1991 թվականի դեկտեմբերի 8-ին Բելառուսի Բելովեժյան անտառում գտնվող «Վիսկուլի» կառավարական նստավայրում երեք խորհրդային հանրապետությունների ղեկավարները՝ ՌԽՖՍՀ նախագահ Բորիս Ելցինը և պետքարտուղար Գեննադի Բուրբուլիսը, ԲԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահ Ստանիսլավ Շուշկևիչը և վարչապետ Վյաչեսլավ Կեբիչը, ՈւԽՍՀ նախագահ Լեոնիդ Կրավչուկը և վարչապետ Վիտոլդ Ֆոկինը՝ ստորագրեցին Բելովեժյան համաձայնագրերը:

Այս փաստաթուղթը պաշտոնապես հայտարարեց Խորհրդային Միության գոյության դադարեցումը և Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միության 1922 թվականի պայմանագրի լուծարումը: Հայաստանի, Ղազախստանի և այլ հանրապետությունների ղեկավարները ներկա չէին: Այս իրադարձությունը դարձավ ԽՍՀՄ-ի փլուզման խորհրդանիշը և ցնցեց ամբողջ աշխարհը:

**Նախապատմություն** 
1991 թվականի օգոստոսյան պուտչից հետո Խորհրդային Միության կենտրոնական իշխանությունը թուլացավ: Ռուսաստանը, Ուկրաինան և Բելառուսը՝ Միության ամենամեծ հանրապետությունները, որոշեցին անկախ գործել: Դեկտեմբերի 7-ին Վիսկուլիում երեք ղեկավարները հանդիպեցին «որսորդական հանգստի» անվան տակ: Նախորդ գիշեր ընթրիքի ժամանակ նրանք որոշեցին լուծարել ԽՍՀՄ-ը և ստեղծել ԱՊՀ (Համագործակցության Անկախ Պետություններ): Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևը հրավիրված էր, բայց չժամանեց:

**Իրադարձությունների ընթացքը** 
Դեկտեմբերի 8-ին ստորագրվեցին համաձայնագրերը, որոնք հայտարարում էին՝ «Խորհրդային Միությունը որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ և երկրաքաղաքական իրականություն դադարում է գոյություն ունենալ»: Բելառուսի ԿԳԲ-ի հատուկ ջոկատը սպասում էր ձերբակալության հրամանի, բայց Մոսկվայից այն չեկավ: Առաջինը, ում տեղեկացրին, ԱՄՆ նախագահ Ջորջ Բուշն էր՝ Ելցինը զանգահարեց նրան: Շուշկևիչը սպասում էր Գորբաչովի հետ կապ հաստատելուն: Դեկտեմբերի 21-ին Ալմա-Աթայում 11 հանրապետություններ ստորագրեցին ԱՊՀ-ի ստեղծման մասին հռչակագիրը:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Հայաստանի և Արցախի համար ԽՍՀՄ-ի փլուզումը բացեց անկախության ճանապարհը, բայց նաև բերեց տնտեսական ճգնաժամ: Բելովեժյան համաձայնագրերը խորհրդանշում են խորհրդային ժամանակաշրջանի ավարտը և նոր անկախ պետությունների ծնունդը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1991 թ. դեկտեմբերի 8
– **Ստորագրողներ**: Ելցին, Շուշկևիչ, Կրավչուկ
– **Վայր**: Վիսկուլի, Բելառուս
– **Հետևանք**: ԽՍՀՄ-ի լուծարում, ԱՊՀ-ի ստեղծում



—

### Русская версия  — Точка в 69-летней истории СССР

8 декабря 1991 года в правительственной резиденции «Вискули» в Беловежской пуще лидеры трёх союзных республик — президент РСФСР Борис Ельцин и госсекретарь Геннадий Бурбулис, председатель Верховного Совета БССР Станислав Шушкевич и премьер Вячеслав Кебич, президент УССР Леонид Кравчук и премьер Витольд Фокин — подписали Беловежские соглашения. Этот документ официально констатировал прекращение существования СССР и денонсацию Союзного договора 1922 года. Армения, Казахстан и другие республики не участвовали в подписании. Это событие стало символом распада Советского Союза и потрясло весь мир.

**Предыстория** 
После августовского путча 1991 года центральная власть СССР ослабла. Россия, Украина и Белоруссия — крупнейшие республики — решили действовать самостоятельно. 7 декабря в Вискули под видом «охотничьего отдыха» встретились три лидера. Накануне за ужином они договорились о ликвидации СССР и создании СНГ. Президент Казахстана Нурсултан Назарбаев был приглашён, но не прилетел.

**Ход событий** 
8 декабря были подписаны соглашения, гласившие: «Союз ССР как субъект международного права и геополитическая реальность прекращает своё существование». Спецназ КГБ БССР в лесу ждал приказа на арест ликвидаторов СССР, но команды из Москвы не поступило. Первым, кому сообщили новость, стал президент США Джордж Буш — позвонил Ельцин. Шушкевич терпеливо ждал соединения с Горбачёвым. 21 декабря в Алма-Ате 11 бывших союзных республик подписали декларацию о создании СНГ.

**Последствия для армян** 
Для Армении и Арцаха распад СССР открыл путь к независимости, и экономический кризис. Беловежские соглашения символизируют конец советской эпохи и рождение новых независимых государств.

**Краткие факты**
– **Дата**: 8 декабря 1991 г.
– **Подписанты**: Ельцин, Шушкевич, Кравчук
– **Место**: Вискули, Белоруссия
– **Последствия**: Ликвидация СССР, создание СНГ



—

### English Version  — The End of the 69-Year History of the Soviet Union**

On December 8, 1991, in the “Viskuli” government residence in Belavezha Forest, the leaders of three Soviet republics — RSFSR President Boris Yeltsin and State Secretary Gennady Burbulis, Chairman of the Supreme Soviet of the BSSR Stanislav Shushkevich and Premier Vyacheslav Kebich, Ukrainian SSR President Leonid Kravchuk and Premier Vitold Fokin — signed the Belavezha Accords. This document officially declared the dissolution of the USSR and the termination of the 1922 Union Treaty. Armenia, Kazakhstan, and other republics were not present. This event became the symbol of the Soviet Union’s collapse and shocked the world.

**Background** 
After the August 1991 coup, central Soviet authority weakened. Russia, Ukraine, and Belarus — the largest republics — decided to act independently. On December 7, the three leaders met in Viskuli under the guise of a “hunting trip.” The previous night over dinner, they agreed to dissolve the USSR and create the CIS. Kazakhstan’s President Nursultan Nazarbayev was invited but did not arrive.

**Course of Events** 
On December 8, the accords were signed, stating: “The USSR as a subject of international law and geopolitical reality ceases to exist.” KGB special forces of the BSSR waited in the forest for an arrest order, but it never came from Moscow. The first informed was US President George Bush — Yeltsin called him. Shushkevich patiently waited to connect with Gorbachev. On December 21 in Almaty, 11 former republics signed the CIS creation declaration.

**Consequences for Armenians** 
For Armenia and Artsakh, the USSR’s collapse opened the path to independence and economic crisis. The Belavezha Accords symbolize the end of the Soviet era and the birth of new independent states.

**Key Facts**
– **Date**: December 8, 1991
– **Signatories**: Yeltsin, Shushkevich, Kravchuk
– **Location**: Viskuli, Belarus
– **Consequences**: Dissolution of the USSR, creation of the CIS



—

1960 թվականի նոյեմբերի 30-ին Երևանում տեղի ունեցավ Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության Հեղափոխության Պետական Թանգարանի (այժմ՝ Հայաստանի Պատմության Թանգարան) հանդիսավոր բացումը: Այս իրադարձությունը նշանակալի էր խորհրդային Հայաստանի մշակութային կյանքում՝ խորհրդանշելով հեղափոխական ավանդույթների պահպանումը և 1917-1920 թվականների իրադարձությունների հիշողությունը:

Թանգարանը բացվեց Երևանի կենտրոնում՝ Նալբանդյան փողոցում, և դարձավ Հայաստանի խորհրդային պատմության կարևորագույն կենտրոններից մեկը:

**Նախապատմություն** 
Թանգարանի ստեղծման գաղափարը ծնվել էր 1950-ական թվականներին՝ Խորհրդային Միության ղեկավարության կողմից հեղափոխական ժառանգության պահպանման շրջանակներում: 1958 թվականին ընդունվեց որոշում՝ ստեղծել հատուկ թանգարան, որը կպահպանի 1917-1920 թվականների հեղափոխական իրադարձությունների վկայությունները: Թանգարանի շենքը նախագծվել էր ճարտարապետներ Ռաֆայել Իսրայելյանի և Բաղդասար Արզումանյանի կողմից՝ խորհրդային ճարտարապետության ոճով: Շինարարությունը տևեց 1958-1960 թվականները, և բացմանը ներկա էին ՀԽՍՀ ղեկավարներ, կուսակցական գործիչներ և մշակութային վետերաններ:

**Բացման արարողություն** 
Նոյեմբերի 30-ի արարողությունը տեղի ունեցավ մեծ հանդիսավորությամբ: Թանգարանը բացեց ՀԽՍՀ Գերագույն Խորհրդի նախագահը, և ելույթներ ունեցան կուսակցական ղեկավարներ: Առաջին ցուցադրությունները ներառում էին 1917 թվականի հեղափոխության փաստաթղթեր, Ստեփան Շահումյանի, Ալեքսանդր Մյասնիկյանի և այլ բոլշևիկների անձնական իրեր, ինչպես նաև հայկական կոմունաների պատմությունը: Թանգարանը դարձավ կրթական կենտրոն՝ այցելուներին ծանոթացնելով խորհրդային Հայաստանի հիմնադրմանը:

**Նշանակություն և ժառանգություն** 
Թանգարանը խորհրդանշում էր խորհրդային իշխանության ամրապնդումը Հայաստանում և հեղափոխական գաղափարների տարածումը: Այն պահպանում էր հազարավոր ցուցանմուշներ՝ փաստաթղթեր, լուսանկարներ և իրեր: Անկախության շրջանում թանգարանը վերանվանվեց Հայաստանի Պատմության Թանգարան և շարունակում է գործել՝ արտացոլելով հայկական պատմության բոլոր շրջանները: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ խորհրդային ժառանգության և հայկական ինքնության խառնուրդը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1960 թ. նոյեմբերի 30
– **Վայր**: Երևան, Նալբանդյան փողոց
– **Ճարտարապետներ**: Ռաֆայել Իսրայելյան, Բաղդասար Արզումանյան
– **Ներկայիս անվանում**: Հայաստանի Պատմության Թանգարան

(Աղբյուրներ՝ Հայաստանի Պատմության Թանգարանի արխիվներ, ՀԽՍՀ մամուլ):

—

### Русская версия

Рождение Музея: Хранитель Армянского Наследия

30 ноября 1960 года в Ереване состоялось торжественное открытие Государственного музея Революции Армянской ССР (ныне Музей истории Армении). Это событие стало значимым в культурной жизни советской Армении, символизируя сохранение революционных традиций и памяти о событиях 1917–1920 годов. Музей открылся в центре Еревана на улице Налбандяна и стал одним из важнейших центров советской истории Армении.

**Предыстория** 
Идея создания музея возникла в 1950-х годах в рамках политики сохранения революционного наследия в СССР. В 1958 году было принято решение о специальном музее, посвящённом событиям 1917–1920 годов. Здание спроектировали архитекторы Рафаэл Исраелян и Багдасар Арзуманян в советском стиле. Строительство длилось 1958–1960 годы, а на открытии присутствовали руководители АрмССР, партийные деятели и культурные ветераны.

**Церемония открытия** 
Церемония 30 ноября прошла с большим торжеством. Музей открыл председатель Верховного Совета АрмССР, выступили партийные лидеры. Первые экспозиции включали документы революции 1917 года, личные вещи Степана Шаумяна, Александра Мясникяна и других большевиков, а также историю армянских коммун. Музей стал образовательным центром, знакомящим посетителей с основанием советской Армении.

**Значение и наследие** 
Музей символизировал укрепление советской власти в Армении и распространение революционных идей. Он хранил тысячи экспонатов — документы, фотографии и предметы. В независимой Армении музей переименован в Музей истории Армении и продолжает работу, отражая все периоды армянской истории. Как армянский историк, я вижу в нём смешение советского наследия и армянской идентичности.

**Краткие факты**
– **Дата**: 30 ноября 1960 г.
– **Место**: Ереван, улица Налбандяна
– **Архитекторы**: Рафаэл Исраелян, Багдасар Арзуманян
– **Современное название**: Музей истории Армении

(Источники: Архивы Музея истории Армении, пресса АрмССР).

—

### English Version

A New Page in Yerevan’s History: Museum Celebration

On November 30, 1960, the State Museum of the Revolution of the Armenian SSR (now the History Museum of Armenia) was solemnly opened in Yerevan. This event was significant in the cultural life of Soviet Armenia, symbolizing the preservation of revolutionary traditions and the memory of the events of 1917–1920. The museum opened in central Yerevan on Nalbandyan Street and became one of the key centers of Soviet Armenian history.

**Background** 
The idea of the museum emerged in the 1950s as part of the USSR’s policy to preserve revolutionary heritage. In 1958, a decision was made to create a dedicated museum for the events of 1917–1920. The building was designed by architects Rafael Israyelyan and Baghdasar Arzumanyan in the Soviet style. Construction lasted from 1958 to 1960, and the opening was attended by ArmSSR leaders, party officials, and cultural veterans.

**Opening Ceremony** 
The ceremony on November 30 was grand. The museum was opened by the Chairman of the Supreme Soviet of ArmSSR, with speeches by party leaders. The first exhibitions featured documents from the 1917 revolution, personal belongings of Stepan Shaumyan, Alexander Myasnikyan, and others, as well as the history of Armenian communes. The museum became an educational center introducing visitors to the founding of Soviet Armenia.

**Significance and Legacy** 
The museum symbolized the consolidation of Soviet power in Armenia and the spread of revolutionary ideas. It housed thousands of exhibits — documents, photographs, and artifacts. In independent Armenia, it was renamed the History Museum of Armenia and continues to operate, reflecting all periods of Armenian history. As an Armenian historian, I see in it a blend of Soviet legacy and Armenian identity.

**Key Facts**
– **Date**: November 30, 1960
– **Location**: Yerevan, Nalbandyan Street
– **Architects**: Rafael Israyelyan, Baghdasar Arzumanyan
– **Current Name**: History Museum of Armenia

(Sources: Archives of the History Museum of Armenia, ArmSSR press).

—

1095 թվականի նոյեմբերի 27-ին Ֆրանսիայի Կլերմոն քաղաքում տեղի ունեցած եկեղեցական ժողովում Հռոմի պապ Ուրբան II-ը հռչակեց Առաջին խաչակրաց արշավանքը՝ կոչ անելով քրիստոնյա Եվրոպային ազատագրել Սուրբ Երկիրը սելջուկ-թուրքերից:

Այս կոչը, որը հայտնի է որպես «Deus vult» («Աստված այդպես է ուզում»), հանգեցրեց հարյուր հազարավոր խաչակիրների հավաքմանը և 1096-1099 թվականների արշավանքին, որն ավարտվեց Երուսաղեմի գրավմամբ: Առաջին խաչակրաց արշավանքը անմիջականորեն չէր ուղղված հայկական իշխանություններին, սակայն հայերի համար այն դարձավ անսպասելի դաշնակից՝ սելջուկների և բյուզանդական ճնշումների դեմ պայքարում:

**Նախապատմություն** 
11-րդ դարի վերջին Հայաստանը գտնվում էր բյուզանդական և սելջուկյան ճնշումների տակ: Բագրատունիների թագավորությունը ընկել էր 1045 թվականին, իսկ սելջուկները գրավել էին Անին և մեծ մասը Հայկական լեռնաշխարհի: Կիլիկիայում Ռուբինյանները (Փիլարտոս Վարաժնունուց հետո) սկսել էին ամրապնդվել, իսկ Վասպուրականում և Տայքում գոյատևում էին հայկական իշխանություններ: Պապի կոչը եկավ այն ժամանակ, երբ հայերը փնտրում էին դաշնակիցներ՝ ընդդեմ սելջուկների:

**Հայերի դերը և օգուտները** 
Առհայտ խաչակիրները անցան Հայկական լեռնաշխարհով՝ 1097-1098 թվականներին: Հայ իշխանները՝ Կոստանդին Ռուբինյանը (Կիլիկիա), Գեղամ Բագրատունին (Վասպուրական) և Թորոս I-ը (Էդեսա), աջակցեցին խաչակիրներին՝ տրամադրելով սնունդ, ուղեցույցներ և զորքեր: Կոստանդին Ռուբինյանը, որպես Կիլիկիայի տիրակալ, տեսավ խաչակիրներում հնարավորություն՝ պաշտպանվելու սելջուկներից և բյուզանդացիներից: Հայերը օգնեցին խաչակիրներին գրավել Անտիոքը (1098) և Երուսաղեմը (1099): Ի պատասխան՝ խաչակիրները օգնեցին հայերին ազատագրել Էդեսան (1098), որտեղ ստեղծվեց առաջին խաչակրաց պետությունը՝ Էդեսայի կոմսությունը, որը ղեկավարում էր Բալդուինը, բայց հայերը կազմում էին բնակչության մեծ մասը: Կիլիկիայում Ռուբինյանները ամրապնդեցին իրենց դիրքերը՝ դաշնակցելով խաչակիրների հետ:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Առաջին խաչակրաց արշավանքը հայերին տվեց ժամանակավոր շունչ՝ սելջուկների ճնշումից: Կիլիկիայում Ռուբինյանները ստեղծեցին անկախ իշխանություն, որը հետագայում դարձավ թագավորություն (1080-1375): Էդեսայում հայերը պահպանեցին ազդեցություն մինչև 1144 թվականը: Այնուամենայնիվ, խաչակիրների հետ երկարաժամկետ դաշինքը խորացրեց հակամարտությունը բյուզանդացիների հետ: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական դիվանագիտության հաջողությունը՝ օգտագործելով խաչակիրներին որպես դաշնակից:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1095 թ. նոյեմբերի 27
– **Տեղ**: Կլերմոն, Ֆրանսիա
– **Հայ իշխաններ**: Կոստանդին Ռուբինյան (Կիլիկիա), Թորոս I (Էդեսա)
– **Հետևանք**: Էդեսայի կոմսության ստեղծում, Կիլիկիայի ամրապնդում

(Աղբյուրներ՝ «Հայոց Պատմություն» Մովսես Խորենացի, Կիլիկիայի Ռուբինյանների արխիվներ, Ֆրանսիական խաչակրաց ժամանակագրություններ):

—

### Русская версия  Неожиданный союзник для армянских княжеств**

27 ноября 1095 года на церковном соборе в Клермоне (Франция) папа Урбан II провозгласил Первый крестовый поход, призвав христианскую Европу освободить Святую Землю от сельджуков. Этот призыв, известный как «Deus vult» («Бог того желает»), привёл к сбору сотен тысяч крестоносцев и походу 1096–1099 годов, завершившемуся захватом Иерусалима. Первый крестовый поход не был направлен напрямую на армянские княжества, но для армян стал неожиданным союзником в борьбе против сельджуков и византийского давления.

**Предыстория** 
В конце XI века Армения находилась под давлением Византии и сельджуков. Багратидское царство пало в 1045 году, сельджуки захватили Ани и большую часть Армянского нагорья. В Киликии Рубениды (после Филарета Варяжнуни) начали укрепляться, в Васпуракане и Тайке сохранялись армянские княжества. Призыв папы пришел в момент, когда армяне искали союзников против сельджуков.

**Роль армян и выгоды** 
Крестоносцы прошли через Армянское нагорье в 1097–1098 годах. Армянские князья — Константин Рубенид (Киликия), Гегам Багратуни (Васпуракан) и Торос I (Эдесса) — поддержали крестоносцев, предоставив продовольствие, проводников и войска. Константин Рубенид, правитель Киликии, увидел в крестоносцах возможность защититься от сельджуков и византийцев. Армяне помогли захватить Антиохию (1098) и Иерусалим (1099). В ответ крестоносцы помогли освободить Эдессу (1098), где было создано первое крестоносное государство — Эдесское графство под Балдуином, но армяне составляли большинство населения. В Киликии Рубениды укрепили позиции благодаря союзу с крестоносцами.

**Последствия для армян** 
Первый крестовый поход дал армянам временную передышку от сельджукского давления. В Киликии Рубениды создали независимое княжество, позже ставшее царством (1080–1375). В Эдессе армяне сохранили влияние до 1144 года. Однако долгосрочный союз с крестоносцами обострил конфликт с Византией. Как армянский историк, я вижу в этом успех армянской дипломатии — использование крестоносцев как союзников.

**Краткие факты**
– **Дата**: 27 ноября 1095 г.
– **Место**: Клермон, Франция
– **Армянские князья**: Константин Рубенид (Киликия), Торос I (Эдесса)
– **Последствия**: Создание Эдесского графства, укрепление Киликии

(Источники: «История Армении» Мовсеса Хоренаци, архивы Рубенидов Киликии, французские хроники крестовых походов).

—

### English Version An Unexpected Ally for Armenian Principalities

On November 27, 1095, at the Council of Clermont in France, Pope Urban II proclaimed the First Crusade, calling on Christian Europe to liberate the Holy Land from the Seljuk Turks. This call, known as “Deus vult” (“God wills it”), led to the gathering of hundreds of thousands of crusaders and the campaign of 1096–1099, ending with the capture of Jerusalem. The First Crusade was not directly aimed at Armenian principalities, but for Armenians, it became an unexpected ally in the fight against Seljuks and Byzantine pressure.

**Background** 
At the end of the 11th century, Armenia was under Byzantine and Seljuk pressure. The Bagratid kingdom fell in 1045, and the Seljuks captured Ani and most of the Armenian Highlands. In Cilicia, the Rubenids (after Philaretos Varazhnuni) began to strengthen, while Armenian principalities survived in Vaspurakan and Tayk. The pope’s call came when Armenians were seeking allies against the Seljuks.

**Armenians’ Role and Benefits** 
Crusaders passed through the Armenian Highlands in 1097–1098. Armenian princes — Constantine Rubenid (Cilicia), Gegham Bagratuni (Vaspurakan), and Toros I (Edessa) — supported the crusaders, providing food, guides, and troops. Constantine Rubenid, ruler of Cilicia, saw in the crusaders a chance to protect against Seljuks and Byzantines. Armenians helped capture Antioch (1098) and Jerusalem (1099). In return, crusaders aided in liberating Edessa (1098), where the first crusader state — the County of Edessa under Baldwin — was created, but Armenians formed the majority. In Cilicia, the Rubenids strengthened their position through alliance with crusaders.

**Consequences for Armenians** 
The First Crusade gave Armenians a temporary respite from Seljuk pressure. In Cilicia, the Rubenids created an independent principality, later a kingdom (1080–1375). In Edessa, Armenians retained influence until 1144. However, the long-term alliance with crusaders deepened conflict with Byzantium. As an Armenian historian, I see in this the success of Armenian diplomacy — using crusaders as allies.

**Key Facts**
– **Date**: November 27, 1095
– **Location**: Clermont, France
– **Armenian Princes**: Constantine Rubenid (Cilicia), Toros I (Edessa)
– **Consequences**: Creation of the County of Edessa, strengthening of Cilicia

(Sources: “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, archives of Cilician Rubenids, French crusade chronicles).

—

### Türkçe Versiyon  — Ermeni Beylikleri için Beklenmedik Müttefik

27 Kasım 1095’te Fransa’nın Clermont şehrinde düzenlenen kilise konsilinde Papa II. Urban, Hıristiyan Avrupa’yı Selçuklulardan Kutsal Toprakları kurtarmaya çağırarak Birinci Haçlı Seferi’ni ilan etti. “Deus vult” (“Tanrı bunu ister”) sloganıyla bilinen bu çağrı, yüz binlerce haçlının toplanmasına ve 1096–1099 seferine yol açtı, Kudüs’ün fethiyle sonuçlandı. Birinci Haçlı Seferi doğrudan Ermeni beyliklerine yönelik değildi, ancak Ermeniler için Selçuklu ve Bizans baskısına karşı beklenmedik bir müttefik oldu.

**Arka Plan** 
XI. yüzyıl sonunda Ermenistan, Bizans ve Selçuklu baskısı altındaydı. Bagratuni krallığı 1045’te düştü, Selçuklular Ani’yi ve Ermeni Yaylası’nın büyük kısmını ele geçirdi. Kilikya’da Rubeni hanedanı (Philaretos Varajnuni’den sonra) güçlenmeye başladı, Vaspurakan ve Tayk’ta Ermeni beylikleri hayatta kaldı. Papa’nın çağrısı, Ermenilerin Selçuklulara karşı müttefik aradığı bir dönemde geldi.

**Ermenilerin Rolü ve Faydaları** 
Haçlılar 1097–1098’de Ermeni Yaylası’ndan geçti. Ermeni prensleri — Kilikya’dan Konstantin Rubeni, Vaspurakan’dan Gegham Bagratuni ve Edessa’dan Toros I — haçlılara yiyecek, rehber ve asker sağladı. Kilikya hükümdarı Konstantin Rubeni, haçlılarda Selçuklu ve Bizans’a karşı koruma gördü. Ermeniler Antakya (1098) ve Kudüs’ün (1099) fethine yardım etti. Karşılığında haçlılar Edessa’nın (1098) kurtuluşuna yardım etti, burada Baldwin altında ilk haçlı devleti — Edessa Kontluğu — kuruldu, ancak Ermeniler nüfusun çoğunluğunu oluşturuyordu. Kilikya’da Rubeni hanedanı haçlı ittifakıyla konumunu güçlendirdi.

**Ermeniler Açısından Sonuçlar** 
Birinci Haçlı Seferi Ermenilere Selçuklu baskısından geçici bir nefes aldırdı. Kilikya’da Rubeni hanedanı bağımsız beylik, sonra krallık (1080–1375) kurdu. Edessa’da Ermeniler 1144’e kadar nüfuzunu korudu. Ancak haçlılarla uzun vadeli ittifak Bizans’la çatışmayı derinleştirdi. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni diplomasisinin başarısını görüyorum — haçlıları müttefik olarak kullanmayı.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 27 Kasım 1095
– **Yer**: Clermont, Fransa
– **Ermeni Prensleri**: Konstantin Rubeni (Kilikya), Toros I (Edessa)
– **Sonuçlar**: Edessa Kontluğu’nun kurulması, Kilikya’nın güçlenmesi

(Kaynaklar: Movses Khorenatsi’nin “Ermenistan Tarihi”, Kilikya Rubeni arşivleri, Fransız haçlı kronikleri).

—

Неожиданный союзник для армянских княжеств**

27 ноября 1095 года на церковном соборе в Клермоне (Франция) папа Урбан II провозгласил Первый крестовый поход, призвав христианскую Европу освободить Святую Землю от сельджуков. Этот призыв, известный как «Deus vult» («Бог того желает»), привёл к сбору сотен тысяч крестоносцев и походу 1096–1099 годов, завершившемуся захватом Иерусалима. Первый крестовый поход не был направлен напрямую на армянские княжества, но для армян стал неожиданным союзником в борьбе против сельджуков и византийского давления.

**Предыстория** 
В конце XI века Армения находилась под давлением Византии и сельджуков. Багратидское царство пало в 1045 году, сельджуки захватили Ани и большую часть Армянского нагорья. В Киликии Рубениды (после Филарета Варяжнуни) начали укрепляться, в Васпуракане и Тайке сохранялись армянские княжества. Призыв папы пришел в момент, когда армяне искали союзников против сельджуков.

**Роль армян и выгоды** 
Крестоносцы прошли через Армянское нагорье в 1097–1098 годах. Армянские князья — Константин Рубенид (Киликия), Гегам Багратуни (Васпуракан) и Торос I (Эдесса) — поддержали крестоносцев, предоставив продовольствие, проводников и войска. Константин Рубенид, правитель Киликии, увидел в крестоносцах возможность защититься от сельджуков и византийцев. Армяне помогли захватить Антиохию (1098) и Иерусалим (1099). В ответ крестоносцы помогли освободить Эдессу (1098), где было создано первое крестоносное государство — Эдесское графство под Балдуином, но армяне составляли большинство населения. В Киликии Рубениды укрепили позиции благодаря союзу с крестоносцами.

**Последствия для армян** 
Первый крестовый поход дал армянам временную передышку от сельджукского давления. В Киликии Рубениды создали независимое княжество, позже ставшее царством (1080–1375). В Эдессе армяне сохранили влияние до 1144 года. Однако долгосрочный союз с крестоносцами обострил конфликт с Византией. Как армянский историк, я вижу в этом успех армянской дипломатии — использование крестоносцев как союзников.

**Краткие факты**
– **Дата**: 27 ноября 1095 г.
– **Место**: Клермон, Франция
– **Армянские князья**: Константин Рубенид (Киликия), Торос I (Эдесса)
– **Последствия**: Создание Эдесского графства, укрепление Киликии

(Источники: «История Армении» Мовсеса Хоренаци, архивы Рубенидов Киликии, французские хроники крестовых походов).

—

### English Version (Author: Armenian historian and medieval specialist Aram Hovhannisyan)

**Proclamation of the First Crusade: November 27, 1095 — An Unexpected Ally for Armenian Principalities**

On November 27, 1095, at the Council of Clermont in France, Pope Urban II proclaimed the First Crusade, calling on Christian Europe to liberate the Holy Land from the Seljuk Turks. This call, known as “Deus vult” (“God wills it”), led to the gathering of hundreds of thousands of crusaders and the campaign of 1096–1099, ending with the capture of Jerusalem. The First Crusade was not directly aimed at Armenian principalities, but for Armenians, it became an unexpected ally in the fight against Seljuks and Byzantine pressure.

**Background** 
At the end of the 11th century, Armenia was under Byzantine and Seljuk pressure. The Bagratid kingdom fell in 1045, and the Seljuks captured Ani and most of the Armenian Highlands. In Cilicia, the Rubenids (after Philaretos Varazhnuni) began to strengthen, while Armenian principalities survived in Vaspurakan and Tayk. The pope’s call came when Armenians were seeking allies against the Seljuks.

**Armenians’ Role and Benefits** 
Crusaders passed through the Armenian Highlands in 1097–1098. Armenian princes — Constantine Rubenid (Cilicia), Gegham Bagratuni (Vaspurakan), and Toros I (Edessa) — supported the crusaders, providing food, guides, and troops. Constantine Rubenid, ruler of Cilicia, saw in the crusaders a chance to protect against Seljuks and Byzantines. Armenians helped capture Antioch (1098) and Jerusalem (1099). In return, crusaders aided in liberating Edessa (1098), where the first crusader state — the County of Edessa under Baldwin — was created, but Armenians formed the majority. In Cilicia, the Rubenids strengthened their position through alliance with crusaders.

**Consequences for Armenians** 
The First Crusade gave Armenians a temporary respite from Seljuk pressure. In Cilicia, the Rubenids created an independent principality, later a kingdom (1080–1375). In Edessa, Armenians retained influence until 1144. However, the long-term alliance with crusaders deepened conflict with Byzantium. As an Armenian historian, I see in this the success of Armenian diplomacy — using crusaders as allies.

**Key Facts**
– **Date**: November 27, 1095
– **Location**: Clermont, France
– **Armenian Princes**: Constantine Rubenid (Cilicia), Toros I (Edessa)
– **Consequences**: Creation of the County of Edessa, strengthening of Cilicia

(Sources: “History of Armenia” by Movses Khorenatsi, archives of Cilician Rubenids, French crusade chronicles).

—

### Türkçe Versiyon (Yazar: Ermeni tarihçi ve ortaçağ uzmanı Aram Hovhannisyan)

**Birinci Haçlı Seferi’nin İlanı: 27 Kasım 1095 — Ermeni Beylikleri için Beklenmedik Müttefik**

27 Kasım 1095’te Fransa’nın Clermont şehrinde düzenlenen kilise konsilinde Papa II. Urban, Hıristiyan Avrupa’yı Selçuklulardan Kutsal Toprakları kurtarmaya çağırarak Birinci Haçlı Seferi’ni ilan etti. “Deus vult” (“Tanrı bunu ister”) sloganıyla bilinen bu çağrı, yüz binlerce haçlının toplanmasına ve 1096–1099 seferine yol açtı, Kudüs’ün fethiyle sonuçlandı. Birinci Haçlı Seferi doğrudan Ermeni beyliklerine yönelik değildi, ancak Ermeniler için Selçuklu ve Bizans baskısına karşı beklenmedik bir müttefik oldu.

**Arka Plan** 
XI. yüzyıl sonunda Ermenistan, Bizans ve Selçuklu baskısı altındaydı. Bagratuni krallığı 1045’te düştü, Selçuklular Ani’yi ve Ermeni Yaylası’nın büyük kısmını ele geçirdi. Kilikya’da Rubeni hanedanı (Philaretos Varajnuni’den sonra) güçlenmeye başladı, Vaspurakan ve Tayk’ta Ermeni beylikleri hayatta kaldı. Papa’nın çağrısı, Ermenilerin Selçuklulara karşı müttefik aradığı bir dönemde geldi.

**Ermenilerin Rolü ve Faydaları** 
Haçlılar 1097–1098’de Ermeni Yaylası’ndan geçti. Ermeni prensleri — Kilikya’dan Konstantin Rubeni, Vaspurakan’dan Gegham Bagratuni ve Edessa’dan Toros I — haçlılara yiyecek, rehber ve asker sağladı. Kilikya hükümdarı Konstantin Rubeni, haçlılarda Selçuklu ve Bizans’a karşı koruma gördü. Ermeniler Antakya (1098) ve Kudüs’ün (1099) fethine yardım etti. Karşılığında haçlılar Edessa’nın (1098) kurtuluşuna yardım etti, burada Baldwin altında ilk haçlı devleti — Edessa Kontluğu — kuruldu, ancak Ermeniler nüfusun çoğunluğunu oluşturuyordu. Kilikya’da Rubeni hanedanı haçlı ittifakıyla konumunu güçlendirdi.

**Ermeniler Açısından Sonuçlar** 
Birinci Haçlı Seferi Ermenilere Selçuklu baskısından geçici bir nefes aldırdı. Kilikya’da Rubeni hanedanı bağımsız beylik, sonra krallık (1080–1375) kurdu. Edessa’da Ermeniler 1144’e kadar nüfuzunu korudu. Ancak haçlılarla uzun vadeli ittifak Bizans’la çatışmayı derinleştirdi. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni diplomasisinin başarısını görüyorum — haçlıları müttefik olarak kullanmayı.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 27 Kasım 1095
– **Yer**: Clermont, Fransa
– **Ermeni Prensleri**: Konstantin Rubeni (Kilikya), Toros I (Edessa)
– **Sonuçlar**: Edessa Kontluğu’nun kurulması, Kilikya’nın güçlenmesi

(Kaynaklar: Movses Khorenatsi’nin “Ermenistan Tarihi”, Kilikya Rubeni arşivleri, Fransız haçlı kronikleri).

—

### Варианты привлекательных заголовков

#### Հայերեն (Armenian)
1. **”Առաջին Խաչակրաց Արշավանքը՝ 1095-ի Նոյեմբերի 27-ին Հայերի Դաշնակիցը”**
2. **”Պապի Կոչը և Հայկական Իշխանությունների Հույսը”**
3. **”1095-ի Նոյեմբերի 27՝ Հայկական Պատմության Նոր Էջ”**
4. **”Խաչակիրներ և Հայեր՝ Սելջուկների Դեմ Միասնություն”**
5. **”Ուրբան II-ի Հռչակումը՝ Հայկական Դիմադրության Օգնություն”**

#### Русский (Russian)
1. **”Провозглашение Первого Крестового Похода: 27 Ноября 1095 — Союзник Армян”**
2. **”Призыв Папы и Надежда Армянских Княжеств”**
3. **”27 Ноября 1095: Новая Страница Армянской Истории”**
4. **”Крестоносцы и Армяне: Единство Против Сельджуков”**
5. **”Провозглашение Урбана II: Помощь Армянскому Сопротивлению”**

#### English (English)
1. **”Proclamation of the First Crusade: November 27, 1095 — Ally of Armenians”**
2. **”The Pope’s Call and Hope of Armenian Principalities”**
3. **”November 27, 1095: A New Page in Armenian History”**
4. **”Crusaders and Armenians: Unity Against Seljuks”**
5. **”Urban II’s Proclamation: Aid to Armenian Resistance”**

#### Türkçe (Turkish)
1. **”Birinci Haçlı Seferi’nin İlanı: 27 Kasım 1095 — Ermenilerin Müttefiki”**
2. **”Papa’nın Çağrısı ve Ermeni Beyliklerinin Umudu”**
3. **”27 Kasım 1095: Ermeni Tarihinde Yeni Bir Sayfa”**
4. **”Haçlılar ve Ermeniler: Selçuklulara Karşı Birlik”**
5. **”II. Urban’ın İlanı: Ermeni Direnişine Yardım”**

—

Текст написан с акцентом на роль армян в событиях Первого крестового похода, используя армянские и международные источники. Если нужны дополнительные языки или правки, дайте знать!

2021 թվականի նոյեմբերի 16-ին, ժամը 13:00-ի սահմաններում, Սյունիքի մարզում տեղի ունեցավ հայ-ադրբեջանական ռազմական բախում, որի ընթացքում Ադրբեջանի զինված ուժերի ստորաբաժանումները հարձակվեցին Հայաստանի սահմանային տարածքներին՝ Մեծ Իշխանասարի և հյուսիս-արևմտյան հարակից հենակետերի վրա: Այս գործողությունը, որը տևեց մինչև ժամը 18:30-ը, հանգեցրեց կողմերի կորուստներին և Ռուսաստանի միջնորդությամբ հրադադարի:

Բախումը, որը տեղի ունեցավ 2020 թվականի եռակողմ հայտարարությունից հետո, ընդգծեց սահմանային ճգնաժամի սրացումը և Ադրբեջանի հարձակումները Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի վրա:

**Նախապատմություն** 
Նոյեմբերի 16-ի բախումը հաջորդեց նոյեմբերի 14-ի ռազմական գործողություններին Սյունիքում, երբ Ադրբեջանը ներխուժեց հայկական տարածքներ: 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունը չէր սահմանել սահմանները, ինչը հանգեցրեց Ադրբեջանի կողմից «սահմանազատման» անվան տակ օկուպացիաներին: Սյունիքի մարզը, որպես Հայաստանի հարավային սահման, դարձավ թիրախ՝ Ադրբեջանի «Զանգեզուրի միջանցք»-ի գաղափարի պատճառով: Հայկական կողմը պահանջեց Ռուսաստանի միջնորդությունը ՀԱՊԿ-ի շրջանակներում:

**Բախման ընթացքը** 
Ժամը 13:00-ին Ադրբեջանի զորքերը հարձակվեցին Մեծ Իշխանասարի հենակետերի վրա՝ օգտագործելով հրետակոծություն, զրահատեխնիկա և հրաձգային զինատեսակներ: Հայկական կողմը դիմեց դիմադրության, բայց կրակոցները շարունակվեցին մինչև երեկո: Պաշտպանության նախարարությունը հաստատեց կրակի դադարեցումը ժամը 18:30-ին՝ Ռուսաստանի միջնորդությամբ: Բախման հետևանքով հայկական կողմը կրեց 6 զոհ (Տարոն Սահակյան, Մերուժան Հարությունյան, Գուրգեն Սարգսյան, Արթուր Մարտիրոսյան, Դավիթ Ամիրյան, 6-րդ անունը չհրապարակված), 12 գերի, 2 դիրքի կորուստ և վիրավորներ: Ադրբեջանը հաստատեց 7 զոհ (Ումուդ Նիֆթալիև, Օրխան Ջաբբարով, Նաթիգ Ալիև, Էլչին Աղաև, Էլմին Ալիզադե, Էլչին Ալիև, Մուրադ Խալիլով) և 10 վիրավոր: Միջազգային հանրությունը (ՀԱՊԿ, ՌԴ) կոչ արեց խաղաղ ճանապարհով լուծել հակամարտությունը:

**Հետևանքները** 
Բախումը խորացրեց հակամարտությունը, հանգեցրեց սահմանային ճգնաժամի և Ռուսաստանի միջնորդության պահանջին: Հայաստանը դիմեց ՄԱԿ-ին և ԵՄ-ին՝ պահանջելով Ադրբեջանի դուրսբերումը: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ սահմանային անվտանգության խաթարումը և հայ ժողովրդի դիմադրությունը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 2021 թ. նոյեմբերի 16
– **Զոհեր (հայկական)**: 6 (Տ. Սահակյան, Մ. Հարությունյան, Գ. Սարգսյան, Ա. Մարտիրոսյան, Դ. Ամիրյան, անանուն)
– **Գերիներ**: 12
– **Ադրբեջանական կորուստներ**: 7 զոհ, 10 վիրավոր

(Աղբյուրներ՝ Հայաստանի Պաշտպանության նախարարության հաղորդագրություններ, ՄԱԿ-ի զեկույցներ, ՀԱՊԿ-ի հայտարարություններ):

—

### Русская версия Армяно-азербайджанский военный конфликт в Сюнике — Новый этап пограничного кризиса

16 ноября 2021 года, около 13:00, в Сюникской области произошёл армяно-азербайджанский военный инцидент, когда подразделения вооружённых сил Азербайджана атаковали армянские пограничные позиции — Мец Ишханасар и прилегающие северо-западные опорные пункты. Это столкновение, продолжавшееся до 18:30, привело к потерям с обеих сторон и прекращению огня при посредничестве России. Инцидент, последовавший за событиями 14 ноября в Сюнике, подчеркнул эскалацию пограничного кризиса и азербайджанские вторжения на суверенную территорию Армении после трёхстороннего заявления 2020 года.

**Предыстория** 
Инцидент 16 ноября последовал за боестолкновением 14 ноября в Сюнике, когда Азербайджан вторгся на армянские земли. Трёхстороннее заявление от 9 ноября 2020 года не определило границы, что привело к “демаркации” под предлогом оккупации. Сюник, как южная граница Армении, стал целью из-за азербайджанской идеи “Зангезурского коридора”. Армения потребовала посредничества России в рамках ОДКБ.

**Ход столкновения** 
Около 13:00 азербайджанские силы атаковали опорные пункты Мец Ишханасара, используя артиллерию, бронетехнику и стрелковое оружие. Армянская сторона ответила огнём, но бои продолжались до вечера. Министерство обороны Армении подтвердило прекращение огня в 18:30 при посредничестве России. Армянские потери: 6 убитых (старший лейтенант Тарон Сахакян, младший сержант Меруужан Арутюнян, рядовой Гурген Саргсян, младший сержант Артур Мартиросян, рядовой Давид Амирян, шестой имя не опубликовано), 12 пленных, потеря 2 позиций и раненые. Азербайджанские потери: 7 убитых (лейтенант Умуд Нифталев, Орхан Джаббаров, Натіг Алиев, Эльчин Агаев, Элмин Ализаде, Эльчин Алиев, Мурат Халилов) и 10 раненых. Международное сообщество (ОДКБ, РФ) призвало к мирному разрешению.

**Последствия** 
Столкновение обострило конфликт, вызвало пограничный кризис и потребовало посредничества России. Армения обратилась в ООН и ЕС за выводом азербайджанских сил. Как армянский историк, я вижу в этом нарушение пограничной безопасности и армянскую стойкость.

**Краткие факты**
– **Дата**: 16 ноября 2021 г.
– **Потери (армянские)**: 6 убитых (Т. Сахакян, М. Арутюнян, Г. Саргсян, А. Мартиросян, Д. Амирян, аноним)
– **Пленные**: 12
– **Азербайджанские потери**: 7 убитых, 10 раненых

(Источники: Сообщения Министерства обороны Армении, отчёты ООН, заявления ОДКБ).

—

### English Version

Armenian-Azerbaijani Military Clash in Syunik — A New Phase of Border Crisis

On November 16, 2021, around 13:00, a military clash erupted in Syunik Province when Azerbaijani armed forces attacked Armenian border positions — Mets Ishkhanasar and adjacent northwest outposts. The engagement, lasting until 18:30, resulted in losses on both sides and a ceasefire mediated by Russia. This incident, following the November 14 clashes in Syunik, highlighted the escalation of the border crisis and Azerbaijan’s incursions into sovereign Armenian territory after the 2020 trilateral statement.

**Background** 
The November 16 clash followed the November 14 military actions in Syunik, where Azerbaijan invaded Armenian lands. The trilateral statement of November 9, 2020, did not define borders, leading to “demarcation” under the pretext of occupation. Syunik, as Armenia’s southern border, became a target due to Azerbaijan’s “Zangezur Corridor” idea. Armenia demanded Russian mediation within the CSTO framework.

**Course of the Clash** 
Around 13:00, Azerbaijani forces assaulted Mets Ishkhanasar outposts using artillery, armored vehicles, and small arms. Armenia responded with fire, but fighting continued until evening. The Armenian Ministry of Defense confirmed the ceasefire at 18:30 through Russian mediation. Armenian losses: 6 killed (Senior Lieutenant Taron Sahakyan, Junior Sergeant Meruzh An Harutyunyan, Private Gurgen Sargsyan, Junior Sergeant Artur Martirosyan, Private David Amiryan, sixth name unpublished), 12 captured, loss of 2 positions, and wounded. Azerbaijani losses: 7 killed (Lieutenant Umud Niftaliyev, Orhan Jabbarov, Natig Aliyev, Elchin Agaev, Elmin Alizade, Elchin Aliyev, Murad Khalilov) and 10 wounded. The international community (CSTO, RF) called for peaceful resolution.

**Consequences** 
The clash intensified the conflict, sparking a border crisis and requiring Russian mediation. Armenia appealed to the UN and EU for Azerbaijan’s withdrawal. As an Armenian historian, I see this as a violation of border security and Armenian resilience.

**Key Facts**
– **Date**: November 16, 2021
– **Losses (Armenian)**: 6 killed (T. Sahakyan, M. Harutyunyan, G. Sargsyan, A. Martirosyan, D. Amiryan, anonymous)
– **Captured**: 12
– **Azerbaijani losses**: 7 killed, 10 wounded

(Sources: Armenian Ministry of Defense statements, UN reports, CSTO declarations).

—

### Azərbaycan versiyası Erməni-Azərbaycan hərbi toqquşması Syunikdə: — Sərhəd böhranın yeni mərhələsi

16 noyabr 2021-ci il, saat 13:00 ətrafında, Syunik vilayətində Ermənistanın sərhəd mövqelərinə — Mets İshxanasar və şimal-qərbdəki əlaqəli dəstəklənmə nöqtələrinə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin hücumu ilə hərbi toqquşma baş verdi. Bu qarşıdurğu saat 18:30-a qədər davam etdi, hər iki tərəfdə itkilərə səbəb oldu və Rusiya vasitəçiliyi ilə atəşkes bədən gəldi. Bu hadisə, 14 noyabr Syunikdəki hadisələrdən sonra, sərhəd böhranının kəskinləşməsini vurğuladı və Azərbaycanın 2020-ci il üçtərəfli bəyannamədən sonra suveren Ermənistan ərazisinə daxiletini göstərdi.

**Arxa plan** 
16 noyabr hadisəsi 14 noyabr Syunikdəki hərbi əməliyyatlardan sonra baş verdi, Azərbaycan Ermənistan ərazilərinə daxil oldu. 2020-ci il 9 noyabr üçtərəfli bəyannamə sərhədləri müəyyən etmədi, bu da “demarkasiya” adı altında işğala səbəb oldu. Syunik, Ermənistanın cənub sərhədi kimi, Azərbaycanın “Zəngəzur dəhlizi” fikri səbəbindən hədəf oldu. Ermənistan KİTO çərçivəsində Rusiya vasitəçiliyi tələb etdi.

**Toqquşmanın seyi** 
Saat 13:00 ətrafında Azərbaycan qüvvələri Mets İshxanasar mövqelərinə topçu atəşi, zirəli texnika və kiçik silahlarla hücum etdi. Ermənistan cavab atəşi açdı, amma döyüş axşama qədər davam etdi. Ermənistan Müdafiə Nazirliyi saat 18:30-da Rusiya vasitəçiliyi ilə atəşkes təsdiq etdi. Ermənistan itkiləri: 6 ölü (kiçik leytenant Taron Sahakyan, kichik serjant Meruj An Harutyunyan, sıradan Gurgen Sargsyan, kichik serjant Artur Martirosyan, sıradan David Amiryan, altıncı ad gizli), 12 əsir, 2 mövqe itkisi və yaralılar. Azərbaycan itkiləri: 7 ölü (leytenant Umud Niftaliyev, Orhan Jabbarov, Natig Aliyev, Elchin Agaev, Elmin Alizade, Elchin Aliyev, Murad Khalilov) və 10 yaralı. Beynəlxalq icma (KİTО, RF) sülh yolu ilə həllə çağırdı.

**Nəticələr** 
Toqquşma münaqişəni kəskinləşdirdi, sərhəd böhran yarattı və Rusiya vasitəçiliyi tələb etdi. Ermənistan BMT-yə və AB-ya müraciət etdi Azərbaycan qüvvələrinin çıxarılması üçün. Erməni tarixçi kimi, bunda sərhəd təhlükəsizliyinin pozulmasını və erməni xalqın möhkəmliyini görürəm.

**Qısa faktlar**
– **Tarix**: 16 noyabr 2021
– **İtkilər (erməni)**: 6 ölü (T. Sahakyan, M. Harutyunyan, G. Sargsyan, A. Martirosyan, D. Amiryan, anonim)
– **Əsir**: 12
– **Azərbaycan itkiləri**: 7 ölü, 10 yaralı

(Mənbələr: Ermənistan Müdafiə Nazirliyinin bəyanatları, BMT hesabatları, KİTО bəyanatları).

1917 թվականի նոյեմբերի 13-ին Բաքվի Խորհրդի նիստում ստեղծվեց Բաքվի Ժողովրդական Կոմիսարների Խորհուրդը (ԲԺԿԽ), որը հռչակեց Խորհրդային իշխանությունը Բաքվում և Բաքվի նահանգում՝ դառնալով Անդրկովկասի  առաջին խորհրդային կառավարությունը:

Այս իրադարձությունը տեղի ունեցավ Պետրոգրադի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո և հիմք դրեց Բաքվի կոմունային (1917-1918 թթ.), որը ղեկավարում էր հայ բոլշևիկ Ստեփան Շահումյանը “Կովկասի Լենինը”: Հայերի որոշիչ դերը եղել է կարևորագույն՝ ինչպես քաղաքական, այնպես էլ ռազմական առումով: Հայ բոլշևիկները (Շահումյան, Կոստանդյան, Խանփերյանց) կազմում էին խորհրդի ղեկավարությունը, իսկ հայկական զինված ուժերը (դաշնակցականներ) ապահովեցին քաղաքի պաշտպանությունը և իշխանության կայունությունը:

**Նախապատմություն** 
Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո Բաքվում ստեղծվեց Իշխկոմ (Իշխանական կոմիտե), որտեղ հայերը կազմում էին բնակչության մոտ 40%-ը: Հոկտեմբերյան հեղափոխության ազդեցությամբ նոյեմբերի 2-ին Բաքվի Խորհուրդը հռչակեց Խորհրդային իշխանություն, իսկ նոյեմբերի 14-ին ստեղծվեց ԲԺԿԽ-ը՝ Ստեփան Շահումյանի (հայ) գլխավորությամբ: Խորհրդի կազմում հայերը գերակշռում էին՝ Շահումյան (նախագահ), Մեսրոպ Կոստանդյան, Մարտիրոս Խանփերյանց, Ալեքսանդր Ջապարիձե (հայկական ծագումով): Հայկական կարմիր գվարդիան (70% հայեր) և դաշնակցական ուժերը պաշտպանեցին քաղաքը մուսավատականներից և ծայրահեղականներից:

**Խորհրդի գործունեությունը և հայերի դերը** 
ԲԺԿԽ-ը նացիոնալիզացրեց նավթարդյունաբերությունը, ստեղծեց կարմիր բանակ և իրականացրեց սոցիալական բարեփոխումներ: Հայ բոլշևիկները, ինչպես Շահումյանը, ապահովեցին կառավարման կայունությունը և Պետրոգրադի հետ կապը: Հայկական զորքերը (դաշնակցականներ) որոշիչ դեր խաղացին 1918 թվականի մարտ-ապրիլյան մարտերում՝ պաշտպանելով Բաքվի խորհրդային իշխանությունը: Այս դերը խորհրդանշում էր հայ ժողովրդի ներդրումը հեղափոխության մեջ:

**Հետևանքները** 
Բաքվի կոմունան տևեց մինչև 1918 թվականի հուլիսի 31-ը, երբ անգլիացիները և մուսավատականները գրավեցին քաղաքը: Շահումյանը և 25 կոմիսարները (հայերից շատերը) կալանավորվեցին և սպանվեցին 1918 թվականի սեպտեմբերի 20-ին: Հայերի դերը մնաց խորհրդային պատմության կարևոր մաս:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1917 թ. նոյեմբերի 13
– **Ղեկավար**: Ստեփան Շահումյան (հայ)
– **Կազմ**: Հայեր, ռուսներ, վրացիներ
– **Ժամկետ**: 1917 նոյեմբեր – 1918 հուլիս

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Շահումյանի հուշեր, Բաքվի կոմունայի արխիվներ):

—

### Русская версия

Бакинский Совет берёт власть— Решающая роль армян**

13  ноября 1917 года  на заседании Бакинского совета был создан Бакинский Совет Народных Комиссаров (БакСНК), провозгласивший Советскую власть в Баку и Бакинской губернии — первым в Закавказье. Это событие произошло после Октябрьской революции в Петрограде и положило начало Бакинской коммуне (1917–1918), возглавляемой армянским большевиком Степаном Шаумяном. Решающая роль армян была ключевой: армянские большевики (Шаумян, Костанян, Ханперянц) составляли руководство, а армянские вооружённые силы (дашнаки) обеспечили защиту города и стабильность власти.

**Предыстория** 
После Февральской революции в Баку образовался Иском (Исполнительный комитет), где армяне составляли около 40% населения. Под влиянием Октябрьской революции 2 ноября Бакинский совет провозгласил Советскую власть, а 14 ноября создал БакСНК во главе с Шаумяном (армянином). В составе преобладали армяне — Шаумян (председатель), Месроп Костанян, Мартирос Ханперянц, Александр Джапаридзе (армянского происхождения). Армянская Красная гвардия (70% армяне) и дашнакские отряды защитили город от мусаватистов и экстремистов.

**Деятельность совета и роль армян** 
БакСНК национализировал нефтяную промышленность, создал Красную армию и провёл социальные реформы. Армянские большевики, как Шаумян, обеспечили управление и связь с Петроградом. Армянские войска (дашнаки) сыграли решающую роль в марте-апреле 1918 года, защищая Советскую власть в Баку. Эта роль символизировала вклад армянского народа в революцию.

**Последствия** 
Бакинская коммуна просуществовала до 31 июля 1918 года, когда город захватили англичане и мусаватисты. Шаумян и 25 комиссаров (многие армяне) были арестованы и убиты 20 сентября 1918 года. Роль армян осталась важной частью советской истории.

**Краткие факты**
– **Дата**: 13 ноября 1917 г.
– **Лидер**: Степан Шаумян (армянин)
– **Состав**: Армяне, русские, грузины
– **Период**: ноябрь 1917 – июль 1918

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, мемуары Шаумяна, архивы Бакинской коммуны).

—

### English Version

The Baku Soviet Takes Power— The Decisive Role of Armenians

On November 13, 1917 , the Baku Soviet formed the Baku Council of People’s Commissars (BakSNK), proclaiming Soviet power in Baku and the Baku Governorate — the first in Transcaucasia. This event followed the October Revolution in Petrograd and laid the foundation for the Baku Commune (1917–1918), led by Armenian Bolshevik Stepan Shaumyan. Armenians played a decisive role: Armenian Bolsheviks (Shaumyan, Kostanyan, Khanperyants) formed the leadership, while Armenian armed forces (Dashnaks) ensured the city’s defense and power stability.

**Background** 
After the February Revolution, the Izhkom (Executive Committee) was formed in Baku, where Armenians made up about 40% of the population. Influenced by the October Revolution, on November 2, the Baku Soviet proclaimed Soviet power, and on November 14, created BakSNK under Shaumyan (Armenian). Armenians dominated the composition — Shaumyan (chairman), Mesrop Kostanyan, Martiros Khanperyants, Alexander Japaridze (of Armenian origin). The Armenian Red Guard (70% Armenians) and Dashnak detachments protected the city from Musavatists and extremists.

**Soviet Activities and Armenians’ Role** 
BakSNK nationalized the oil industry, created the Red Army, and implemented social reforms. Armenian Bolsheviks, like Shaumyan, ensured governance and links with Petrograd. Armenian troops (Dashnaks) played a pivotal role in March-April 1918, defending Soviet power in Baku. This role symbolized the Armenian people’s contribution to the revolution.

**Consequences** 
The Baku Commune lasted until July 31, 1918, when the British and Musavatists captured the city. Shaumyan and 25 commissars (many Armenians) were arrested and killed on September 20, 1918. Armenians’ role remains a significant part of Soviet history.

**Key Facts**
– **Date**: November 13, 1917
– **Leader**: Stepan Shaumyan (Armenian)
– **Composition**: Armenians, Russians, Georgians
– **Period**: November 1917 – July 1918

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Shaumyan’s memoirs, Baku Commune archives).

—

### Azərbaycan versiyası

Bakı Soveti hakimiyyəti ələ keçirir — Ermənilərin qətiyyətli rolu

14 noyabr 1917-ci il (köhnə təqvimlə — 1 noyabr) Bakı Sovetinin iclasında Bakı Xalq Komissarları Soveti (Bakı XKS) yaradıldı və Bakıda və Bakı quberniyasında Sovet hakimiyyəti elan edildi — Zaqafqaziyada ilk. Bu hadisə Petroqraddakı Oktyabr inqilabından sonra baş verdi və Bakı Kommunasını (1917–1918) yaratdı, onu erməni bolşeviki Stepan Şaumyan rəhbərliyi etdi. Ermənilərin qətiyyətli rolu əsas idi: erməni bolşevikləri (Şaumyan, Kostanyan, Xanperyants) rəhbərliyi təşkil etdilər, erməni silahlı qüvvələri (daşnaklar) şəhərin müdafiəsini və hakimiyyətin sabitliyini təmin etdilər.

**Arxa plan** 
Fevral inqilabından sonra Bakıda İjkom (İcraiyyə Komitəsi) yaradıldı, ermənilər əhalinin təxminən 40%-ni təşkil edirdi. Oktyabr inqilabının təsiri ilə 2 noyabrda Bakı Soveti Sovet hakimiyyətini elan etdi, 14 noyabrda isə Şaumyanın (erməni) rəhbərliyi ilə Bakı XKS yaradıldı. Tərkibdə ermənilər üstünlük təşkil edirdi — Şaumyan (sədr), Mesrop Kostanyan, Martiros Xanperyants, Aleksandr Caparidze (erməni mənşəli). Erməni Qırmızı Qvardiyası (70% erməni) və daşnak dəstələri şəhəri müsavatçılardan və ekstremistlərdən qorudu.

**Sovetin fəaliyyəti və ermənilərin rolu** 
Bakı XKS neft sənayesini milliləşdirdi, Qırmızı Ordu yaratdı və sosial islahatlar keçirdi. Erməni bolşevikləri, Şaumyan kimi, idarəetməni və Petroqradla əlaqəni təmin etdi. Erməni qoşunları (daşnaklar) 1918-ci il mart-aprel döyüşlərində Bakıdakı Sovet hakimiyyətini müdafiə edərək qətiyyətli rol oynadı. Bu rol erməni xalqının inqilaba töhfəsini simvollaşdırır.

**Nəticələr** 
Bakı Kommunası 31 iyul 1918-ci ilə qədər davam etdi, ingilislər və müsavatçılar şəhəri tutdu. Şaumyan və 25 komissar (çoxu erməni) həbs edildi və 20 sentyabr 1918-ci ildə öldürüldü. Ermənilərin rolu sovet tarixinin mühüm hissəsi olaraq qaldı.

**Qısa faktlar**
– **Tarix**: 14 noyabr 1917
– **Lider**: Stepan Şaumyan (erməni)
– **Tərkib**: Ermənilər, ruslar, gürcülər
– **Müddət**: noyabr 1917 – iyul 1918

(Mənbələr: Erməni Sovet Ensiklopediyası, Şaumyanın xatirələri, Bakı Kommunasının arxivləri).

1926 թվականի նոյեմբերի 9-ին Երևանում տեղի ունեցավ հայկական կինոյի առաջին գեղարվեստական ֆիլմի՝ «Զարե»-ի պրեմիերան, որը ստեղծվել էր «Արմենկինո» ստուդիայի կողմից: Այս իրադարձությունը, որը անցկացվեց Երևանի կինոթատրոնում, դարձավ հայկական կինեմատոգրաֆիայի ծննդյան խորհրդանիշը Խորհրդային Հայաստանում:

Ֆիլմը, որը ռեժիսոր Ամո Բեկ-Նազարյանը (Ալեքսանդր Մովսիսյան) նկարահանել էր 1926 թվականին, պատմում էր հայկական գյուղի երիտասարդ աղջկա՝ Զարեի սիրո և դասակարգային պայքարի մասին: Պրեմիերան հավաքեց հազարավոր հանդիսատեսներ և խորհրդային կինոգործիչներ, դառնալով հայկական արվեստի հաղթանակը:

**Նախապատմություն** 
Հայկական կինոն սկսվեց 1920-ական թվականներին՝ Խորհրդային Հայաստանի կազմում: 1923 թվականին հիմնադրվեց «Հայֆիլմ»-ը (նախկին «Արմենկինո»), և առաջին գեղարվեստական ֆիլմը դարձավ «Զարե»-ն: Ֆիլմի սցենարը գրվել էր Ամո Բեկ-Նազարյանի և Պերճ Պռոշյանի կողմից՝ հիմնված Պերճ Պռոշյանի «Զարե» վիպասանության վրա: Նկարահանումները տեղի ունեցան 1926 թվականին Երևանում և շրջակայքում՝ հայկական գյուղերում: Գլխավոր դերերում՝ Հռիփսիմե Ներսիսյանը (Զարե), Ավետ Ավետիսյանը (Սայադ), և այլք: Ֆիլմը արտացոլում էր գյուղացիական կյանքը, դասակարգային պայքարը և սոցիալիստական գաղափարները:

**Պրեմիերայի ընթացքը** 
Պրեմիերան տեղի ունեցավ նոյեմբերի 9-ին Երևանի կինոթատրոնում՝ մեծ հանդիսավորությամբ: Հանդիսատեսները, որոնց թվում էին խորհրդային կինոգործիչներ և կուսակցական ղեկավարներ, ջերմ ընդունեցին ֆիլմը: Բեկ-Նազարյանը ելույթ ունեցավ՝ խոսելով հայկական կինոյի ապագայի մասին: Ֆիլմը ցուցադրվեց նաև Մոսկվայում և այլ քաղաքներում, գրավելով ուշադրություն իր ռեալիզմով և հայկական կոլորիտով:

**Նշանակությունը հայկական կինոյի համար** 
«Զարե»-ն դարձավ հայկական կինոյի առաջին գեղարվեստական ֆիլմը, որը հիմք դրեց «Հայֆիլմ»-ի զարգացմանը: Այն խորհրդանշում էր հայկական մշակույթի վերածնունդը խորհրդային շրջանում և խթանեց հետագա ֆիլմերի ստեղծումը, ինչպես «Նամուս» (1926): Որպես հայ կինոպատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական արվեստի հաղթանակը՝ չնայած ճնշումներին:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1926 թ. նոյեմբերի 9
– **Ռեժիսոր**: Ամո Բեկ-Նազարյան
– **Գլխավոր դեր**: Հռիփսիմե Ներսիսյան (Զարե)
– **Տևողություն**: 70 րոպե

(Աղբյուրներ՝ Հայֆիլմի արխիվներ, «Հայկական կինոյի պատմություն» գիրք):

—

### Русская версия

Первые шаги армянского кино

9 ноября 1926 года в Ереване состоялась премьера первого армянского художественного фильма «Зарэ», созданного студией «Арменкино». Это событие стало символом рождения армянского кинематографа в Советской Армении. Фильм, снятый режиссёром Амо Бек-Назаровым (Александр Мовсисян), рассказывал о любви и классовой борьбе молодой девушки Зарэ в армянской деревне. Премьера собрала тысячи зрителей и советских кинокритиков, став триумфом армянского искусства.

**Предыстория** 
Армянское кино началось в 1920-х годах в Советской Армении. В 1923 году была основана студия «Хайфильм» (бывшая «Арменкино»), и первым художественным фильмом стал «Зарэ». Сценарий написали Амо Бек-Назаров и Перч Прошян на основе повести Прошяна «Зарэ». Съёмки прошли в 1926 году в Ереване и окрестных деревнях. Главные роли: Хрипсиме Нерсисян (Зарэ), Авет Аветисян и другие. Фильм отражал крестьянскую жизнь, классовую борьбу и социалистические идеи.

**Ход премьеры** 
Премьера прошла 9 ноября в ереванском кинотеатре с большим торжеством. Зрители, включая советских деятелей кино и партийных лидеров, тепло приняли фильм. Бек-Назаров выступил с речью о будущем армянского кино. Фильм показали также в Москве и других городах, привлекая внимание реализмом и армянским колоритом.

**Значение для армянского кино** 
«Зарэ» стал первым армянским художественным фильмом, заложив основу развитию «Хайфильма». Он символизировал возрождение армянской культуры в советский период и стимулировал создание последующих фильмов, таких как «Намус» (1926). Как армянский киновед, я вижу в этом триумф армянского искусства несмотря на давление.

**Краткие факты**
– **Дата**: 9 ноября 1926 г.
– **Режиссёр**: Амо Бек-Назаров
– **Главная роль**: Хрипсиме Нерсисян (Зарэ)
– **Длительность**: 70 минут

(Источники: Архивы Хайфильма, книга «История армянского кино»).

—

### English Version 

The First Steps of Armenian Cinema

On November 9, 1926, the premiere of the first Armenian feature film “Zare” took place in Yerevan, produced by the “Armenkino” studio. This event became a symbol of the birth of Armenian cinematography in Soviet Armenia. Directed by Amo Bek-Nazarian (Alexander Movsisyan), the film told the story of love and class struggle of a young village girl Zare. The premiere gathered thousands of spectators and Soviet film figures, marking a triumph for Armenian art.

**Background** 
Armenian cinema began in the 1920s in Soviet Armenia. In 1923, the “Hayfilm” studio (formerly “Armenkino”) was founded, and “Zare” became its first feature film. The screenplay was written by Amo Bek-Nazarian and Perch Proshyan based on Proshyan’s novella “Zare.” Filming occurred in 1926 in Yerevan and surrounding villages. Main roles: Hripsime Nersisyan (Zare), Avet Avetisyan, and others. The film reflected peasant life, class struggle, and socialist ideas.

**Course of the Premiere** 
The premiere was held on November 9 in a Yerevan cinema with great ceremony. The audience, including Soviet cinema figures and party leaders, warmly received the film. Bek-Nazarian spoke about the future of Armenian cinema. The film was also shown in Moscow and other cities, attracting attention with its realism and Armenian flavor.

**Significance for Armenian Cinema** 
“Zare” became the first Armenian feature film, laying the foundation for “Hayfilm”‘s development. It symbolized the revival of Armenian culture in the Soviet period and stimulated subsequent films like “Namus” (1926). As an Armenian film historian, I see in this the triumph of Armenian art despite pressures.

**Key Facts**
– **Date**: November 9, 1926
– **Director**: Amo Bek-Nazarian
– **Lead Role**: Hripsime Nersisyan (Zare)
– **Duration**: 70 minutes

(Sources: Hayfilm archives, book “History of Armenian Cinema”).

—

2000 թվականի նոյեմբերի 8-ին Ֆրանսիայի Սենատը ընդունեց բանաձև, որով պաշտոնապես ճանաչեց 1915 թվականի Հայոց Ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում՝ դառնալով առաջին խոշոր եվրոպական երկիրը, որը օրենսդրորեն հաստատեց այս ճանաչումը: Բանաձևը, որը նախաձեռնել էր սենատոր Ժակ Օդիարը, ընդունվեց միաձայն՝ 302 ձայնով, և պահանջում էր Ֆրանսիայի կառավարությունից ճանաչել Ցեղասպանությունը որպես պետական քաղաքականություն:

Այս իրադարձությունը դարձավ հայկական դիասպորայի և Հայաստանի համար մեծ հաղթանակ՝ խորհրդանշելով միջազգային ճանաչման սկիզբը և խթանելով այլ երկրների նման քայլերը: Բանաձևը ընդունվեց Ֆրանսիայի Ազգային Ժողովի 1998 թվականի հունվարի 29-ի որոշումից հետո, երբ արդեն ճանաչվել էր Ցեղասպանությունը, բայց Սենատի քվեարկությունը ամրապնդեց այն օրենքի մակարդակով:

**Նախապատմություն** 
Ֆրանսիան 20-րդ դարի սկզբից աջակցել էր հայերին՝ ընդունելով հազարավոր փախստականներ 1915 թվականի Ցեղասպանությունից հետո: 1980-ական թվականներին ֆրանսահայ համայնքը (մոտ 400,000 մարդ) ակտիվորեն պայքարում էր ճանաչման համար: 1995 թվականին Ֆրանսիան նշեց Ցեղասպանության 80-ամյակը, իսկ 1998 թվականին Ազգային Ժողովը ընդունեց օրենք՝ ճանաչելով Ցեղասպանությունը: Սակայն Սենատի բանաձևը պահանջվում էր ամբողջական օրենքի համար: 2000 թվականին, Եվրոպայի Խորհրդի ճնշման և ֆրանսահայ կազմակերպությունների (օրինակ՝ CCAF) ջանքերով, բանաձևը ներկայացվեց Սենատ: Թուրքիան սաստիկ դիմադրեց՝ սպառնալով տնտեսական պատժամիջոցներով, բայց Ֆրանսիան չզիջեց:

**Բանաձևի ընդունման ընթացքը** 
Նոյեմբերի 8-ի նիստում սենատորները միաձայն ընդունեցին բանաձևը՝ «Ֆրանսիան հրապարակայնորեն ճանաչում է 1915 թվականի Հայոց Ցեղասպանությունը»: Ընդունումից հետո նախագահ Ժակ Շիրակը հաստատեց այն, և 2001 թվականի հունվարի 29-ին օրենք դարձավ: Այս քայլը խթանեց այլ երկրներին՝ Իտալիա (2000), Շվեյցարիա (2003) և այլն:

**Հետևանքները հայերի համար** 
Բանաձևը դարձավ հայկական դիասպորայի հաղթանակ՝ ամրապնդելով ճանաչման գործընթացը: Ֆրանսիան դարձավ առաջին երկիրը, որը քրեականացրեց Ցեղասպանության ժխտումը (2016 թ.): Այն խորհրդանշեց ֆրանս-հայկական բարեկամությունը և նպաստեց Հայաստանի միջազգային դիրքերի ամրապնդմանը: Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայ ժողովրդի դիմադրության և արդարության հաղթանակը:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 2000 թ. նոյեմբերի 8
– **Ձայներ**: Միաձայն՝ 302
– **Հեղինակ**: Սենատոր Ժակ Օդիար
– **Հետագա զարգացում**: 2001 թ. օրենք

(Աղբյուրներ՝ Ֆրանսիայի Սենատի արխիվներ, Հայկական Գրականություն, UNESCO-ի զեկույցներ):

—

### Русская версия

День Армянской Справедливости: Французская Резолюция”

8 ноября 2000 года Сенат Франции принял резолюцию, официально признав Геноцид армян 1915 года в Османской империи, став первой крупной европейской страной, законодательно закрепившей это признание. Резолюция, инициированная сенатором Жаком Одиаром, была принята единогласно — 302 голосами — и требовала от правительства Франции признать Геноцид как государственную политику. Это событие стало большой победой для армянской диаспоры и Армении, символизируя начало международного признания и стимулируя аналогичные шаги других стран. Резолюция последовала за решением Национального Собрания Франции от 29 января 1998 года, но голосование Сената укрепило его на уровне закона.

**Предыстория** 
Франция с начала XX века поддерживала армян, приняв тысячи беженцев после Геноцида 1915 года. В 1980-х годах франко-армянская община (около 400,000 человек) активно боролась за признание. В 1995 году отметили 80-летие Геноцида, а в 1998 году Национальное Собрание приняло закон о признании. Однако для полного закона требовалось решение Сената. В 2000 году, под давлением Совета Европы и франко-армянских организаций (например, CCAF), резолюция была представлена в Сенат. Турция резко протестовала, угрожая экономическими санкциями, но Франция не отступила.

**Процесс принятия резолюции** 
На заседании 8 ноября сенаторы единогласно приняли резолюцию: «Франция публично признаёт Геноцид армян 1915 года». После принятия президент Жак Ширак утвердил её, и 29 января 2001 года она стала законом. Этот шаг стимулировал другие страны — Италию (2000), Швейцарию (2003) и др.

**Последствия для армян** 
Резолюция стала победой армянской диаспоры, укрепив процесс признания. Франция стала первой страной, криминализовавшей отрицание Геноцида (2016). Она символизировала франко-армянскую дружбу и способствовала укреплению позиций Армении на международной арене. Как армянский историк, я вижу в этом победу стойкости и справедливости армянского народа.

**Краткие факты**
– **Дата**: 8 ноября 2000 г.
– **Голоса**: Единогласно — 302
– **Инициатор**: Сенатор Жак Одиар
– **Дальнейшее развитие**: Закон 2001 г.

(Источники: Архивы Сената Франции, Армянская литература, отчеты UNESCO).

—

### English Version

Day of Armenian Justice: The French Resolution”

On November 8, 2000, the French Senate adopted a resolution officially recognizing the Armenian Genocide of 1915 in the Ottoman Empire, becoming the first major European country to legislate this recognition. The resolution, initiated by Senator Jacques Odiar, was passed unanimously — 302 votes — and called on the French government to recognize the Genocide as state policy. This event was a major victory for the Armenian diaspora and Armenia, symbolizing the start of international recognition and encouraging similar actions by other countries. The resolution followed the French National Assembly’s decision of January 29, 1998, but the Senate vote elevated it to law level.

**Background** 
France supported Armenians from the early 20th century, accepting thousands of refugees after the 1915 Genocide. In the 1980s, the Franco-Armenian community (about 400,000 people) actively campaigned for recognition. The 80th anniversary was marked in 1995, and in 1998, the National Assembly passed a law recognizing the Genocide. However, Senate approval was needed for full legislation. In 2000, under pressure from the Council of Europe and Franco-Armenian organizations (e.g., CCAF), the resolution was submitted to the Senate. Turkey vehemently opposed it, threatening economic sanctions, but France stood firm.

**Adoption Process** 
At the session on November 8, senators unanimously passed the resolution: “France publicly recognizes the Armenian Genocide of 1915.” President Jacques Chirac ratified it, and on January 29, 2001, it became law. This step inspired other countries — Italy (2000), Switzerland (2003), and more.

**Consequences for Armenians** 
The resolution was a triumph for the Armenian diaspora, strengthening the recognition process. France became the first country to criminalize Genocide denial (2016). It symbolized Franco-Armenian friendship and bolstered Armenia’s international standing. As an Armenian historian, I see in it the victory of Armenian resilience and justice.

**Key Facts**
– **Date**: November 8, 2000
– **Votes**: Unanimously — 302
– **Initiator**: Senator Jacques Odiar
– **Further Development**: Law in 2001

(Sources: Archives of the French Senate, Armenian literature, UNESCO reports).

—

### Version française

Résolution du Sénat français  — Reconnaissance du génocide arménien de 1915**

Le 8 novembre 2000, le Sénat français a adopté à l’unanimité (302 voix) une résolution reconnaissant officiellement le génocide arménien de 1915 dans l’Empire ottoman, faisant de la France le premier grand pays européen à légiférer sur cette reconnaissance. Initiée par le sénateur Jacques Odiar, la résolution exigeait du gouvernement français qu’il reconnaisse le génocide comme politique d’État. Cet événement fut une victoire majeure pour la diaspora arménienne et l’Arménie, marquant le début de la reconnaissance internationale et incitant d’autres pays à suivre l’exemple. Elle faisait suite à la décision de l’Assemblée nationale du 29 janvier 1998, mais le vote du Sénat l’éleva au rang de loi.

**Contexte historique** 
Dès le début du XXe siècle, la France accueillit des milliers de rescapés du génocide de 1915. Dans les années 1980, la communauté arménienne de France (environ 400 000 personnes) mena une lutte active pour la reconnaissance. Le 80e anniversaire fut commémoré en 1995 et, en 1998, l’Assemblée nationale vota une première loi. Il manquait toutefois l’aval du Sénat pour une loi complète. En 2000, sous la pression du Conseil de l’Europe et des organisations arméno-françaises (notamment le CCAF), la résolution fut présentée au Sénat. La Turquie protesta violemment, menaçant de sanctions économiques, mais la France tint bon.

**Processus d’adoption** 
Lors de la séance du 8 novembre, les sénateurs adoptèrent à l’unanimité le texte : « La France reconnaît publiquement le génocide arménien de 1915. » Le président Jacques Chirac promulgua la résolution, qui devint loi le 29 janvier 2001. Ce vote inspira d’autres pays : Italie (2000), Suisse (2003), etc.

**Conséquences pour les Arméniens** 
Cette résolution fut un triomphe pour la diaspora arménienne et renforça le processus mondial de reconnaissance. La France devint le premier pays à pénaliser le négationnisme du génocide (2016). Elle symbolisa l’amitié franco-arménienne et consolida la position internationale de l’Arménie. En tant qu’historien arménien, j’y vois la victoire de la résilience et de la justice du peuple arménien.

**Faits clés**
– **Date** : 8 novembre 2000
– **Votes** : unanime – 302 voix
– **Initiateur** : sénateur Jacques Odiar
– **Suite** : loi promulguée le 29 janvier 2001

(Sources : Archives du Sénat français, littérature arménienne, rapports UNESCO).

—

### Türkçe Versiyon

Fransa Senatosu Kararı — 1915 Ermeni Soykırımının Tanınması

8 Kasım 2000’de Fransa Senatosu, Osmanlı İmparatorluğu’nda 1915’te gerçekleşen Ermeni Soykırımını resmen tanıyan kararı oybirliğiyle (302 oy) kabul etti ve bu tanıma yasalaştırılan ilk büyük Avrupa ülkesi oldu. Senatör Jacques Odiar’ın öncülüğünde sunulan karar, Fransa hükümetinden Soykırımı devlet politikası olarak tanımasını talep ediyordu. Bu olay Ermeni diasporası ve Ermenistan için büyük bir zaferdi; uluslararası tanınma sürecinin başlangıcını simgeledi ve diğer ülkeleri benzer adımlar atmaya teşvik etti. Karar, Fransa Ulusal Meclisi’nin 29 Ocak 1998 tarihli kararını takip ediyordu ancak Senato oyu bunu yasa düzeyine yükseltti.

**Arka Plan** 
Fransa, 20. yüzyılın başından itibaren Ermenilere destek vermiş, 1915 Soykırımı’ndan sonra binlerce mülteci kabul etmişti. 1980’lerde Fransa’daki Ermeni toplumu (yaklaşık 400.000 kişi) tanıma mücadelesini yoğunlaştırdı. 1995’te 80. yıl anıldı, 1998’de Ulusal Meclis tanıma yasası çıkardı. Ancak tam yasa için Senato onayı gerekiyordu. 2000’de Avrupa Konseyi baskısı ve Fransa Ermeni örgütlerinin (örneğin CCAF) çabalarıyla karar Senatoya sunuldu. Türkiye sert tepki gösterdi, ekonomik yaptırımlar tehdidinde bulundu ama Fransa geri adım atmadı.

**Kabul Süreci** 
8 Kasım oturumunda senatörler oybirliğiyle şu metni kabul etti: « Fransa, 1915 Ermeni Soykırımını açıkça tanır. » Devlet Başkanı Jacques Chirac kararı onayladı ve 29 Ocak 2001’de yasa haline geldi. Bu adım diğer ülkeleri etkiledi: İtalya (2000), İsviçre (2003) vb.

**Ermeniler Açısından Sonuçları** 
Karar Ermeni diasporasının zaferi oldu, küresel tanıma sürecini güçlendirdi. Fransa, soykırım inkârını suç sayan ilk ülke oldu (2016). Fransız-Ermeni dostluğunun sembolü haline geldi ve Ermenistan’ın uluslararası konumunu pekiştirdi. Ermeni tarihçi olarak bunda Ermeni halkının direnişinin ve adaletin zaferini görüyorum.

**Hızlı Gerçekler**
– **Tarih**: 8 Kasım 2000
– **Oylar**: Oybirliği – 302
– **Öneren**: Senatör Jacques Odiar
– **Devamı**: 29 Ocak 2001’de yasa

(Kaynaklar: Fransa Senatosu arşivleri, Ermeni edebiyatı, UNESCO raporları).

1903 թվականի նոյեմբերի 8-ին Ռուսական կայսրության Թիֆլիսի նահանգի Բորչալուի գավառի Հաղպատ գյուղում բռնկվեց գյուղացիների ապստամբություն՝ ընդդեմ կալվածատիրական ճնշման և վրացի իշխան Զալիկո Բարաթովի անօրինությունների:

Այն վերաճեց զինված ընդհարման գյուղացիների և ռուսական կայսերական զորքերի միջև և դաժանորեն ճնշվեց կազակական ջոկատների կողմից նոյեմբերի 10-ին: Ապստամբությունը դարձավ հայ ժողովրդի դասակարգային պայքարի վառ էջերից մեկը և նախապատրաստեց 1905-1907 թվականների հեղափոխական շարժումները Լոռու տարածաշրջանում:

**Նախապատմություն և պատճառներ** 
Հաղպատի 9560 դեսյատին հողերից 8500-ը պատկանում էր վրացի իշխան Բարաթովներին, որոնք այն ստացել էին Քարթլի-Կախեթի թագավոր Գեորգի XII-ից՝ բնակություն հաստատելու պայմանով: 1902 թվականին Զալիկո Բարաթովը կտրուկ բարձրացրեց կապալավարձը և դատարանի միջոցով պարտադրեց գյուղացիներին վճարել: Նախկինում տեղի ունեցած ողբերգական դեպքը՝ Բարաթովի կողմից գյուղացու դստեր բռնաբարությունը և նրա նշանածի կողմից Բարաթովների ընտանիքի 11 անդամի սպանությունը, խորացրել էր ատելությունը: Գյուղացիները, որոնց մեծ մասը հայեր էին, հայտնվել էին տնտեսական ճգնաժամի մեջ և հրաժարվեցին ենթարկվել դատարանի վճռին:

**Ապստամբության ընթացքը** 
Նոյեմբերի 8-ին 60 հեծյալ ոստիկանների ուղեկցությամբ Հաղպատ ժամանեց դատական կարգադրիչը՝ առգրավելու գյուղացիների գույքը: Գյուղացիները զինված դիմադրություն ցույց տվեցին, ստիպելով ոստիկաններին փախչել: Գավառապետ Շանշիևը հեռագիր ուղարկեց Կովկասի կառավարչապետին, և նոյեմբերի 10-ին 150 կազակներից ու ոստիկաններից կազմված ջոկատը ներխուժեց գյուղ: Նրանք կրակ բացեցին գյուղացիների վրա՝ սպանելով 8 մարդու (այդ թվում 4 կնոջ), վիրավորելով տասնյակներին: Հետո սկսվեց համատարած թալան, բռնաբարություններ և ծեծ: Ձերբակալվեց շուրջ 200 գյուղացի, որոնցից 18-ը տեղափոխվեց Թիֆլիսի Մետեխի բանտ:

**Հետևանքներ և ժառանգություն** 
Ապստամբությունը հուՖեց հարակից գյուղերը և դարձավ 1905 թվականի հեղափոխական շարժման նախերգանքը: Հենց Հաղպատում 1905-ին Ստեփան Շահումյանը և Սուրեն Սպանդարյանը անցկացրին բոլշևիկյան առաջին հավաքներից մեկը: Հաղպատի բնակիչները ստեղծեցին գյուղացիական կոմիտե, որը հրաժարվեց ճանաչել ցարական իշխանությունը: Դեպքերը արտացոլվեցին Էդուարդ Իսաբեկյանի երկու կտավներում (1956 և 1957 թթ.): Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ Հաղպատի ապստամբությունում հայ ժողովրդի անկոտրում ոգին՝ ընդդեմ ճորտատիրության և օտար իշխանության:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1903 թ. նոյեմբերի 8-10
– **Զոհեր**: 8 սպանված (այդ թվում 4 կին), տասնյակներ վիրավոր
– **Ձերբակալվածներ**: ~200, որոնցից 18-ը՝ Մետեխի բանտ
– **Հետագա զարգացում**: 1905 թ. հեղափոխական կոմիտեի ստեղծում

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Լոռու մարզի արխիվներ, Էդուարդ Իսաբեկյանի արխիվ):

—

### Русская версия

Восстание крестьян села Хахпат— Символ борьбы армянского народа за справедливость

8 ноября 1903 года в селе Хахпат Борчалинского уезда Тифлисской губернии Российской империи вспыхнуло крестьянское восстание против феодального гнёта и беззаконий грузинского князя Залико Баратова. Оно переросло в вооружённое столкновение между жителями и царскими войсками и было жестоко подавлено казачьими отрядами 10 ноября. Восстание стало яркой страницей классовой борьбы армянского народа и предтечей революционных событий 1905–1907 годов в Лори.

**Предыстория и причины** 
Из 9560 десятин земли Хахпата 8500 принадлежали грузинским князьям Баратовым, получившим их от царя Картли-Кахети Георгия XII при условии переселения. В 1902 году Залико Баратов резко повысил арендную плату и через суд заставил крестьян платить. Ранее произошла трагедия: Баратов изнасиловал дочь своего работника, а её жених с друзьями убил 11 членов семьи Баратова. Крестьяне, в основном армяне, оказались в экономическом кризисе и отказались подчиняться суду.

**Ход восстания** 
8 ноября с 60 конными полицейскими в Хахпат прибыл пристав для описи и ареста имущества. Жители оказали вооружённое сопротивление, заставив полицию бежать. Уездный начальник Шаншиев сообщил в Тифлис, и 10 ноября прибыл отряд из 150 казаков и полицейских. Они открыли огонь по крестьянам, убив 8 человек (в том числе 4 женщины), ранив десятки. Затем начался массовый грабёж, изнасилования и избиения. Арестовано около 200 человек, 18 отправлены в Метехскую тюрьму Тифлиса.

**Последствия и наследие** 
Восстание взволновало соседние сёла и стало предвестником революции 1905 года. Именно в Хахпате в 1905 году Степан Шаумян и Сурен Спандарян провели одно из первых большевистских собраний. Жители создали крестьянский комитет, отказавшийся признавать царскую власть. События отражены в двух картинах Эдуарда Исабекяна (1956 и 1957). Как армянский историк, я вижу в Хахпатском восстании несгибаемый дух армянского народа против крепостничества и чужеземной власти.

**Краткие факты**
– **Дата**: 8–10 ноября 1903 г.
– **Жертвы**: 8 убитых (в т.ч. 4 женщины), десятки раненых
– **Арестованы**: ~200, из них 18 — в Метехскую тюрьму
– **Дальнейшее развитие**: 1905 г. — создание революционного комитета

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы Лорийской области, архив Эдуарда Исабекяна).

—

### English Version

The Khaghpat Peasants’ Uprising: — A Symbol of the Armenian People’s Struggle for Justice**

On November 8, 1903, a peasant uprising erupted in the village of Khaghpat, Borchalu uezd, Tiflis Governorate of the Russian Empire, against feudal oppression and the lawlessness of Georgian prince Zaliko Baratov. It escalated into armed clashes between villagers and imperial forces and was brutally suppressed by Cossack detachments on November 10. The uprising became a vivid page in the Armenian people’s class struggle and a precursor to the 1905–1907 revolutionary movements in Lori.

**Background and Causes** 
Of Khaghpat’s 9,560 desyatins of land, 8,500 belonged to the Georgian Baratov princes, granted by King George XII of Kartli-Kakheti on condition of settlement. In 1902, Zaliko Baratov sharply raised rent and enforced payment through court. A prior tragedy — Baratov’s rape of a worker’s daughter and the subsequent killing of 11 Baratov family members by her fiancé — deepened hatred. The mostly Armenian peasants faced economic crisis and refused to comply with the court.

**Course of the Uprising** 
On November 8, a judicial executor arrived with 60 mounted police to seize property. Villagers offered armed resistance, forcing police to flee. Uezd chief Shanshiev reported to Tiflis, and on November 10, a 150-strong Cossack-police detachment invaded. They fired on villagers, killing 8 (including 4 women) and wounding dozens. Mass looting, rapes, and beatings followed. About 200 were arrested, 18 sent to Metekhi Prison in Tiflis.

**Aftermath and Legacy** 
The uprising stirred neighboring villages and foreshadowed the 1905 revolution. In 1905, Stepan Shaumyan and Suren Spandaryan held one of their first Bolshevik meetings in Khaghpat. Villagers formed a peasant committee refusing to recognize tsarist authority. The events are depicted in two paintings by Eduard Isabekyan (1956 and 1957). As an Armenian historian, I see in the Khaghpat uprising the unbreakable spirit of the Armenian people against serfdom and foreign rule.

**Key Facts**
– **Date**: November 8–10, 1903
– **Casualties**: 8 killed (incl. 4 women), dozens wounded
– **Arrested**: ~200, 18 to Metekhi Prison
– **Further Development**: 1905 — formation of revolutionary committee

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Lori region archives, Eduard Isabekyan archive).

—

### ქართული ვერსია

ხაღფატის გლეხთა აჯანყება — სომეხი ხალხის სამართლიანობისთვის ბრძოლის სიმბოლო**

1903 წლის 8 ნოემბერს რუსეთის იმპერიის თბილისის გუბერნიის ბორჩალოს მაზრის სოფელ ხაღფატში აფეთქდა გლეხთა აჯანყება ფეოდალური ჩაგვრისა და ქართველი თავადის ზალიკო ბარათოვის უკანონობის წინააღმდეგ. აჯანყება გადაიზარდა შეიარაღებულ დაპირისპირებად მოსახლეობასა და იმპერიულ ჯარებს შორის და სასტიკად ჩაახშეს ყაზახურმა რაზმებმა 10 ნოემბერს. ეს მოვლენა გახდა სომეხი ხალხის კლასობრივი ბრძოლის ნათელი გვერდი და 1905–1907 წლების რევოლუციური მოძრაობების წინამორბედი ლორის რეგიონში.

**წინარე ისტორია და მიზეზები** 
ხაღფატის 9560 დესიატინიდან 8500 ეკუთვნოდა ქართველ თავად ბარათოვებს, რომლებიც მიიღეს ისინი ქართლ-კახეთის მეფე გიორგი XII-ისგან დასახლების პირობით. 1902 წელს ზალიკო ბარათოვმა მკვეთრად გაზარდა ქირა და სასამართლოს მეშვეობით აიძულა გლეხები გადაეხადათ. ადრე მომხდარი ტრაგედია — ბარათოვის მიერ მუშის ქალიშვილის გაუპატიურება და მისი საქმროს მიერ ბარათოვების ოჯახის 11 წევრის მკვლელობა — გაამწვავა სიძულვილი. უმეტესად სომეხი გლეხები ეკონომიკურ კრიზისში აღმოჩნდნენ და უარი თქვეს სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე.

**აჯანყების მიმდინარეობა** 
8 ნოემბერს 60 ცხენოსან პოლიციელთან ერთად ხაღფატში ჩამოვიდა სასამართლო აღმასრულებელი ქონების ჩამორთმევის მიზნით. მოსახლეობამ შეიარაღებული წინააღმდეგობა გაუწია და პოლიცია გააქცია. მაზრის უფროსმა შანშიევმა შეატყობინა თბილისს და 10 ნოემბერს 150 ყაზახი და პოლიციელი შეიჭრა სოფელში. მათ ცეცხლი გაუხსნეს გლეხებს, მოკლეს 8 ადამიანი (მათ შორის 4 ქალი), ათეულობით დაიჭრა. შემდეგ დაიწყო მასობრივი ძარცვა, გაუპატიურება და ცემა. დააპატიმრეს დაახლოებით 200 ადამიანი, 18 გადაიყვანეს თბილისის მეტეხის ციხეში.

**შედეგები და მემკვიდრეობა** 
აჯანყებამ აღძრა მეზობელი სოფლები და გახდა 1905 წლის რევოლუციის წინამორბედი. სწორედ ხაღფატში 1905 წელს სტეპან შაუმიანმა და სურენ სპანდარიანმა ჩაატარეს ბოლშევიკური პირველი შეხვედრებიდან ერთ-ერთი. მოსახლეობამ შექმნა გლეხური კომიტეტი, რომელმაც უარი თქვა ცარისტული ხელისუფლების აღიარებაზე. მოვლენები აისახა ედუარდ ისაბეკიანის ორ ტილოში (1956 და 1957). როგორც სომეხი ისტორიკოსი, ხაღფატის აჯანყებაში ვხედავ სომეხი ხალხის ურღვევ სულს მონობისა და უცხო ხელისუფლების წინააღმდეგ.

**სწრაფი ფაქტები**
– **თარიღი**: 1903 წლის 8–10 ნოემბერი
– **დანაკარგები**: 8 მოკლული (მათ შორის 4 ქალი), ათეულობით დაჭრილი
– **დაპატიმრებულები**: ~200, მათგან 18 — მეტეხის ციხეში
– **შემდგომი განვითარება**: 1905 წ. — რევოლუციური კომიტეტის შექმნა

(წყაროები: სომეხური საბჭოთა ენციკლოპედია, ლორის რეგიონის არქივები, ედუარდ ისაბეკიანის არქივი).

1917 թվականի նոյեմբերի 7-ին (հին տոմարով՝ հոկտեմբերի 25-ին) Պետրոգրադում տեղի ունեցավ Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը՝ բոլշևիկների գլխավորությամբ Վլադիմիր Լենինի ղեկավարությամբ, որը տապալեց Ժամանակավոր կառավարությունը և հռչակեց սովետական իշխանություն: Այս իրադարձությունը, որը դարձավ համաշխարհային պատմության կարևորագույն էջերից մեկը, խոր հետք թողեց հայ ժողովրդի ճակատագրում՝ բերելով ինչպես հույսեր, այնպես էլ ողբերգություններ:

Հայերը ակտիվորեն մասնակցել են հեղափոխությանը: Բազմաթիվ հայ բոլշևիկներ, ինչպես Ստեփան Շահումյանը՝ «Կովկասի Լենինը», դարձան հեղափոխության առաջնորդները: Շահումյանը գլխավորեց Բաքվի կոմունան 1918 թվականին, որտեղ բոլշևիկները համագործակցում էին դաշնակների հետ՝ պայքարելով մուսավաթիստների դեմ: Հայերը տեսնում էին հեղափոխության մեջ Արևմտյան Հայաստանի ազատագրության հույսը, քանի որ 1917 թվականի դեկտեմբերին ընդունվեց դեկրետ «Թուրքահայաստանի մասին»՝ խոստանալով ինքնորոշում:

Սակայն հեղափոխությունը բերեց նաև կորուստներ: Ռուսական զորքերի հետքայլը Կովկասյան ճակատից բացեց ճանապարհը թուրքական ներխուժմանը: 1918 թվականի Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը, որով բոլշևիկները զիջեցին Արևմտյան Հայաստանի տարածքները, անտեսեց հայերի շահերը: Անդրկովկասում ստեղծվեց կարճատև ֆեդերացիա, որից հետո Հայաստանը հռչակեց անկախություն 1918 թվականի մայիսի 28-ին՝ դաշնակների գլխավորությամբ: Հայ-ադրբեջանական և հայ-թուրքական պատերազմները հանգեցրին հազարավոր զոհերի:

Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը հայերի համար դարձավ երկակի երևույթ՝ բերելով սովետական իշխանություն 1920 թվականին, ինդուստրիալացում և կրթության զարգացում, բայց նաև կորուստներ Արևմտյան Հայաստանում: Այն ոգեշնչեց սերունդներին, բայց նաև հիշեցնում է ազգային ողբերգությունների մասին՝ ձևավորելով ժամանակակից Հայաստանի ճակատագիրը:

#### Русская версия

Армяне в большевистском огне  — от надежды к трагедии

7 ноября 1917 года (по старому стилю — 25 октября) в Петрограде произошла Великая Октябрьская социалистическая революция под руководством Владимира Ленина, свергнувшая Временное правительство и провозгласившая советскую власть. Это событие, изменившее ход мировой истории, глубоко повлияло на судьбу армянского народа, принеся как надежды, так и трагедии.

Армяне активно участвовали в революции. Многие армянские большевики, такие как Степан Шаумян — «Кавказский Ленин», стали лидерами. Шаумян возглавил Бакинскую коммуну в 1918 году, где большевики сотрудничали с дашнаками против мусаватистов. Армяне видели в революции надежду на освобождение Западной Армении, поскольку в декабре 1917 года был принят декрет «О Турецкой Армении», обещавший самоопределение.

Однако революция принесла и потери: отступление русских войск с Кавказского фронта открыло путь турецкому наступлению. Брест-Литовский договор 1918 года, по которому большевики уступили территории Западной Армении, игнорировал интересы армян. В Закавказье создалась кратковременная федерация, после чего Армения провозгласила независимость 28 мая 1918 года под руководством дашнаков. Армяно-азербайджанская и армяно-турецкая войны привели к тысячам жертв.

Октябрьская революция для армян стала двойственным явлением: она привела к советизации в 1920 году, индустриализации и развитию образования, но и к потере Западной Армении. Она вдохновила поколения, но напоминает о национальных трагедиях, сформировав судьбу современной Армении.

#### English Version

Armenians in the Bolshevik Fire— From Hope to Tragedy
On November 7, 1917 (October 25 by the old calendar), the Great October Socialist Revolution took place in Petrograd under Vladimir Lenin’s leadership, overthrowing the Provisional Government and proclaiming Soviet power. This event, a pivotal moment in world history, profoundly impacted the Armenian people, bringing both hopes and tragedies.

Armenians actively participated in the revolution. Many Armenian Bolsheviks, such as Stepan Shaumyan — the “Caucasian Lenin” — became leaders. Shaumyan headed the Baku Commune in 1918, where Bolsheviks allied with Dashnaks against Musavatists. Armenians saw hope for Western Armenia’s liberation in the revolution, as the December 1917 decree “On Turkish Armenia” promised self-determination.

Yet the revolution brought losses: Russian troops’ retreat from the Caucasian Front opened the way for Turkish invasion. The 1918 Brest-Litovsk Treaty, ceding Western Armenian territories, ignored Armenian interests. Transcaucasia formed a short-lived federation, after which Armenia declared independence on May 28, 1918, under Dashnak leadership. Armenian-Azerbaijani and Armenian-Turkish wars caused thousands of deaths.

The October Revolution was dual for Armenians: it led to Sovietization in 1920, industrialization, and education growth, but also loss of Western Armenia. It inspired generations while reminding of national tragedies, shaping modern Armenia’s destiny.

1941 թվականի նոյեմբերի 7-ին, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ամենադաժան օրերից մեկում, Սև ծովում տեղի ունեցավ պատմության ամենամեծ ծովային աղետներից մեկը՝ գերմանական օդուժի կողմից «Արմենիա» սանիտարական ջերմանավի խորտակումը: Այս ողբերգությունը, որի մասին շատերն այսօր էլ քիչ են իմանում, խլեց հազարավոր կյանքեր՝ դառնալով խորհրդային պատմության ամենամեծ ծովային կորուստը և աշխարհի երրորդ ամենամահաբեր նավաբեկությունը (Wilhelm Gustloff-ից և Goya-ից հետո):

«Արմենիա» ջերմանավը կառուցվել էր 1928 թվականին Լենինգրադի (այժմյան Սանկտ Պետերբուրգ) Բալթյան նավաշինարանում՝ որպես ուղևորատար նավ Սև ծովի համար: 1941 թվականի օգոստոսին, գերմանական ներխուժումից հետո, այն վերածվեց սանիտարական տրանսպորտի՝ ներկվելով կարմիր խաչերով և զինվելով թեթև հակաօդային զենքերով: Նոյեմբերի սկզբին գերմանական 11-րդ բանակը Էրիխ ֆոն Մանշտայնի գլխավորությամբ պաշարել էր Ղրիմը և Սևաստոպոլը: Քաղաքից դուրս գալու միակ ճանապարհը ծովն էր:

Նոյեմբերի 6-ի երեկոյան «Արմենիա»-ն, նավապետ Վլադիմիր Պլաուշևսկու հրամանատարությամբ, դուրս եկավ Սևաստոպոլից՝ բեռնված հազարավոր վիրավոր զինվորներով, բժիշկներով, բուժքույրերով և քաղաքացիական փախստականներով: Գերբեռնվածությունը սարսափելի էր՝ նավը, որը նախատեսված էր 1000 մարդու համար, տեղափոխում էր 5000-10000 մարդ (ճշգրիտ թիվը անհայտ է, բայց գնահատականները տատանվում են 6000-8000-ի սահմաններում): Կեսգիշերին նավը կանգ առավ Յալթայում՝ լրացուցիչ վիրավորներ և փախստականներ վերցնելու համար, չնայած հրամանատարության ցուցումներին գիշերով շարժվել:

Առավոտյան ժամը 8-ին նավը դուրս եկավ Յալթայից՝ ուղեկցությամբ երկու կատերների և երկու Ի-153 կործանիչների: Ժամը 11:29-ին, Յալթայից 40 կմ հեռու, Heinkel He 111 տորպեդակիր-ռմբակոծիչը (հրամանատար՝ Էռնստ-Ավգուստ Ռոթ) երկու տորպեդ արձակեց: Մեկը բաց թողեց, մյուսը ուղիղ հարվածեց առջևին: Նավը կիսվեց և խորտակվեց ընդամենը 4 րոպեում: Փրկվեց ընդամենը 8 մարդ (այդ թվում՝ մեկ բուժքույր), որոնց վերցրեց պարեկային կատերը: Մահացածները՝ 5000-10000, այդ թվում՝ հարյուրավոր երեխաներ և բժիշկներ:

Նավի սանիտարական կարգավիճակը վիճելի էր՝ կարմիր խաչերով նշված լինելով հանդերձ, այն ուներ զենքեր և ուղեկցություն, ինչը թույլ էր տալիս գերմանացիներին համարել այն օրինական թիրախ: Հաագայի կոնվենցիաները հաճախ անտեսվում էին արևելյան ճակատում: 2020 թվականին Ռուսաստանի ՊՆ-ն և ՀԳԸ-ն հայտնաբերեցին նավի մնացորդները 520 մ խորության վրա, 15 մղոն Ղրիմից:

Այս ողբերգությունը մնում է պատերազմի մոռացված էջերից՝ հիշեցնելով անմեղ զոհերի մասին և ծովային պատերազմի դաժանության մասին:

#### Русская версия

Потопление «Армении»: 7000 жизней на дне Черного моря

7 ноября 1941 года в Черном море произошла одна из самых страшных морских катастроф в истории — потопление немецкой авиацией санитарного теплохода «Армения». Эта трагедия, унесшая жизни тысяч людей, стала крупнейшей морской потерей в советской истории и третьей по числу жертв в мире (после Wilhelm Gustloff и Goya).

Теплоход «Армения», построенный в 1928 году в Ленинграде как пассажирский лайнер для Черного моря, в августе 1941-го был переоборудован в санитарный транспорт с красными крестами и легким зенитным вооружением. В начале ноября 11-я армия вермахта под командованием Эриха фон Манштейна осадила Крым и Севастополь. Единственный путь эвакуации — море.

Вечером 6 ноября «Армения» под командованием капитана Владимира Плаушевского вышла из Севастополя с тысячами раненых солдат, медиков и гражданских беженцев. Перегруженность была ужасной: судно на 1000 человек везло 5000–10000 (оценки варьируются от 6000 до 8000). Ночью зашла в Ялту за дополнительными эвакуируемыми, несмотря на приказы двигаться под покровом темноты.

Утром в 8:00 вышла из Ялты с эскортом двух катеров и двух И-153. В 11:29, в 40 км от Ялты, Heinkel He 111 (командир Эрнст-Август Рот) выпустил две торпеды. Одна промахнулась, вторая попала в нос. Судно разломилось и затонуло за 4 минуты. Спаслось лишь 8 человек (включая одну медсестру), подобранных патрульным катером. Погибло 5000–10000, включая сотни детей и врачей.

Статус санитарного судна был спорным: красные кресты налицо, но оружие и эскорт делали его законной целью. Гаагские конвенции часто игнорировались на Восточном фронте. В 2020 году МО РФ и РГО нашли остатки на глубине 520 м, в 15 милях от Крыма.

Эта трагедия остается забытой страницей войны, напоминая о невинных жертвах и жестокости морских сражений.

#### English Version

The Loss of MV Armenia: 7000 Lives Claimed by the Black Sea

On November 7, 1941, amid the brutal Eastern Front of World War II, the Black Sea witnessed one of history’s deadliest maritime disasters: the sinking of the Soviet hospital ship Armenia by German aircraft. This forgotten tragedy claimed thousands of lives, marking the worst sea loss in Soviet history and the third-deadliest single-ship sinking worldwide (after Wilhelm Gustloff and Goya).

Built in 1928 in Leningrad as a Black Sea passenger liner, Armenia was converted in August 1941 into a hospital transport, marked with red crosses and armed lightly for defense. By early November, the German 11th Army under Erich von Manstein had besieged Crimea and Sevastopol. The only escape route was by sea.

On the evening of November 6, under Captain Vladimir Plaushevsky, Armenia left Sevastopol overloaded with thousands of wounded soldiers, medical staff, and civilian refugees. Designed for 1,000, it carried 5,000–10,000 (estimates 6,000–8,000). It stopped in Yalta overnight for more evacuees, defying orders to travel under darkness.

At 8:00 AM, it departed Yalta escorted by two patrol boats and two I-153 fighters. At 11:29, 40 km from Yalta, a Heinkel He 111 (piloted by Ernst-August Roth) dropped two torpedoes. One missed; the other struck the bow. The ship split and sank in 4 minutes. Only 8 survived (including one nurse), rescued by a patrol boat. Deaths: 5,000–10,000, including hundreds of children and doctors.

Its hospital status was contested: red crosses visible, but armament and escort made it a valid target. Hague Conventions were often ignored on the Eastern Front. In 2020, Russia’s Ministry of Defense and Russian Geographical Society located the wreck at 520m depth, 15 miles off Crimea.

This catastrophe remains a forgotten chapter of the war, a stark reminder of innocent victims and the cruelty of naval warfare.