1922 թվականի նոյեմբերի 7-ին Երևանում տեղի ունեցավ հայկական մշակույթի պատմության ամենակարևոր իրադարձություններից մեկը՝ Հայաստանի պետական հանրային գրադարանի պաշտոնական բացումը:

Այս օրը, որը համընկավ Հոկտեմբերյան հեղափոխության 5-րդ տարեդարձի հետ, դարձավ գիտելիքի և կրթության նոր դարաշրջանի սկիզբը երիտասարդ խորհրդային Հայաստանում՝ դնելով հիմքը այսօրվա Ազգային գրադարանին, որը պահում է ավելի քան 6 միլիոն գիրք և ձեռագիր:

Գրադարանի պատմությունը սկսվում է շատ ավելի վաղ՝ 1832 թվականից, երբ Երևանի արական գիմնազիայում հիմնադրվեց գրադարանը: 1919 թվականի հուլիսի 4-ին Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը օրենք ընդունեց պետական գլխավոր գրադարանի ստեղծման մասին, բայց քաղաքացիական պատերազմի և խորհրդայնացման պատճառով բացումը հետաձգվեց: 1922 թվականին, խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո, գրադարանը տեղակայվեց Երևանի մշակույթի տան շենքում (նախկին գիմնազիա) և սկսեց գործել որպես անկախ պետական հաստատություն: Առաջին տնօրենը դարձավ Ավետիք Իսահակյանը՝ հայ գրականության մեծագույն դեմքերից մեկը:

Այդ օրը գրադարանը բացեց իր դռները հազարավոր ընթերցողների առջև՝ հավաքելով հին ձեռագրեր, գրքեր և արխիվներ ամբողջ Հայաստանից: 1925–1990 թվականներին այն կրեց Ալեքսանդր Մյասնիկյանի անունը, իսկ 1939 թվականին Ալեքսանդր Թամանյանի նախագծով կառուցվեց գլխավոր շենքը Տերյան փողոցում՝ դառնալով Երևանի ճարտարապետական գոհարներից մեկը: Այսօր Ազգային գրադարանը ոչ միայն գրքերի պահոց է, այլև մշակութային կենտրոն՝ կազմակերպելով ցուցահանդեսներ, դասախոսություններ և թվայնացման ծրագրեր:

Նոյեմբերի 7-ի այս բացումը խորհրդանշում էր հույսի և վերածննդի ժամանակաշրջան՝ դառնալով հայ ժողովրդի մտավոր հարստության անմար խորհրդանիշը: Այն հիշեցնում է, որ գիրքը միշտ եղել է հայի ուժի աղբյուրը՝ նույնիսկ ամենադժվար ժամանակներում:

#### Русская версия :

Рождение Национальной библиотеки Армении — неугасаемый свет знания

7 ноября 1922 года в Ереване произошло одно из ключевых событий в истории армянской культуры — официальное открытие Государственной публичной библиотеки Армении. Этот день, совпавший с 5-летием Октябрьской революции, ознаменовал начало новой эры знаний и образования в молодой советской Армении, заложив основу современной Национальной библиотеки, хранящей более 6 миллионов книг и рукописей.

История библиотеки уходит корнями в 1832 год, когда была основана библиотека Ереванской мужской гимназии. 4 июля 1919 года правительство Первой Республики Армения приняло закон о создании государственной главной библиотеки, но гражданская война и советизация отложили открытие. В 1922 году, после установления советской власти, библиотека разместилась в здании Дома культуры Еревана (бывшая гимназия) и начала работать как самостоятельное государственное учреждение. Первым директором стал Аветик Исаакян — одна из величайших фигур армянской литературы.

В тот день двери библиотеки открылись для тысяч читателей, собрав древние рукописи, книги и архивы со всей Армении. С 1925 по 1990 год она носила имя Александра Мясникяна, а в 1939 году по проекту Александра Таманяна было построено главное здание на улице Теряна — одна из жемчужин ереванской архитектуры. Сегодня Национальная библиотека — не только хранилище книг, но и культурный центр с выставками, лекциями и программами цифровизации.

Открытие 7 ноября символизировало эпоху надежды и возрождения, став неугасаемым символом интеллектуального богатства армянского народа. Оно напоминает, что книга всегда была источником силы для армян — даже в самые трудные времена.

#### English Version (November 7, 1922: The Birth of Armenia’s National Library — An Eternal Light of Knowledge)
On November 7, 1922, in Yerevan, one of the most significant events in Armenian cultural history took place — the official opening of the State Public Library of Armenia. This day, coinciding with the 5th anniversary of the October Revolution, marked the dawn of a new era of knowledge and education in young Soviet Armenia, laying the foundation for today’s National Library, which houses over 6 million books and manuscripts.

The library’s history dates back to 1832, with the founding of the library at Yerevan’s male gymnasium. On July 4, 1919, the government of the First Republic of Armenia passed a law establishing a state main library, but civil war and Sovietization delayed the opening. In 1922, after Soviet power was established, the library was housed in Yerevan’s House of Culture (former gymnasium) and began operating as an independent state institution. The first director was Avetik Isahakyan — one of the greatest figures in Armenian literature.

That day, the library opened its doors to thousands of readers, collecting ancient manuscripts, books, and archives from across Armenia. From 1925 to 1990, it bore the name of Alexander Myasnikyan, and in 1939, the main building on Teryan Street was constructed based on Alexander Tamanyan’s design — a jewel of Yerevan’s architecture. Today, the National Library is not just a repository of books but a cultural hub with exhibitions, lectures, and digitization programs.

The opening on November 7 symbolized an era of hope and rebirth, becoming an eternal symbol of the Armenian people’s intellectual wealth. It reminds us that the book has always been a source of strength for Armenians — even in the most challenging times.

1972 թվականի նոյեմբերի 3-ին Երևանի Անգլիական այգում (Կոմայգի)՝ Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ակադեմիական թատրոնի շենքի առջև, տեղի ունեցավ հայ մեծ դրամատուրգ Գաբրիել Սունդուկյանի (1825–1912) հուշարձանի հանդիսավոր բացումը:

Այս իրադարձությունը դարձավ հայկական մշակույթի և թատերական արվեստի հարգանքի խորհրդանիշը՝ նշելով Սունդուկյանի ծննդյան 147-ամյակը և նրա ստեղծագործությունների ազդեցությունը խորհրդային Հայաստանում: Հուշարձանը ընդգրկված է Երևանի Կենտրոն վարչական շրջանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում՝ որպես ազգային ժառանգության մաս:

**Նախապատմություն և ստեղծման գործընթաց** 
Գաբրիել Սունդուկյանը, հայ ռեալիստական դրամատուրգիայի հիմնադիրը, ստեղծել էր այնպիսի գործեր, ինչպես «Պեպո», «Խաթաբալա» և «Քանդված օջախ», որոնք դարձան հայ թատրոնի հիմքը: 1960-ական թվականներին, խորհրդային Հայաստանում մշակութային վերածննդի շրջանում, որոշվեց հուշարձան կանգնեցնել նրա պատվին՝ թատրոնի առջև: Մրցույթում հաղթեց ՀՀ ժողովրդական նկարիչ Արա Հարությունյանի (1928–1999) նախագիծը: Քանդակագործը, ով հայտնի էր իր ռեալիստական ոճով, պատկերել էր Սունդուկյանին կանգնած դիրքով՝ ձեռքում գրքով, խորհրդանշելով նրա գրական ժառանգությունը: Հուշարձանը կառուցված է նարնջագույն տուֆից՝ հայկական ավանդական նյութից, բարձրությունը 4 մետր է:

**Բացման արարողություն և նշանակություն** 
Բացումը տեղի ունեցավ նոյեմբերի 3-ին՝ մասնակցությամբ Հայաստանի կառավարության ներկայացուցիչների, թատրոնի դերասանների և մշակութային գործիչների: Արարողությանը ելույթներ ունեցան, ընթերցվեցին Սունդուկյանի ստեղծագործություններից հատվածներ, և թատրոնի դերասանները ներկայացրին «Պեպո»-ի տեսարաններ: Այս իրադարձությունը համընկավ թատրոնի 50-ամյակի հետ և խթանեց Սունդուկյանի գործերի վերահրատարակումը: Հուշարձանը դարձավ Երևանի կենտրոնի զբոսաշրջային տեսարժան վայրերից մեկը՝ գտնվելով Անգլիական այգում, որտեղ հաճախ անցկացվում են մշակութային միջոցառումներ:

**Ներկայիս վիճակ և ժառանգություն** 
Այսօր հուշարձանը պահպանվում է պետության կողմից և հաճախ ծաղիկներ են դրվում Սունդուկյանի ծննդյան կամ մահվան տարելիցներին: Այն խորհրդանշում է հայ թատրոնի ոսկե դարաշրջանը և Արա Հարությունյանի արվեստը: Որպես հայ արվեստաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական մշակույթի շարունակականությունը՝ խորհրդային շրջանից մինչև անկախ Հայաստան:

**Արագ փաստեր**
– **Հեղինակ**: Քանդակագործ՝ ՀՀ ժողովրդական նկարիչ Արա Հարությունյան:
– **Նյութ և չափեր**: Նարնջագույն տուֆ, բարձրություն՝ 4 մետր:
– **Վայր**: Անգլիական այգի, Գաբրիել Սունդուկյանի անվան թատրոնի առջև:

(Աղբյուրներ՝ Երևանի քաղաքապետարանի արխիվներ, Հայաստանի ազգային պատկերասրահի կատալոգներ, «Հայկական թատրոնի պատմություն» գիրք):

—

### Русская версия

Открытие Памятника Габриэлу Сундукяну в Ереване

3 ноября 1972 года в Английском саду Еревана (Комайги), перед зданием Академического театра имени Габриэла Сундукяна, состоялось торжественное открытие памятника великому армянскому драматургу Габриэлу Сундукяну (1825–1912). Это событие стало символом уважения к армянской культуре и театральному искусству, отметив 147-летие со дня рождения Сундукяна и его влияние в советской Армении. Памятник включён в государственный список недвижимых памятников истории и культуры Центрального административного района Еревана.

**Предыстория и процесс создания** 
Габриэл Сундукян, основатель армянской реалистической драматургии, создал произведения вроде «Пепо», «Хатабала» и «Разрушенный очаг», ставшие основой армянского театра. В 1960-х годах, в период культурного возрождения в советской Армении, решили установить памятник перед театром. Победителем конкурса стал проект Народного художника АрмССР Ара Арутюняна (1928–1999). Скульптор, известный реалистическим стилем, изобразил Сундукяна стоящим с книгой в руке, символизируя литературное наследие. Памятник выполнен из оранжевого туфа — традиционного армянского материала, высота — 4 метра.

**Церемония открытия и значение** 
Открытие прошло 3 ноября с участием представителей правительства Армении, актёров театра и деятелей культуры. Выступления, чтение отрывков из произведений Сундукяна и сцены из «Пепо» в исполнении актёров. Событие совпало с 50-летием театра и стимулировало переиздание работ Сундукяна. Памятник стал туристической достопримечательностью в центре Еревана, в Английском саду, где проводятся культурные мероприятия.

**Современное состояние и наследие** 
Сегодня памятник охраняется государством, к нему возлагают цветы в годовщины рождения или смерти Сундукяна. Он символизирует золотой век армянского театра и искусство Ара Арутюняна. Как армянский искусствовед, я вижу в нём преемственность армянской культуры от советского периода к независимой Армении.

**Краткие факты**
– **Автор**: Скульптор — Народный художник АрмССР Ара Арутюнян.
– **Материал и размеры**: Оранжевый туф, высота — 4 метра.
– **Место**: Английский сад, перед Театром имени Габриэла Сундукяна.

(Источники: Архивы мэрии Еревана, каталоги Национальной галереи Армении, книга «История армянского театра»).

—

### English Version

Unveiling The Monument to Gabriel Sundukyan in Yerevan:

On November 3, 1972, in Yerevan’s English Garden (Komaygi), in front of the Gabriel Sundukyan Academic Theater building, the monument to the great Armenian playwright Gabriel Sundukyan (1825–1912) was solemnly unveiled. This event became a symbol of reverence for Armenian culture and theater arts, marking the 147th anniversary of Sundukyan’s birth and his impact in Soviet Armenia. The monument is included in the state list of immovable historical and cultural monuments of Yerevan’s Central Administrative District.

**Background and Creation Process** 
Gabriel Sundukyan, founder of Armenian realistic dramaturgy, authored works like “Pepo,” “Khatabala,” and “The Ruined Hearth,” forming the foundation of Armenian theater. In the 1960s, during cultural revival in Soviet Armenia, a monument was planned in front of the theater. The competition was won by People’s Artist of the ArmSSR Ara Harutyunyan (1928–1999). Known for his realistic style, the sculptor depicted Sundukyan standing with a book, symbolizing his literary legacy. Made of orange tuff — a traditional Armenian material — the monument stands 4 meters tall.

**Unveiling Ceremony and Significance** 
The unveiling on November 3 involved government officials, theater actors, and cultural figures. Speeches, readings from Sundukyan’s works, and scenes from “Pepo” performed by actors. It coincided with the theater’s 50th anniversary and prompted reissues of his plays. The monument became a central Yerevan attraction in the English Garden, hosting cultural events.

**Current State and Legacy** 
Today, state-protected, flowers are laid on Sundukyan’s birth or death anniversaries. It symbolizes the golden age of Armenian theater and Ara Harutyunyan’s art. As an Armenian art critic, I see in it the continuity of Armenian culture from Soviet times to independent Armenia.

**Key Facts**
– **Author**: Sculptor — People’s Artist of the ArmSSR Ara Harutyunyan.
– **Material and Dimensions**: Orange tuff, height — 4 meters.
– **Location**: English Garden, in front of the Gabriel Sundukyan Theater.

(Sources: Yerevan City Hall archives, National Gallery of Armenia catalogs, book “History of Armenian Theater”).

—

1928 թվականի նոյեմբերի 1-ին Թուրքիայի Մեծ Ազգային ժողովը ընդունեց «Թուրքական այբուբենի մասին» օրենքը, որով պաշտոնապես գործածության մեջ մտավ լատինական այբուբենի վրա հիմնված նոր թուրքական այբուբենը՝ փոխարինելով արաբական գրի համակարգին:

Այս բարեփոխումը, որը նախաձեռնել էր Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրը, դարձավ Թուրքիայի հանրապետության արդիականացման կարևորագույն քայլերից մեկը: Օրենքը ստորագրվեց նախագահ Աթաթուրկի կողմից և անմիջապես ուժի մեջ մտավ՝ պարտադրելով օգտագործել նոր այբուբենը բոլոր պաշտոնական փաստաթղթերում, կրթության և մամուլում: Այս հարևելյան հոգեբանության հիմքում կարևոր դեր խաղաց հայ լեզվաբան Աքոպ Մարտայանը (Հակոբ Մարտայան), ով հանդիսացավ բարեփոխման հիմնական մշակողներից մեկը և ստացավ «Դիլաչար» (լեզվի բացիչ) ազգանունը Աթաթուրկից՝ իր ներդրման համար:

**Նախապատմություն և պատճառներ** 
Օսմանյան կայսրության ժամանակաշրջանում թուրքերենը գրվում էր արաբական այբուբենով, որը չէր համապատասխանում թուրքերենի ձայնային համակարգին և դժվարացնում էր գրագիտության տարածումը: 1920-ական թվականներին Աթաթուրկը, որպես հանրապետության հիմնադիր, սկսեց լայնածավալ բարեփոխումներ՝ նպատակ ունենալով եվրոպականացնել երկիրը: 1928 թվականի մայիսին ստեղծվեց «Այբուբենի հանձնաժողովը», որը մշակեց նոր այբուբենը՝ հիմնված լատինական տառերի վրա, բայց հարմարեցված թուրքերենի հնչյուններին (օրինակ՝ ç, ş, ğ, ı տառերը): Այս հանձնաժողովի աշխատանքում կարևոր դեր խաղաց հայ լեզվաբան Աքոպ Մարտայանը (1895-1979 թթ.), ով դարձավ հիմնական խորհրդատուն: Մարտայանը, ով ծնվել էր Կոստանդնուպոլսում, սովորել էր Robert College-ում (անգլերեն, գերմաներեն, լատիներեն, հին հունարեն), և ծառայելով որպես թարգմանիչ բրիտանական ռազմագերիների համար, ծանոթացավ Աթաթուրկին: 1923 թվականին Աթաթուրկը նշանակեց նրան Թուրքական լեզվի ասոցիացիայի գլխավոր քարտուղար, և Մարտայանը դարձավ բարեփոխման հիմնական կերպարներից մեկը:

**Իրականացումը և հետևանքները** 
Նոյեմբերի 1-ից հետո սկսվեցին «Ազգի դասընթացներ» (Millet Mektepleri), որոնք ունեին հազարավոր ուսուցիչներ՝ սովորեցնելով նոր գիրը: Աթաթուրկը ինքը մասնակցեց դասերին՝ որպես օրինակ: Մինչև 1929 թվականը բոլոր պաշտոնական փաստաթղթերը և թերթերը անցան նոր այբուբենի: Բարեփոխումը հանգեցրեց գրագիտության կտրուկ աճի՝ հասնելով 20%-ի 1935 թվականին: Սակայն այն կտրեց կապը օսմանյան ժառանգության հետ՝ դժվարացնելով հին տեքստերի ընթերցումը: Հայերի համար, ովքեր ապրում էին Թուրքիայում կամ հետևում էին տարածաշրջանային զարգացումներին, այս փոփոխությունը խորհրդանշում էր թուրքական ինքնության վերաձևավորումը՝ հեռացնելով իսլամական և արաբական ազդեցությունները: Մարտայանը, ով տիրապետում էր 19 լեզուներով (ներառյալ հայերենը), նպաստեց նաև հայ լեզվաբանությանը՝ հեղինակելով «Լեզու, լեզուներ և լեզվաբանություն» գիրքը:

**Եզրակացություն** 
1928 թվականի նոյեմբերի 1-ը դարձավ Թուրքիայի արդիականացման խորհրդանիշը: Այս օրը ոչ միայն փոխեց գիրը, այլև նպաստեց ազգային միասնությանը: Որպես հայ լեզվաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական ներդրումը թուրքական կրթության և մշակույթի զարգացմանը, չնայած ճնշումներին:

(Հիմնական աղբյուրներ՝ Թուրքիայի Մեծ Ազգային ժողովի արխիվներ, Աթաթուրկի ելույթներ, UNESCO-ի գրագիտության զեկույցներ, Մարտայանի կենսագրություն՝ «Լեզվաբանական հանդես» և «Հայկական Թերթ»):

—

#Русская версия

Реформа турецкого алфавита: 1 ноября и вклад армянского лингвиста

1 ноября 1928 года Великое национальное собрание Турции приняло закон «О турецком алфавите», официально вводя новый турецкий алфавит на основе латинской графики вместо арабской. Эта реформа, инициированная Мустафой Кемалем Ататюрком, стала одним из ключевых шагов модернизации Турецкой Республики. Закон был подписан президентом Ататюрком и немедленно вступил в силу, обязывая использовать новый алфавит во всех официальных документах, образовании и прессе. Важную роль в разработке алфавита сыграл армянский лингвист Акоп Мартаян (Хакоб Мартиян), который стал одним из главных консультантов и получил фамилию «Дилачар» (открыватель языка) от Ататюрка за свой вклад.

**Предыстория и причины** 
В Османской империи турецкий язык записывался арабским алфавитом, который не соответствовал фонетике турецкого и затруднял распространение грамотности. В 1920-х годах Ататюрк, основатель республики, начал широкие реформы для европеизации страны. В мае 1928 года была создана «Комиссия по алфавиту», разработавшая новый вариант на базе латинских букв, адаптированный к турецким звукам (например, ç, ş, ğ, ı). Цель — повысить уровень грамотности (всего 10–15% в 1927 году) и интегрироваться в европейский мир. Армянский лингвист Акоп Мартаян (1895–1979), родившийся в Константинополе, стал ключевой фигурой. Учившийся в Robert College (английский, немецкий, латынь, древнегреческий), он служил переводчиком британских военнопленных, познакомившись с Ататюрком в Дамаске. В 1923 году Ататюрк назначил его главным специалистом Турецкого языкового общества в Анкаре, где Мартаян стал первым генеральным секретарём Ассоциации турецкого языка.

**Реализация и последствия** 
С 1 ноября начались «Школы нации» (Millet Mektepleri) с тысячами учителей, обучающих новому письму. Ататюрк лично участвовал в уроках. К 1929 году все официальные документы и газеты перешли на новый алфавит. Реформа резко повысила грамотность — до 20% к 1935 году. Однако она разорвала связь с османским наследием, усложнив чтение старых текстов. Для армян, живущих в Турции или следящих за регионом, это символизировало переформатирование турецкой идентичности, отходя от исламских и арабских влияний. Мартаян, владеющий 19 языками (включая армянский), также способствовал армянскому языкознанию, автором книги «Язык, языки и лингвистика».

**Заключение** 
1 ноября 1928 года стало символом модернизации Турции. Этот день не только изменил письмо, но и способствовал национальному единству. Как армянский лингвист, я вижу в нём вклад армян в турецкую культуру, несмотря на давление.

(Источники: Архивы Великого национального собрания Турции, речи Ататюрка, отчёты UNESCO по грамотности, биография Мартаяна из «Лингвистического вестника» и «Армянской газеты»).

—

### English Version

Turkey’s Alphabet Reform: November 1,  and Armenian Contribution

On November 1, 1928, Turkey’s Grand National Assembly passed the “Law on the Turkish Alphabet,” officially introducing a new Turkish alphabet based on Latin script, replacing the Arabic system. This reform, initiated by Mustafa Kemal Atatürk, was a cornerstone of the Turkish Republic’s modernization. Signed by President Atatürk, the law took immediate effect, mandating the new alphabet in all official documents, education, and media. A key figure in its development was Armenian linguist Akop Martayan (Hakob Martayan), who became a chief consultant and received the surname “Dilaçar” (language opener) from Atatürk for his contributions.

**Background and Reasons** 
In the Ottoman Empire, Turkish was written in Arabic script, mismatched to its phonetics and hindering literacy. In the 1920s, Atatürk, the republic’s founder, launched broad reforms to Europeanize the country. In May 1928, the “Alphabet Commission” was formed, crafting the new system from Latin letters, adapted to Turkish sounds (e.g., ç, ş, ğ, ı). The aim was to boost literacy (only 10–15% in 1927) and integrate with Europe. Armenian linguist Akop Martayan (1895–1979), born in Constantinople, played a pivotal role. Educated at Robert College (English, German, Latin, ancient Greek), he served as a translator for British POWs, meeting Atatürk in Damascus. In 1923, Atatürk appointed him chief specialist of the Turkish Language Association in Ankara, making him its first general secretary.

**Implementation and Consequences** 
From November 1, “Nation Schools” (Millet Mektepleri) launched with thousands of teachers teaching the new script. Atatürk attended lessons personally. By 1929, all official documents and newspapers switched. The reform sharply raised literacy — to 20% by 1935. However, it severed ties with Ottoman heritage, complicating old texts. For Armenians in Turkey or the region, it symbolized reshaping Turkish identity, distancing from Islamic and Arabic influences. Martayan, fluent in 19 languages (including Armenian), also advanced Armenian linguistics, authoring “Language, Languages, and Linguistics.”

**Conclusion** 
November 1, 1928, marked Turkey’s modernization. This day not only changed the script but fostered national unity. As an Armenian linguist, I see in it Armenians’ contribution to Turkish culture amid pressure.

(Sources: Archives of the Grand National Assembly of Turkey, Atatürk’s speeches, UNESCO literacy reports, Martayan’s biography from “Linguistic Herald” and “Armenian Newspaper”).

—

### Türkçe Versiyon

Türkiye’nin Alfabe Reformu — Latin Alfabenin Girişi ve Ermeni Katkısı

1 Kasım 1928’de Türkiye Büyük Millet Meclisi, “Türk Alfabesi Hakkında Kanun”u kabul ederek, Arap alfabesinin yerine Latin temelli yeni Türk alfabesini resmi olarak yürürlüğe koydu. Mustafa Kemal Atatürk’ün başlattığı bu reform, Türkiye Cumhuriyeti’nin modernleşmesinin temel taşlarından biri oldu. Kanun, Cumhurbaşkanı Atatürk tarafından imzalandı ve derhal yürürlüğe girerek, tüm resmi belgelerde, eğitimde ve basında yeni alfabenin kullanımını zorunlu kıldı. Geliştirmede kilit rol oynayan Ermeni dilbilimci Akop Martayan (Hakob Martayan), Atatürk’ten “Dilaçar” (dil açıcı) soyadını aldı.

**Arka Plan ve Nedenler** 
Osmanlı İmparatorluğu’nda Türkçe, Arap alfabesiyle yazılıyor ve bu sistem Türkçenin fonetiğine uymuyor, okuryazarlığı engelliyordu. 1920’lerde Cumhuriyet’in kurucusu Atatürk, ülkeyi Avrupalılaştırmak için geniş reformlar başlattı. Mayıs 1928’de “Alfabe Komisyonu” kuruldu ve Latin harflerine dayalı, Türkçe seslere uyarlanmış yeni alfabe geliştirildi (örneğin ç, ş, ğ, ı). Amaç, okuryazarlık oranını yükseltmek (1927’de %10–15) ve Avrupa ile entegrasyondu. Ermeni dilbilimci Akop Martayan (1895–1979), Konstantinopolis’te doğan, Robert College’de (İngilizce, Almanca, Latince, antik Yunanca) eğitim aldı. İngiliz POW’ların tercümanı olarak görev yaparken Şam’da Atatürk’le tanıştı. 1923’te Ankara’daki Türk Dil Kurumu’nun baş uzmanı oldu, ilk genel sekreteri olarak.

**Uygulama ve Sonuçlar** 
1 Kasım’dan itibaren “Millet Mektepleri” ile binlerce öğretmen yeni yazıyı öğretti. Atatürk derslere katılarak örnek oldu. 1929’a kadar tüm resmi belgeler ve gazeteler geçti. Reform, okuryazarlığı hızla artırdı — 1935’te %20’ye ulaştı. Ancak Osmanlı mirasıyla bağlantıyı kopardı. Türkiye’de yaşayan veya bölgeyi izleyen Ermeniler için bu, Türk kimliğinin yeniden şekillenmesini simgeliyordu. Martayan, 19 dil bilen (Ermenice dahil), Ermeni dilbilimine katkıda bulundu, “Dil, Diller ve Dilbilim” kitabını yazdı.

**Sonuç** 
1 Kasım 1928, Türkiye’nin modernleşmesinin simgesi oldu. Bu gün sadece yazıyı değiştirmeden ulusal единствоyu güçlendirdi. Ermeni dilbilimci olarak, bu, Ermenilerin Турецкой культурына katkısını görüyorum, baskıya rağmen.

(Kaynaklar: Türkiye Büyük Millet Meclisi arşivleri, Atatürk’ün konuşmaları, UNESCO okuryazarlık raporları, Martayan’ın biyografisi «Dilbilim Bülteni»nden ve «Ermeni Gazetesi»nden).

—

1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ին Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում տեղի ունեցավ Հայ Առաքելական Եկեղեցու Ազգային-Եկեղեցական Մեծ Պատգամավորության նիստը, որի ընթացքում ընտրվեց 132-րդ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը:

Արարատյան Հայրապետական Թեմի Արքեպիսկոպոս Գարեգին Ներսիսյանը (ծնվ. 1951 թ., Վոսկեաթ գյուղ), ով ծառայում էր որպես Երևանի Արքեպիսկոպոս, ընտրվեց Ն.Ս.Օ.Տ.Թ. Գարեգին Բ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս: Ընտրությունը կայացավ Գարեգին Ա-ի մահից (1994-1999) հետո, երբ Եկեղեցին գտնվում էր անցումային փուլում՝ վերականգնելով իր դիրքերը անկախ Հայաստանում: Սինոդը, որի կազմում էին 12 եպիսկոպոսներ, անցկացրեց գաղտնի քվեարկություն, և Գարեգին Ներսիսյանը ստացավ մեծամասնություն՝ ավելի քան 70% ձայներով: 1999 թվականի նոյեմբերի 4-ին տեղի ունեցավ ձեռնադրության հանդիսավոր արարողությունը, որը վարեցին 12 եպիսկոպոսները Մայր Տաճարում: Այս իրադարձությունը միավորեց հազարավոր հավատացյալների և միջազգային հյուրերի, ներառյալ Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցու ներկայացուցիչներին:

**Կենսագրություն և նախապատրաստություն** 
Գարեգին Ներսիսյանը ծնվել է 1951 թվականին Վոսկեաթ գյուղում (այժմ՝ Արարատի մարզ): Նա սովորել է Գերմանիայում (Մյունխենի համալսարան) և Լոնդոնի Թեոլոգիական Ինստիտուտում, որտեղ ձեռք է բերել աստվածաբանական կրթություն: 1983 թվականին ձեռնադրվել է եպիսկոպոս, 1990 թվականին՝ արքեպիսկոպոս, իսկ 1997 թվականին նշանակվել է Կաթողիկոսի Տեղապահ: Նրա ընտրությունը խորհրդանշում էր եկեղեցու վերածնունդը և նոր սերնդի առաջնորդությունը:

**Ընտրության ընթացակարգ** 
Ազգային-Եկեղեցական Մեծ Պատգամավորությունը սկսվեց հոկտեմբերի 27-ին Մայր Տաճարում: Առաջին փուլում ընտրվեցին երեք թեկնածուներ, որոնց թվում էին Գարեգին Ներսիսյանը, Արքեպիսկոպոս Հովնան Կրպեյանը և Գևորգ Եսայանը: Երկրորդ փուլում, գաղտնի քվեարկությամբ, Գարեգին Ներսիսյանը ստացավ 35 կողմ ձայն՝ ընդհանուր 43-ից: Ձեռնադրությունը տեղի ունեցավ նոյեմբերի 4-ին, որի ընթացքում նրան հանձնվեցին Կաթողիկոսական խաչն ու գավազանը:

**Գարեգին Բ-ի գործունեություն** 
Գարեգին Բ-ը, որպես 132-րդ Կաթողիկոս, կենտրոնացավ Եկեղեցու վերածննդի և հայկական ինքնության պահպանման վրա: Նա հիմնեց Գևորգյան Հոգևոր Ճեմարանում կրթական ծրագրեր, ամրապնդեց կապերը Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցու և Կիլիկիայի Կաթողիկոսության հետ: 2001 թվականին նա այցելեց Էտնա լեռը՝ խաղաղության խորհրդանիշ, իսկ 2007-ին բացեց ԱՄՆ Կոնգրեսի նիստը: 2008 թվականին Վատիկանում նա կոչ արեց ճանաչել Հայոց ցեղասպանությունը: Իր ղեկավարության ընթացքում նա աջակցեց Արցախի ժողովրդին, բայց 2020-ական թվականներին բախվեց կառավարության հետ՝ Նիկոլ Փաշինյանի հետ հակասությունների պատճառով:



—

### Русская версия (Russian)

Избрание Гарегина II— Новый Католикос Армянской церкви

27 октября 1999 года в Первопрестольном Святом Эчмиадзине состоялся Национально-Церковный Великий Собор Армянской Апостольской Церкви, на котором был избран 132-й Католикос Всех Армян. Архиепископ Гарегин Нерсисян (род. 1951, село Воскеат), епископ Араратской епархии в Ереване, был избран Верховным Патриархом и Католикосом Всех Армян — Н. С. О. Т. Т. Гарегин II. Избрание произошло после смерти Гарегина I (1994–1999), в период перехода церкви, когда она восстанавливала свои позиции в независимой Армении. Собор, состоявший из 12 епископов, провел тайное голосование, и Гарегин Нерсисян получил большинство — более 70% голосов. 4 ноября 1999 года в Кафедральном соборе Эчмиадзина состоялась торжественная хиротония, проведенная 12 епископами, собравшая тысячи верующих и международных гостей, включая представителей Русской Православной Церкви.

**Биография и подготовка** 
Гарегин Нерсисян родился в 1951 году в селе Воскеат (ныне Араратская область). Он получил богословское образование в Германии (Мюнхенский университет) и Лондонской теологической школе. В 1983 году был рукоположен в епископы, в 1990 году — в архиепископы, а в 1997 году назначен местоблюстителем Католикоса. Его избрание стало символом возрождения церкви и прихода нового поколения лидеров.

**Процесс избрания** 
Национально-Церковный Великий Собор начался 27 октября в Кафедральном соборе Эчмиадзина. На первом этапе были отобраны три кандидата: Гарегин Нерсисян, архиепископ Ованнес Крпеян и Геворг Есаян. На втором этапе, в ходе тайного голосования, Гарегин Нерсисян получил 35 из 43 голосов. Хиротония состоялась 4 ноября, когда ему вручили католикосский крест и посох.

**Деятельность Гарегина II** 
Как 132-й Католикос, Гарегин II сосредоточился на возрождении церкви и сохранении армянской идентичности. Он основал образовательные программы в Геворгянской духовной семинарии, укрепил связи с Русской Православной Церковью и Киликийским Католикосатом. В 2001 году он посетил Этну как символ мира, в 2007 году открыл заседание Конгресса США, а в 2008 году в Ватикане призвал признать Геноцид армян. Его лидерство поддерживало народ Арцаха, но в 2020-х годах он столкнулся с конфликтом с правительством Никола Пашиняна.



—

### English Version (English)

The Election of Garegin II— The New Catholicos of the Armenian Church

On October 27, 1999, the National-Ecclesiastical Great Assembly of the Armenian Apostolic Church convened in the Mother See of Holy Etchmiadzin, electing the 132nd Catholicos of All Armenians. Archbishop Garegin Nersisyan (born 1951, Voskeat village), Bishop of the Ararat Patriarchal Diocese in Yerevan, was chosen as His Holiness Karekin II, Supreme Patriarch and Catholicos of All Armenians. The election followed the death of Karegin I (1994–1999), during a transitional period as the Church regained its footing in independent Armenia. The council, comprising 12 bishops, conducted a secret ballot, with Garegin Nersisyan securing over 70% of the votes. On November 4, 1999, a solemn ordination ceremony was held in the Mother Cathedral, led by 12 bishops, drawing thousands of faithful and international guests, including representatives of the Russian Orthodox Church.

**Biography and Preparation** 
Garegin Nersisyan was born in 1951 in Voskeat village (now Ararat Province). He studied theology in Germany (Munich University) and the London Theological School. Ordained a bishop in 1983 and archbishop in 1990, he was appointed locum tenens in 1997. His election symbolized the Church’s renewal and the rise of a new generation of leadership.

**Election Process** 
The National-Ecclesiastical Great Assembly began on October 27 in the Mother Cathedral. The first stage shortlisted three candidates: Garegin Nersisyan, Archbishop Hovnan Krpeyan, and Gevorg Esayan. In the second stage, a secret ballot resulted in Garegin Nersisyan receiving 35 out of 43 votes. The ordination took place on November 4, when he was presented with the Catholicos cross and staff.

**Garegin II’s Activities** 
As the 132nd Catholicos, Garegin II focused on revitalizing the Church and preserving Armenian identity. He established educational programs at the Gevorkian Theological Seminary, strengthened ties with the Russian Orthodox Church and the Cilician Catholicosate, and advocated for the recognition of the Armenian Genocide. In 2001, he visited Mount Etna as a peace symbol, opened a U.S. Congress session in 2007, and in 2008 called for Genocide recognition at the Vatican. His leadership supported the people of Artsakh, though he faced tensions with Prime Minister Nikol Pashinyan’s government in the 2020s.

1991 թվականի հոկտեմբերի 18-ին Մոսկվայի Կրեմլում, Գեորգիևյան սրահում, տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի Պրեզիդիումի վերջին նիստը, որի ընթացքում ստորագրվեց Էկոնոմիկական Համայնքի Պայմանագիրը: Այս պատմական փաստաթուղթը ստորագրեցին Հայաստանի, Ռուսաստանի, Բելառուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Տաջիկստանի, Թուրքմենստանի և Ուզբեկստանի ղեկավարները, ինչպես նաև ԽՍՀՄ նախագահ Միխայիլ Գորբաչովը:

Պայմանագիրը ճանաչեց Հայաստանի և այլ հանրապետությունների անկախությունը, թույլ տվեց ներդնել ազգային արժույթներ՝ այդ թվում Հայաստանի դրամը, և պահպանել միասնական տնտեսական տարածք: Այս փաստաթուղթը, որը հիմնված էր սեպտեմբերի 6-ի Պետական Խորհրդի որոշման վրա, ներառում էր 12 գլուխ և 59 հոդված, և դարձավ Հայաստանի համար անկախության ճանապարհին կարևոր քայլ, չնայած ԽՍՀՄ-ի փլուզման նախօրեին:

**Նախապատմություն** 
1991 թվականը ԽՍՀՄ-ի ճգնաժամի գագաթնակետն էր: Օգոստոսի 19-21-ի պուտչի ձախողումից հետո Հայաստանը, Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ղեկավարությամբ, արագացրեց անկախության գործընթացը՝ հայտարարելով այն սեպտեմբերի 21-ին: Սեպտեմբերի 6-ին Պետական Խորհուրդը (Գ. Յավլինսկու նախաձեռնությամբ) որոշեց մշակել պայմանագիր՝ պահպանելու տնտեսական կապերը: Պայմանագիրը նախագծվեց սեպտեմբերի 16-ին, և հոկտեմբերի 18-ին Հայաստանը, որպես լիիրավ անդամ, միացավ ստորագրմանը: Գորբաչովը, որպես ԽՍՀՄ-ի վերջին նախագահ, ստորագրեց, սակայն Հայաստանը պահանջեց ամբողջական ինքնիշխանություն:

**Պայմանագրի բովանդակությունը** 
Պայմանագիրը ներառում էր 12 գլուխ և 59 հոդված, որոնք կարգավորում էին տնտեսական համագործակցությունը, առևտուրը, միգրացիան և միասնական տարածքը: Նախաբանում ընդգծվում էր անկախության ճանաչումը, շուկայական տնտեսություն և Հայաստանի համար կարևոր էր ազգային արժույթի ներդրումը: Կենտրոնական մարմինը՝ Միջհանրապետական տնտեսական կոմիտեն, պետք է դառնար Միջպետական: Սակայն պայմանագիրը չեղյալ համարվեց Բելովեժյան համաձայնություններով (դեկտեմբեր 8), երբ ստեղծվեց ԱՊՀ-ը:

**Հետևանքները Հայաստանի համար** 
Պայմանագիրը Հայաստանի համար նշանակեց անկախության պաշտոնական ճանաչում, սակայն բերեց տնտեսական դժվարություններ (1991-1994 թթ.): Հայաստանը դարձավ ԱՊՀ-ի անդամ 1991 թվականի դեկտեմբերի 21-ին, սակայն պահպանեց իր ճանապարհը՝ ներդնելով դրամը 1993 թվականին: Այս իրադարձությունն ընդգծեց Հայաստանի դիմադրությունն ու նոր սկիզբը:

—

#### Русская версия
Путь Армении к Независимости: Договор об Экономическом Сообществе

18 октября 1991 года в Георгиевском зале Кремля в Москве прошло последнее заседание Президиума Верховного Совета СССР, на котором был подписан Договор об Экономическом сообществе. Этот исторический документ подписали лидеры Армении, России, Белоруссии, Казахстана, Киргизии, Таджикистана, Туркмении, Узбекистана и президент СССР Михаил Горбачев. Договор признал независимость Армении и других республик, позволил введение национальных валют, включая будущий армянский драм, и сохранил единое экономическое пространство. Подготовленный на основе решения Государственного совета СССР от 6 сентября, документ включал 12 глав и 59 статей, став для Армении важным шагом на пути к суверенитету накануне распада СССР.

**Предыстория** 
1991 год стал пиком кризиса СССР. После провала путча ГКЧП (19–21 августа) Армения, под руководством Лева Тер-Петросяна, ускорила процесс независимости, провозгласив ее 21 сентября. 6 сентября Государственный совет (по инициативе Г. Явлинского) решил разработать договор для сохранения экономических связей. Проект был готов 16 сентября, и 18 октября Армения, как полноправный участник, присоединилась к подписанию. Горбачев, как последний президент СССР, поставил подпись, но Армения настояла на полной независимости.

**Содержание договора** 
Договор включал 12 глав и 59 статей, регулирующих экономическое сотрудничество, торговлю, миграцию и единое пространство. Преамбула подчеркивала признание независимости и переход к рынку, а для Армении ключевым стал пункт о национальной валюте. Центральным органом стал Межгосударственный экономический комитет, но договор был обнулен Беловежскими соглашениями (8 декабря), когда было создано СНГ.

**Последствия для Армении** 
Для Армении договор ознаменовал официальное признание независимости, но привел к экономическим трудностям (1991–1994). 21 декабря 1991 года Армения вступила в СНГ, а в 1993 году ввела драм. Это событие подчеркнуло стойкость Армении и начало нового этапа.

—

#### English Version

Armenia’s Path to Independence: The Economic Community

On October 18, 1991, in the Georgievsky Hall of the Kremlin in Moscow, the last session of the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR took place, where the Treaty on the Economic Community was signed. This historic document was endorsed by the leaders of Armenia, Russia, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, Uzbekistan, and USSR President Mikhail Gorbachev. The treaty recognized Armenia’s independence alongside other republics, permitted the introduction of national currencies, including the future Armenian dram, and maintained a unified economic space. Based on the State Council’s decision of September 6, 1991, it comprised 12 chapters and 59 articles, marking a crucial step for Armenia toward sovereignty on the eve of the USSR’s collapse.

**Background** 
1991 marked the peak of the USSR’s crisis. After the failed GКЧП coup (August 19–21), Armenia, led by Levon Ter-Petrosyan, accelerated its independence process, declaring it on September 21. On September 6, the State Council (on G. Yavlinsky’s initiative) decided to draft a treaty to preserve economic ties. The draft was finalized on September 16, and on October 18, Armenia joined as a full participant. Gorbachev, as the last USSR president, signed, but Armenia insisted on complete sovereignty.

**Content of the Treaty** 
The treaty included 12 chapters and 59 articles regulating economic cooperation, trade, migration, and the common space. The preamble highlighted independence recognition and market transition, with the national currency clause being vital for Armenia. The central body, the Interstate Economic Committee, was proposed, but the treaty was nullified by the Belavezha Accords (December 8), leading to the CIS.

**Consequences for Armenia** 
For Armenia, the treaty signified official independence recognition but brought economic challenges (1991–1994). On December 21, 1991, Armenia joined the CIS, introducing the dram in 1993. This event underscored Armenia’s resilience and the start of a new era.

—

1492 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Կրիստափոր Քոլումբոսի արշավանքը, որը բաղկացած էր երեք նավերից («Սանտա Մարիա», «Պինտա» և «Նինյա»), հասավ Բահամյան կղզիներ («Սան Սալվադոր» կղզի), և Քոլումբոսը կարծեց, որ հասել է Արևելյան Հնդկաստան:

Այս իրադարձությունը համարվում է Եվրոպայի կողմից Ամերիկայի «գտնաբերում», որը հանգեցրեց գաղութացման, ստրկավաճառության և ինդիգեն ժողովուրդների ոչնչացման: ԱՄՆ-ում 1792 թվականից հոկտեմբերի 12-ը նշվում է որպես Քոլումբոսի օր, սակայն այն քննադատվում է որպես «Կոլոնիզատորի օր»: Հայերի համար այս «բացումը» դարձավ սկիզբն Ամերիկայի հետ կապեր հաստատելու համար, որն ընդլայնվեց դարեր շարունակ:

**Նախապատմություն** 
Քոլումբոսի արշավանքը ֆինանսավորվել էր Իսպանիայի թագուհի Իզաբելլա I-ի կողմից՝ նպատակ ունենալով գտնել արևմտյան ուղի դեպի Հնդկաստան՝ խուսափելով օսմանյան արգելքներից: 1492 թվականի օգոստոսի 3-ին նավերը լքեցին Պալոսը, և հոկտեմբերի 12-ին հայտնաբերեցին Բահամներ: Թեև հայերը չէին մասնակցում արշավանքին, նրանց առևտրական կապերը Միջերկրական ծովում և գիտելիքները Եվրոպայում (օրինակ՝ Մոնպելիեի համալսարանում) դարձան հետագա միգրացիայի նախապայման:

**Հայերի ամերիկյան արկածները** 
Հայերի ներգրավումը Ամերիկայում սկսվեց 17-րդ դարում: Առաջին հայը՝ Հովհաննես Մարտիկյան (Ջոն Մարտին), 1618 թվականին հասավ Ջեյմսթաուն, Վիրջինիա, որպես ծխախոտագործ: 1653-1654 թվականներին Կոստանդնուպոլսից երկու հայ վարդապետներ (անուններ հայտնի չեն) հրավիրվեցին Վիրջինիայի գեներալ-գубերնատորի կողմից՝ մետաքսագործության զարգացման համար: 19-րդ դարում հայ միսիոներներ, ինչպիսին էր Խաչատուր Օհանյան, հասան ԱՄՆ՝ կրոնական և կրթական գործունեություն ծավալելու համար: Խոշոր միգրացիոն ալիք սկսվեց 1890-ականներին՝ Համիդյան ջարդերի (1894-1896) և 1909 թվականի Ադանայի ջարդերի արդյունքում: 1899-1917 թվականներին ԱՄՆ միգրացրեց 54,057 հայ, հիմնականում կանայք, երեխաներ և որբեր: 1915 թվականի Հայոց Ցեղասպանությունից հետո հայկական դիասպորան աճեց մինչև 60,000: Հայերը հաստատվեցին Ֆրեզնոյում (Կալիֆորնիա, գյուղատնտեսություն), Վորցեստերում (Մասաչուսեթս, 1867 թվականից) և Չիկագոյում: 1924 թվականի Իմիգրացիոն ակտը սահմանափակեց միգրացիան, բայց 1965 թվականի օրենսդրական փոփոխությունները (Հարթի-Քելլի օրենք) խթանեցին նոր ալիք՝ բերելով 500,000-1,500,000 հայ: Գլենդելը (Լոս Անջելես) դարձավ ամենամեծ հայկական համայնքը՝ 65,000 հայերով (2010 թվականի մարդահամար):

**Հետևանքները հայերի համար** 
Քոլումբոսի «բացումը» բացեց Ամերիկան եվրոպացիների համար, և հայերը, օգտվելով առևտրական և մշակութային կապերից, աստիճանաբար մտան այդ աշխարհ: 19-20-րդ դարերում միգրացիան դարձավ փրկության և վերածննդի միջոց՝ Հայոց Ցեղասպանությունից հետո: Հայերը նպաստեցին ԱՄՆ-ի տնտեսությանը՝ ստեղծելով ընկերություններ (օրինակ՝ Hood Rubber, 1896 թ., Ուոթերթաուն), եկեղեցիներ (Սուրբ Վարդան, Նյու Յորք, 1930 թ.) և կազմակերպություններ (AGBU, 1906 թ.): Այսօր հայկական դիասպորան ԱՄՆ-ում կազմում է 1-2 միլիոն, կենտրոնանալով Կալիֆորնիայում, Նյու Յորքում և Մասաչուսեթսում:

—

### Русская версия

Открытие Колумба и армянские приключения

12 октября 1492 года экспедиция Христофора Колумба на трех кораблях («Санта-Мария», «Пинта» и «Нинья») достигла Багамских островов («Сан-Сальвадор»), где мореплаватель предположил, что открыл Ост-Индию. Это событие считается днем открытия Америки для европейцев, положив начало колонизации, работорговле и уничтожению коренных народов. В США с 1792 года 12 октября отмечается как День Колумба, однако с 2020-х годов праздник подвергается критике как «День колонизатора». Для армян это стало отправной точкой знакомства с Новым Светом, что со временем привело к формированию диаспоры.

**Предыстория** 
Экспедиция Колумба финансировалась королевой Испании Изабеллой I с целью найти западный путь в Индию, избегая османских барьеров. 3 августа 1492 года корабли отплыли из Палоса, и 12 октября достигли Багам. Хотя армяне не участвовали в экспедиции, их торговые связи в Средиземноморье и знания в Европе (например, через Монпелье) стали предпосылкой будущей миграции.

**Армянские приключения в Америке** 
Армяне начали осваивать Америку в XVII веке. Первый армянин, Hovhannes Martikyan (Джон Мартин), прибыл в Джеймстаун, Вирджиния, в 1618 году как табачный фермер. В 1653–1654 годах два армянских специалиста из Константинополя были приглашены губернатором Вирджинии для развития шелководства. В XIX веке армянские миссионеры, такие как Хачатур Оганян, прибыли в США для религиозной и образовательной работы. Массовый приток начался в 1890-х из-за Хамидянских резней (1894–1896): С 1899 по 1917 год в США приехало 54,057 армян, преимущественно женщины, дети и сироты. После резни в Адане (1909) и Геноцида (1915) диаспора выросла до 60,000. Армяне основали общины в Фресно (Калифорния, сельское хозяйство), Вустере (Массачусетс, с 1867 года) и Чикаго. Закон 1924 года ограничил миграцию, но с 1965 года (Иммиграционный акт) число армян увеличилось до 500,000–1,500,000. Глендейл (Лос-Анджелес) стал крупнейшим центром с 65,000 армянами (перепись 2010 года).

**Последствия для армян** 
Открытие Колумба открыло Америку для европейцев, и армяне, используя торговые и культурные связи, постепенно осваивали новый мир. Миграция XIX–XX веков стала спасением и возрождением после Геноцида 1915 года. Армяне внесли вклад в экономику США, основав компании (например, Hood Rubber, 1896, Уотертаун), церкви (Св. Вардан, Нью-Йорк, 1930) и организации (AGBU, 1906). Сегодня армянская диаспора в США насчитывает 1–2 миллиона, сосредоточившись в Калифорнии, Нью-Йорке и Массачусетсе.

—

### English Version

Columbus’s Discovery and Armenian Adventures

On October 12, 1492, Christopher Columbus’s expedition, consisting of three ships («Santa Maria», «Pinta», and «Niña»), reached the Bahamas («San Salvador»), where the navigator believed he had arrived in the East Indies. This event is regarded as the “discovery” of America by Europeans, sparking colonization, slavery, and the decimation of indigenous peoples. In the United States, October 12 has been celebrated as Columbus Day since 1792, though it has faced criticism since the 2020s as “Colonizer’s Day,” highlighting the genocide of Native Americans. For Armenians, this “discovery” marked the beginning of engagement with the New World, eventually leading to the formation of a diaspora.

**Background** 
Columbus’s expedition was funded by Queen Isabella I of Spain to find a western route to India, bypassing Ottoman control. The ships departed from Palos on August 3, 1492, and reached the Bahamas on October 12. Though Armenians did not participate in the voyage, their trade networks in the Mediterranean and knowledge in Europe (e.g., through Montpellier) laid the groundwork for future migration.

**Armenian Adventures in America** 
Armenians began arriving in America in the 17th century. The first Armenian, Hovhannes Martikyan (John Martin), reached Jamestown, Virginia, in 1618 as a tobacco farmer. In 1653–1654, two Armenian silk experts from Constantinople were invited by Virginia’s governor to develop sericulture. In the 19th century, Armenian missionaries, such as Khachatur Ohanyan, arrived in the U.S. for religious and educational work. Mass migration began in the 1890s due to the Hamidian Massacres (1894–1896): Between 1899 and 1917, 54,057 Armenians, mostly women, children, and orphans, immigrated to the U.S. After the Adana Massacre (1909) and the Genocide (1915), the diaspora grew to over 60,000. Armenians established communities in Fresno (California, agriculture), Worcester (Massachusetts, since 1867), and Chicago. The 1924 Immigration Act restricted migration, but the 1965 Hart-Celler Act spurred a new wave, bringing 500,000–1,500,000 Armenians. Glendale (Los Angeles) became the largest center with 65,000 Armenians (2010 census).

**Consequences for Armenians** 
Columbus’s “discovery” opened America to Europeans, and Armenians, leveraging trade and cultural ties, gradually integrated into this new world. Migration in the 19th and 20th centuries became a means of survival and renewal post-Genocide (1915). Armenians contributed to the U.S. economy, founding companies (e.g., Hood Rubber, 1896, Watertown), churches (St. Vartan, New York, 1930), and organizations (AGBU, 1906). Today, the Armenian diaspora in the U.S. numbers 1–2 million, concentrated in California, New York, and Massachusetts.

—

451 թվականի հոկտեմբերի 8-ից մինչև նոյեմբերի 1-ը Բյուզանդիայի կայսր Մարկիանոսի կողմից Կոստանդնուպոլսից ոչ հեռու՝ Քաղկեդոն քաղաքում (այժմ՝ Ստամբուլի արվարձաններից մեկը) անցկացվեց Քաղկեդոնի ժողովը՝ Լևոն Բ պապի համաձայնությամբ:

Քաղկեդոնի ժողովը կայացավ Եվտիքեսի ուսմունքը քննելու և Քրիստոսի բնության մասին վեճերին լուծում տալու նպատակով: Կաթոլիկ և Ուղղափառ եկեղեցիները ճանաչում են այն որպես տիեզերական ժողով: Այնուամենայնիվ, Հայ Առաքելական Եկեղեցին, թեև ընդունել է ժողովի որոշ դրույթներ, մերժել է Քրիստոսի մասին հռչակված քրիստոսաբանական բանաձևը, որն ընդունում էր Լևոն պապի «Տումար»-ը՝ ընդգծելով երկու բնություն (աստվածային և մարդկային) մեկ դեմքում:

**Եվտիքեսի վարդապետությունը** 
Եվտիքեսը Կոստանդնուպոլսի վանքերից մեկի վանահայր էր, ով 430-ական թվականներին սկսեց ուսուցանել, որ Քրիստոսն ունի միայն մեկ՝ աստվածային բնություն, և նրա մարդկային որակները լուծված են աստվածային բնության մեջ, իբրև մի կաթիլ մեղր օվկիանոսում: Նա պնդում էր, որ Քրիստոսի մարմինը, թեև մարդկային էր, տարբերվում է սովորական մարմնից՝ լինելով անապակ և իջեցված երկնքից: Այս ուսմունքը բուռն աստվածաբանական վեճերի առիթ դարձավ: Անտիոքի դպրոցը, հիմնվելով Թեոդորիտոս Կիրոսացու և Թեոդորոս Մոփսուեստացու գաղափարների վրա, ընդդիմացավ Եվտիքեսին: Ալեքսանդրիայի աթոռը ավելի չափավոր դիրք էր որդեգրել՝ չպաշտպանելով Եվտիքեսին, բայց և՛ ընդդիմանալով Քրիստոսի բնությունների տարանջատմանը, և՛ վախենալով Նեստորի ուսմունքի վերածնումից:

**Կոստանդնուպոլսի 448 թվականի ժողովը և Եվտիքեսի դատապարտումը** 
448 թվականին Կոստանդնուպոլսի պատրիարքության տարեկան ժողովը դատապարտեց Եվտիքեսի ուսմունքը, զրկեց նրան կարգից և վանահայրությունից: Եվտիքեսը դիմեց Ալեքսանդրիայի, Հռոմի և այլ եպիսկոպոսական աթոռների: Հռոմի պապ Լևոն Բ-ն իր «Տումար»-ում ներկայացրեց Քրիստոսի մեջ մեկ դեմքով երկու բնություն (աստվածային և մարդկային), որոնք չեն խառնվում («Երկու բնություններ միասնականությունում»):

**Եփեսոսի 449 թվականի ժողովը** 
449 թվականին Բյուզանդիայի կայսր Թեոդոս Բ-ի կարգադրությամբ Եփեսոսում անցկացված ժողովը, որը նախագահում էր Ալեքսանդրիայի պապ Դիոսկորոսը, հարկադրեց Եվտիքեսին հրաժարվել իր ուսմունքից: Վերջինս մերժեց Լևոնի Տումարը և դատապարտեց Կոստանդնուպոլսի Փլաբիանոս պատրիարքին՝ երկու բնություն ուսուցանելու համար: Լևոն Բ-ն «ավազակային» անվանեց այդ ժողովը և մերժեց դրա որոշումները, սակայն Թեոդոս Բ-ը անտեսեց պապի բողոքները:

**Քաղկեդոնի 451 թվականի ժողովի բանաձևը** 
Թեոդոս Բ-ի մահից հետո (450 թ.) գահը ստացան նրա քույր Պուլքերիան և ամուսինը՝ Մարկիանոսը, որոնք հակված էին Թեոդոսի քաղաքականությանը: 451 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Քաղկեդոնում գումարված ժողովը, որը նախագահում էին պապի պատվիրակները, ընդունեց Լևոնի Տումարը որպես հավատի հիմք: Ժողովը դատապարտեց Նեստորին և Եվտիքեսին, ընդունելով «Մի Քրիստոս՝ երկու բնություններով» բանաձևը: Բացի աստվածաբանական որոշումներից, ժողովը կարգեց եկեղեցական աթոռների գերակայությունը՝ Հռոմ, Կոստանդնուպոլս, Անտիոք, Երուսաղեմ, Ալեքսանդրիա:

**Հակազդեցություն և Հայ եկեղեցու դիրքորոշում** 
Քաղկեդոնի բանաձևը բախում առաջացրեց Ալեքսանդրիայի և արևելյան աթոռների հետ, որոնք կազմակերպեցին տեղական ժողովներ՝ մերժելով Քաղկեդոնը: Դրա արդյունքում 482 թվականին կայսր Զենոնը հրապարակեց «Հենոտիկոն»-ը, որը ճանաչում էր միայն Նիկիայի, Կոստանդնուպոլսի և Եփեսոսի ժողովները: 451 թվականին Հայաստանում ընթանում էր Վարդանանց պատերազմը, և Հայ եկեղեցին, զբաղված պարսկական ճնշումներով, չկարողացավ միանգամայն պարզաբանել դիրքորոշումը: 480-ական թվականներին, Վահան Մամիկոնյանի ղեկավարությամբ խաղաղություն հաստատվեց, և 506 թվականին Դվինի ժողովը (Հայոց, Վրաց, Աղվան և Սյունյաց եպիսկոպոսների մասնակցությամբ) ընդունեց «Հենոտիկոն»-ը: Հայ եկեղեցին մերժեց Քաղկեդոնը, համարելով այն «թաքնված նեստորականություն», և հետևեց Եփեսոսի (Կյուրեղյան) դավանաբանությանը, որը զարգացվել էր Սահակ Պարթևի և Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից («Գիրք թղթոց»-ից):


—

### Русская версия

Учение Евтихия и Путь Армянской Церкви

С 8 октября по 1 ноября 451 года в городе Халкидоне (ныне пригород Стамбула), недалеко от Константинополя, по приказу византийского императора Маркиана, с согласия папы Льва I, состоялся Халкидонский собор. Этот собор был созван для обсуждения учения Евтихия и разрешения споров о природе Христа. Католическая и Православная церкви признают его как вселенский собор. Однако Армянская Апостольская Церковь, хотя и приняла некоторые положения собора, отвергла христологическую формулу, основанную на «Томосе» папы Льва, утверждавшего две природы (божественную и человеческую) в одной личности.

**Учение Евтихия** 
Евтихий, настоятель одного из монастырей Константинополя, в 430-х годах начал учить, что у Христа есть только одна — божественная природа, а человеческие качества растворены в ней, подобно капле мёда в океане, что привело к обожествлению человеческой природы. Он утверждал, что тело Христа, хотя и человеческое, отличается от обычного, будучи бесплотным и ниспосланным с небес. Это учение вызвало ожесточённые богословские споры. Антиохийская школа, опираясь на идеи Феодорита Кирского и Феодора Мопсуэстского, выступила против Евтихия, тогда как Александрийский престол занял умеренную позицию, не поддерживая Евтихия, но и отрицая разделение двух природ Христа, опасаясь возрождения учения Нестория.

**Собор в Константинополе 448 года и осуждение Евтихия** 
В 448 году ежегодный собор Константинопольского патриархата осудил учение Евтихия, лишив его сана и настоятельства. Евтихий обратился за поддержкой к Александрийскому, Римскому и другим епископским престолам. Папа Лев I в своём «Томосе» изложил, что у Христа одна личность с двумя неслиянными и неразделимыми природам и сущностями.

**Собор в Ефесе 449 года** 
В 449 году по приказу императора Феодосия II в Ефесе был созван собор под председательством папы Александрии Диоскора. Собор заставил Евтихия отказаться от своего учения, отверг «Томос» Льва и осудил патриарха Константинополя Флавиана как сторонника двух природ. Лев I назвал этот собор «разбойничьим» и не признал его решений, но Феодосий II проигнорировал протесты папы.

**Формула Халкидонского собора 451 года** 
После смерти Феодосия II (450 года) престол заняли его сестра Пульхерия и её муж Маркиан, выступавшие против политики покойного императора. 8 октября 451 года в Халкидоне был созван новый собор, возглавляемый делегатами папы. Собор принял «Томос» Льва как основу веры, осудил Нестория и Евтихия, утвердив формулу «Единый Христос в двух природах». Также собор установил иерархию престолов: Рим, Константинополь, Антиохия, Иерусалим, Александрия.

**Сопротивление и позиция Армянской церкви** 
Формула Халкидона встретила сопротивление Александрии и восточных престолов, организовавших местные соборы для её отвержения. В 482 году император Зенон издал «Энотикон», признававший только Никейский, Константинопольский и Ефесский соборы. В 451 году в Армении шёл Вардановская война, и Армянская церковь, занятая борьбой с зороастрийским давлением Персии, не смогла чётко определить свою позицию. В 480-х годах при правлении Вахана Мамиконяна установился мир, и в 506 году Двинский собор (с участием епископов Армении, Грузии, Албании и Сюника) принял «Энотикон». Армянская церковь отвергла Халкидон, считая его «скрытым несторианством», и следовала Ефесской (Кирилловской) христологии, развитой Сахаком Партевом и Месропом Маштоцем («Книга писем»).



—

### English Version

Eutyches’ Doctrine and the Armenian Church’s Path

From October 8 to November 1, 451, the Council of Chalcedon was held in the city of Chalcedon (now a suburb of Istanbul), near Constantinople, by order of Byzantine Emperor Marcian with the consent of Pope Leo I. The council was convened to examine the teachings of Eutyches and resolve disputes over the nature of Christ. Recognized as an ecumenical council by the Catholic and Orthodox Churches, it was partially rejected by the Armenian Apostolic Church, which, while accepting some provisions, declined to endorse the Christological formula proclaiming two natures (divine and human) in one person, based on Pope Leo’s “Tome.”

**The Teachings of Eutyches** 
Eutyches, an abbot of a monastery in Constantinople, began teaching in the 430s that Christ possessed only one divine nature, with his human qualities dissolved into the divine, likened to a drop of honey in an ocean, resulting in the deification of his human nature. He argued that Christ’s body, though human, differed from the ordinary, being incorporeal and descended from heaven. This doctrine sparked intense theological debates. The Antiochene school, drawing on the ideas of Theodoret of Cyrrhus and Theodore of Mopsuestia, opposed Eutyches, while the Alexandrian see adopted a moderate stance, neither supporting Eutyches nor endorsing the separation of Christ’s two natures, fearing a revival of Nestorius’ teachings.

**The 448 Constantinople Council and Condemnation of Eutyches** 
In 448, the annual council of the Constantinople patriarchate condemned Eutyches’ teachings, depriving him of his rank and abbacy. Eutyches appealed to the sees of Alexandria, Rome, and others. Pope Leo I’s “Tome” outlined that Christ had one person with two inseparable yet unmingled natures (divine and human).

**The 449 Council of Ephesus** 
In 449, by order of Emperor Theodosius II, a council was held in Ephesus, chaired by Pope Dioscorus of Alexandria. It compelled Eutyches to renounce his doctrine, rejected Leo’s Tome, and condemned Patriarch Flavian of Constantinople for teaching two natures. Leo I labeled it a “robber council” and rejected its decisions, but Theodosius II ignored the pope’s protests.

**The 451 Council of Chalcedon’s Formula** 
After Theodosius II’s death (450), his sister Pulcheria and her husband Marcian ascended the throne, opposing his policies. On October 8, 451, a new council convened in Chalcedon, led by papal delegates. It adopted Leo’s Tome as the basis of faith, condemned Nestorius and Eutyches, and established the formula “One Christ in two natures.” The council also set a hierarchy of sees: Rome, Constantinople, Antioch, Jerusalem, Alexandria.

**Resistance and the Armenian Church’s Stance** 
The Chalcedonian formula faced opposition from Alexandria and eastern sees, which held local councils to reject it. In 482, Emperor Zeno issued the “Henotikon,” recognizing only the Nicene, Constantinople, and Ephesian councils. In 451, Armenia was engaged in the Vardanank War against Persian Zoroastrian pressure, preventing the Armenian Church from clarifying its position. Peace was restored in the 480s under Vahan Mamikonian, and the 506 Dvin Council (with bishops from Armenia, Georgia, Albania, and Syunik) adopted the Henotikon. The Armenian Church rejected Chalcedon, viewing it as “hidden Nestorianism,” and adhered to the Ephesian (Cyrillian) Christology, developed by Sahak Partev and Mesrop Mashtots (“Book of Letters”).



—

### Türkçe Versiyonu

Eutyches’in Doktrini ve Ermeni Kilisesi’nin Yolu

451 yılının 8 Ekim’inden 1 Kasım’ına kadar, Bizans İmparatoru Marcianus’un emriyle ve Papa I. Leo’nun onayıyla, Konstantinopolis’e yakın Halkedon şehrinde (bugün İstanbul’un bir banliyösü) Halkedon Konsili düzenlendi. Bu konsil, Eutyches’in öğretilerini incelemek ve İsa’nın doğası hakkındaki anlaşmazlıkları çözmek amacıyla toplandı. Katolik ve Ortodoks Kiliseleri tarafından evrensel konsil olarak tanınan bu toplantı, Ermeni Apostolik Kilisesi tarafından kısmen reddedildi; kilise, bazı hükümleri kabul etse de, Papa Leo’nun “Tomos”una dayanan ve tek bir kişide iki doğayı (ilahi ve insanî) kabul eden hristolojik formülü benimsemedi.

**Eutyches’in Öğretisi** 
Eutyches, Konstantinopolis’teki bir manastırın başrahibiydi ve 430’lu yıllarda İsa’nın yalnızca tek bir ilahi doğaya sahip olduğunu, insanî niteliklerinin ilahi doğada bir damla balın okyanusta erimesi gibi çözüldüğünü ve bu nedenle insanî doğanın ilahi bir nitelik kazandığını öğretmeye başladı. İsa’nın bedeninin insanî olsa da sıradan bir bedenden farklı olduğunu, bedensiz ve gökten indiğini savundu. Bu doktrin yoğun teolojik tartışmalara yol açtı. Antakya Okulu, Theodoret of Cyrrhus ve Theodore of Mopsuestia’nın fikirlerine dayanarak Eutyches’e karşı çıktı; İskenderiye tahtı ise daha ılımlı bir tutum sergileyerek Eutyches’i desteklemedi, ancak İsa’nın iki doğasının ayrılmasını da reddetti ve Nestorius’un öğretisinin yeniden canlanmasından korktu.

**448 Konstantinopolis Konsili ve Eutyches’in Kınanması** 
448’de Konstantinopolis Patrikhanesi’nin yıllık konsili, Eutyches’in öğretisini kınadı, onu rütbesinden ve başrahiplikten mahrum bıraktı. Eutyches, İskenderiye, Roma ve diğer episkoposluk tahtlarına başvurdu. Papa I. Leo, “Tomos”unda İsa’nın tek bir kişide, karışmayan ve ayrılmayan iki doğa (ilahi ve insanî) ile var olduğunu belirtti.

**449 Efes Konsili** 
449’da İmparator II. Theodosius’un emriyle Efes’te, İskenderiye Papası Dioscorus’un başkanlığında bir konsil toplandı. Bu konsil, Eutyches’i öğretisinden vazgeçmeye zorladı, Leo’nun Tomos’unu reddetti ve Konstantinopolis Patriği Flavian’ı iki doğa öğretisi nedeniyle kınadı. Papa I. Leo bu konsili “eşkıya konsili” olarak nitelendirdi ve kararlarını tanımadı, ancak Theodosius II papa’nın itirazlarını göz ardı etti.

**451 Halkedon Konsili’nin Formülü** 
II. Theodosius’un ölümünden (450) sonra tahta, kız kardeşi Pulcheria ve eşi Marcianus geçti; bunlar ölen imparatorun politikalarına karşı çıktılar. 8 Ekim 451’de Halkedon’da, papa delegelerinin başkanlığında yeni bir konsil toplandı. Konsil, Leo’nun Tomos’unu inancın temeli olarak kabul etti, Nestorius ve Eutyches’i kınadı ve “Tek bir Mesih, iki doğada” formülünü benimsedi. Ayrıca kilise tahtlarının hiyerarşisini Roma, Konstantinopolis, Antakya, Kudüs, İskenderiye olarak belirledi.

**Direniş ve Ermeni Kilisesi’nin Tutumu** 
Halkedon formülü, İskenderiye ve doğu tahtlarının tepkisine yol açtı; bu tahtlar konsili reddetmek için yerel konsiller düzenledi. 482’de İmparator Zeno, yalnızca İznik, Konstantinopolis ve Efes konsillerini tanıyan “Henotikon”u yayımladı. 451’de Ermenistan’da Vardanank Savaşı sürüyordu ve Ermeni Kilisesi, Pers Zerdüşt baskısıyla mücadele ederken pozisyonunu netleştiremedi. 480’lerde Vahan Mamikonian’ın yönetimiyle barış sağlandı ve 506 Dvin Konsili (Ermenistan, Gürcistan, Alban ve Syunik piskoposlarının katılımıyla) Henotikon’u kabul etti. Ermeni Kilisesi, Halkedon’u “gizli Nestoryanizm” olarak görerek reddetti ve Efes (Kyrillos) hristolojisine, Sahak Partev ve Mesrop Maşdots tarafından geliştirilen (“Mektuplar Kitabı”) öğretiye bağlı kaldı.

1768 թվականի հոկտեմբերի 6-ինԿոստանդնուպոլսում Օսմանյան կայսրության սուլթան Մուսթաֆա III-ը հրաման տվեց ձերբակալել ռուս դեսպան Ալեքսեյ Միխայլովիչ Օբրեսկովին և նրա դեսպանության 11 անդամներին, ինչը դարձավ Ռուսաստանի և Օսմանյան կայսրության միջև 1768-1774 թվականների պատերազմի անմիջական պատճառը:

Այս իրադարձությունը, որը համարվում է Օսմանյան կայսրության պատերազմի հայտարարություն, տեղի ունեցավ Լեհաստանի ներքին խնդիրների շուրջ Ռուսաստանի միջամտության ֆոնին: Օբրեսկովի ձերբակալությունը, որն իրականացվեց Կոստանդնուպոլսի Օսմանյան պետական պալատում (Դիվան), հանգեցրեց Ռուսաստանի կայսրուհի Եկատերինա II-ի կողմից պատերազմի հայտարարությանը՝ 1768 թվականի դեկտեմբերի 23-ին: Պատերազմը, որն ընդգրկեց վեց տարի, ավարտվեց Քյուչուք-Կայնարջայի հաշտության պայմանագրով (1774 թ.), որով Օսմանյան կայսրությունը կորցրեց Ղրիմը՝ դառնալով Ռուսաստանի պրոտեկտորատ, իսկ Ռուսաստանը ստացավ Ազովի ծովի ափերը, Բեսսարաբիան և ուղիղ ազդեցություն Կովկասում:

**Նախապատմություն** 
1760-ական թվականներին Ռուսաստանը, Եկատերինա II-ի կառավարման տակ, ակտիվորեն միջամտում էր Լեհաստանի ներքին գործերին՝ նպատակ ունենալով ընդլայնել իր ազդեցությունը Արևելյան Եվրոպայում: 1768 թվականին Ռուսաստանը ստիպեց Լեհաստանին ստորագրել «Հավերժական պայմանագիրը», որը Լեհաստանին դարձրեց Ռուսաստանի պրոտեկտորատ, ինչը հանգեցրեց Բարի կոնֆեդերացիայի ապստամբությանը: Ապստամբ Լեհերը, որոնք ստացել էին Ֆրանսիայի և Օսմանյան կայսրության աջակցություն, դիմեցին ռուսական զորքերին, որոնք հետապնդում էին նրանց դեպի օսմանյան սահմաններ: Գարնանը ռուսական զորքերը, ներառյալ Զապորոժյան քաոսները, հարձակվեցին Բալտա քաղաքի վրա (Իզմայիլի մարզ, Ուկրաինա), որտեղ, ըստ օսմանյան հաշվետվությունների, կոտորել էին բնակչությանը: Ռուսաստանը ժխտեց մեղադրանքները, սակայն սուլթան Մուսթաֆա III-ը, խորհրդատուների (ներառյալ Ֆրանսիայի դեսպանության) ազդեցության տակ, որոշեց օգտվել իրավիճակից՝ հարձակվելու Ռուսաստանի վրա: Օբրեսկովի դեսպանությունը, որը ղեկավարում էր Ռուսաստանի-Օսմանյան հարաբերությունները 1763 թվականից, գտնվում էր Կոստանդնուպոլսում՝ բանակցություններ վարելու համար:

**Իրադարձությունների ընթացքը** 
Հոկտեմբերի 6-ին օսմանյան ջանդարմները (հատուկ ուժեր) շրջապատեցին Օբրեսկովի դեսպանությունը Կոստանդնուպոլսի պալատում և ձերբակալեցին դեսպանին, նրա թարգմանչին, սեկրետարներին և 9 այլ անդամներին: Օբրեսկովը, ով 1763 թվականից էր Ռուսաստանի դեսպանը Թուրքիայում, մեղադրվեց Լեհաստանի ներքին գործերին միջամտելու մեջ: Ձերբակալությունը տեղի ունեցավ բանակցությունների ժամանակ, երբ օսմանյան պաշտոնյաներն (ներառյալ Մուսթաֆա Ռեֆիկ էֆենդին) պահանջեցին Ռուսաստանից դուրս բերել զորքերը Լեհաստանից: Օբրեսկովը հրաժարվեց, հղում անելով Եկատերինա II-ի հրամաններին: Ձերբակալությունը տևեց մինչև 1774 թվականը, երբ հաշտության պայմանագրից հետո Օբրեսկովը ազատվեց: Այս իրադարձությունը հանգեցրեց Ռուսաստանի կողմից պատերազմի հայտարարությանը՝ 1768 թվականի դեկտեմբերի 23-ին, և Օսմանյան կայսրությունը սկսեց հարձակում Ուկրաինայի և Կովկասի վրա:

**Պատերազմի ընթացքը և հետևանքները** 
Պատերազմը տևեց 6 տարի և ցույց տվեց Ռուսաստանի ռազմական գերակայությունը: Ռուսական զորքերը, գեներալ Պյոտր Ռումյանցևի և Ալեքսանդր Սուվորովի գլխավորությամբ, հաղթանակ տարան Կագուլի (1770) և Քոզլուջայի (1774) ճակատամարտներում: Ռուսական ծովային ջոկատը, Ալեքսեյ Օրլովի գլխավորությամբ, ավերեց օսմանյան ծովակայանները Չեսմայում (1770): Պատերազմը ավարտվեց Քյուչուք-Կայնարջայի պայմանագրով (1774 թ., հուլիսի 21), որով Ռուսաստանը ստացավ Ազովի ծովի ափերը, Բեսսարաբիան, Ղրիմի խանությունը դարձավ անկախ պրոտեկտորատ, և Ռուսաստանը ստացավ օրթոդոքս քրիստոնյաների պաշտպանության իրավունք Օսմանյան կայսրությունում: Եվս մեկ կարևոր հետևանք էր Ղրիմի հայ համայնքի ճակատագիրը: Պատերազմի ընթացքում Ղրիմի հայերը, որոնք մեծամասամբ բնակվում էին Ղրիմի ավանդական հայկական գյուղերում (օրինակ՝ Օր-Կապու և Կերչ), ենթարկվեցին ռազմական գործողությունների և փախստականների տեղահանման: Պայմանագրից հետո Ղրիմի հայ համայնքը սկսեց նվազել, քանի որ շատ ընտանիքներ տեղափոխվեցին Ռուսաստանի կայսրության այլ մասեր, ինչպես նաև Հայաստան՝ փնտրելով անվտանգություն և վերաբնակեցման հնարավորություններ: Դա նպաստեց հայկական համայնքի աստիճանական տարածմանը Ռուսաստանի տարածքում:

—

### Русская версия

Как Крым стал российским и лишился армянского населения

6 октября 1768 года  в Константинополе султан Османской империи Мустафа III приказал арестовать русского посла Алексея Михайловича Обрескова и 11 членов его посольства, что стало непосредственным поводом для Русско-турецкой войны 1768–1774 годов. Это событие, рассматриваемое как объявление войны Османской империей России, произошло на фоне вмешательства России во внутренние дела Польши. Арест Обрескова, состоявшийся в османском Диване в Константинополе, привел к объявлению войны Россией 23 декабря 1768 года. Шестилетняя война завершилась Кючук-Кайнарджийским мирным договором (1774 год), по которому Османская империя потеряла Крым, сделав его протекторатом России, а Россия получила выход к Азовскому морю, Бессарабию и влияние на Кавказ.

**Предыстория** 
В 1760-х годах Россия под правлением Екатерины II активно вмешивалась в дела Польши, стремясь расширить свое влияние в Восточной Европе. В 1768 году Россия вынудила Польшу подписать «Вечный договор», превративший ее в протекторат России, что спровоцировало восстание Барской конфедерации. Поляки-повстанцы, поддерживаемые Францией и Османской империей, бежали к османским границам, преследуемые русскими войсками. Весной русские силы, включая запорожских казаков, атаковали город Балта (Измаильская область, Украина), где, по османским данным, произошла резня. Россия отрицала обвинения, но султан Мустафа III, под влиянием советников (включая французское посольство), решил воспользоваться ситуацией для войны с Россией. Посольство Обрескова, управлявшее русско-османскими отношениями с 1763 года, находилось в Константинополе для переговоров.

**Ход событий** 
6 октября янычары окружили посольство Обрескова в Диване и арестовали посла, его переводчика, секретарей и 9 других членов. Обресков обвинялся во вмешательстве в польские дела. Арест произошел во время переговоров, когда османские чиновники (включая Мустафу Рефика эфенди) потребовали вывода русских войск из Польши. Обресков отказался, ссылаясь на указы Екатерины II. Арест длился до 1774 года, когда после мирного договора Обресков был освобожден. Это привело к объявлению войны Россией 23 декабря 1768 года, и Османская империя начала наступление в Украине и на Кавказе.

**Ход войны и последствия** 
Война длилась шесть лет, демонстрируя военное превосходство России. Русские войска под командованием генералов Петра Румянцева и Александра Суворова одержали победы при Кагуле (1770) и Козлуджи (1774). Русская эскадра под руководством Алексея Орлова уничтожила османский флот в Чесме (1770). Война завершилась Кючук-Кайнарджийским договором (21 июля 1774 года), по которому Россия получила Азовское море, Бессарабию, Крым стал независимым протекторатом, а Россия — защитницей православных в Османской империи. Значительным последствием стало влияние на судьбу крымских армян. Во время войны крымские армяне, проживавшие в традиционных армянских селах (например, Ор-Капу и Керчь), подверглись военным действиям и депортации беженцев. После договора их община начала сокращаться, так как многие семьи переселялись в другие части Российской империи, включая Армению, в поисках безопасности и возможностей для репатриации. Это способствовало постепенному распространению армянской диаспоры в России.

—

### English Version

How Crimea Became Russian and Lost Its Armenian Population

On October 6, 1768 (Old Style: September 25), Sultan Mustafa III of the Ottoman Empire ordered the arrest of Russian ambassador Alexei Mikhailovich Obreskov and 11 members of his embassy in Constantinople, marking the immediate casus belli for the Russo-Turkish War of 1768–1774. This event, seen as the Ottoman Empire’s declaration of war on Russia, occurred amid Russia’s intervention in Poland’s internal affairs. The arrest of Obreskov, conducted in the Ottoman Divan in Constantinople, led to Russia’s declaration of war on December 23, 1768. The six-year conflict concluded with the Treaty of Küçük Kaynarca (1774), under which the Ottoman Empire lost Crimea, making it a Russian protectorate, and Russia gained access to the Sea of Azov, Bessarabia, and influence in the Caucasus.

**Background** 
In the 1760s, under Catherine II, Russia actively interfered in Poland’s affairs to expand its influence in Eastern Europe. In 1768, Russia forced Poland to sign the “Perpetual Treaty,” turning it into a Russian protectorate, sparking the Bar Confederation revolt. Polish rebels, supported by France and the Ottoman Empire, fled toward Ottoman borders pursued by Russian troops. In spring, Russian forces, including Zaporozhian Cossacks, attacked Balta (Izmail Oblast, Ukraine), where, per Ottoman reports, a massacre occurred. Russia denied the allegations, but Sultan Mustafa III, influenced by advisors (including the French embassy), decided to exploit the situation for war against Russia. Obreskov’s embassy, managing Russo-Ottoman relations since 1763, was in Constantinople for negotiations.

**Course of Events** 
On October 6, Janissaries surrounded Obreskov’s embassy in the Divan and arrested the ambassador, his translator, secretaries, and 9 others. Obreskov was accused of meddling in Polish affairs. The arrest occurred during talks when Ottoman officials (including Mustafa Refik Efendi) demanded Russian troop withdrawal from Poland. Obreskov refused, citing Catherine II’s orders. The detention lasted until 1774, when Obreskov was released after the peace treaty. This triggered Russia’s war declaration on December 23, 1768, with the Ottoman Empire launching offensives in Ukraine and the Caucasus.

**Course of the War and Consequences** 
The war lasted six years, showcasing Russian military supremacy. Russian forces under Generals Peter Rumyantsev and Alexander Suvorov won at Kagul (1770) and Kozludzha (1774). The Russian squadron, led by Alexei Orlov, destroyed the Ottoman fleet at Chesme (1770). The conflict ended with the Treaty of Küçük Kaynarca (July 21, 1774), granting Russia the Sea of Azov, Bessarabia, Crimean independence as a protectorate, and protection rights for Orthodox Christians in the Ottoman Empire. A significant outcome was the fate of Crimean Armenians. During the war, Armenians in traditional villages (e.g., Or-Kapu and Kerch) faced military actions and refugee displacement. Post-treaty, their community dwindled as many families relocated to other parts of the Russian Empire, including Armenia, seeking safety and repatriation opportunities, contributing to the spread of the Armenian diaspora in Russia.

—

### Türkçe Versiyonu

Kırım Nasıl Rus Haline Geldi ve Ermeni Nüfusunu Nasıl Kaybetti?

6 Ekim 1768’de (Eski Takvim: 25 Eylül), Osmanlı İmparatorluğu’nun sultanı Mustafa III, Konstantinopolis’te Rus büyükelçi Aleksey Mihayloviç Obreskov ile elçilikteki 11 üyesinin tutuklanmasını emretti; bu olay, 1768-1774 Rus-Türk Savaşı’nın doğrudan nedeni oldu. Bu olay, Osmanlı İmparatorluğu’nun Rusya’ya savaş ilan ettiği bir durum olarak görülür ve Rusya’nın Polonya’nın iç işlerine müdahalesi sırasında gerçekleşti. Obreskov’un, Konstantinopolis’teki Osmanlı Divanı’nda tutuklanması, Rusya’nın 23 Aralık 1768’de savaş ilan etmesine yol açtı. Altı yıl süren bu çatışma, Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ile sona erdi; bu antlaşmayla Osmanlı İmparatorluğu Kırım’ı kaybetti ve bu bölge Rusya’nın protektorası haline geldi, Rusya ise Azak Denizi kıyılarına, Besarabya’ya ve Kafkasya’da doğrudan etkiye sahip oldu.

**Arka Plan** 
1760’larda, Katerina II’nin yönetimi altında Rusya, Doğu Avrupa’daki etkisini artırmak için Polonya’nın iç işlerine aktif olarak müdahale ediyordu. 1768’de Rusya, Polonya’yı “Sonsuz Antlaşma”yı imzalamaya zorlayarak burayı bir Rus protektorası haline getirdi; bu, Bar Konfederasyonu isyanına yol açtı. İsyan eden Lehler, Fransa ve Osmanlı İmparatorluğu’nun desteğiyle Rus birliklerinden kaçarak Osmanlı sınırlarına yöneldi. Baharda, Rus kuvvetleri (Zaporojya Kazakları dahil), Ukrayna’daki Balta kasabasına saldırdı; Osmanlı raporlarına göre burada bir katliam gerçekleşti. Rusya bu suçlamaları reddetti, ancak Sultan Mustafa III, danışmanlarının (Fransa elçiliğini de içeren) etkisiyle bu durumu Rusya’ya karşı savaş için bir fırsat olarak kullandı. 1763’ten beri Rus-Osmanlı ilişkilerini yöneten Obreskov’un elçiliği, müzakereler için Konstantinopolis’te bulunuyordu.

**Olayların Gidişatı** 
6 Ekim’de Yeniçeriler, Obreskov’un Divan’daki elçiliğini kuşattı ve büyükelçiyi, çevirmenini, sekreterlerini ve 9 diğer üyeyi tutukladı. Obreskov, Polonya’nın iç işlerine karıştığı suçlamasıyla karşılaştı. Tutuklama, Osmanlı yetkililerinin (Mustafa Refik Efendi dahil) Rus birliklerinin Polonya’dan çekilmesini talep ettiği müzakereler sırasında gerçekleşti. Obreskov, Katerina II’nin emirlerine atıfta bulunarak reddetti. Tutukluluk 1774’e kadar sürdü; barış antlaşmasından sonra Obreskov serbest bırakıldı. Bu olay, Rusya’nın 23 Aralık 1768’de savaş ilan etmesine ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Ukrayna ve Kafkasya’da taarruza geçmesine neden oldu.

**Savaşın Gidişatı ve Sonuçları** 
Savaş altı yıl sürdü ve Rusya’nın askeri üstünlüğünü ortaya koydu. Rus kuvvetleri, Generaller Pyotr Rumyantsev ve Aleksandr Suvorov’un komutasında Kagul (1770) ve Kozludja (1774) savaşlarında zafer kazandı. Aleksey Orlov komutasındaki Rus filosu, Çeşme’de (1770) Osmanlı donanmasını yok etti. Savaş, Küçük Kaynarca Antlaşması (21 Temmuz 1774) ile sona erdi; bu antlaşmayla Rusya, Azak Denizi kıyılarını, Besarabya’yı aldı, Kırım bağımsız bir protektoraya dönüştü ve Rusya, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Ortodoks Hıristiyanların koruyucusu oldu. Önemli bir sonuç da Kırım Ermenilerinin kaderiydi. Savaş sırasında, geleneksel Ermeni köylerinde (örneğin Or-Kapu ve Kerç) yaşayan Kırım Ermenileri, askeri operasyonlar ve mülteci yer değiştirmelerine maruz kaldı. Antlaşmadan sonra toplulukları küçülmeye başladı; birçok aile güvenlik ve yeniden yerleştirme fırsatları arayarak Rus İmparatorluğu’nun diğer bölgelerine, özellikle Ermenistan’a göç etti. Bu, Ermeni diasporasının Rusya’da yayılmasına katkıda bulundu.

—

1986 թվականի հոկտեմբերի 6-ին Լոնդոնում կայացավ շախմատի աշխարհի չեմպիոնի վերամրցաշարի 16-րդ խաղը Անատոլի Կարպովի և Գարրի Կասպարովի միջև, որտեղ Կասպարովը հաղթանակ տարավ և պահպանեց իր տիտուլը՝ դառնալով 22 տարեկանում աշխարհի ամենաերիտասարդ չեմպիոնը:

Այս հանդիպումը 1985 թվականի վերջին վերսկսված վերամրցաշարի մաս էր կազմում, որը տևեց մոտ 5 ամիս՝ 24 խաղով: Կասպարովը հաղթեց 12,5-11,5 հաշվով (+4, −3, =17), ինչը նշանակեց Կարպովի 10 տարվա չեմպիոնության ավարտը:Վերամրցաշարը սկսվեց 1986 թվականի հուլիսի 28-ին Լոնդոնում, որտեղ 24 խաղից հաղթողը պետք է հասներ 12,5 միավոր: Կասպարովը, որպես պաշտպանող չեմպիոն, հաղթեց 8-րդ խաղում, իսկ Կարպովը հաջորդեց հաղթանակներով 17-19 խաղերում: 16-րդ խաղում Կասպարովը խաղաց Սիցիլիայի պաշտպանությամբ (Paulsen Variation) և հասավ դիրքի, որտեղ Կարպովի արքայությունը պարտվեց: Այս հաղթանակը հաստատեց Կասպարովի գերակայությունը, որը շարունակվեց մինչև 2000 թվականը:Կասպարովը, ծնված 1963 թվականին Բաքվում, հայտնի էր իր ագրեսիվ ոճով և հոգեբանական ճնշմամբ: Կարպովը, 1951 թվականին ծնված, 1975-1985 թվականներին չեմպիոն էր: Վերամրցաշարը քաղաքական նրբերանգներ ուներ՝ Կասպարովը ներկայացնելով «նոր Ռուսաստանը», իսկ Կարպովը՝ «հինը»: Այն ցույց տվեց շախմատի հոգեբանական խորությունը, որտեղ Կասպարովի պատրաստությունը հաղթեց Կարպովի փորձին:

Русский

Гарри Каспаров сохраняет титул чемпиона мира в матче с Анатолием Карповым

6 октября 1986 года в Лондоне состоялась 16-я партия реванш-матча на звание чемпиона мира по шахматам между Анатолием Карповым и Гарри Каспаровым, в которой Каспаров одержал победу и сохранил свой титул, став самым молодым чемпионом мира в возрасте 23 лет. Этот матч, возобновленный после прерванного в 1985 году, длился около 5 месяцев и включал 24 партии. Каспаров выиграл со счетом 12,5–11,5 (+4, −3, =17), завершив 10-летнее правление Карпова.Матч начался 28 июля 1986 года в Лондоне, где победитель должен был набрать 12,5 очков из 24 партий. Каспаров, как действующий чемпион, взял лидерство в 8-й партии, а Карпов ответил победами в 17–19 партиях. В 16-й партии Каспаров применил сицилианскую защиту (вариант Паульсена) и достиг позиции, где король Карпова пал. Эта победа подтвердила доминирование Каспарова, которое продолжалось до 2000 года.Каспаров, родившийся в 1963 году в Баку, был известен агрессивным стилем и психологическим давлением. Карпов, родившийся в 1951 году, был чемпионом с 1975 по 1985 год. Матч имел политический подтекст: Каспаров представлял «новую Россию», Карпов — «старую». Он продемонстрировал психологическую глубину шахмат, где подготовка Каспарова превзошла опыт Карпова.

Английский

Garry Kasparov Retains World Championship Title Against Anatoly Karpov

On October 6, 1986, in London, the 16th game of the World Chess Championship rematch between Anatoly Karpov and Garry Kasparov took place, where Kasparov secured victory and retained his title, becoming the youngest world champion at age 23. This rematch, resumed after the aborted 1985 match, lasted about 5 months and consisted of 24 games. Kasparov won with a score of 12.5–11.5 (+4, −3, =17), ending Karpov’s 10-year reign.The match began on July 28, 1986, in London, with the winner needing 12.5 points from 24 games. Kasparov, the defending champion, took the lead in game 8, while Karpov responded with wins in games 17–19. In game 16, Kasparov employed the Sicilian Defense (Paulsen Variation) and reached a position where Karpov’s king fell. This victory solidified Kasparov’s dominance, which lasted until 2000.Kasparov, born in 1963 in Baku, was known for his aggressive style and psychological pressure. Karpov, born in 1951, was champion from 1975 to 1985. The match carried political undertones: Kasparov represented the “new Russia,” Karpov the “old.” It showcased the psychological depth of chess, where Kasparov’s preparation triumphed over Karpov’s experience.

1925 թվականի հոկտեմբերի 4-ին Խորհրդային Հայաստանի կառավարության որոշմամբ Երևանում  հիմնադրվեց Նոր Մալաթիա-Սեբաստիայի շրջանը՝ համանուն  հայկական  պատմական մարզի ցեղասպանությունից փրկված  հայերի համար  որպես  բնակելի և վարչական տարածք:

Այս շրջանը, որը գտնվում է  Երևանի հարավ-արևմտյան մասում՝ Ջրպետ և Էրեբունիի մոտ, ստացավ իր անունը պատմական հայկական Մալաթիայի (Մալաթիա) և Սեբաստիայի (Սիվաս) պատվին՝ այդ քաղաքներում ցեղասպանության ժամանակ կոտորված հայերի հիշատակին: Հիմնադրումը խորհրդանշում էր հայկական պետականության վերածնունդը և բեռնված հայրենիքի վերաբնակեցման ջանքերը Խորհրդային շրջանում: Շրջանը սկսվեց կառուցվել որպես բնակելի թաղամաս՝ նախատեսված գյուղացիական բնակչության և փախստականների համար, և այն դարձավ Երևանի արագ աճող վարչական միավորներից մեկը:

**Նախապատմություն** 
1915 թվականի Ցեղասպանության հետևանքով հարյուր հազարավոր հայեր տեղահանվեցին դեպի Ռուսաստան, Պարսկաստան և այլ տարածքներ: 1920 թվականին Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո կառավարությունը սկսեց վերաբնակեցնել հայկական հողերը: Երևանը, որպես մայրաքաղաք, արագ աճում էր, և 1920-ական թվականներին սկսվեցին նոր շրջանների կառուցումները՝ Ալեքսանդր Թամանյանի գլխավոր պլանի շրջանակներում: Մալաթիա-Սեբաստիան ստեղծվեց հատուկ փախստականների համար, ովքեր վերադառնում էին հայրենիք՝ հիմնվելով 1924-1925 թվականների որոշումների վրա: Շրջանը նախատեսված էր որպես գյուղատնտեսական և արդյունաբերական կենտրոն՝ Երևանի հարավում, որտեղ կառուցվեցին բնակելի տներ, դպրոցներ և գործարաններ:

**Հիմնադրումը և կառուցումը** 
Հոկտեմբերի 4-ի որոշմամբ ստեղծվեց Մալաթիա-Սեբաստիայի վարչական միավորը, որը ընդգրկում էր Երևանի հարավ-արևմտյան հատվածը: Այն կառուցվեց հայկական ավանդական ճարտարապետության տարրերով՝ Թամանյանի պլանի շրջանակներում, որտեղ նախատեսվում էր բազմաբնակարան շենքեր, փողոցներ և այգիներ: 1920-ական թվականներին շրջանը բնակեցվեց գյուղացիներով և փախստականներով, ովքեր աշխատում էին տեղական գործարաններում: Այն դարձավ Երևանի արդյունաբերական կենտրոններից մեկը՝ զարգացնելով տեքստիլ, սննդի արտադրություն և կառուցարարություն: Շրջանը կարևոր դեր խաղաց Երևանի աճի մեջ, դառնալով բնակչության կենտրոնացման վայր:

**Հետևանքները** 
Մալաթիա-Սեբաստիան աստիճանաբար դարձավ Երևանի ամենախոշոր շրջաններից մեկը, որտեղ բնակչությունը հասավ տասնյակ հազարավորներին: Այն խորհրդանշում էր հայկական վերածնունդը Ցեղասպանությունից հետո, սակայն 1930-ական թվականներին ստալինյան ճնշումները ազդեցին նրա զարգացման վրա: Այսօր շրջանը մնում է Երևանի կենտրոնական մասը՝ պահպանելով իր պատմական անունը և դառնալով հայկական ինքնորոշման խորհրդանիշ:

### Русская версия

Историческое Основание Района Еревана”

4 октября 1925 года по решению правительства Советской Армении в Ереване был основан район Нор Малатия-Себастия как жилой и административный район для армян, переживших геноцид, из одноимённой исторической армянской провинции. Этот район, расположенный на юго-западе Еревана, недалеко от Джрпет и Эребуни, получил свое название в честь исторических армянских городов Малатья и Себастия (Сивас), где во время геноцида были уничтожены тысячи армян. Основание символизировало возрождение армянской государственности и усилия по переселению беженцев в Советский период. Район был создан как жилой массив для крестьян и беженцев, став одним из быстро растущих административных единиц Еревана.

**Предыстория** 
После Геноцида 1915 года сотни тысяч армян были депортированы в Россию, Персию и другие регионы. После советизации Армении в 1920 году правительство начало возвращать армян на родину. Ереван, как столица, быстро рос, и в 1920-х годах началось строительство новых районов в рамках генерального плана Александра Таманяна. Малатия-Себастия была создана специально для беженцев на основе решений 1924–1925 годов. Район предназначался для сельскохозяйственного и промышленного развития на юге Еревана, где строились жилые дома, школы и фабрики.

**Основание и строительство** 
Решением от 4 октября был создан административный район Малатия-Себастия, охватывающий юго-запад Еревана. Он строился с элементами армянской традиционной архитектуры по плану Таманяна, включая многоэтажные дома, улицы и сады. В 1920-х годах район заселялся крестьянами и беженцами, работавшими на местных фабриках. Он стал одним из промышленных центров Еревана, развивая текстиль, пищевую промышленность и строительство. Район сыграл ключевую роль в росте Еревана, став местом концентрации населения.

**Последствия** 
Малатия-Себастия постепенно стала одним из крупнейших районов Еревана с десятками тысяч жителей. Она символизировала армянское возрождение после Геноцида, но в 1930-х годах сталинские репрессии повлияли на ее развитие. Сегодня район остается центральной частью Еревана, сохраняя историческое название и служа символом армянской самоидентификации.

### English Version

The Historic Foundation of a Yerevan District”

On October 4, 1925, by the decision of the government of Soviet Armenia, the Nor Malatia-Sebastia district was established in Yerevan as a residential and administrative area for Armenians who survived the genocide from the historical Armenian province of the same name.Located in the southwest of Yerevan near Jrpet and Erebuni, the district was named after the historical Armenian cities of Malatya and Sebastia (Sivas), where thousands of Armenians were massacred during the genocide. The foundation symbolized the rebirth of Armenian statehood and efforts to resettle refugees in the Soviet era. The district was developed as a residential neighborhood for peasants and refugees, becoming one of Yerevan’s rapidly growing administrative units.

**Background** 
Following the 1915 Genocide, hundreds of thousands of Armenians were displaced to Russia, Persia, and other regions. After Armenia’s sovietization in 1920, the government began repatriating Armenians. Yerevan, as the capital, grew rapidly, and in the 1920s, new districts were constructed under Alexander Tamanyan’s master plan. Malatia-Sebastia was created specifically for refugees based on 1924–1925 decisions. Intended for agricultural and industrial development south of Yerevan, it featured residential houses, schools, and factories.

**Foundation and Construction** 
The October 4 decision established the Malatia-Sebastia administrative unit, covering Yerevan’s southwest. Built with elements of traditional Armenian architecture per Tamanyan’s plan, it included multi-story buildings, streets, and gardens. In the 1920s, the district was populated by peasants and refugees working in local factories. It became one of Yerevan’s industrial centers, fostering textile, food production, and construction. The district played a key role in Yerevan’s expansion, serving as a population hub.

**Consequences** 
Malatia-Sebastia grew into one of Yerevan’s largest districts with tens of thousands of residents. It symbolized Armenian revival after the Genocide, though Stalinist repressions in the 1930s impacted its growth. Today , the district remains a central part of Yerevan, preserving its historical name and serving as a symbol of Armenian self-identification.