Հայերը բոլշևիկյան կրակի մեջ և հայերի ճակատագիրը՝ հույսից մինչև ողբերգություն

1917 թվականի նոյեմբերի 7-ին (հին տոմարով՝ հոկտեմբերի 25-ին) Պետրոգրադում տեղի ունեցավ Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը՝ բոլշևիկների գլխավորությամբ Վլադիմիր Լենինի ղեկավարությամբ, որը տապալեց Ժամանակավոր կառավարությունը և հռչակեց սովետական իշխանություն: Այս իրադարձությունը, որը դարձավ համաշխարհային պատմության կարևորագույն էջերից մեկը, խոր հետք թողեց հայ ժողովրդի ճակատագրում՝ բերելով ինչպես հույսեր, այնպես էլ ողբերգություններ:

Հայերը ակտիվորեն մասնակցել են հեղափոխությանը: Բազմաթիվ հայ բոլշևիկներ, ինչպես Ստեփան Շահումյանը՝ «Կովկասի Լենինը», դարձան հեղափոխության առաջնորդները: Շահումյանը գլխավորեց Բաքվի կոմունան 1918 թվականին, որտեղ բոլշևիկները համագործակցում էին դաշնակների հետ՝ պայքարելով մուսավաթիստների դեմ: Հայերը տեսնում էին հեղափոխության մեջ Արևմտյան Հայաստանի ազատագրության հույսը, քանի որ 1917 թվականի դեկտեմբերին ընդունվեց դեկրետ «Թուրքահայաստանի մասին»՝ խոստանալով ինքնորոշում:

Սակայն հեղափոխությունը բերեց նաև կորուստներ: Ռուսական զորքերի հետքայլը Կովկասյան ճակատից բացեց ճանապարհը թուրքական ներխուժմանը: 1918 թվականի Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը, որով բոլշևիկները զիջեցին Արևմտյան Հայաստանի տարածքները, անտեսեց հայերի շահերը: Անդրկովկասում ստեղծվեց կարճատև ֆեդերացիա, որից հետո Հայաստանը հռչակեց անկախություն 1918 թվականի մայիսի 28-ին՝ դաշնակների գլխավորությամբ: Հայ-ադրբեջանական և հայ-թուրքական պատերազմները հանգեցրին հազարավոր զոհերի:

Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը հայերի համար դարձավ երկակի երևույթ՝ բերելով սովետական իշխանություն 1920 թվականին, ինդուստրիալացում և կրթության զարգացում, բայց նաև կորուստներ Արևմտյան Հայաստանում: Այն ոգեշնչեց սերունդներին, բայց նաև հիշեցնում է ազգային ողբերգությունների մասին՝ ձևավորելով ժամանակակից Հայաստանի ճակատագիրը:

#### Русская версия

Армяне в большевистском огне  — от надежды к трагедии

7 ноября 1917 года (по старому стилю — 25 октября) в Петрограде произошла Великая Октябрьская социалистическая революция под руководством Владимира Ленина, свергнувшая Временное правительство и провозгласившая советскую власть. Это событие, изменившее ход мировой истории, глубоко повлияло на судьбу армянского народа, принеся как надежды, так и трагедии.

Армяне активно участвовали в революции. Многие армянские большевики, такие как Степан Шаумян — «Кавказский Ленин», стали лидерами. Шаумян возглавил Бакинскую коммуну в 1918 году, где большевики сотрудничали с дашнаками против мусаватистов. Армяне видели в революции надежду на освобождение Западной Армении, поскольку в декабре 1917 года был принят декрет «О Турецкой Армении», обещавший самоопределение.

Однако революция принесла и потери: отступление русских войск с Кавказского фронта открыло путь турецкому наступлению. Брест-Литовский договор 1918 года, по которому большевики уступили территории Западной Армении, игнорировал интересы армян. В Закавказье создалась кратковременная федерация, после чего Армения провозгласила независимость 28 мая 1918 года под руководством дашнаков. Армяно-азербайджанская и армяно-турецкая войны привели к тысячам жертв.

Октябрьская революция для армян стала двойственным явлением: она привела к советизации в 1920 году, индустриализации и развитию образования, но и к потере Западной Армении. Она вдохновила поколения, но напоминает о национальных трагедиях, сформировав судьбу современной Армении.

#### English Version

Armenians in the Bolshevik Fire— From Hope to Tragedy
On November 7, 1917 (October 25 by the old calendar), the Great October Socialist Revolution took place in Petrograd under Vladimir Lenin’s leadership, overthrowing the Provisional Government and proclaiming Soviet power. This event, a pivotal moment in world history, profoundly impacted the Armenian people, bringing both hopes and tragedies.

Armenians actively participated in the revolution. Many Armenian Bolsheviks, such as Stepan Shaumyan — the “Caucasian Lenin” — became leaders. Shaumyan headed the Baku Commune in 1918, where Bolsheviks allied with Dashnaks against Musavatists. Armenians saw hope for Western Armenia’s liberation in the revolution, as the December 1917 decree “On Turkish Armenia” promised self-determination.

Yet the revolution brought losses: Russian troops’ retreat from the Caucasian Front opened the way for Turkish invasion. The 1918 Brest-Litovsk Treaty, ceding Western Armenian territories, ignored Armenian interests. Transcaucasia formed a short-lived federation, after which Armenia declared independence on May 28, 1918, under Dashnak leadership. Armenian-Azerbaijani and Armenian-Turkish wars caused thousands of deaths.

The October Revolution was dual for Armenians: it led to Sovietization in 1920, industrialization, and education growth, but also loss of Western Armenia. It inspired generations while reminding of national tragedies, shaping modern Armenia’s destiny.