZSFSRS to ZSFSR
– **Participants**: Armenia, Azerbaijan, Georgia

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, USSR archives).

—

### Azərbaycan versiyası
Zaqafqaziya Sovetlərinin Birinci Qurultayı— ZSFSRİ-nin ZSFSR-ə çevrilməsi

10 dekabr 1922-ci ildə Bakıda Zaqafqaziya Sovetlərinin Birinci Qurultayı açıldı, burada Ermənistan, Azərbaycan və Gürcüstan sovet respublikalarının nümayəndələri iştirak etdilər. Qurultay Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikaları İttifaqını (ZSFSRİ) vahid Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasına (ZSFSR) çevirmək qərarına gəldi. Bu qərar üç respublikanın SSRİ tərkibində vahid federativ quruma birləşməsini simvollaşdırırdı. Qurultay 13 dekabradək davam etdi və regionda sovet quruculuğunun mühüm addımı oldu.

**Arxa Plan** 
Mart 1922-ci ildə ZSFSRİ üç respublikanın müvəqqəti ittifaqı kimi yaradılmışdı. Dekabr qurultayı daha sıx inteqrasiya qərarı verdi — vahid federativ respublikaya çevrilmə. Ermənistandan Aleksandr Myasnikyan və digər fiqurlar iştirak etdi. Bu, SSRİ-nin yaradılmasına (30 dekabr 1922) hazırlaşdırırdı.

**Qurultayın Qərarları** 
Qurultay ZSFSR konstitusiyasını qəbul etdi, mərkəzi hakimiyyət orqanları yaratdı və iqtisadi-siyasi birləşmə qərarı verdi. Bu, Qafqazda sovet hakimiyyətinin möhkəmlənməsini simvollaşdırırdı.

**Ermənilər Açısından Nəticələri** 
ZSFSR-nin yaradılması Ermənistanın sovet sisteminə inteqrasiyasını dərinləşdirdi, lakin müstəqilliyi məhdudlaşdırdı. O, 1936-cı ilə qədər davam etdi, üç respublika SSRİ-nin ayrı üzvləri oldu.

**Qısa Faktlar**
– **Tarix**: 10–13 dekabr 1922
– **Yer**: Bakı
– **Qərar**: ZSFSRİ-dən ZSFSR-ə
– **İştirakçılar**: Ermənistan, Azərbaycan, Gürcüstan

(Mənbələr: Erməni Sovet Ensiklopediyası, SSRİ arxivləri).

—

### ქართული ვერსია

ზაქავკასიის საბჭოთა პირველი ყრილობა— ზსფსრ-ის ზსფსრ-ად გარდაქმნა

1922 წლის 10 დეკემბერს ბაქოში გაიხსნა ზაქავკასიის საბჭოთა პირველი ყრილობა, რომელშიც მონაწილეობდნენ სომხეთის, აზერბაიჯანის და საქართველოს საბჭოთა რესპუბლიკების წარმომადგენლები. ყრილობამ გადაწყვიტა ზაქავკასიის სოციალისტური ფედერაციული საბჭოთა რესპუბლიკების კავშირის (ზსფსრკ) გარდაქმნა ერთიან ზაქავკასიის სოციალისტურ ფედერაციულ საბჭოთა რესპუბლიკად (ზსფსრ). ეს გადაწყვეტილება სიმბოლურად ასახავდა სამი რესპუბლიკის გაერთიანებას ერთ ფედერაციულ სტრუქტურაში სსრკ-ის შემადგენლობაში. ყრილობა 13 დეკემბრამდე გაგრძელდა და რეგიონში საბჭოთა მშენებლობის მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გახდა.

**წინაისტორია** 
1922 წლის მარტში შეიქმნა ზსფსრკ სამი რესპუბლიკის დროებითი კავშირის სახით. დეკემბრის ყრილობამ უფრო მჭიდრო ინტეგრაცია გადაწყვიტა — ერთიან ფედერაციულ რესპუბლიკად გარდაქმნა. სომხეთიდან მონაწილეობდნენ ალექსანდრ მიასნიკიანი და სხვა ფიგურები. ეს სსრკ-ის შექმნას ამზადებდა (30 დეკემბერი 1922).

**ყრილობის გადაწყვეტილებები** 
ყრილობამ მიიღო ზსფსრ-ის კონსტიტუცია, შექმნა ცენტრალური ხელისუფლების ორგანოები და გადაწყვიტა ეკონომიკურ-პოლიტიკური გაერთიანება. ეს კავკასიაში საბჭოთა ხელისუფლების გამყარებას სიმბოლურად ასახავდა.

**სომხებისთვის შედეგები** 
ზსფსრ-ის შექმნა სომხეთის საბჭოთა სისტემაში ინტეგრაციას გააღრმავა, მაგრამ დამოუკიდებლობას შეზღუდა. იგი 1936 წლამდე გაგრძელდა, სამი რესპუბლიკა სსრკ-ის ცალკე წევრები გახდნენ.

**სწრაფი ფაქტები**
– **თარიღი**: 10–13 დეკემბერი 1922
– **ადგილი**: ბაქო
– **გადაწყვეტილება**: ზსფსრკ-დან ზსფსრ-ად
– **მონაწილეები**: სომხეთი, აზერბაიჯანი, საქართველო

(წყაროები: სომეხური საბჭოთა ენციკლოპედია, სსრკ არქივები).

1924 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Երևանում հիմնադրվեց Հայաստանի սիմֆոնիկ նվագախումբը (այժմ՝ Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիկ նվագախումբ), որը դարձավ հայկական երաժշտական մշակույթի կարևորագույն կենտրոններից մեկը:

Այս իրադարձությունը խորհրդանշում էր խորհրդային Հայաստանում սիմֆոնիկ արվեստի սկիզբը և հայկական երաժշտության զարգացման նոր փուլը: Նվագախումբը ստեղծվեց Երևանի կոնսերվատորիայի կատարողական բաժնի դասախոսների և առաջատար ուսանողների ուժերով՝ Արշակ Ադամյանի ղեկավարությամբ: Առաջին համերգը տեղի ունեցավ 1925 թվականի մարտի 20-ին, և այդ օրը համարվում է նվագախմբի պաշտոնական ծննդյան օր:

**Նախապատմություն** 
1920-ական թվականներին խորհրդային Հայաստանում զարգանում էր երաժշտական կրթությունը: Երևանի կոնսերվատորիան (հիմնադրվել 1923 թ.) դարձավ սիմֆոնիկ նվագախմբի հիմքը: Արշակ Ադամյանը (1884-1952), որպես կոնսերվատորիայի ռեկտոր և դիրիժոր, հավաքեց լավագույն երաժիշտներին՝ ստեղծելով առաջին պրոֆեսիոնալ սիմֆոնիկ կոլեկտիվը: Նվագախումբը սկսեց կատարել հայկական և համաշխարհային դասական երաժշտություն՝ դառնալով բոլոր հետագա սիմֆոնիկ կոլեկտիվների հիմքը:

**Գործունեություն և նշանակություն** 
Նվագախումբը ներկայացրել է Արամ Խաչատրյանի, Էդվարդ Միրզոյանի, Ալեքսանդր Հարությունյանի, Առնո Բաբաջանյանի և այլ հայ կոմպոզիտորների գործերը: Հյուրախաղերով ելույթներ է ունեցել ԱՄՆ-ում, Եվրոպայում, Ասիայում: Համագործակցել է Դավիթ Օյստրախի, Սվյատոսլավ Ռիխտերի, Մստիսլավ Ռոստրոպովիչի, Էմիլ Գիլելսի, Յուրի Բաշմետի, Պլասիդո Դոմինգոյի, Սերգեյ Նակարյակովի և այլ ականավոր երաժիշտների հետ: 2014 թվականին ստացել է «ազգային» կարգավիճակ: Այժմ ղեկավարում է Էդուարդ Թոփչյանը:

**Հետևանքները հայկական մշակույթի համար** 
Նվագախումբը դարձավ Հայաստանի երաժշտական դեսպանը՝ տարածելով հայկական երաժշտություն աշխարհում և պահպանելով դասական ժառանգությունը: Որպես  հայկական արվեստի վերածնունդը խորհրդային շրջանում:

**Արագ փաստեր**
– **Հիմնադրում**: 1924 թ. դեկտեմբերի 10 (պաշտոնական առաջին համերգ՝ 1925 թ. մարտի 20)
– **Առաջին ղեկավար**: Արշակ Ադամյան
– **Ներկայիս ղեկավար**: Էդուարդ Թոփչյան
– **Կարգավիճակ**: Ազգային (2014 թվականից)

(Աղբյուրներ՝ Հայաստանի Պատմության Թանգարանի արխիվներ, ՀԱՖՆ-ի պաշտոնական կայք):

—

### Русская версия

Рождение Филармонии: Музыкальный Триумф Армении

10 декабря 1924 года в Ереване был основан Симфонический оркестр Армении (ныне Национальный филармонический оркестр Армении), ставший одним из важнейших центров армянской музыкальной культуры. Это событие символизировало начало симфонического искусства в советской Армении и новый этап развития армянской музыки. Оркестр был создан силами преподавателей и ведущих студентов исполнительского факультета Ереванской консерватории под руководством Аршака Адамяна. Первый концерт состоялся 20 марта 1925 года, и этот день считается официальной датой рождения оркестра.

**Предыстория** 
В 1920-х годах в советской Армении развивалось музыкальное образование. Ереванская консерватория (основана в 1923 году) стала основой симфонического оркестра. Аршак Адамян (1884–1952), ректор консерватории и дирижёр, собрал лучших музыкантов, создав первый профессиональный симфонический коллектив. Оркестр начал исполнять армянскую и мировую классическую музыку, став основой для всех последующих симфонических коллективов.

**Деятельность и значение** 
Оркестр представил произведения Арама Хачатуряна, Эдварда Мирзояна, Александра Арутюняна, Арно Бабаджаняна и других армянских композиторов. Выступал на гастролях в США, Европе, Азии. Сотрудничал с Давидом Ойстрахом, Святославом Рихтером, Мстиславом Ростроповичем, Эмилем Гилельсом, Юрием Башметом, Пласидо Доминго, Сергеем Накаряковым и другими выдающимися музыкантами. В 2014 году получил статус “национального”. Сейчас руководит Эдуард Топчян.

**Последствия для армянской культуры** 
Оркестр стал музыкальным послом Армении, распространяя армянскую музыку по миру и сохраняя классическое наследие. Как  возрождение армянского искусства в советский период.

**Краткие факты**
– **Основание**: 10 декабря 1924 г. (официальный первый концерт — 20 марта 1925 г.)
– **Первый руководитель**: Аршак Адамян
– **Текущий руководитель**: Эдуард Топчян
– **Статус**: Национальный (с 2014 г.)

(Источники: Архивы Музея истории Армении, официальный сайт НАФО).

—

### English Version

Birth of the Philharmonic: Armenia’s Musical Triumph

On December 10, 1924, the Symphony Orchestra of Armenia (now the National Philharmonic Orchestra of Armenia) was founded in Yerevan, becoming one of the most important centers of Armenian musical culture. This event symbolized the beginning of symphonic art in Soviet Armenia and a new phase in the development of Armenian music. The orchestra was formed by the efforts of lecturers and leading students of the performing faculty of the Yerevan Conservatory under the leadership of Arshak Adamyan. The first concert took place on March 20, 1925, and this date is considered the official birthday of the orchestra.

**Background** 
In the 1920s, musical education developed in Soviet Armenia. The Yerevan Conservatory (founded in 1923) became the foundation for the symphony orchestra. Arshak Adamyan (1884–1952), rector of the conservatory and conductor, gathered the best musicians, creating the first professional symphony collective. The orchestra began performing Armenian and world classical music, becoming the basis for all subsequent symphony collectives.

**Activities and Significance** 
The orchestra presented works by Aram Khachaturian, Edward Mirzoyan, Alexander Harutyunyan, Arno Babajanian, and other Armenian composers. It toured the USA, Europe, and Asia. Collaborated with David Oistrakh, Sviatoslav Richter, Mstislav Rostropovich, Emil Gilels, Yuri Bashmet, Plácido Domingo, Sergei Nakariakov, and other renowned musicians. In 2014, it received “national” status. Currently led by Eduard Topchyan.

**Consequences for Armenian Culture** 
The orchestra became Armenia’s musical ambassador, spreading Armenian music worldwide and preserving classical heritage. As revival of Armenian art in the Soviet period.

**Key Facts**
– **Foundation**: December 10, 1924 (official first concert — March 20, 1925)
– **First Leader**: Arshak Adamyan
– **Current Leader**: Eduard Topchyan
– **Status**: National (since 2014)

(Sources: Archives of the History Museum of Armenia, official website of the NAPO).

—