Եվտիքեսի Ուսմունքը և Հայ Եկեղեցու ճանապարհը

451 թվականի հոկտեմբերի 8-ից մինչև նոյեմբերի 1-ը Բյուզանդիայի կայսր Մարկիանոսի կողմից Կոստանդնուպոլսից ոչ հեռու՝ Քաղկեդոն քաղաքում (այժմ՝ Ստամբուլի արվարձաններից մեկը) անցկացվեց Քաղկեդոնի ժողովը՝ Լևոն Բ պապի համաձայնությամբ:

Քաղկեդոնի ժողովը կայացավ Եվտիքեսի ուսմունքը քննելու և Քրիստոսի բնության մասին վեճերին լուծում տալու նպատակով: Կաթոլիկ և Ուղղափառ եկեղեցիները ճանաչում են այն որպես տիեզերական ժողով: Այնուամենայնիվ, Հայ Առաքելական Եկեղեցին, թեև ընդունել է ժողովի որոշ դրույթներ, մերժել է Քրիստոսի մասին հռչակված քրիստոսաբանական բանաձևը, որն ընդունում էր Լևոն պապի «Տումար»-ը՝ ընդգծելով երկու բնություն (աստվածային և մարդկային) մեկ դեմքում:

**Եվտիքեսի վարդապետությունը** 
Եվտիքեսը Կոստանդնուպոլսի վանքերից մեկի վանահայր էր, ով 430-ական թվականներին սկսեց ուսուցանել, որ Քրիստոսն ունի միայն մեկ՝ աստվածային բնություն, և նրա մարդկային որակները լուծված են աստվածային բնության մեջ, իբրև մի կաթիլ մեղր օվկիանոսում: Նա պնդում էր, որ Քրիստոսի մարմինը, թեև մարդկային էր, տարբերվում է սովորական մարմնից՝ լինելով անապակ և իջեցված երկնքից: Այս ուսմունքը բուռն աստվածաբանական վեճերի առիթ դարձավ: Անտիոքի դպրոցը, հիմնվելով Թեոդորիտոս Կիրոսացու և Թեոդորոս Մոփսուեստացու գաղափարների վրա, ընդդիմացավ Եվտիքեսին: Ալեքսանդրիայի աթոռը ավելի չափավոր դիրք էր որդեգրել՝ չպաշտպանելով Եվտիքեսին, բայց և՛ ընդդիմանալով Քրիստոսի բնությունների տարանջատմանը, և՛ վախենալով Նեստորի ուսմունքի վերածնումից:

**Կոստանդնուպոլսի 448 թվականի ժողովը և Եվտիքեսի դատապարտումը** 
448 թվականին Կոստանդնուպոլսի պատրիարքության տարեկան ժողովը դատապարտեց Եվտիքեսի ուսմունքը, զրկեց նրան կարգից և վանահայրությունից: Եվտիքեսը դիմեց Ալեքսանդրիայի, Հռոմի և այլ եպիսկոպոսական աթոռների: Հռոմի պապ Լևոն Բ-ն իր «Տումար»-ում ներկայացրեց Քրիստոսի մեջ մեկ դեմքով երկու բնություն (աստվածային և մարդկային), որոնք չեն խառնվում («Երկու բնություններ միասնականությունում»):

**Եփեսոսի 449 թվականի ժողովը** 
449 թվականին Բյուզանդիայի կայսր Թեոդոս Բ-ի կարգադրությամբ Եփեսոսում անցկացված ժողովը, որը նախագահում էր Ալեքսանդրիայի պապ Դիոսկորոսը, հարկադրեց Եվտիքեսին հրաժարվել իր ուսմունքից: Վերջինս մերժեց Լևոնի Տումարը և դատապարտեց Կոստանդնուպոլսի Փլաբիանոս պատրիարքին՝ երկու բնություն ուսուցանելու համար: Լևոն Բ-ն «ավազակային» անվանեց այդ ժողովը և մերժեց դրա որոշումները, սակայն Թեոդոս Բ-ը անտեսեց պապի բողոքները:

**Քաղկեդոնի 451 թվականի ժողովի բանաձևը** 
Թեոդոս Բ-ի մահից հետո (450 թ.) գահը ստացան նրա քույր Պուլքերիան և ամուսինը՝ Մարկիանոսը, որոնք հակված էին Թեոդոսի քաղաքականությանը: 451 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Քաղկեդոնում գումարված ժողովը, որը նախագահում էին պապի պատվիրակները, ընդունեց Լևոնի Տումարը որպես հավատի հիմք: Ժողովը դատապարտեց Նեստորին և Եվտիքեսին, ընդունելով «Մի Քրիստոս՝ երկու բնություններով» բանաձևը: Բացի աստվածաբանական որոշումներից, ժողովը կարգեց եկեղեցական աթոռների գերակայությունը՝ Հռոմ, Կոստանդնուպոլս, Անտիոք, Երուսաղեմ, Ալեքսանդրիա:

**Հակազդեցություն և Հայ եկեղեցու դիրքորոշում** 
Քաղկեդոնի բանաձևը բախում առաջացրեց Ալեքսանդրիայի և արևելյան աթոռների հետ, որոնք կազմակերպեցին տեղական ժողովներ՝ մերժելով Քաղկեդոնը: Դրա արդյունքում 482 թվականին կայսր Զենոնը հրապարակեց «Հենոտիկոն»-ը, որը ճանաչում էր միայն Նիկիայի, Կոստանդնուպոլսի և Եփեսոսի ժողովները: 451 թվականին Հայաստանում ընթանում էր Վարդանանց պատերազմը, և Հայ եկեղեցին, զբաղված պարսկական ճնշումներով, չկարողացավ միանգամայն պարզաբանել դիրքորոշումը: 480-ական թվականներին, Վահան Մամիկոնյանի ղեկավարությամբ խաղաղություն հաստատվեց, և 506 թվականին Դվինի ժողովը (Հայոց, Վրաց, Աղվան և Սյունյաց եպիսկոպոսների մասնակցությամբ) ընդունեց «Հենոտիկոն»-ը: Հայ եկեղեցին մերժեց Քաղկեդոնը, համարելով այն «թաքնված նեստորականություն», և հետևեց Եփեսոսի (Կյուրեղյան) դավանաբանությանը, որը զարգացվել էր Սահակ Պարթևի և Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից («Գիրք թղթոց»-ից):


—

### Русская версия

Учение Евтихия и Путь Армянской Церкви

С 8 октября по 1 ноября 451 года в городе Халкидоне (ныне пригород Стамбула), недалеко от Константинополя, по приказу византийского императора Маркиана, с согласия папы Льва I, состоялся Халкидонский собор. Этот собор был созван для обсуждения учения Евтихия и разрешения споров о природе Христа. Католическая и Православная церкви признают его как вселенский собор. Однако Армянская Апостольская Церковь, хотя и приняла некоторые положения собора, отвергла христологическую формулу, основанную на «Томосе» папы Льва, утверждавшего две природы (божественную и человеческую) в одной личности.

**Учение Евтихия** 
Евтихий, настоятель одного из монастырей Константинополя, в 430-х годах начал учить, что у Христа есть только одна — божественная природа, а человеческие качества растворены в ней, подобно капле мёда в океане, что привело к обожествлению человеческой природы. Он утверждал, что тело Христа, хотя и человеческое, отличается от обычного, будучи бесплотным и ниспосланным с небес. Это учение вызвало ожесточённые богословские споры. Антиохийская школа, опираясь на идеи Феодорита Кирского и Феодора Мопсуэстского, выступила против Евтихия, тогда как Александрийский престол занял умеренную позицию, не поддерживая Евтихия, но и отрицая разделение двух природ Христа, опасаясь возрождения учения Нестория.

**Собор в Константинополе 448 года и осуждение Евтихия** 
В 448 году ежегодный собор Константинопольского патриархата осудил учение Евтихия, лишив его сана и настоятельства. Евтихий обратился за поддержкой к Александрийскому, Римскому и другим епископским престолам. Папа Лев I в своём «Томосе» изложил, что у Христа одна личность с двумя неслиянными и неразделимыми природам и сущностями.

**Собор в Ефесе 449 года** 
В 449 году по приказу императора Феодосия II в Ефесе был созван собор под председательством папы Александрии Диоскора. Собор заставил Евтихия отказаться от своего учения, отверг «Томос» Льва и осудил патриарха Константинополя Флавиана как сторонника двух природ. Лев I назвал этот собор «разбойничьим» и не признал его решений, но Феодосий II проигнорировал протесты папы.

**Формула Халкидонского собора 451 года** 
После смерти Феодосия II (450 года) престол заняли его сестра Пульхерия и её муж Маркиан, выступавшие против политики покойного императора. 8 октября 451 года в Халкидоне был созван новый собор, возглавляемый делегатами папы. Собор принял «Томос» Льва как основу веры, осудил Нестория и Евтихия, утвердив формулу «Единый Христос в двух природах». Также собор установил иерархию престолов: Рим, Константинополь, Антиохия, Иерусалим, Александрия.

**Сопротивление и позиция Армянской церкви** 
Формула Халкидона встретила сопротивление Александрии и восточных престолов, организовавших местные соборы для её отвержения. В 482 году император Зенон издал «Энотикон», признававший только Никейский, Константинопольский и Ефесский соборы. В 451 году в Армении шёл Вардановская война, и Армянская церковь, занятая борьбой с зороастрийским давлением Персии, не смогла чётко определить свою позицию. В 480-х годах при правлении Вахана Мамиконяна установился мир, и в 506 году Двинский собор (с участием епископов Армении, Грузии, Албании и Сюника) принял «Энотикон». Армянская церковь отвергла Халкидон, считая его «скрытым несторианством», и следовала Ефесской (Кирилловской) христологии, развитой Сахаком Партевом и Месропом Маштоцем («Книга писем»).



—

### English Version

Eutyches’ Doctrine and the Armenian Church’s Path

From October 8 to November 1, 451, the Council of Chalcedon was held in the city of Chalcedon (now a suburb of Istanbul), near Constantinople, by order of Byzantine Emperor Marcian with the consent of Pope Leo I. The council was convened to examine the teachings of Eutyches and resolve disputes over the nature of Christ. Recognized as an ecumenical council by the Catholic and Orthodox Churches, it was partially rejected by the Armenian Apostolic Church, which, while accepting some provisions, declined to endorse the Christological formula proclaiming two natures (divine and human) in one person, based on Pope Leo’s “Tome.”

**The Teachings of Eutyches** 
Eutyches, an abbot of a monastery in Constantinople, began teaching in the 430s that Christ possessed only one divine nature, with his human qualities dissolved into the divine, likened to a drop of honey in an ocean, resulting in the deification of his human nature. He argued that Christ’s body, though human, differed from the ordinary, being incorporeal and descended from heaven. This doctrine sparked intense theological debates. The Antiochene school, drawing on the ideas of Theodoret of Cyrrhus and Theodore of Mopsuestia, opposed Eutyches, while the Alexandrian see adopted a moderate stance, neither supporting Eutyches nor endorsing the separation of Christ’s two natures, fearing a revival of Nestorius’ teachings.

**The 448 Constantinople Council and Condemnation of Eutyches** 
In 448, the annual council of the Constantinople patriarchate condemned Eutyches’ teachings, depriving him of his rank and abbacy. Eutyches appealed to the sees of Alexandria, Rome, and others. Pope Leo I’s “Tome” outlined that Christ had one person with two inseparable yet unmingled natures (divine and human).

**The 449 Council of Ephesus** 
In 449, by order of Emperor Theodosius II, a council was held in Ephesus, chaired by Pope Dioscorus of Alexandria. It compelled Eutyches to renounce his doctrine, rejected Leo’s Tome, and condemned Patriarch Flavian of Constantinople for teaching two natures. Leo I labeled it a “robber council” and rejected its decisions, but Theodosius II ignored the pope’s protests.

**The 451 Council of Chalcedon’s Formula** 
After Theodosius II’s death (450), his sister Pulcheria and her husband Marcian ascended the throne, opposing his policies. On October 8, 451, a new council convened in Chalcedon, led by papal delegates. It adopted Leo’s Tome as the basis of faith, condemned Nestorius and Eutyches, and established the formula “One Christ in two natures.” The council also set a hierarchy of sees: Rome, Constantinople, Antioch, Jerusalem, Alexandria.

**Resistance and the Armenian Church’s Stance** 
The Chalcedonian formula faced opposition from Alexandria and eastern sees, which held local councils to reject it. In 482, Emperor Zeno issued the “Henotikon,” recognizing only the Nicene, Constantinople, and Ephesian councils. In 451, Armenia was engaged in the Vardanank War against Persian Zoroastrian pressure, preventing the Armenian Church from clarifying its position. Peace was restored in the 480s under Vahan Mamikonian, and the 506 Dvin Council (with bishops from Armenia, Georgia, Albania, and Syunik) adopted the Henotikon. The Armenian Church rejected Chalcedon, viewing it as “hidden Nestorianism,” and adhered to the Ephesian (Cyrillian) Christology, developed by Sahak Partev and Mesrop Mashtots (“Book of Letters”).



—

### Türkçe Versiyonu

Eutyches’in Doktrini ve Ermeni Kilisesi’nin Yolu

451 yılının 8 Ekim’inden 1 Kasım’ına kadar, Bizans İmparatoru Marcianus’un emriyle ve Papa I. Leo’nun onayıyla, Konstantinopolis’e yakın Halkedon şehrinde (bugün İstanbul’un bir banliyösü) Halkedon Konsili düzenlendi. Bu konsil, Eutyches’in öğretilerini incelemek ve İsa’nın doğası hakkındaki anlaşmazlıkları çözmek amacıyla toplandı. Katolik ve Ortodoks Kiliseleri tarafından evrensel konsil olarak tanınan bu toplantı, Ermeni Apostolik Kilisesi tarafından kısmen reddedildi; kilise, bazı hükümleri kabul etse de, Papa Leo’nun “Tomos”una dayanan ve tek bir kişide iki doğayı (ilahi ve insanî) kabul eden hristolojik formülü benimsemedi.

**Eutyches’in Öğretisi** 
Eutyches, Konstantinopolis’teki bir manastırın başrahibiydi ve 430’lu yıllarda İsa’nın yalnızca tek bir ilahi doğaya sahip olduğunu, insanî niteliklerinin ilahi doğada bir damla balın okyanusta erimesi gibi çözüldüğünü ve bu nedenle insanî doğanın ilahi bir nitelik kazandığını öğretmeye başladı. İsa’nın bedeninin insanî olsa da sıradan bir bedenden farklı olduğunu, bedensiz ve gökten indiğini savundu. Bu doktrin yoğun teolojik tartışmalara yol açtı. Antakya Okulu, Theodoret of Cyrrhus ve Theodore of Mopsuestia’nın fikirlerine dayanarak Eutyches’e karşı çıktı; İskenderiye tahtı ise daha ılımlı bir tutum sergileyerek Eutyches’i desteklemedi, ancak İsa’nın iki doğasının ayrılmasını da reddetti ve Nestorius’un öğretisinin yeniden canlanmasından korktu.

**448 Konstantinopolis Konsili ve Eutyches’in Kınanması** 
448’de Konstantinopolis Patrikhanesi’nin yıllık konsili, Eutyches’in öğretisini kınadı, onu rütbesinden ve başrahiplikten mahrum bıraktı. Eutyches, İskenderiye, Roma ve diğer episkoposluk tahtlarına başvurdu. Papa I. Leo, “Tomos”unda İsa’nın tek bir kişide, karışmayan ve ayrılmayan iki doğa (ilahi ve insanî) ile var olduğunu belirtti.

**449 Efes Konsili** 
449’da İmparator II. Theodosius’un emriyle Efes’te, İskenderiye Papası Dioscorus’un başkanlığında bir konsil toplandı. Bu konsil, Eutyches’i öğretisinden vazgeçmeye zorladı, Leo’nun Tomos’unu reddetti ve Konstantinopolis Patriği Flavian’ı iki doğa öğretisi nedeniyle kınadı. Papa I. Leo bu konsili “eşkıya konsili” olarak nitelendirdi ve kararlarını tanımadı, ancak Theodosius II papa’nın itirazlarını göz ardı etti.

**451 Halkedon Konsili’nin Formülü** 
II. Theodosius’un ölümünden (450) sonra tahta, kız kardeşi Pulcheria ve eşi Marcianus geçti; bunlar ölen imparatorun politikalarına karşı çıktılar. 8 Ekim 451’de Halkedon’da, papa delegelerinin başkanlığında yeni bir konsil toplandı. Konsil, Leo’nun Tomos’unu inancın temeli olarak kabul etti, Nestorius ve Eutyches’i kınadı ve “Tek bir Mesih, iki doğada” formülünü benimsedi. Ayrıca kilise tahtlarının hiyerarşisini Roma, Konstantinopolis, Antakya, Kudüs, İskenderiye olarak belirledi.

**Direniş ve Ermeni Kilisesi’nin Tutumu** 
Halkedon formülü, İskenderiye ve doğu tahtlarının tepkisine yol açtı; bu tahtlar konsili reddetmek için yerel konsiller düzenledi. 482’de İmparator Zeno, yalnızca İznik, Konstantinopolis ve Efes konsillerini tanıyan “Henotikon”u yayımladı. 451’de Ermenistan’da Vardanank Savaşı sürüyordu ve Ermeni Kilisesi, Pers Zerdüşt baskısıyla mücadele ederken pozisyonunu netleştiremedi. 480’lerde Vahan Mamikonian’ın yönetimiyle barış sağlandı ve 506 Dvin Konsili (Ermenistan, Gürcistan, Alban ve Syunik piskoposlarının katılımıyla) Henotikon’u kabul etti. Ermeni Kilisesi, Halkedon’u “gizli Nestoryanizm” olarak görerek reddetti ve Efes (Kyrillos) hristolojisine, Sahak Partev ve Mesrop Maşdots tarafından geliştirilen (“Mektuplar Kitabı”) öğretiye bağlı kaldı.