Գորբաչովի Հրաժարականը և Հայաստանի Նոր Էջը

25 դեկտեմբերի 1991 թվականին, ժամը 19:00-ին (Մոսկվայի ժամանակով) Միխայիլ Գորբաչովը հրաժարական տվեց Խորհրդային Միության նախագահի պաշտոնից՝ հեռուստատեսությամբ կարդալով իր վերջին ելույթը: Այս պահը դարձավ ԽՍՀՄ-ի գոյության վերջնական կետը՝ 69 տարվա պատմությունից հետո:

Հայաստանի և հայ ժողովրդի համար այս իրադարձությունը խորհրդանշում էր խորհրդային ժամանակաշրջանի ավարտը, անկախության վերջնական հաստատումը և միաժամանակ՝ ծանր ճգնաժամի սկիզբը: Գորբաչովի հրաժարականը տեղի ունեցավ Բելովեժյան համաձայնագրերից (8 դեկտեմբեր) և Ալմա-Աթայի հռչակագրից (21 դեկտեմբեր) հետո, երբ 11 հանրապետություններ (Հայաստանը ներառյալ) ստորագրեցին Անկախ Պետությունների Համագործակցության (ԱՊՀ) ստեղծումը: Հայաստանի համար 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ի անկախության հանրաքվեից հետո սա վերջնական քայլն էր դեպի լիակատար ինքնիշխանություն, բայց նաև՝ Ղարաբաղյան պատերազմի, տնտեսական կոլապսի և սոցիալական ճգնաժամի սկիզբը:

Գորբաչովի հրաժարականը հայ ժողովրդի համար երկիմաստ էր: Մի կողմից՝ նրա «գլասնոստ»-ը և «պերեստրոյկա»-ն տվեցին հնարավորություն բացահայտորեն խոսել 1915 թվականի Ցեղասպանության, 1988 թվականի Սումգայիթի ջարդերի և Ղարաբաղյան շարժման մասին: Մյուս կողմից՝ ԽՍՀՄ-ի փլուզումը թողեց Հայաստանը առանց տնտեսական կապերի, էներգամատակարարման և անվտանգության երաշխիքների: 1991 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Գորբաչովի հրաժարականից անմիջապես հետո Կրեմլի վրա իջեցվեց ԽՍՀՄ դրոշը և բարձրացվեց Ռուսաստանի եռագույնը: Հայաստանում այս օրը ընդունվեց որպես անկախության վերջնական հաստատում, սակայն միաժամանակ՝ որպես անորոշության և ճգնաժամի սկիզբ: Հայաստանի առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց, որ «Հայաստանը մտնում է նոր դարաշրջան՝ առանց կայուն դաշնակիցների և տնտեսական հենարանի»:

Այս օրը հայ ժողովրդի համար խորհրդանշում է և՛ ազատության, և՛ մեծ կորուստների պահը: ԽՍՀՄ-ի փլուզումը բերեց անկախություն, բայց նաև պատերազմ, շրջափակում և տնտեսական կոլապս, հայկական պետականության վերածնունդը՝ ծանր գնով:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1991 թ. դեկտեմբերի 25
– **Վայր**: Մոսկվա, Կրեմլ
– **Ելույթի ժամը**: 19:00 (Մոսկվայի ժամանակով)
– **Հետևանքներ Հայաստանի համար**: Անկախության վերջնական հաստատում, Ղարաբաղյան պատերազմի սրացում, տնտեսական ճգնաժամ

(Աղբյուրներ՝ Հայաստանի Հանրապետության արխիվներ, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի հուշեր, ԽՍՀՄ վերջին օրերի վավերագրություններ):

—

### Русская версия

Отставка Горбачёва и Новая Страница Армении

25 декабря 1991 года в 19:00 по московскому времени Михаил Горбачёв ушёл в отставку с поста президента СССР, зачитав по телевидению своё последнее обращение. Этот момент стал окончательной точкой в 69-летней истории Советского Союза. Для Армении и армянского народа это событие означало завершение советской эпохи, окончательное утверждение независимости и одновременно начало тяжелейшего кризиса. Отставка Горбачёва произошла после Беловежских соглашений (8 декабря) и Алма-Атинской декларации (21 декабря), когда 11 республик (включая Армению) подписали создание Содружества Независимых Государств (СНГ). Для Армении после референдума о независимости 21 сентября 1991 года это был последний шаг к полному суверенитету, но также начало обострения Карабахской войны, экономического коллапса и социального кризиса.

Отставка Горбачёва для армянского народа была неоднозначной. С одной стороны, его «гласность» и «перестройка» дали возможность открыто говорить о Геноциде 1915 года, Сумгаитских погромах 1988 года и Карабахском движении. С другой стороны, распад СССР оставил Армению без экономических связей, энергоснабжения и гарантий безопасности. 25 декабря 1991 года над Кремлём был спущен флаг СССР и поднят триколор России. В Армении этот день был принят как окончательное утверждение независимости, но одновременно как начало неопределённости и кризиса. Первый президент Армении Левон Тер-Петросян заявил, что «Армения вступает в новую эру без стабильных союзников и экономической опоры».

Этот день для армянского народа стал символом одновременно свободы и огромных потерь. Распад СССР принёс независимость, но также войну, блокаду и экономический коллапс. Как и  возрождение армянской государственности — ценой огромных жертв.

**Краткие факты**
– **Дата**: 25 декабря 1991 г.
– **Место**: Москва, Кремль
– **Время обращения**: 19:00 (московское время)
– **Последствия для Армении**: Окончательное утверждение независимости, обострение Карабахской войны, экономический кризис

(Источники: Архивы Республики Армения, мемуары Левона Тер-Петросяна, хроники последних дней СССР).

—

### English Version

Gorbachev’s Resignation and Armenia’s New Chapter

On December 25, 1991, at 19:00 Moscow time, Mikhail Gorbachev resigned as President of the USSR, delivering his final televised address. This moment marked the definitive end of the 69-year history of the Soviet Union. For Armenia and the Armenian people, this event symbolized the conclusion of the Soviet era, the final affirmation of independence, and simultaneously the beginning of a severe crisis. Gorbachev’s resignation followed the Belavezha Accords (December 8) and the Alma-Ata Declaration (December 21), when 11 republics (including Armenia) signed the creation of the Commonwealth of Independent States (CIS). For Armenia, after the independence referendum on September 21, 1991, this was the final step toward full sovereignty, but also the onset of the escalation of the Karabakh War, economic collapse, and social crisis.

Gorbachev’s resignation was ambiguous for the Armenian people. On one hand, his “glasnost” and “perestroika” enabled open discussion of the 1915 Genocide, the 1988 Sumgait pogroms, and the Karabakh movement. On the other hand, the USSR’s collapse left Armenia without economic ties, energy supply, and security guarantees. On December 25, 1991, the USSR flag was lowered over the Kremlin and replaced by the Russian tricolor. In Armenia, this day was accepted as the final affirmation of independence, but also as the beginning of uncertainty and crisis. Armenia’s first president Levon Ter-Petrosyan stated that “Armenia is entering a new era without stable allies and economic support.”

This day became a symbol for the Armenian people of both freedom and immense losses. The collapse of the USSR brought independence but also war, blockade, and economic collaps,  see in this the rebirth of Armenian statehood — at a tremendous cost.

**Key Facts**
– **Date**: December 25, 1991
– **Location**: Moscow, Kremlin
– **Time of Address**: 19:00 (Moscow time)
– **Consequences for Armenia**: Final affirmation of independence, escalation of the Karabakh War, economic crisis

(Sources: Archives of the Republic of Armenia, memoirs of Levon Ter-Petrosyan, chronicles of the USSR’s final days).

—