Թուրքիայի այբուբենի բարեփոխումը և հայ լեզվաբանի ներդրումը

1928 թվականի նոյեմբերի 1-ին Թուրքիայի Մեծ Ազգային ժողովը ընդունեց «Թուրքական այբուբենի մասին» օրենքը, որով պաշտոնապես գործածության մեջ մտավ լատինական այբուբենի վրա հիմնված նոր թուրքական այբուբենը՝ փոխարինելով արաբական գրի համակարգին:

Այս բարեփոխումը, որը նախաձեռնել էր Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրը, դարձավ Թուրքիայի հանրապետության արդիականացման կարևորագույն քայլերից մեկը: Օրենքը ստորագրվեց նախագահ Աթաթուրկի կողմից և անմիջապես ուժի մեջ մտավ՝ պարտադրելով օգտագործել նոր այբուբենը բոլոր պաշտոնական փաստաթղթերում, կրթության և մամուլում: Այս հարևելյան հոգեբանության հիմքում կարևոր դեր խաղաց հայ լեզվաբան Աքոպ Մարտայանը (Հակոբ Մարտայան), ով հանդիսացավ բարեփոխման հիմնական մշակողներից մեկը և ստացավ «Դիլաչար» (լեզվի բացիչ) ազգանունը Աթաթուրկից՝ իր ներդրման համար:

**Նախապատմություն և պատճառներ** 
Օսմանյան կայսրության ժամանակաշրջանում թուրքերենը գրվում էր արաբական այբուբենով, որը չէր համապատասխանում թուրքերենի ձայնային համակարգին և դժվարացնում էր գրագիտության տարածումը: 1920-ական թվականներին Աթաթուրկը, որպես հանրապետության հիմնադիր, սկսեց լայնածավալ բարեփոխումներ՝ նպատակ ունենալով եվրոպականացնել երկիրը: 1928 թվականի մայիսին ստեղծվեց «Այբուբենի հանձնաժողովը», որը մշակեց նոր այբուբենը՝ հիմնված լատինական տառերի վրա, բայց հարմարեցված թուրքերենի հնչյուններին (օրինակ՝ ç, ş, ğ, ı տառերը): Այս հանձնաժողովի աշխատանքում կարևոր դեր խաղաց հայ լեզվաբան Աքոպ Մարտայանը (1895-1979 թթ.), ով դարձավ հիմնական խորհրդատուն: Մարտայանը, ով ծնվել էր Կոստանդնուպոլսում, սովորել էր Robert College-ում (անգլերեն, գերմաներեն, լատիներեն, հին հունարեն), և ծառայելով որպես թարգմանիչ բրիտանական ռազմագերիների համար, ծանոթացավ Աթաթուրկին: 1923 թվականին Աթաթուրկը նշանակեց նրան Թուրքական լեզվի ասոցիացիայի գլխավոր քարտուղար, և Մարտայանը դարձավ բարեփոխման հիմնական կերպարներից մեկը:

**Իրականացումը և հետևանքները** 
Նոյեմբերի 1-ից հետո սկսվեցին «Ազգի դասընթացներ» (Millet Mektepleri), որոնք ունեին հազարավոր ուսուցիչներ՝ սովորեցնելով նոր գիրը: Աթաթուրկը ինքը մասնակցեց դասերին՝ որպես օրինակ: Մինչև 1929 թվականը բոլոր պաշտոնական փաստաթղթերը և թերթերը անցան նոր այբուբենի: Բարեփոխումը հանգեցրեց գրագիտության կտրուկ աճի՝ հասնելով 20%-ի 1935 թվականին: Սակայն այն կտրեց կապը օսմանյան ժառանգության հետ՝ դժվարացնելով հին տեքստերի ընթերցումը: Հայերի համար, ովքեր ապրում էին Թուրքիայում կամ հետևում էին տարածաշրջանային զարգացումներին, այս փոփոխությունը խորհրդանշում էր թուրքական ինքնության վերաձևավորումը՝ հեռացնելով իսլամական և արաբական ազդեցությունները: Մարտայանը, ով տիրապետում էր 19 լեզուներով (ներառյալ հայերենը), նպաստեց նաև հայ լեզվաբանությանը՝ հեղինակելով «Լեզու, լեզուներ և լեզվաբանություն» գիրքը:

**Եզրակացություն** 
1928 թվականի նոյեմբերի 1-ը դարձավ Թուրքիայի արդիականացման խորհրդանիշը: Այս օրը ոչ միայն փոխեց գիրը, այլև նպաստեց ազգային միասնությանը: Որպես հայ լեզվաբան, ես տեսնում եմ այստեղ հայկական ներդրումը թուրքական կրթության և մշակույթի զարգացմանը, չնայած ճնշումներին:

(Հիմնական աղբյուրներ՝ Թուրքիայի Մեծ Ազգային ժողովի արխիվներ, Աթաթուրկի ելույթներ, UNESCO-ի գրագիտության զեկույցներ, Մարտայանի կենսագրություն՝ «Լեզվաբանական հանդես» և «Հայկական Թերթ»):

—

#Русская версия

Реформа турецкого алфавита: 1 ноября и вклад армянского лингвиста

1 ноября 1928 года Великое национальное собрание Турции приняло закон «О турецком алфавите», официально вводя новый турецкий алфавит на основе латинской графики вместо арабской. Эта реформа, инициированная Мустафой Кемалем Ататюрком, стала одним из ключевых шагов модернизации Турецкой Республики. Закон был подписан президентом Ататюрком и немедленно вступил в силу, обязывая использовать новый алфавит во всех официальных документах, образовании и прессе. Важную роль в разработке алфавита сыграл армянский лингвист Акоп Мартаян (Хакоб Мартиян), который стал одним из главных консультантов и получил фамилию «Дилачар» (открыватель языка) от Ататюрка за свой вклад.

**Предыстория и причины** 
В Османской империи турецкий язык записывался арабским алфавитом, который не соответствовал фонетике турецкого и затруднял распространение грамотности. В 1920-х годах Ататюрк, основатель республики, начал широкие реформы для европеизации страны. В мае 1928 года была создана «Комиссия по алфавиту», разработавшая новый вариант на базе латинских букв, адаптированный к турецким звукам (например, ç, ş, ğ, ı). Цель — повысить уровень грамотности (всего 10–15% в 1927 году) и интегрироваться в европейский мир. Армянский лингвист Акоп Мартаян (1895–1979), родившийся в Константинополе, стал ключевой фигурой. Учившийся в Robert College (английский, немецкий, латынь, древнегреческий), он служил переводчиком британских военнопленных, познакомившись с Ататюрком в Дамаске. В 1923 году Ататюрк назначил его главным специалистом Турецкого языкового общества в Анкаре, где Мартаян стал первым генеральным секретарём Ассоциации турецкого языка.

**Реализация и последствия** 
С 1 ноября начались «Школы нации» (Millet Mektepleri) с тысячами учителей, обучающих новому письму. Ататюрк лично участвовал в уроках. К 1929 году все официальные документы и газеты перешли на новый алфавит. Реформа резко повысила грамотность — до 20% к 1935 году. Однако она разорвала связь с османским наследием, усложнив чтение старых текстов. Для армян, живущих в Турции или следящих за регионом, это символизировало переформатирование турецкой идентичности, отходя от исламских и арабских влияний. Мартаян, владеющий 19 языками (включая армянский), также способствовал армянскому языкознанию, автором книги «Язык, языки и лингвистика».

**Заключение** 
1 ноября 1928 года стало символом модернизации Турции. Этот день не только изменил письмо, но и способствовал национальному единству. Как армянский лингвист, я вижу в нём вклад армян в турецкую культуру, несмотря на давление.

(Источники: Архивы Великого национального собрания Турции, речи Ататюрка, отчёты UNESCO по грамотности, биография Мартаяна из «Лингвистического вестника» и «Армянской газеты»).

—

### English Version

Turkey’s Alphabet Reform: November 1,  and Armenian Contribution

On November 1, 1928, Turkey’s Grand National Assembly passed the “Law on the Turkish Alphabet,” officially introducing a new Turkish alphabet based on Latin script, replacing the Arabic system. This reform, initiated by Mustafa Kemal Atatürk, was a cornerstone of the Turkish Republic’s modernization. Signed by President Atatürk, the law took immediate effect, mandating the new alphabet in all official documents, education, and media. A key figure in its development was Armenian linguist Akop Martayan (Hakob Martayan), who became a chief consultant and received the surname “Dilaçar” (language opener) from Atatürk for his contributions.

**Background and Reasons** 
In the Ottoman Empire, Turkish was written in Arabic script, mismatched to its phonetics and hindering literacy. In the 1920s, Atatürk, the republic’s founder, launched broad reforms to Europeanize the country. In May 1928, the “Alphabet Commission” was formed, crafting the new system from Latin letters, adapted to Turkish sounds (e.g., ç, ş, ğ, ı). The aim was to boost literacy (only 10–15% in 1927) and integrate with Europe. Armenian linguist Akop Martayan (1895–1979), born in Constantinople, played a pivotal role. Educated at Robert College (English, German, Latin, ancient Greek), he served as a translator for British POWs, meeting Atatürk in Damascus. In 1923, Atatürk appointed him chief specialist of the Turkish Language Association in Ankara, making him its first general secretary.

**Implementation and Consequences** 
From November 1, “Nation Schools” (Millet Mektepleri) launched with thousands of teachers teaching the new script. Atatürk attended lessons personally. By 1929, all official documents and newspapers switched. The reform sharply raised literacy — to 20% by 1935. However, it severed ties with Ottoman heritage, complicating old texts. For Armenians in Turkey or the region, it symbolized reshaping Turkish identity, distancing from Islamic and Arabic influences. Martayan, fluent in 19 languages (including Armenian), also advanced Armenian linguistics, authoring “Language, Languages, and Linguistics.”

**Conclusion** 
November 1, 1928, marked Turkey’s modernization. This day not only changed the script but fostered national unity. As an Armenian linguist, I see in it Armenians’ contribution to Turkish culture amid pressure.

(Sources: Archives of the Grand National Assembly of Turkey, Atatürk’s speeches, UNESCO literacy reports, Martayan’s biography from “Linguistic Herald” and “Armenian Newspaper”).

—

### Türkçe Versiyon

Türkiye’nin Alfabe Reformu — Latin Alfabenin Girişi ve Ermeni Katkısı

1 Kasım 1928’de Türkiye Büyük Millet Meclisi, “Türk Alfabesi Hakkında Kanun”u kabul ederek, Arap alfabesinin yerine Latin temelli yeni Türk alfabesini resmi olarak yürürlüğe koydu. Mustafa Kemal Atatürk’ün başlattığı bu reform, Türkiye Cumhuriyeti’nin modernleşmesinin temel taşlarından biri oldu. Kanun, Cumhurbaşkanı Atatürk tarafından imzalandı ve derhal yürürlüğe girerek, tüm resmi belgelerde, eğitimde ve basında yeni alfabenin kullanımını zorunlu kıldı. Geliştirmede kilit rol oynayan Ermeni dilbilimci Akop Martayan (Hakob Martayan), Atatürk’ten “Dilaçar” (dil açıcı) soyadını aldı.

**Arka Plan ve Nedenler** 
Osmanlı İmparatorluğu’nda Türkçe, Arap alfabesiyle yazılıyor ve bu sistem Türkçenin fonetiğine uymuyor, okuryazarlığı engelliyordu. 1920’lerde Cumhuriyet’in kurucusu Atatürk, ülkeyi Avrupalılaştırmak için geniş reformlar başlattı. Mayıs 1928’de “Alfabe Komisyonu” kuruldu ve Latin harflerine dayalı, Türkçe seslere uyarlanmış yeni alfabe geliştirildi (örneğin ç, ş, ğ, ı). Amaç, okuryazarlık oranını yükseltmek (1927’de %10–15) ve Avrupa ile entegrasyondu. Ermeni dilbilimci Akop Martayan (1895–1979), Konstantinopolis’te doğan, Robert College’de (İngilizce, Almanca, Latince, antik Yunanca) eğitim aldı. İngiliz POW’ların tercümanı olarak görev yaparken Şam’da Atatürk’le tanıştı. 1923’te Ankara’daki Türk Dil Kurumu’nun baş uzmanı oldu, ilk genel sekreteri olarak.

**Uygulama ve Sonuçlar** 
1 Kasım’dan itibaren “Millet Mektepleri” ile binlerce öğretmen yeni yazıyı öğretti. Atatürk derslere katılarak örnek oldu. 1929’a kadar tüm resmi belgeler ve gazeteler geçti. Reform, okuryazarlığı hızla artırdı — 1935’te %20’ye ulaştı. Ancak Osmanlı mirasıyla bağlantıyı kopardı. Türkiye’de yaşayan veya bölgeyi izleyen Ermeniler için bu, Türk kimliğinin yeniden şekillenmesini simgeliyordu. Martayan, 19 dil bilen (Ermenice dahil), Ermeni dilbilimine katkıda bulundu, “Dil, Diller ve Dilbilim” kitabını yazdı.

**Sonuç** 
1 Kasım 1928, Türkiye’nin modernleşmesinin simgesi oldu. Bu gün sadece yazıyı değiştirmeden ulusal единствоyu güçlendirdi. Ermeni dilbilimci olarak, bu, Ermenilerin Турецкой культурына katkısını görüyorum, baskıya rağmen.

(Kaynaklar: Türkiye Büyük Millet Meclisi arşivleri, Atatürk’ün konuşmaları, UNESCO okuryazarlık raporları, Martayan’ın biyografisi «Dilbilim Bülteni»nden ve «Ermeni Gazetesi»nden).

—