Հաղպատի գյուղացիների ապստամբություն՝ Հայ ժողովրդի արդարության պայքարի խորհրդանիշ

1903 թվականի նոյեմբերի 8-ին Ռուսական կայսրության Թիֆլիսի նահանգի Բորչալուի գավառի Հաղպատ գյուղում բռնկվեց գյուղացիների ապստամբություն՝ ընդդեմ կալվածատիրական ճնշման և վրացի իշխան Զալիկո Բարաթովի անօրինությունների:

Այն վերաճեց զինված ընդհարման գյուղացիների և ռուսական կայսերական զորքերի միջև և դաժանորեն ճնշվեց կազակական ջոկատների կողմից նոյեմբերի 10-ին: Ապստամբությունը դարձավ հայ ժողովրդի դասակարգային պայքարի վառ էջերից մեկը և նախապատրաստեց 1905-1907 թվականների հեղափոխական շարժումները Լոռու տարածաշրջանում:

**Նախապատմություն և պատճառներ** 
Հաղպատի 9560 դեսյատին հողերից 8500-ը պատկանում էր վրացի իշխան Բարաթովներին, որոնք այն ստացել էին Քարթլի-Կախեթի թագավոր Գեորգի XII-ից՝ բնակություն հաստատելու պայմանով: 1902 թվականին Զալիկո Բարաթովը կտրուկ բարձրացրեց կապալավարձը և դատարանի միջոցով պարտադրեց գյուղացիներին վճարել: Նախկինում տեղի ունեցած ողբերգական դեպքը՝ Բարաթովի կողմից գյուղացու դստեր բռնաբարությունը և նրա նշանածի կողմից Բարաթովների ընտանիքի 11 անդամի սպանությունը, խորացրել էր ատելությունը: Գյուղացիները, որոնց մեծ մասը հայեր էին, հայտնվել էին տնտեսական ճգնաժամի մեջ և հրաժարվեցին ենթարկվել դատարանի վճռին:

**Ապստամբության ընթացքը** 
Նոյեմբերի 8-ին 60 հեծյալ ոստիկանների ուղեկցությամբ Հաղպատ ժամանեց դատական կարգադրիչը՝ առգրավելու գյուղացիների գույքը: Գյուղացիները զինված դիմադրություն ցույց տվեցին, ստիպելով ոստիկաններին փախչել: Գավառապետ Շանշիևը հեռագիր ուղարկեց Կովկասի կառավարչապետին, և նոյեմբերի 10-ին 150 կազակներից ու ոստիկաններից կազմված ջոկատը ներխուժեց գյուղ: Նրանք կրակ բացեցին գյուղացիների վրա՝ սպանելով 8 մարդու (այդ թվում 4 կնոջ), վիրավորելով տասնյակներին: Հետո սկսվեց համատարած թալան, բռնաբարություններ և ծեծ: Ձերբակալվեց շուրջ 200 գյուղացի, որոնցից 18-ը տեղափոխվեց Թիֆլիսի Մետեխի բանտ:

**Հետևանքներ և ժառանգություն** 
Ապստամբությունը հուՖեց հարակից գյուղերը և դարձավ 1905 թվականի հեղափոխական շարժման նախերգանքը: Հենց Հաղպատում 1905-ին Ստեփան Շահումյանը և Սուրեն Սպանդարյանը անցկացրին բոլշևիկյան առաջին հավաքներից մեկը: Հաղպատի բնակիչները ստեղծեցին գյուղացիական կոմիտե, որը հրաժարվեց ճանաչել ցարական իշխանությունը: Դեպքերը արտացոլվեցին Էդուարդ Իսաբեկյանի երկու կտավներում (1956 և 1957 թթ.): Որպես հայ պատմաբան, ես տեսնում եմ Հաղպատի ապստամբությունում հայ ժողովրդի անկոտրում ոգին՝ ընդդեմ ճորտատիրության և օտար իշխանության:

**Արագ փաստեր**
– **Ամսաթիվ**: 1903 թ. նոյեմբերի 8-10
– **Զոհեր**: 8 սպանված (այդ թվում 4 կին), տասնյակներ վիրավոր
– **Ձերբակալվածներ**: ~200, որոնցից 18-ը՝ Մետեխի բանտ
– **Հետագա զարգացում**: 1905 թ. հեղափոխական կոմիտեի ստեղծում

(Աղբյուրներ՝ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, Լոռու մարզի արխիվներ, Էդուարդ Իսաբեկյանի արխիվ):

—

### Русская версия

Восстание крестьян села Хахпат— Символ борьбы армянского народа за справедливость

8 ноября 1903 года в селе Хахпат Борчалинского уезда Тифлисской губернии Российской империи вспыхнуло крестьянское восстание против феодального гнёта и беззаконий грузинского князя Залико Баратова. Оно переросло в вооружённое столкновение между жителями и царскими войсками и было жестоко подавлено казачьими отрядами 10 ноября. Восстание стало яркой страницей классовой борьбы армянского народа и предтечей революционных событий 1905–1907 годов в Лори.

**Предыстория и причины** 
Из 9560 десятин земли Хахпата 8500 принадлежали грузинским князьям Баратовым, получившим их от царя Картли-Кахети Георгия XII при условии переселения. В 1902 году Залико Баратов резко повысил арендную плату и через суд заставил крестьян платить. Ранее произошла трагедия: Баратов изнасиловал дочь своего работника, а её жених с друзьями убил 11 членов семьи Баратова. Крестьяне, в основном армяне, оказались в экономическом кризисе и отказались подчиняться суду.

**Ход восстания** 
8 ноября с 60 конными полицейскими в Хахпат прибыл пристав для описи и ареста имущества. Жители оказали вооружённое сопротивление, заставив полицию бежать. Уездный начальник Шаншиев сообщил в Тифлис, и 10 ноября прибыл отряд из 150 казаков и полицейских. Они открыли огонь по крестьянам, убив 8 человек (в том числе 4 женщины), ранив десятки. Затем начался массовый грабёж, изнасилования и избиения. Арестовано около 200 человек, 18 отправлены в Метехскую тюрьму Тифлиса.

**Последствия и наследие** 
Восстание взволновало соседние сёла и стало предвестником революции 1905 года. Именно в Хахпате в 1905 году Степан Шаумян и Сурен Спандарян провели одно из первых большевистских собраний. Жители создали крестьянский комитет, отказавшийся признавать царскую власть. События отражены в двух картинах Эдуарда Исабекяна (1956 и 1957). Как армянский историк, я вижу в Хахпатском восстании несгибаемый дух армянского народа против крепостничества и чужеземной власти.

**Краткие факты**
– **Дата**: 8–10 ноября 1903 г.
– **Жертвы**: 8 убитых (в т.ч. 4 женщины), десятки раненых
– **Арестованы**: ~200, из них 18 — в Метехскую тюрьму
– **Дальнейшее развитие**: 1905 г. — создание революционного комитета

(Источники: Армянская Советская Энциклопедия, архивы Лорийской области, архив Эдуарда Исабекяна).

—

### English Version

The Khaghpat Peasants’ Uprising: — A Symbol of the Armenian People’s Struggle for Justice**

On November 8, 1903, a peasant uprising erupted in the village of Khaghpat, Borchalu uezd, Tiflis Governorate of the Russian Empire, against feudal oppression and the lawlessness of Georgian prince Zaliko Baratov. It escalated into armed clashes between villagers and imperial forces and was brutally suppressed by Cossack detachments on November 10. The uprising became a vivid page in the Armenian people’s class struggle and a precursor to the 1905–1907 revolutionary movements in Lori.

**Background and Causes** 
Of Khaghpat’s 9,560 desyatins of land, 8,500 belonged to the Georgian Baratov princes, granted by King George XII of Kartli-Kakheti on condition of settlement. In 1902, Zaliko Baratov sharply raised rent and enforced payment through court. A prior tragedy — Baratov’s rape of a worker’s daughter and the subsequent killing of 11 Baratov family members by her fiancé — deepened hatred. The mostly Armenian peasants faced economic crisis and refused to comply with the court.

**Course of the Uprising** 
On November 8, a judicial executor arrived with 60 mounted police to seize property. Villagers offered armed resistance, forcing police to flee. Uezd chief Shanshiev reported to Tiflis, and on November 10, a 150-strong Cossack-police detachment invaded. They fired on villagers, killing 8 (including 4 women) and wounding dozens. Mass looting, rapes, and beatings followed. About 200 were arrested, 18 sent to Metekhi Prison in Tiflis.

**Aftermath and Legacy** 
The uprising stirred neighboring villages and foreshadowed the 1905 revolution. In 1905, Stepan Shaumyan and Suren Spandaryan held one of their first Bolshevik meetings in Khaghpat. Villagers formed a peasant committee refusing to recognize tsarist authority. The events are depicted in two paintings by Eduard Isabekyan (1956 and 1957). As an Armenian historian, I see in the Khaghpat uprising the unbreakable spirit of the Armenian people against serfdom and foreign rule.

**Key Facts**
– **Date**: November 8–10, 1903
– **Casualties**: 8 killed (incl. 4 women), dozens wounded
– **Arrested**: ~200, 18 to Metekhi Prison
– **Further Development**: 1905 — formation of revolutionary committee

(Sources: Armenian Soviet Encyclopedia, Lori region archives, Eduard Isabekyan archive).

—

### ქართული ვერსია

ხაღფატის გლეხთა აჯანყება — სომეხი ხალხის სამართლიანობისთვის ბრძოლის სიმბოლო**

1903 წლის 8 ნოემბერს რუსეთის იმპერიის თბილისის გუბერნიის ბორჩალოს მაზრის სოფელ ხაღფატში აფეთქდა გლეხთა აჯანყება ფეოდალური ჩაგვრისა და ქართველი თავადის ზალიკო ბარათოვის უკანონობის წინააღმდეგ. აჯანყება გადაიზარდა შეიარაღებულ დაპირისპირებად მოსახლეობასა და იმპერიულ ჯარებს შორის და სასტიკად ჩაახშეს ყაზახურმა რაზმებმა 10 ნოემბერს. ეს მოვლენა გახდა სომეხი ხალხის კლასობრივი ბრძოლის ნათელი გვერდი და 1905–1907 წლების რევოლუციური მოძრაობების წინამორბედი ლორის რეგიონში.

**წინარე ისტორია და მიზეზები** 
ხაღფატის 9560 დესიატინიდან 8500 ეკუთვნოდა ქართველ თავად ბარათოვებს, რომლებიც მიიღეს ისინი ქართლ-კახეთის მეფე გიორგი XII-ისგან დასახლების პირობით. 1902 წელს ზალიკო ბარათოვმა მკვეთრად გაზარდა ქირა და სასამართლოს მეშვეობით აიძულა გლეხები გადაეხადათ. ადრე მომხდარი ტრაგედია — ბარათოვის მიერ მუშის ქალიშვილის გაუპატიურება და მისი საქმროს მიერ ბარათოვების ოჯახის 11 წევრის მკვლელობა — გაამწვავა სიძულვილი. უმეტესად სომეხი გლეხები ეკონომიკურ კრიზისში აღმოჩნდნენ და უარი თქვეს სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე.

**აჯანყების მიმდინარეობა** 
8 ნოემბერს 60 ცხენოსან პოლიციელთან ერთად ხაღფატში ჩამოვიდა სასამართლო აღმასრულებელი ქონების ჩამორთმევის მიზნით. მოსახლეობამ შეიარაღებული წინააღმდეგობა გაუწია და პოლიცია გააქცია. მაზრის უფროსმა შანშიევმა შეატყობინა თბილისს და 10 ნოემბერს 150 ყაზახი და პოლიციელი შეიჭრა სოფელში. მათ ცეცხლი გაუხსნეს გლეხებს, მოკლეს 8 ადამიანი (მათ შორის 4 ქალი), ათეულობით დაიჭრა. შემდეგ დაიწყო მასობრივი ძარცვა, გაუპატიურება და ცემა. დააპატიმრეს დაახლოებით 200 ადამიანი, 18 გადაიყვანეს თბილისის მეტეხის ციხეში.

**შედეგები და მემკვიდრეობა** 
აჯანყებამ აღძრა მეზობელი სოფლები და გახდა 1905 წლის რევოლუციის წინამორბედი. სწორედ ხაღფატში 1905 წელს სტეპან შაუმიანმა და სურენ სპანდარიანმა ჩაატარეს ბოლშევიკური პირველი შეხვედრებიდან ერთ-ერთი. მოსახლეობამ შექმნა გლეხური კომიტეტი, რომელმაც უარი თქვა ცარისტული ხელისუფლების აღიარებაზე. მოვლენები აისახა ედუარდ ისაბეკიანის ორ ტილოში (1956 და 1957). როგორც სომეხი ისტორიკოსი, ხაღფატის აჯანყებაში ვხედავ სომეხი ხალხის ურღვევ სულს მონობისა და უცხო ხელისუფლების წინააღმდეგ.

**სწრაფი ფაქტები**
– **თარიღი**: 1903 წლის 8–10 ნოემბერი
– **დანაკარგები**: 8 მოკლული (მათ შორის 4 ქალი), ათეულობით დაჭრილი
– **დაპატიმრებულები**: ~200, მათგან 18 — მეტეხის ციხეში
– **შემდგომი განვითარება**: 1905 წ. — რევოლუციური კომიტეტის შექმნა

(წყაროები: სომეხური საბჭოთა ენციკლოპედია, ლორის რეგიონის არქივები, ედუარდ ისაბეკიანის არქივი).