Ինչպես Ղրիմը դարձավ Ռուսական և զրկվեց  հայ բնակչությունից

1768 թվականի հոկտեմբերի 6-ինԿոստանդնուպոլսում Օսմանյան կայսրության սուլթան Մուսթաֆա III-ը հրաման տվեց ձերբակալել ռուս դեսպան Ալեքսեյ Միխայլովիչ Օբրեսկովին և նրա դեսպանության 11 անդամներին, ինչը դարձավ Ռուսաստանի և Օսմանյան կայսրության միջև 1768-1774 թվականների պատերազմի անմիջական պատճառը:

Այս իրադարձությունը, որը համարվում է Օսմանյան կայսրության պատերազմի հայտարարություն, տեղի ունեցավ Լեհաստանի ներքին խնդիրների շուրջ Ռուսաստանի միջամտության ֆոնին: Օբրեսկովի ձերբակալությունը, որն իրականացվեց Կոստանդնուպոլսի Օսմանյան պետական պալատում (Դիվան), հանգեցրեց Ռուսաստանի կայսրուհի Եկատերինա II-ի կողմից պատերազմի հայտարարությանը՝ 1768 թվականի դեկտեմբերի 23-ին: Պատերազմը, որն ընդգրկեց վեց տարի, ավարտվեց Քյուչուք-Կայնարջայի հաշտության պայմանագրով (1774 թ.), որով Օսմանյան կայսրությունը կորցրեց Ղրիմը՝ դառնալով Ռուսաստանի պրոտեկտորատ, իսկ Ռուսաստանը ստացավ Ազովի ծովի ափերը, Բեսսարաբիան և ուղիղ ազդեցություն Կովկասում:

**Նախապատմություն** 
1760-ական թվականներին Ռուսաստանը, Եկատերինա II-ի կառավարման տակ, ակտիվորեն միջամտում էր Լեհաստանի ներքին գործերին՝ նպատակ ունենալով ընդլայնել իր ազդեցությունը Արևելյան Եվրոպայում: 1768 թվականին Ռուսաստանը ստիպեց Լեհաստանին ստորագրել «Հավերժական պայմանագիրը», որը Լեհաստանին դարձրեց Ռուսաստանի պրոտեկտորատ, ինչը հանգեցրեց Բարի կոնֆեդերացիայի ապստամբությանը: Ապստամբ Լեհերը, որոնք ստացել էին Ֆրանսիայի և Օսմանյան կայսրության աջակցություն, դիմեցին ռուսական զորքերին, որոնք հետապնդում էին նրանց դեպի օսմանյան սահմաններ: Գարնանը ռուսական զորքերը, ներառյալ Զապորոժյան քաոսները, հարձակվեցին Բալտա քաղաքի վրա (Իզմայիլի մարզ, Ուկրաինա), որտեղ, ըստ օսմանյան հաշվետվությունների, կոտորել էին բնակչությանը: Ռուսաստանը ժխտեց մեղադրանքները, սակայն սուլթան Մուսթաֆա III-ը, խորհրդատուների (ներառյալ Ֆրանսիայի դեսպանության) ազդեցության տակ, որոշեց օգտվել իրավիճակից՝ հարձակվելու Ռուսաստանի վրա: Օբրեսկովի դեսպանությունը, որը ղեկավարում էր Ռուսաստանի-Օսմանյան հարաբերությունները 1763 թվականից, գտնվում էր Կոստանդնուպոլսում՝ բանակցություններ վարելու համար:

**Իրադարձությունների ընթացքը** 
Հոկտեմբերի 6-ին օսմանյան ջանդարմները (հատուկ ուժեր) շրջապատեցին Օբրեսկովի դեսպանությունը Կոստանդնուպոլսի պալատում և ձերբակալեցին դեսպանին, նրա թարգմանչին, սեկրետարներին և 9 այլ անդամներին: Օբրեսկովը, ով 1763 թվականից էր Ռուսաստանի դեսպանը Թուրքիայում, մեղադրվեց Լեհաստանի ներքին գործերին միջամտելու մեջ: Ձերբակալությունը տեղի ունեցավ բանակցությունների ժամանակ, երբ օսմանյան պաշտոնյաներն (ներառյալ Մուսթաֆա Ռեֆիկ էֆենդին) պահանջեցին Ռուսաստանից դուրս բերել զորքերը Լեհաստանից: Օբրեսկովը հրաժարվեց, հղում անելով Եկատերինա II-ի հրամաններին: Ձերբակալությունը տևեց մինչև 1774 թվականը, երբ հաշտության պայմանագրից հետո Օբրեսկովը ազատվեց: Այս իրադարձությունը հանգեցրեց Ռուսաստանի կողմից պատերազմի հայտարարությանը՝ 1768 թվականի դեկտեմբերի 23-ին, և Օսմանյան կայսրությունը սկսեց հարձակում Ուկրաինայի և Կովկասի վրա:

**Պատերազմի ընթացքը և հետևանքները** 
Պատերազմը տևեց 6 տարի և ցույց տվեց Ռուսաստանի ռազմական գերակայությունը: Ռուսական զորքերը, գեներալ Պյոտր Ռումյանցևի և Ալեքսանդր Սուվորովի գլխավորությամբ, հաղթանակ տարան Կագուլի (1770) և Քոզլուջայի (1774) ճակատամարտներում: Ռուսական ծովային ջոկատը, Ալեքսեյ Օրլովի գլխավորությամբ, ավերեց օսմանյան ծովակայանները Չեսմայում (1770): Պատերազմը ավարտվեց Քյուչուք-Կայնարջայի պայմանագրով (1774 թ., հուլիսի 21), որով Ռուսաստանը ստացավ Ազովի ծովի ափերը, Բեսսարաբիան, Ղրիմի խանությունը դարձավ անկախ պրոտեկտորատ, և Ռուսաստանը ստացավ օրթոդոքս քրիստոնյաների պաշտպանության իրավունք Օսմանյան կայսրությունում: Եվս մեկ կարևոր հետևանք էր Ղրիմի հայ համայնքի ճակատագիրը: Պատերազմի ընթացքում Ղրիմի հայերը, որոնք մեծամասամբ բնակվում էին Ղրիմի ավանդական հայկական գյուղերում (օրինակ՝ Օր-Կապու և Կերչ), ենթարկվեցին ռազմական գործողությունների և փախստականների տեղահանման: Պայմանագրից հետո Ղրիմի հայ համայնքը սկսեց նվազել, քանի որ շատ ընտանիքներ տեղափոխվեցին Ռուսաստանի կայսրության այլ մասեր, ինչպես նաև Հայաստան՝ փնտրելով անվտանգություն և վերաբնակեցման հնարավորություններ: Դա նպաստեց հայկական համայնքի աստիճանական տարածմանը Ռուսաստանի տարածքում:

—

### Русская версия

Как Крым стал российским и лишился армянского населения

6 октября 1768 года  в Константинополе султан Османской империи Мустафа III приказал арестовать русского посла Алексея Михайловича Обрескова и 11 членов его посольства, что стало непосредственным поводом для Русско-турецкой войны 1768–1774 годов. Это событие, рассматриваемое как объявление войны Османской империей России, произошло на фоне вмешательства России во внутренние дела Польши. Арест Обрескова, состоявшийся в османском Диване в Константинополе, привел к объявлению войны Россией 23 декабря 1768 года. Шестилетняя война завершилась Кючук-Кайнарджийским мирным договором (1774 год), по которому Османская империя потеряла Крым, сделав его протекторатом России, а Россия получила выход к Азовскому морю, Бессарабию и влияние на Кавказ.

**Предыстория** 
В 1760-х годах Россия под правлением Екатерины II активно вмешивалась в дела Польши, стремясь расширить свое влияние в Восточной Европе. В 1768 году Россия вынудила Польшу подписать «Вечный договор», превративший ее в протекторат России, что спровоцировало восстание Барской конфедерации. Поляки-повстанцы, поддерживаемые Францией и Османской империей, бежали к османским границам, преследуемые русскими войсками. Весной русские силы, включая запорожских казаков, атаковали город Балта (Измаильская область, Украина), где, по османским данным, произошла резня. Россия отрицала обвинения, но султан Мустафа III, под влиянием советников (включая французское посольство), решил воспользоваться ситуацией для войны с Россией. Посольство Обрескова, управлявшее русско-османскими отношениями с 1763 года, находилось в Константинополе для переговоров.

**Ход событий** 
6 октября янычары окружили посольство Обрескова в Диване и арестовали посла, его переводчика, секретарей и 9 других членов. Обресков обвинялся во вмешательстве в польские дела. Арест произошел во время переговоров, когда османские чиновники (включая Мустафу Рефика эфенди) потребовали вывода русских войск из Польши. Обресков отказался, ссылаясь на указы Екатерины II. Арест длился до 1774 года, когда после мирного договора Обресков был освобожден. Это привело к объявлению войны Россией 23 декабря 1768 года, и Османская империя начала наступление в Украине и на Кавказе.

**Ход войны и последствия** 
Война длилась шесть лет, демонстрируя военное превосходство России. Русские войска под командованием генералов Петра Румянцева и Александра Суворова одержали победы при Кагуле (1770) и Козлуджи (1774). Русская эскадра под руководством Алексея Орлова уничтожила османский флот в Чесме (1770). Война завершилась Кючук-Кайнарджийским договором (21 июля 1774 года), по которому Россия получила Азовское море, Бессарабию, Крым стал независимым протекторатом, а Россия — защитницей православных в Османской империи. Значительным последствием стало влияние на судьбу крымских армян. Во время войны крымские армяне, проживавшие в традиционных армянских селах (например, Ор-Капу и Керчь), подверглись военным действиям и депортации беженцев. После договора их община начала сокращаться, так как многие семьи переселялись в другие части Российской империи, включая Армению, в поисках безопасности и возможностей для репатриации. Это способствовало постепенному распространению армянской диаспоры в России.

—

### English Version

How Crimea Became Russian and Lost Its Armenian Population

On October 6, 1768 (Old Style: September 25), Sultan Mustafa III of the Ottoman Empire ordered the arrest of Russian ambassador Alexei Mikhailovich Obreskov and 11 members of his embassy in Constantinople, marking the immediate casus belli for the Russo-Turkish War of 1768–1774. This event, seen as the Ottoman Empire’s declaration of war on Russia, occurred amid Russia’s intervention in Poland’s internal affairs. The arrest of Obreskov, conducted in the Ottoman Divan in Constantinople, led to Russia’s declaration of war on December 23, 1768. The six-year conflict concluded with the Treaty of Küçük Kaynarca (1774), under which the Ottoman Empire lost Crimea, making it a Russian protectorate, and Russia gained access to the Sea of Azov, Bessarabia, and influence in the Caucasus.

**Background** 
In the 1760s, under Catherine II, Russia actively interfered in Poland’s affairs to expand its influence in Eastern Europe. In 1768, Russia forced Poland to sign the “Perpetual Treaty,” turning it into a Russian protectorate, sparking the Bar Confederation revolt. Polish rebels, supported by France and the Ottoman Empire, fled toward Ottoman borders pursued by Russian troops. In spring, Russian forces, including Zaporozhian Cossacks, attacked Balta (Izmail Oblast, Ukraine), where, per Ottoman reports, a massacre occurred. Russia denied the allegations, but Sultan Mustafa III, influenced by advisors (including the French embassy), decided to exploit the situation for war against Russia. Obreskov’s embassy, managing Russo-Ottoman relations since 1763, was in Constantinople for negotiations.

**Course of Events** 
On October 6, Janissaries surrounded Obreskov’s embassy in the Divan and arrested the ambassador, his translator, secretaries, and 9 others. Obreskov was accused of meddling in Polish affairs. The arrest occurred during talks when Ottoman officials (including Mustafa Refik Efendi) demanded Russian troop withdrawal from Poland. Obreskov refused, citing Catherine II’s orders. The detention lasted until 1774, when Obreskov was released after the peace treaty. This triggered Russia’s war declaration on December 23, 1768, with the Ottoman Empire launching offensives in Ukraine and the Caucasus.

**Course of the War and Consequences** 
The war lasted six years, showcasing Russian military supremacy. Russian forces under Generals Peter Rumyantsev and Alexander Suvorov won at Kagul (1770) and Kozludzha (1774). The Russian squadron, led by Alexei Orlov, destroyed the Ottoman fleet at Chesme (1770). The conflict ended with the Treaty of Küçük Kaynarca (July 21, 1774), granting Russia the Sea of Azov, Bessarabia, Crimean independence as a protectorate, and protection rights for Orthodox Christians in the Ottoman Empire. A significant outcome was the fate of Crimean Armenians. During the war, Armenians in traditional villages (e.g., Or-Kapu and Kerch) faced military actions and refugee displacement. Post-treaty, their community dwindled as many families relocated to other parts of the Russian Empire, including Armenia, seeking safety and repatriation opportunities, contributing to the spread of the Armenian diaspora in Russia.

—

### Türkçe Versiyonu

Kırım Nasıl Rus Haline Geldi ve Ermeni Nüfusunu Nasıl Kaybetti?

6 Ekim 1768’de (Eski Takvim: 25 Eylül), Osmanlı İmparatorluğu’nun sultanı Mustafa III, Konstantinopolis’te Rus büyükelçi Aleksey Mihayloviç Obreskov ile elçilikteki 11 üyesinin tutuklanmasını emretti; bu olay, 1768-1774 Rus-Türk Savaşı’nın doğrudan nedeni oldu. Bu olay, Osmanlı İmparatorluğu’nun Rusya’ya savaş ilan ettiği bir durum olarak görülür ve Rusya’nın Polonya’nın iç işlerine müdahalesi sırasında gerçekleşti. Obreskov’un, Konstantinopolis’teki Osmanlı Divanı’nda tutuklanması, Rusya’nın 23 Aralık 1768’de savaş ilan etmesine yol açtı. Altı yıl süren bu çatışma, Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ile sona erdi; bu antlaşmayla Osmanlı İmparatorluğu Kırım’ı kaybetti ve bu bölge Rusya’nın protektorası haline geldi, Rusya ise Azak Denizi kıyılarına, Besarabya’ya ve Kafkasya’da doğrudan etkiye sahip oldu.

**Arka Plan** 
1760’larda, Katerina II’nin yönetimi altında Rusya, Doğu Avrupa’daki etkisini artırmak için Polonya’nın iç işlerine aktif olarak müdahale ediyordu. 1768’de Rusya, Polonya’yı “Sonsuz Antlaşma”yı imzalamaya zorlayarak burayı bir Rus protektorası haline getirdi; bu, Bar Konfederasyonu isyanına yol açtı. İsyan eden Lehler, Fransa ve Osmanlı İmparatorluğu’nun desteğiyle Rus birliklerinden kaçarak Osmanlı sınırlarına yöneldi. Baharda, Rus kuvvetleri (Zaporojya Kazakları dahil), Ukrayna’daki Balta kasabasına saldırdı; Osmanlı raporlarına göre burada bir katliam gerçekleşti. Rusya bu suçlamaları reddetti, ancak Sultan Mustafa III, danışmanlarının (Fransa elçiliğini de içeren) etkisiyle bu durumu Rusya’ya karşı savaş için bir fırsat olarak kullandı. 1763’ten beri Rus-Osmanlı ilişkilerini yöneten Obreskov’un elçiliği, müzakereler için Konstantinopolis’te bulunuyordu.

**Olayların Gidişatı** 
6 Ekim’de Yeniçeriler, Obreskov’un Divan’daki elçiliğini kuşattı ve büyükelçiyi, çevirmenini, sekreterlerini ve 9 diğer üyeyi tutukladı. Obreskov, Polonya’nın iç işlerine karıştığı suçlamasıyla karşılaştı. Tutuklama, Osmanlı yetkililerinin (Mustafa Refik Efendi dahil) Rus birliklerinin Polonya’dan çekilmesini talep ettiği müzakereler sırasında gerçekleşti. Obreskov, Katerina II’nin emirlerine atıfta bulunarak reddetti. Tutukluluk 1774’e kadar sürdü; barış antlaşmasından sonra Obreskov serbest bırakıldı. Bu olay, Rusya’nın 23 Aralık 1768’de savaş ilan etmesine ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Ukrayna ve Kafkasya’da taarruza geçmesine neden oldu.

**Savaşın Gidişatı ve Sonuçları** 
Savaş altı yıl sürdü ve Rusya’nın askeri üstünlüğünü ortaya koydu. Rus kuvvetleri, Generaller Pyotr Rumyantsev ve Aleksandr Suvorov’un komutasında Kagul (1770) ve Kozludja (1774) savaşlarında zafer kazandı. Aleksey Orlov komutasındaki Rus filosu, Çeşme’de (1770) Osmanlı donanmasını yok etti. Savaş, Küçük Kaynarca Antlaşması (21 Temmuz 1774) ile sona erdi; bu antlaşmayla Rusya, Azak Denizi kıyılarını, Besarabya’yı aldı, Kırım bağımsız bir protektoraya dönüştü ve Rusya, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Ortodoks Hıristiyanların koruyucusu oldu. Önemli bir sonuç da Kırım Ermenilerinin kaderiydi. Savaş sırasında, geleneksel Ermeni köylerinde (örneğin Or-Kapu ve Kerç) yaşayan Kırım Ermenileri, askeri operasyonlar ve mülteci yer değiştirmelerine maruz kaldı. Antlaşmadan sonra toplulukları küçülmeye başladı; birçok aile güvenlik ve yeniden yerleştirme fırsatları arayarak Rus İmparatorluğu’nun diğer bölgelerine, özellikle Ermenistan’a göç etti. Bu, Ermeni diasporasının Rusya’da yayılmasına katkıda bulundu.

—