Քոլումբոսի հայտնաբերությունն ու հայերի ամերիկյան արկածները՝

1492 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Կրիստափոր Քոլումբոսի արշավանքը, որը բաղկացած էր երեք նավերից («Սանտա Մարիա», «Պինտա» և «Նինյա»), հասավ Բահամյան կղզիներ («Սան Սալվադոր» կղզի), և Քոլումբոսը կարծեց, որ հասել է Արևելյան Հնդկաստան:

Այս իրադարձությունը համարվում է Եվրոպայի կողմից Ամերիկայի «գտնաբերում», որը հանգեցրեց գաղութացման, ստրկավաճառության և ինդիգեն ժողովուրդների ոչնչացման: ԱՄՆ-ում 1792 թվականից հոկտեմբերի 12-ը նշվում է որպես Քոլումբոսի օր, սակայն այն քննադատվում է որպես «Կոլոնիզատորի օր»: Հայերի համար այս «բացումը» դարձավ սկիզբն Ամերիկայի հետ կապեր հաստատելու համար, որն ընդլայնվեց դարեր շարունակ:

**Նախապատմություն** 
Քոլումբոսի արշավանքը ֆինանսավորվել էր Իսպանիայի թագուհի Իզաբելլա I-ի կողմից՝ նպատակ ունենալով գտնել արևմտյան ուղի դեպի Հնդկաստան՝ խուսափելով օսմանյան արգելքներից: 1492 թվականի օգոստոսի 3-ին նավերը լքեցին Պալոսը, և հոկտեմբերի 12-ին հայտնաբերեցին Բահամներ: Թեև հայերը չէին մասնակցում արշավանքին, նրանց առևտրական կապերը Միջերկրական ծովում և գիտելիքները Եվրոպայում (օրինակ՝ Մոնպելիեի համալսարանում) դարձան հետագա միգրացիայի նախապայման:

**Հայերի ամերիկյան արկածները** 
Հայերի ներգրավումը Ամերիկայում սկսվեց 17-րդ դարում: Առաջին հայը՝ Հովհաննես Մարտիկյան (Ջոն Մարտին), 1618 թվականին հասավ Ջեյմսթաուն, Վիրջինիա, որպես ծխախոտագործ: 1653-1654 թվականներին Կոստանդնուպոլսից երկու հայ վարդապետներ (անուններ հայտնի չեն) հրավիրվեցին Վիրջինիայի գեներալ-գубերնատորի կողմից՝ մետաքսագործության զարգացման համար: 19-րդ դարում հայ միսիոներներ, ինչպիսին էր Խաչատուր Օհանյան, հասան ԱՄՆ՝ կրոնական և կրթական գործունեություն ծավալելու համար: Խոշոր միգրացիոն ալիք սկսվեց 1890-ականներին՝ Համիդյան ջարդերի (1894-1896) և 1909 թվականի Ադանայի ջարդերի արդյունքում: 1899-1917 թվականներին ԱՄՆ միգրացրեց 54,057 հայ, հիմնականում կանայք, երեխաներ և որբեր: 1915 թվականի Հայոց Ցեղասպանությունից հետո հայկական դիասպորան աճեց մինչև 60,000: Հայերը հաստատվեցին Ֆրեզնոյում (Կալիֆորնիա, գյուղատնտեսություն), Վորցեստերում (Մասաչուսեթս, 1867 թվականից) և Չիկագոյում: 1924 թվականի Իմիգրացիոն ակտը սահմանափակեց միգրացիան, բայց 1965 թվականի օրենսդրական փոփոխությունները (Հարթի-Քելլի օրենք) խթանեցին նոր ալիք՝ բերելով 500,000-1,500,000 հայ: Գլենդելը (Լոս Անջելես) դարձավ ամենամեծ հայկական համայնքը՝ 65,000 հայերով (2010 թվականի մարդահամար):

**Հետևանքները հայերի համար** 
Քոլումբոսի «բացումը» բացեց Ամերիկան եվրոպացիների համար, և հայերը, օգտվելով առևտրական և մշակութային կապերից, աստիճանաբար մտան այդ աշխարհ: 19-20-րդ դարերում միգրացիան դարձավ փրկության և վերածննդի միջոց՝ Հայոց Ցեղասպանությունից հետո: Հայերը նպաստեցին ԱՄՆ-ի տնտեսությանը՝ ստեղծելով ընկերություններ (օրինակ՝ Hood Rubber, 1896 թ., Ուոթերթաուն), եկեղեցիներ (Սուրբ Վարդան, Նյու Յորք, 1930 թ.) և կազմակերպություններ (AGBU, 1906 թ.): Այսօր հայկական դիասպորան ԱՄՆ-ում կազմում է 1-2 միլիոն, կենտրոնանալով Կալիֆորնիայում, Նյու Յորքում և Մասաչուսեթսում:

—

### Русская версия

Открытие Колумба и армянские приключения

12 октября 1492 года экспедиция Христофора Колумба на трех кораблях («Санта-Мария», «Пинта» и «Нинья») достигла Багамских островов («Сан-Сальвадор»), где мореплаватель предположил, что открыл Ост-Индию. Это событие считается днем открытия Америки для европейцев, положив начало колонизации, работорговле и уничтожению коренных народов. В США с 1792 года 12 октября отмечается как День Колумба, однако с 2020-х годов праздник подвергается критике как «День колонизатора». Для армян это стало отправной точкой знакомства с Новым Светом, что со временем привело к формированию диаспоры.

**Предыстория** 
Экспедиция Колумба финансировалась королевой Испании Изабеллой I с целью найти западный путь в Индию, избегая османских барьеров. 3 августа 1492 года корабли отплыли из Палоса, и 12 октября достигли Багам. Хотя армяне не участвовали в экспедиции, их торговые связи в Средиземноморье и знания в Европе (например, через Монпелье) стали предпосылкой будущей миграции.

**Армянские приключения в Америке** 
Армяне начали осваивать Америку в XVII веке. Первый армянин, Hovhannes Martikyan (Джон Мартин), прибыл в Джеймстаун, Вирджиния, в 1618 году как табачный фермер. В 1653–1654 годах два армянских специалиста из Константинополя были приглашены губернатором Вирджинии для развития шелководства. В XIX веке армянские миссионеры, такие как Хачатур Оганян, прибыли в США для религиозной и образовательной работы. Массовый приток начался в 1890-х из-за Хамидянских резней (1894–1896): С 1899 по 1917 год в США приехало 54,057 армян, преимущественно женщины, дети и сироты. После резни в Адане (1909) и Геноцида (1915) диаспора выросла до 60,000. Армяне основали общины в Фресно (Калифорния, сельское хозяйство), Вустере (Массачусетс, с 1867 года) и Чикаго. Закон 1924 года ограничил миграцию, но с 1965 года (Иммиграционный акт) число армян увеличилось до 500,000–1,500,000. Глендейл (Лос-Анджелес) стал крупнейшим центром с 65,000 армянами (перепись 2010 года).

**Последствия для армян** 
Открытие Колумба открыло Америку для европейцев, и армяне, используя торговые и культурные связи, постепенно осваивали новый мир. Миграция XIX–XX веков стала спасением и возрождением после Геноцида 1915 года. Армяне внесли вклад в экономику США, основав компании (например, Hood Rubber, 1896, Уотертаун), церкви (Св. Вардан, Нью-Йорк, 1930) и организации (AGBU, 1906). Сегодня армянская диаспора в США насчитывает 1–2 миллиона, сосредоточившись в Калифорнии, Нью-Йорке и Массачусетсе.

—

### English Version

Columbus’s Discovery and Armenian Adventures

On October 12, 1492, Christopher Columbus’s expedition, consisting of three ships («Santa Maria», «Pinta», and «Niña»), reached the Bahamas («San Salvador»), where the navigator believed he had arrived in the East Indies. This event is regarded as the “discovery” of America by Europeans, sparking colonization, slavery, and the decimation of indigenous peoples. In the United States, October 12 has been celebrated as Columbus Day since 1792, though it has faced criticism since the 2020s as “Colonizer’s Day,” highlighting the genocide of Native Americans. For Armenians, this “discovery” marked the beginning of engagement with the New World, eventually leading to the formation of a diaspora.

**Background** 
Columbus’s expedition was funded by Queen Isabella I of Spain to find a western route to India, bypassing Ottoman control. The ships departed from Palos on August 3, 1492, and reached the Bahamas on October 12. Though Armenians did not participate in the voyage, their trade networks in the Mediterranean and knowledge in Europe (e.g., through Montpellier) laid the groundwork for future migration.

**Armenian Adventures in America** 
Armenians began arriving in America in the 17th century. The first Armenian, Hovhannes Martikyan (John Martin), reached Jamestown, Virginia, in 1618 as a tobacco farmer. In 1653–1654, two Armenian silk experts from Constantinople were invited by Virginia’s governor to develop sericulture. In the 19th century, Armenian missionaries, such as Khachatur Ohanyan, arrived in the U.S. for religious and educational work. Mass migration began in the 1890s due to the Hamidian Massacres (1894–1896): Between 1899 and 1917, 54,057 Armenians, mostly women, children, and orphans, immigrated to the U.S. After the Adana Massacre (1909) and the Genocide (1915), the diaspora grew to over 60,000. Armenians established communities in Fresno (California, agriculture), Worcester (Massachusetts, since 1867), and Chicago. The 1924 Immigration Act restricted migration, but the 1965 Hart-Celler Act spurred a new wave, bringing 500,000–1,500,000 Armenians. Glendale (Los Angeles) became the largest center with 65,000 Armenians (2010 census).

**Consequences for Armenians** 
Columbus’s “discovery” opened America to Europeans, and Armenians, leveraging trade and cultural ties, gradually integrated into this new world. Migration in the 19th and 20th centuries became a means of survival and renewal post-Genocide (1915). Armenians contributed to the U.S. economy, founding companies (e.g., Hood Rubber, 1896, Watertown), churches (St. Vartan, New York, 1930), and organizations (AGBU, 1906). Today, the Armenian diaspora in the U.S. numbers 1–2 million, concentrated in California, New York, and Massachusetts.

—