1926 թվականի հոկտեմբերի 3-ին Մոսկվայում տեղի ունեցավ հայկական կինոյի առաջին լիարժեք կատարության՝ «Նամուս» («Պատիվ») ֆիլմի պրեմիերան, որը ստեղծվել էր «Հայ Ֆիլմ » ստուդիայի կողմից:

Այս իրադարձությունը, որը հաջորդեց Երևանի պրեմիերային (ապրիլի 13, 1926), դարձավ հայկական կինեմատոգրաֆիայի ծննդյան խորհրդանիշը Խորհրդային Միության շրջանակներում: Ֆիլմը, որը հիմնված էր ավետիկ Իսահակյանի հանունավոր դրամայի վրա, պատմում էր հայկական հասարակության սովորույթների, պատվի և սիրո մասին, դառնալով հայկական կինոյի առաջին կարևոր քայլը: Ռեժիսոր Ալեքսանդր Մովսիսյանը (Համո Բեկ-Նազարով) և սցենարի հեղինակ Ավետիկ Իսահակյանը ստեղծեցին աշխատանք, որը ոչ միայն արտացոլեց հայկական իրականությունը, այլև գրավեց խորհրդային կինոյի կենտրոնների ուշադրությունը: «Նամուս»-ը, որպես առաջին հայկական ֆիլմ, հիմնարար դեր խաղաց հայկական կինոյի զարգացման մեջ, ոգեշնչելով հետագա սերունդներին:

**Նախապատմություն** 
1920-ական թվականների սկզբին Հայաստանը, որպես Խորհրդային Միության մաս, սկսեց ակտիվորեն զարգացնել իր մշակութային և արվեստի ոլորտները: Կինեմատոգրաֆիան, որպես նոր տեխնոլոգիա, դառնում էր գրականության և թատրոնի հաջորդը: 1922 թվականին հիմնադրվեց «Արմենկինո» ստուդիան Երևանում, որը հետագայում դարձավ «Հայֆիլմ»: «Նամուս»-ի ստեղծումը սկսվեց 1925 թվականին, երբ Մովսիսյանը, ով հայտնի էր իր դերասանական և ռեժիսորական տաղանդով, ընտրեց Իսահակյանի դրաման՝ որպես հիմք: Ֆիլմի սցենարը հարմարեցվեց Իսահակյանի կողմից, ով անձամբ մասնակցեց աշխատանքին: Պատմությունը կենտրոնանում էր հայկական գյուղի երիտասարդի սիրո և պատվի կոնֆլիկտի վրա, արտացոլելով ավանդական սովորույթների դեմ պայքարը: Պատրաստված էր Երևանում, ֆիլմը նկարահանվեց հայկական բնակավայրերում, օգտագործելով տեղական դերասաններ՝ ներառյալ Մովսիսյանին ինքնին գլխավոր դերակից:

**Պրեմիերան և ընդունելությունը** 
Պրեմիերան տեղի ունեցավ Երևանում 1926 թվականի ապրիլի 13-ին, որտեղ ֆիլմը հանդիսատեսի ջերմ ընդունելություն գտավ: Մոսկվայի պրեմիերան հոկտեմբերի 3-ին տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ կինոյի կենտրոնում՝ «Ռուստավելի» թատրոնում, որտեղ ֆիլմը ցուցադրվեց խորհրդային կինոգործիչների և քննադատների ներկայությամբ: Այն գրավեց ուշադրությունը իր իսկականությամբ և սոցիալական խորությամբ, դառնալով հայկական կինոյի առաջին միջազգային հաջողությունը: Ֆիլմի հաջողությունը խթանեց «Արմենկինո»-ի զարգացումը, որը հետագայում արտադրեց «Գիտելիքի ծաղիկները» (1927) և այլ տիտղոսներ:

**Նշանակությունը հայկական կինոյի համար** 
«Նամուս»-ը դարձավ հայկական կինոյի հիմքը, որը հետագայում հասավ միջազգային ճանաչման: Այն արտացոլեց հայկական հասարակության սոցիալական խնդիրները, ինչպես սովորույթների ճնշումը, և դարձավ կրթական գործիք: Մովսիսյանը, ով խաղաց գլխավոր դերում, դարձավ հայկական կինոյի հիմնադիրներից: Ֆիլմը պահպանվել է որպես պատմական փաստաթուղթ, և 2026 թվականին կնշվի նրա 100-ամյակը հատուկ ցուցադրություններով:

### Русская версия

рождение армянского кино

3 октября 1926 года в Москве состоялась премьера первого полнометражного фильма армянского кино — «Намус» («Честь»), созданного студией «Арменкино». Это событие, последовавшее за премьерой в Ереване (13 апреля 1926 года), стало символом рождения армянского кинематографа в рамках Советского Союза. Фильм, основанный на одноименной драме Аветика Исаакяна, рассказывал о традициях, чести и любви в армянском обществе, став первым важным шагом армянского кино. Режиссер Александр Мовсисян (Гамо Бек-Назаров) и сценарист Аветик Исаакян создали работу, которая не только отразила армянскую реальность, но и привлекла внимание советских кинокритиков. «Намус», как первый армянский фильм, сыграл фундаментальную роль в развитии армянского кинематографа, вдохновив последующие поколения.

**Предыстория** 
В начале 1920-х годов Армения, как часть Советского Союза, активно развивала культурную и художественную сферы. Кинематограф, как новая технология, стал продолжением литературы и театра. В 1922 году в Ереване была основана студия «Арменкино», которая позже стала «Хайфильм». Создание «Намуса» началось в 1925 году, когда Мовсисян, известный своим актерским и режиссерским талантом, выбрал драму Исаакяна за основу. Сценарий был адаптирован самим Исаакяном, который лично участвовал в работе. Сюжет фокусировался на конфликте любви и чести молодого человека в армянской деревне, отражая борьбу с традиционными обычаями. Фильм был снят в Ереване, используя армянские локации и местных актеров, включая самого Мовсисяна в главной роли.

**Премьера и прием** 
Премьера прошла в Ереване 13 апреля 1926 года, где фильм получил теплый прием публики. Премьера в Москве 3 октября состоялась в центре советского кино — в театре «Руставели», в присутствии кинокритиков и деятелей. Фильм привлек внимание своей аутентичностью и социальной глубиной, став первым международным успехом армянского кино. Успех фильма стимулировал развитие «Арменкино», которое позже выпустило «Цветы знания» (1927) и другие картины.

**Значение для армянского кино** 
«Намус» стал основой армянского кинематографа, который позже достиг международного признания. Он отразил социальные проблемы армянского общества, такие как давление традиций, и послужил образовательным инструментом. Мовсисян, сыгравший главную роль, стал одним из основоположников армянского кино. Фильм сохранился как исторический документ, и в 2026 году отметят его 100-летие специальными показами.

### English Version

The Birth of Armenian Cinema

On October 3, 1926, in Moscow, the premiere of the first full-length Armenian film, “Namus” (“Honor”), took place, produced by the “Armenkinо” studio. This event, following the Yerevan premiere (April 13, 1926), became a symbol of the birth of Armenian cinema within the Soviet Union. Based on Avetik Isahakyan’s famous drama, the film explored traditions, honor, and love in Armenian society, marking the first significant step in Armenian filmmaking. Director Alexander Movsisyan (Hamo Bek-Nazаров) and screenwriter Avetik Isahakyan created a work that not only reflected Armenian reality but also captured the attention of Soviet film critics. “Namus,” as the first Armenian film, played a foundational role in the development of Armenian cinema, inspiring future generations.

**Background** 
In the early 1920s, Armenia, as part of the Soviet Union, actively developed its cultural and artistic sectors. Cinema, as a new technology, became the successor to literature and theater. In 1922, the “Armenkinо” studio was founded in Yerevan, later becoming “Hayfilm.” The creation of “Namus” began in 1925 when Movsisyan, renowned for his acting and directing talents, selected Isahakyan’s drama as the basis. The screenplay was adapted by Isahakyan himself, who personally contributed to the project. The plot centered on a young man’s conflict between love and honor in an Armenian village, reflecting the struggle against traditional customs. Filmed in Yerevan using Armenian locations and local actors, including Movsisyan in the lead role.

**Premiere and Reception** 
The premiere in Yerevan on April 13, 1926, received a warm public response. The Moscow premiere on October 3 took place in the Soviet cinema hub — the “Rustaveli” theater, attended by critics and figures. The film drew attention for its authenticity and social depth, becoming the first international success of Armenian cinema. Its success spurred the development of “Armenkinо,” which later produced “Flowers of Knowledge” (1927) and other titles.

**Significance for Armenian Cinema** 
“Namus” became the cornerstone of Armenian cinema, which later achieved international recognition. It highlighted social issues in Armenian society, such as the pressure of traditions, and served as an educational tool. Movsisyan, who starred in the lead, became one of the founders of Armenian film. The film is preserved as a historical document, and in 2026, its 100th anniversary will be marked with special screenings.

30 սեպտեմբերը Հայաստանում պաշտոնապես նշվում է որպես Ավիատորի օր՝ հիշատակելու հայկական ավիացիայի ծնունդը: Այս տոնը հաստատվել է 1997 թվականին Հայաստանի կառավարության որոշմամբ և նշանակում է 1913 թվականի սեպտեմբերի 30-ը, երբ հայկական ավիացիայի հիմնադիր Սիմոն Տեր-Սիմոնյանը (Տեր-Սիմեսյան) առաջին անգամ իրականացրեց օդաչուի թռիչքը՝ վեր թռչելով Արարատ լեռան:

Այս իրադարձությունը, որը տեղի ունեցավ Գյումրիում (ներկայումս՝ Շիրակի մարզ), դարձավ հայ ժողովրդի տեխնիկական առաջընթացի խորհրդանիշը և ոգեշնչեց հետագա սերունդներին: Ավիատորի օրը նշվում է ոչ միայն որպես պրոֆեսիոնալ տոն, այլև որպես հայկական ինքնորոշման և հաղթահարումի օր, հատկապես հաշվի առնելով, որ այն տեղի ունեցավ Օսմանյան կայսրության ճնշումների ֆոնին:

**Նախապատմությունը** 
1913 թվականին Հայաստանը Օսմանյան կայսրության կազմում էր, սակայն հայ ինտելիգենցիան ակտիվորեն զբաղվում էր տեխնիկական և գիտական առաջընթացով: Սիմոն Տեր-Սիմոնյանը (1885-1964), հայտնի ինժեներ և օդաչու, կրթություն էր ստացել Պետերբուրգում և Գերմանիայում, որտեղ սովորել էր օդաչուի արհեստը: Նա կառուցեց իր առաջին ինքնաթիռը՝ «Մուրացական»-ը, որը հիմնված էր «Farman» մոդելի վրա: 30 սեպտեմբերի թռիչքը, որը տևեց 10-15 րոպե, իրականացվեց Գյումրիում՝ վեր թռչելով Արարատի վրա, ինչը խորհրդանշում էր հայկական հողի վրա առաջին օդային հաղթանակը: Այս իրադարձությունը տեղի ունեցավ Օսմանյան կայսրության ճնշումների ֆոնին, երբ հայերը փնտրում էին ճանապարհներ պաշտպանության համար: Տեր-Սիմոնյանը հետագայում կարևոր դեր խաղաց հայկական ազատագրական շարժման մեջ, ներառյալ 1918-1920 թվականների ռազմական գործողություններում:

**Տոնի նշանակությունը և ավանդույթները** 
Ավիատորի օրը նշվում է հայկական ռազմաօդային ուժերի, քաղաքացիական ավիացիայի աշխատողների և բոլոր օդաչուների պատվին: Այն խորհրդանշում է հայ ժողովրդի տեխնոլոգիական հնարավորությունները և դիմադրությունը: Տոնը սկսվում է պաշտոնական արարողություններով Գյումրիում, որտեղ տեղադրված է Տեր-Սիմոնյանի հուշարձանը: Նշվում է օդային շոուներ, ցուցահանդեսներ օդաչուության պատմության մասին, հանդիպումներ վետերանների հետ: Երևանում և այլ քաղաքներում կազմակերպվում են համերգներ, սեմինարներ և սպորտային մրցումներ: 2025 թվականին, տոնի 112-րդ տարելիցին, պլանավորված են հատուկ միջոցառումներ՝ հիշատակելու հայկական ավիացիայի ներդրումը տարածաշրջանային անվտանգության համար:

### Русская версия

Полет над Араратом в 1913 году – символ Дня авиатора.

30 сентября в Армении официально отмечается День авиатора — в честь рождения армянской авиации. Этот праздник был установлен в 1997 году решением правительства Армении и посвящен 30 сентября 1913 года, когда основатель армянской авиации Симон Тер-Симсян (Тер-Симесян) совершил первый полет, пролетев над горой Арарат. Это событие произошло в Гюмри (ныне Ширакская область), и оно стало символом технического прогресса армянского народа, вдохновившим последующие поколения. День авиатора отмечается не только как профессиональный праздник, но и как день армянской самоидентификации и преодоления, особенно учитывая, что он случился на фоне османского давления.

**Предыстория** 
В 1913 году Армения входила в состав Османской империи, но армянская интеллигенция активно занималась техническим и научным прогрессом. Симон Тер-Симсян (1885–1964), известный инженер и пилот, получил образование в Петербурге и Германии, где освоил искусство пилотирования. Он сконструировал свой первый самолет «Мурацкан», основанный на модели «Farman». Полет 30 сентября, длившийся 10–15 минут, был совершен в Гюмри над Араратом, символизируя первый воздушный триумф над армянской землей. Это произошло на фоне османского давления, когда армяне искали пути защиты. Тер-Симсян позже сыграл ключевую роль в армянском освободительном движении, включая военные операции 1918–1920 годов.

**Значение праздника и традиции** 
День авиатора посвящен армянским военно-воздушным силам, гражданской авиации и всем пилотам. Он символизирует технические возможности армянского народа и сопротивление. Праздник начинается официальными церемониями в Гюмри, где установлен памятник Тер-Симсяну. Проводятся воздушные шоу, выставки по истории авиации, встречи с ветеранами. В Ереване и других городах организуются концерты, семинары и спортивные соревнования. В 2025 году, ко 112-летию, запланированы специальные мероприятия в память о вкладе армянской авиации в региональную безопасность.

### English Version

The 1913 flight over Ararat is a symbol of Aviator’s Day

September 30 in Armenia is officially celebrated as Aviator’s Day, commemorating the birth of Armenian aviation. Established in 1997 by the Armenian government, the holiday honors September 30, 1913, when Simon Ter-Simyan (Ter-Simesyan), the founder of Armenian aviation, made the first flight, soaring over Mount Ararat. This event took place in Gyumri (now Shirak Province), becoming a symbol of the Armenian people’s technical progress and inspiring future generations. Aviator’s Day is observed not only as a professional holiday but also as a day of Armenian self-determination and overcoming, especially given the Ottoman pressures of the time.

**Background** 
In 1913, Armenia was part of the Ottoman Empire, yet the Armenian intelligentsia actively pursued technical and scientific advancement. Simon Ter-Simyan (1885–1964), a renowned engineer and pilot, was educated in St. Petersburg and Germany, where he mastered piloting. He built his first aircraft, the “Muratskan,” based on the “Farman” model. The flight on September 30, lasting 10–15 minutes, was conducted in Gyumri over Ararat, symbolizing the first aerial triumph over Armenian soil. It occurred amid Ottoman oppression, as Armenians sought defense strategies. Ter-Simyan later played a key role in the Armenian liberation movement, including military operations of 1918–1920.

**Significance of the Holiday and Traditions** 
Aviator’s Day honors the Armenian Air Force, civil aviation workers, and all pilots. It symbolizes the technical capabilities of the Armenian people and resistance. The holiday begins with official ceremonies in Gyumri, where a monument to Ter-Simyan stands. Air shows, aviation history exhibitions, and veteran meetings are held. In Yerevan and other cities, concerts, seminars, and sports competitions take place. In 2025, marking the 112th anniversary, special events are planned to remember the contributions of Armenian aviation to regional security.

1923 թվականի սեպտեմբերի 26-ին, Հայաստանի և Ադրբեջանի ԽՍՀ-ի սահմանամերձ գոտում՝ Ղարաբաղի տարածաշրջանում, պաշտոնապես հիմնադրվեց Ստեփանակերտը՝ որպես ժամանակակից քաղաք և Արցախի ապագա մայրաքաղաք:

Այս իրադարձությունը նշանակում էր Խորհրդային կառավարման տակ Ղարաբաղի վերակառուցման և վարչական կենտրոնի ստեղծման սկիզբը: Քաղաքը կառուցվեց հայկական պատմական բնակավայր Վարարակի (հետագայում Խանքենդ) հիմքերի վրա, որը գտնվում էր Ղարաբաղի լեռնային շրջանում՝ Վարարքար գետի ափին: Վարագը հայկական բնակավայր էր, որն ուներ հարուստ պատմություն, և նրա տեղում Խորհրդային իշխանությունները որոշեցին ստեղծել նոր քաղաք: Իր անվանումը՝ «Ստեփանակերտ», քաղաքը ստացավ Խորհրդային կոմունիստական գործիչ Ստեփան Շահումյանի պատվին, ով հայտնի էր Ղարաբաղի և Հայաստանի համար պայքարում: Գլխավոր պլանը մշակվեց հայ ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանի կողմից, ով հայտնի էր Երևանի վերակառուցմամբ և հայկական ճարտարապետության զարգացմամբ:

**Նախապատմություն** 
1920-ական թվականներին Ղարաբաղը գտնվում էր խառնակ բնակչության տարածքում, որտեղ հայերը և ադրբեջանցիները երկար ժամանակ ապրել էին միասին, սակայն տարածաշրջանում հաճախ էին տեղի ունենում էթնիկ բախումներ: 1920 թվականին՝ Խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո, Ղարաբաղը մտցվեց Ադրբեջանի ԽՍՀ կազմի մեջ՝ խորհրդային կառավարության կողմից ընդունված վարչական որոշմամբ, ինչը դարձավ հետագա բախումների և լարվածության պատճառ: Վարագը (Խանքենդ) որպես փոքր բնակավայր ուներ սակավ բնակչություն և պարզ կառույցներ, սակայն նրա ռազմավարական դիրքը՝ լեռնային շրջանում, դարձրեց այն կարևոր վարչական կենտրոնի համար: 1923 թվականին Խորհրդային կառավարությունը որոշեց ընդլայնել և վերակառուցել այն, ստեղծելով Ստեփանակերտը՝ Թամանյանի գլխավոր պլանի հիման վրա:

**Հիմնադրումը և կառուցումը** 
Հիմնադրումը սկիզբ առավ 1923 թվականի սեպտեմբերի 26-ին, երբ Խորհրդային իշխանությունները պաշտոնապես հայտարարեցին քաղաքի ստեղծման մասին: Պլանավորվեց, որ Ստեփանակերտը դառնա Ղարաբաղի մշակութային և տնտեսական կենտրոն: Թամանյանի մշակած գլխավոր պլանը ներառում էր նոր շենքերի, դպրոցների, հիվանդանոցների և արդյունաբերական օբյեկտների կառուցում՝ համադրելով հայկական ճարտարապետական ավանդույթներն ու խորհրդային պլանավորման սկզբունքները: Առաջին շենքերը կառուցվեցին հիմնականում ռուսական և հայկական ոճով, իսկ քաղաքի կենտրոնում ստեղծվեցին բաց հրապարակներ: 1920-ական և 1930-ական թվականներին Ստեփանակերտը դարձավ արդյունաբերական և կրթական կենտրոն, որտեղ բնակչությունը աճեց՝ հիմնականում հայերից, որոնք տեղափոխվեցին տարածաշրջան:

**Հետագա զարգացումը** 
Հիմնադրումից հետո Ստեփանակերտը աստիճանաբար դարձավ Արցախի ազգային և վարչական կենտրոն: 1923-1991 թվականներին, Խորհրդային ժամանակաշրջանում, քաղաքը զարգացրեց իր ենթակառուցվածքները՝ ճանապարհներ, էլեկտրականություն և ջրամատակարարում: 1991 թվականին, Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, Ստեփանակերտը դարձավ Արցախի Հանրապետության մայրաքաղաքը՝ դառնալով հայկական ինքնորոշման կարևոր կենտրոն: Այնուամենայնիվ, 20-րդ դարի վերջին և 21-րդ դարում քաղաքը ենթարկվեց ռազմական բախումների, ներառյալ 1990-ական թվականների պատերազմը և 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմը, որոնք խափանեցին նրա զարգացումը:

**Մշակութային և պատմական նշանակություն** 
Ստեփանակերտի հիմնադրումը խորհրդանշում էր հայկական ինքնությունը և դիմադրությունը տարածաշրջանում: Քաղաքը դարձավ հայկական մշակույթի, լեզվի և կրթության կենտրոն, որտեղ կառուցվեցին թանգարաններ, գրադարաններ և եկեղեցիներ: Այսօր՝ 2025 թվականի սեպտեմբերի 25-ին, Ստեփանակերտը շարունակում է մնալ հայկական պատմության և Արցախի պայքարի խորհրդանիշ, չնայած պատերազմների և տարածաշրջանում ընթացող մարտահրավերներին:

—

### Русская версия

От Варарака к Степанакерту: Основание Столицы Арцаха

26 сентября 1923 года в регионе Карабах, на приграничной территории между Советской Арменией и Азербайджанской ССР, был официально основан Степанакерт как современный город и будущая столица Арцаха. Это событие ознаменовало начало реконструкции Карабаха под советским управлением и создание административного центра. Город был построен на основе исторического армянского поселения Варарак (в дальнейшем Ханкенди), расположенного в горной местности Карабаха на берегу реки Варкар. Вараг имел богатую историю, и на его месте советские власти решили создать новый город. Название “Степанакерт” было дано в честь советского коммунистического деятеля Степана Шаумяна, известного борьбой за Карабах и Армению. Генеральный план города разработал армянский архитектор Александр Таманян, известный реконструкцией Еревана и развитием армянской архитектуры.

**Предыстория** 
В 1920-х годах Карабах был регионом с смешанным населением, где армяне и азербайджанцы долгое время жили вместе, но в регионе часто происходили этнические столкновения. После установления советской власти в 1920 году Карабах был включен в состав Азербайджанской ССР по административному решению советского правительства, что стало причиной последующих конфликтов и напряженности. Вараг (Ханкенди) как небольшое поселение имел скромное население и простые постройки, но его стратегическое положение в горной местности сделало его подходящим для административного центра. В 1923 году советское руководство решило расширить и перестроить его, создав Степанакерт на основе плана Таманяна.

**Основание и строительство** 
Основание началось 26 сентября 1923 года, когда советские власти официально объявили о создании города. Планировалось, что Степанакерт станет культурным и экономическим центром Карабаха. Генеральный план Таманяна предусматривал строительство новых зданий, школ, больниц и промышленных объектов, сочетая армянские архитектурные традиции с принципами советского планирования. Первые здания строились в основном в русском и армянском стиле, а в центре города были созданы открытые площади. В 1920-х и 1930-х годах Степанакерт превратился в промышленный и образовательный центр, где население росло, преимущественно за счет армян, переехавших в регион.

**Дальнейшее развитие** 
После основания Степанакерт постепенно стал национальным и административным центром Арцаха. В период с 1923 по 1991 год, в советское время, город развивал свою инфраструктуру — дороги, электричество и водоснабжение. После распада Советского Союза в 1991 году Степанакерт стал столицей Нагорно-Карабахской Республики, став важным центром армянской самоидентификации. Однако в конце XX и начале XXI века город подвергался военным конфликтам, включая войну 1990-х и 44-дневную войну 2020 года, которые затормозили его развитие.

**Культурное и историческое значение** 
Основание Степанакерта символизировало армянскую идентичность и сопротивление в регионе. Город стал центром армянской культуры, языка и образования, где были построены музеи, библиотеки и церкви. На сегодняшний день, 25 сентября 2025 года, Степанакерт остается символом армянской истории и борьбы Арцаха, несмотря на войны и вызовы в регионе.

—

### English Version

From Vararak to Stepanakert: The Foundation of Artsakh’s Capital

On September 26, 1923, Stepanakert was officially founded in the Karabakh region, near the border zone between Soviet Armenia and the Azerbaijan SSR, marking the beginning of a modern city and the future capital of Artsakh. This event signified the start of the Soviet-led reconstruction of Karabakh and the establishment of an administrative center. The city was built on the foundations of the historical Armenian settlement of Varag (Khankendi), located in the mountainous area of Karabakh along the Vararakn River. Varag had a rich history, and Soviet authorities chose this site to develop a new city. Its name, “Stepanakert,” was given in honor of Soviet communist leader Stepan Shahumyan, known for his struggle for Karabakh and Armenia. The master plan was designed by Armenian architect Alexander Tamanyan, renowned for the reconstruction of Yerevan and the development of Armenian architecture.

**Background** 
In the 1920s, Karabakh was a region with a mixed population where Armenians and Azerbaijanis had coexisted for centuries, though ethnic clashes were frequent. After the establishment of Soviet power in 1920, Karabakh was incorporated into the Azerbaijan SSR by an administrative decision of the Soviet government, a move that later fueled conflicts and tensions. Varag (Khankendi), as a small settlement, had a modest population and simple structures, but its strategic location in the mountainous terrain made it suitable for an administrative hub. In 1923, the Soviet authorities decided to expand and rebuild it into Stepanakert based on Tamanyan’s master plan.

**Foundation and Construction** 
The foundation began on September 26, 1923, when Soviet authorities officially announced the creation of the city. It was planned that Stepanakert would become a cultural and economic center for Karabakh. Tamanyan’s master plan included the construction of new buildings, schools, hospitals, and industrial facilities, blending Armenian architectural traditions with Soviet planning principles. The first buildings were constructed primarily in Russian and Armenian styles, with open squares developed in the city center. In the 1920s and 1930s, Stepanakert evolved into an industrial and educational hub, with its population growing, largely due to Armenians relocating to the region.

**Subsequent Development** 
After its foundation, Stepanakert gradually became the national and administrative center of Artsakh. From 1923 to 1991, during the Soviet era, the city developed its infrastructure—roads, electricity, and water supply. Following the collapse of the Soviet Union in 1991, Stepanakert became the capital of the Republic of Artsakh, emerging as a key center of Armenian self-identification. However, in the late 20th and early 21st centuries, the city faced military conflicts, including the war of the 1990s and the 44-day war of 2020, which disrupted its development.

**Cultural and Historical Significance** 
The foundation of Stepanakert symbolized Armenian identity and resistance in the region. The city became a center of Armenian culture, language, and education, with the construction of museums, libraries, and churches. Today, on September 25, 2025, Stepanakert remains a symbol of Armenian history and the struggle of Artsakh, despite wars and challenges in the region.

### Азәрбайҹан дилиндә версия (Латин алфавити)


2023-cü il sentyabrın 26-da, sovet Ermənistanı və Azərbaycan SSR-inə yaxın sərhəd zonasında, Qarabağ regionunda Stepanakert rəsmi olaraq yaradılıb. Bu hadisə Qarabağın sovet idarəsi altında rekonstruksiyası və inzibati mərkəzin yaradılmasının başlanğıcı olub. Şəhər, tarixi olaraq erməni yerli yaşayış məntəqəsi Vararak (Xankəndi) əsasında tikilib, bu Qarabağın dağlıq zonasında, Vararkən çayının kənarında yerləşir. Varaq erməni yaşayış məntəqəsi olub, böyük tarixi var, və sovet hakimiyyəti bu yerdə yeni şəhər qurmağa qərar verib. Şəhərin adı “Stepanakert” sovet kommunist dövlət işçisi Stepan Şaumyan şərəfinə hörmət olaraq seçilib, o, Qarabağ və Ermənistan üçün mübarizə ilə məşhur olub. Şəhərin ümumi planını erməni memar Aleksandr Tamanyan işlədib, o, Yerevanın rekonstruksiyası və erməni memarlıq sənətinin inkişafı ilə tanınır.

**Tarixi fon** 
1920-ci illərdə Qarabağ qarışıq əhalisi olan region olub, burada ermənilər və azərbaycanlılar uzun müddət bir-birləri ilə yaşayıb, amma regionda tez-tez etnik toqquşmalar yaşanırdı. 1920-ci ildə sovet hakimiyyətinin yaradılmasından sonra, Qarabağ Azərbaycan SSR-inin tərkibinə alınmışdı, bu sovet hökuməti tərəfindən qəbul edilən inzibati qərarla, bu gələkki toqquşmaların və gərginliyin səbəbi olub. Varaq (Xankəndi) kiçik yaşayış məntəqəsi olaraq az əhaliyə sahib olub və sadə binalar var idi, amma onun dağlıq zonada strategik vəziyyəti onu inzibati mərkəz üçün uyğun edirdi. 1923-cü ildə sovet idarəti ondan genişləndirib və yenidən qurmağa qərar verib, Stepanakert Tamanyan’ın ümumi planı əsasında yaradılıb.

**Əsaslandırma və inşa** 
Əsaslandırma 1923-cü il sentyabrın 26-da başlayıb, bu vaxtda sovet hakimiyyəti şəhərin yaradılmasını rəsmi olaraq elan edib. Planlaşdırılıb ki, Stepanakert Qarabağın mədəniyyət və iqtisadi mərkəzi olmalıdır. Tamanyan’ın işlədiyi ümumi plan yeni binaların, məktəblərin, xəstəxanaların və sənayi obyektlərinin inşaasını nəzərdə tutub, erməni memarlıq ənənələrini sovet planlaşdırma prinsimləri ilə birləşdirib. İlk binalar əsasən rus və erməni memarlıq üslubunda inşa edilib, şəhərin mərkəzində açiq meydanlar yaradılıb. 1920-ci və 1930-cu illərdə Stepanakert sənayi və təhsil mərkəzinə çevrilib, burada əhali artıb, əsasən ermənilər bu regione köçüb.

**Gələkki inkişaf** 
Əsaslandırmadan sonra Stepanakert ardıcıl olaraq Artahın milli və inzibati mərkəzinə çevrilib. 1923-cü ildən 1991-ci ilə qədər, sovet dövründə şəhər özünün infrastrukturunu inkişaf etdirib — yollar, elektrik və su təminatı. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra, 1991-ci ildə Stepanakert Dağlıq Qarabağ Respublikasının paytaxtı olub, erməni öz-özünü təyin etmə mərkəzi kimi payə qazanıb. Amma XX əsrin sonu və XXI əsrin əvvəllərində şəhər hərbi toqquşmalara məruz qalıb, o cümlədən 1990-cı illərin müharibəsi və 2020-ci il 44 günlük müharibəsi, bu da onun inkişafını dayandırıb.

**Mədəniyyət və tarixi əhəmiyyət** 
Stepanakertin əsaslandırması erməni identifikasiyasını və regiondakı mübarizəni simvoliz edib. Şəhər erməni mədəniyyəti, dili və təhsil mərkəzinə çevrilib, burada muzeylər, kitabxanalar və kilsələr inşa edilib. Bu gün, 2025-ci il sentyabrın 25-də, Stepanakert erməni tarixi və Artahın mübarizəsinin simvolu kimi qalır, hərbi toqquşmalar və regiondakı çağırışlara baxmayaraq.

2023 թվականի սեպտեմբերի 25-ին, ժամը մոտ 19:00-ին, Ստեփանակերտ-Ասկերան ավտոճանապարհի հարակից տարածքում՝ Բերկաձորում (Ստեփանակերտից մոտ 5 կմ հեռավորության վրա), տեղի ունեցավ խոշոր պայթյուն բենզալցակայան-պահեստում, որը հանգեցրեց Արցախի Հանրապետության (Ղարաբաղի) ամենածանր ողբերգություններից մեկին:

Այս պայթյունը, որը տեղի ունեցավ Ադրբեջանի ռազմական ագրեսիայի ֆոնին, հանգեցրեց 170-ից ավելի մահերի (վերջնական թիվը հասավ 218-ի) և 120-ից ավելի վիրավորների, որոնցից շատերը ծանր վիճակում էին: Պայթյունը տեղի ունեցավ այն ժամանակ, երբ հազարավոր էթնիկ հայեր, վախենալով ցեղասպանությունից, փորձում էին լքել Արցախը՝ դեպի Հայաստան, և բենզալցակայանում մեծ խցանումներ էին առաջացել անվճար վառելիք ստանալու համար: Արցախի պաշտպանության բոլոր ուժերը կենտրոնացած էին սահմանային պաշտպանության վրա, իսկ բժշկական հնարավորությունները բավարար չէին: Այս իրադարձությունը համարվում է Արցախի էթնիկ զտման և ցեղասպանության 2023 թվականի ամենակարևոր խորհրդանիշերից մեկը:

**Նախապատմությունը** 
2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը սկսեց լայնամասշտաբ ռազմական հարձակում Արցախի վրա, որը տևեց ընդամենը 24 ժամ: Արդյունքում Արցախի իշխանությունները ստիպված եղան հանձնվել և համաձայնել «վերադարձը» Ադրբեջանին, ինչը հանգեցրեց 120,000 էթնիկ հայերի մեծածավալ տեղահանման դեպի Հայաստան: Մինչ այդ, 2022-2023 թվականներին Արցախը շրջափակված էր Լաչինի միջանցքով, ինչը հանգեցրեց սննդային ճգնաժամի և հիմնական պարագաների պակասի, այդ թվում՝ վառելիքի: Սեպտեմբերի 25-ի առավոտյան Արցախի տեղեկատվական շտաբը հայտարարեց, որ բոլոր ցանկացող քաղաքացիներին կտրամադրվի անվճար վառելիք 5 բենզալցակայաններում՝ սկսած ժամը 14:00-ից, որպեսզի հեշտացնել տեղահանումը: Սակայն սա հանգեցրեց մեծ խցանումների, քանի որ վառելիքի պակասը ստեղծել էր խուճապ: Պահեստը, որը ծառայում էր ռազմական նպատակներով, հագեցած էր բենզինով և այլ վառելիքներով, ինչը դարձրեց պայթյունը կատաստրոֆիկ:

**Իրադարձությունների ընթացքը** 
Պայթյունը տեղի ունեցավ ժամը 19:00-ի հատվածում Բերկաձորի բենզալցակայան-պահեստում, որտեղ հարյուրավոր մեքենաներ էին խցանվել անվճար վառելիք ստանալու համար: Պայթյունը, որը հնարավոր է հրկիզվել վառելիքի արտահոսքից կամ անզգուշությունից, հրդեհ բարձրացրեց, որը տարածվեց արագորեն՝ հաշվի առնելով պահեստի ծանրաբեռնվածությունը: Արդյունքում ստեղծվեց հսկայական կրակի գնդակ, որը կուլ տվեց տասնյակ մեքենաներ և մարդիկ: Առաջին հաղորդումները տարածվեցին անմիջապես, և Ստեփանակերտի հիվանդանոցները լցվեցին ծանր վիրավորներով: Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպան Գեղամ Ստեփանյանը հայտարարեց, որ տեղական բժշկական հնարավորությունները բավարար չեն, և պահանջեց անհապաղ սանիտարական ավիացիա Ստեփանակերտ: Հայաստանի կառավարությունը արձագանքեց՝ սեպտեմբերի 26-ի առավոտյան ուղղաթիռով ուղարկելով բժիշկների թիմ, դեղորայք և բժշկական պարագաներ: Ռուսական խաղաղապահները նույնպես օգնեցին վիրավորներին բուժել՝ սակայն Ադրբեջանի առաջարկը տեղափոխել վիրավորներին իրենց հիվանդանոցները մերժվեց: Մինչև սեպտեմբերի 29-ը հաստատված էր 170 մահ, 290 վիրավոր, իսկ վերջնական թվերը հասան 218 մահվան:

**Շրջանառվող վարկածներ** 
Պաշտոնական վարկածով (Արցախի նախագահ Սամվել Շահրամանյանի խոսքերով) պայթյունը տեղի ունեցավ անվտանգության կանոնների խախտման պատճառով՝ պահեստի գերծանրաբեռնվածության հետևանքով: Սակայն շրջանառվում են կոնսպիրացիոն տեսություններ, ինչպես իսրայելցի բլոգեր-լրագրող Ալեքսանդր Լապշինի պնդումները, ով այն համարում է Ադրբեջանի կողմից կանխամտածված ահաբեկչություն՝ ցեղասպանության սցենարի մաս: Լապշինը նշում է, որ պայթյունը տեղի ունեցավ Ադրբեջանի ռազմական գործողությունների ֆոնին, որտեղ նպատակահարգով կարող էր թուլացնել հայկական տեղահանումը: Միջազգային լրատվամիջոցները հաստատում են խցանումների և խուճապի մասին, սակայն չեն հաստատում ահաբեկչության վարկածը, թեև ընդգծում են Ադրբեջանի ագրեսիայի դերը ողբերգության նախադրյալներում:

**Արձագանքներ** 
Հայաստանի կառավարությունը անմիջապես արձագանքեց՝ ուղարկելով բժշկական օգնություն, սակայն Արցախի հիվանդանոցների ծանրաբեռնվածությունը խոչընդոտեց: Ռուսաստանի ԱԳՆ խոսնակ Մարիա Զախարովան արտահայտեց ցավակցություն զոհերի ընտանիքներին, սակայն չհայտարարեց կոնկրետ օգնության մասին: Միջազգային հանրությունը դատապարտեց Ադրբեջանի ագրեսիան, սակայն պայթյունի հետ կապված արձագանքը սահմանափակ էր: Արցախի էթնիկ հայերը շարունակեցին տեղահանվել՝ մինչև սեպտեմբերի 26-ը ավելի քան 28,000-ը հասնելով:

**Հետևանքները** 
Պայթյունը խորացրեց Արցախի հումանիտար ճգնաժամը, հանգեցնելով 120,000 հայերի ամբողջական տեղահանման: Այն ցույց տվեց շրջափակման (2022-2023) և ռազմական հարձակման հետևանքները, որտեղ վառելիքի պակասը դարձավ կյանքի սպառնալիք: Մինչ օրս (2025 թ.) ողբերգությունը հիշատակվում է որպես ցեղասպանության խորհրդանիշ, և կան պահանջներ միջազգային հետաքննության:

—

### Русская версия

Взрыв на бензоскладе в Степанакерте: Трагедия Арцаха 25 сентября 2023 года

25 сентября 2023 года, около 19:00 (UTC+4), в районе Беркадзора (недалеко от Степанакерта, примерно 5 км от столицы), на бензоскладе у дороги Степанакерт-Аскеран произошел мощный взрыв, который стал одной из самых тяжелых трагедий в истории Нагорно-Карабахской Республики (Арцах). Взрыв произошел на фоне военной агрессии Азербайджана и привел к гибели от 170 до 218 человек и ранениям более 120, многие из которых находились в тяжелом и критическом состоянии. Взрыв случился, когда тысячи этнических армян, опасаясь геноцида, пытались покинуть Арцах в сторону Армении, и на заправке образовались огромные очереди за бесплатным топливом. Все силы обороны Арцаха были сосредоточены на границе, а медицинские ресурсы оказались недостаточными. Это событие считается одним из ключевых символов этнической чистки и геноцида в Арцахе в 2023 году.

**Предыстория** 
19 сентября 2023 года Азербайджан начал полномасштабное военное наступление на Арцах, которое длилось всего 24 часа. В результате власти Арцаха вынуждены были капитулировать и согласиться на “реинтеграцию” в Азербайджан, что привело к массовому исходу 120 000 этнических армян в Армению. До этого, в 2022–2023 годах, Арцах был заблокирован через Лачинский коридор, что вызвало гуманитарный кризис, включая дефицит топлива и продуктов. Утром 25 сентября Информационный штаб Арцаха объявил, что всем желающим предоставят бесплатное топливо на 5 заправках с 14:00, чтобы облегчить эвакуацию. Однако это привело к пробкам, поскольку дефицит топлива вызвал панику. Склад, использовавшийся для военных нужд, был переполнен бензином и другим топливом, что сделало взрыв катастрофическим.

**Ход событий** 
Взрыв произошел около 19:00 на складе-заправке в Беркадзоре, где сотни машин стояли в очереди за бесплатным топливом. Взрыв, предположительно вызванный утечкой топлива или небрежностью, спровоцировал пожар, который быстро распространился из-за переполненности. Огненный шар поглотил десятки автомобилей и людей. Первые сообщения появились в социальных сетях, и больницы Степанакерта заполнились тяжелыми ранеными. Защитник прав человека Арцаха Гегам Степанян заявил, что местные медицинские возможности недостаточны и потребовал срочной санитарной авиации в Степанакерт. Правительство Армении отреагировало: утром 26 сентября вертолетом отправило бригаду врачей с медикаментами и оборудованием. Российские миротворцы помогли лечить раненых, но предложение Азербайджана эвакуировать пострадавших в свои больницы было отвергнуто. К 29 сентября подтверждено 170 смертей, 290 раненых, а итоговые цифры достигли 218 погибших.

**Циркулирующие версии** 
По официальной версии (заявление президента Арцаха Самвела Шахраманяна) взрыв произошел из-за нарушения правил безопасности в подземном хранилище, перегруженном бензином для военных нужд. Однако распространяются конспирологические теории, включая утверждения израильского блогера-журналиста Александра Лапшина, который назвал это преднамеренным терактом Азербайджана в рамках сценария геноцида в Арцахе. Лапшин отмечает, что взрыв произошел на фоне военных действий Азербайджана и мог быть направлен на срыв армянской эвакуации. Международные СМИ подтверждают пробки и панику, но не подтверждают версию теракта, хотя подчеркивают роль азербайджанской агрессии в предпосылках трагедии.

**Реакции** 
Правительство Армении оперативно отреагировало, отправив медицинскую помощь, но переполненность больниц Арцаха помешала. Официальный представитель МИД РФ Мария Захарова выразила соболезнования семьям погибших, но не объявила о конкретной помощи. Международное сообщество осудило агрессию Азербайджана, но реакция на взрыв была ограниченной. Этнические армяне Арцаха продолжили эвакуацию — к 26 сентября более 28 000 человек пересекли границу в Армению.

**Последствия** 
Взрыв усугубил гуманитарный кризис в Арцахе, приведя к полному исходу 120 000 армян. Он показал последствия блокады (2022–2023) и военного наступления, где дефицит топлива стал угрозой жизни. По состоянию на 2025 год трагедия вспоминается как символ геноцида, и звучат призывы к международному расследованию.

—

### English Version
Explosion at Stepanakert Fuel Depot: The Artsakh Tragedy of September 25, 2023

On September 25, 2023, around 19:00 (UTC+4), a massive explosion occurred at a fuel depot-gas station in Berkadzor (about 5 km from Stepanakert), near the Stepanakert-Askeran highway, marking one of the heaviest tragedies in the history of the Republic of Artsakh (Nagorno-Karabakh). The blast, amid Azerbaijan’s military aggression, resulted in 170 to 218 deaths and over 120 injuries, many in critical condition. It happened as thousands of ethnic Armenians, fearing genocide, queued for free fuel to flee Artsakh toward Armenia, creating massive traffic jams. All defense forces were focused on the border, and medical resources were insufficient. This event is seen as a key symbol of the 2023 ethnic cleansing and genocide in Artsakh.

**Background** 
On September 19, 2023, Azerbaijan launched a full-scale military offensive on Artsakh, lasting just 24 hours. Artsakh authorities were forced to surrender and agree to “reintegration” into Azerbaijan, triggering the exodus of 120,000 ethnic Armenians to Armenia. Previously, in 2022–2023, Artsakh was blockaded via the Lachin Corridor, causing a humanitarian crisis with shortages of fuel and essentials. On the morning of September 25, Artsakh’s Information Headquarters announced free fuel at 5 gas stations from 14:00 for all wishing to evacuate. However, this led to jams, as fuel scarcity sparked panic. The depot, used for military purposes, was overloaded with gasoline and other fuels, making the explosion catastrophic.

**Course of Events** 
The explosion hit around 19:00 at the Berkadzor depot, where hundreds of cars queued for free fuel. Likely triggered by a fuel leak or negligence, it ignited a fire that spread rapidly due to overcrowding. The fireball engulfed dozens of vehicles and people. First reports spread via social media, overwhelming Stepanakert’s hospitals with severe cases. Artsakh Human Rights Defender Gegham Stepanyan stated local medical facilities were inadequate and urged immediate sanitary aviation to Stepanakert. Armenia responded: on September 26 morning, a helicopter team with doctors, medications, and equipment was dispatched. Russian peacekeepers aided treatment, but Azerbaijan’s offer to evacuate the injured to their hospitals was rejected. By September 29, 170 deaths and 290 injuries were confirmed, with final figures reaching 218 fatalities.

**Circulating Theories** 
Officially (per Artsakh President Samvel Shahramanyan’s statement), the blast resulted from safety violations in the overloaded underground depot for military gasoline. However, conspiracy theories circulate, including claims by Israeli blogger-journalist Alexander Lapshin, who called it a deliberate Azerbaijani terrorist act fitting the genocide scenario in Artsakh. Lapshin notes it occurred amid Azerbaijan’s operations and could aim to disrupt Armenian evacuation. International media confirm jams and panic but do not endorse the terror theory, though they highlight Azerbaijan’s aggression as a precursor.

**Responses** 
Armenia acted swiftly, sending aid, but Artsakh hospitals’ overload hindered efforts. Russian Foreign Ministry spokesperson Maria Zakharova expressed condolences to victims’ families but announced no specific aid. The international community condemned Azerbaijan’s aggression, but responses to the explosion were limited. Ethnic Armenians continued evacuating — over 28,000 crossed into Armenia by September 26.

**Aftermath** 
The explosion deepened Artsakh’s humanitarian crisis, leading to the full exodus of 120,000 Armenians. It exposed blockade (2022–2023) and offensive consequences, where fuel shortages became life-threatening. As of 2025, the tragedy is remembered as a genocide symbol, with calls for international investigation.

1958 թվականի սեպտեմբերի 14-ին պաշտոնապես շահագործման է հանձնվել Կոտայքի ջրանցքը, որը համարվում էր Սևան-Հրազդան կասկադի կարևորագույն մասերից մեկը: Այս ջրանցքը կառուցվել է 1949-1958 թվականներին և նպաստեց Հայաստանի կենտրոնական շրջանների ոռոգման և էներգետիկայի զարգացմանը:

Կոտայքի ջրանցքը, որը երկարությամբ 22 կմ է, սկիզբ է առնում Սևանա լճից և ջուր է մատակարարում Կոտայքի մարզի հովտային հատվածներ՝ ոռոգելով ավելի քան 20,000 հեկտար գյուղատնտեսական հողեր: Այս ջրանցքը խորհրդանշում էր խորհրդային շրջանի արդյունաբերական և գյուղատնտեսական զարգացման ծրագրերը, որոնք ուժեղացրին Հայաստանի տնտեսությունը: Կառուցման ընթացքում ներգրավված էին հազարավոր աշխատողներ, և ծրագիրը համարվում էր խոշոր հիդրոտեխնիկական ձեբազգիներից մեկը:

**Նախապատմություն և կառուցում** 
Կոտայքի ջրանցքի կառուցումը սկսվեց 1949 թվականին՝ ԽՍՀՄ պետական պլանավորման շրջանակներում: Նախագիծը մշակվել էր 1930-ական թվականներին և իրականացվել ինժեներներ Բորիս Վենդրամինի և Վիկտոր Թոքարյանի գլխավորությամբ: Ջրանցքը սկսվում է Սևանա լճից, անցնում Հրազդան գետի հովտով և ավարտվում Կոտայքի հովտում: Կառուցման ընթացքում հաղթահարվել են լեռնային և բնական խոչընդոտներ, ինչը դարձրեց այն ճարտարապետական հաջողություն:

—

### Русский вариант

Новый Этап Развития Армении



14 сентября 1958 года в рамках СССР был официально сдан в эксплуатацию Котайкский канал, являющийся важной частью каскада Севан-Раздан. Этот канал, построенный в период с 1949 по 1958 годы, сыграл ключевую роль в орошении и развитии энергетики центральных регионов Армении. Канал длиной 22 км начинается от озера Севан и обеспечивает водой долинные районы области Котайк, орошая более 20 000 гектаров сельскохозяйственных земель. Это событие стало символом промышленной и сельскохозяйственной модернизации в советский период, значительно укрепив экономику Армении. В строительстве участвовали тысячи рабочих, и проект считается одним из крупнейших гидротехнических достижений того времени.

**История и строительство** 
Строительство Котайкского канала началось в 1949 году в рамках государственного планирования СССР. Проект был разработан в 1930-х годах под руководством инженеров Бориса Вендрамини и Виктора Токаряна. Канал берет начало от озера Севан, проходит через долину реки Раздан и заканчивается в Котайкской долине. Во время строительства были преодолены горные и природные препятствия, что сделало проект значительным архитектурным успехом.

—

### English variant

A New Chapter for Armenia

On September 14, 1958, within the Soviet Union, the Kotayk Canal was officially commissioned as a vital component of the Sevan-Hrazdan Cascade. Constructed between 1949 and 1958, this canal played a crucial role in the irrigation and energy development of central Armenia. Stretching 22 km, it originates from Lake Sevan and supplies water to the valley regions of the Kotayk Province, irrigating over 20,000 hectares of agricultural land. This event symbolized the industrial and agricultural modernization efforts of the Soviet era, significantly boosting Armenia’s economy. Thousands of workers were involved in its construction, and the project is regarded as one of the major hydrotechnical achievements of its time.

**Background and Construction** 
The construction of the Kotayk Canal began in 1949 under the Soviet state planning framework. The project, developed in the 1930s, was led by engineers Boris Vendramini and Victor Tokaryan. The canal starts at Lake Sevan, runs through the Hrazdan River valley, and ends in the Kotayk valley. During its construction, significant natural and mountainous obstacles were overcome, marking it as a notable architectural success.

—

1922 թվականի սեպտեմբերի 11-ին Երևանում Կարսի պայմանագրի վավերաթղթերի փոխանակումը տեղի է ունեցել։

Պայմանագրով Թուրքիային են անցել Կարսի մարզը գրեթե ամբողջությամբ և Սուրմալուի գավառը (որը նախկինում երբեք չէր գտնվել Թուրքիայի կազմում)՝ ներառյալ Արարատ լեռն իր հարակից շրջաններով, իսկ Ադրբեջանին՝ Նախիջևանի շրջանը, որը սահմանվել է որպես ինքնավար կազմավորում: Արդյունքում Հայաստանը կորցրել է իր տարածքի գրեթե կեսը: Պայմանագրի դրույթները պարտված Հայկական կողմին պարտադրվել են Բոլշևիկյան ղեկավարության և Թուրքական նորակազմ իշխանությունների կողմից: 

**Նախապատմություն** 
18-րդ դարի վերջին և 19-րդ դարի սկզբներին մղված ռուս-պարսկական պատերազմների արդյունքում Ռուսական կայսրությունը տիրացավ ժամանակակից Անդրկովկասի տարածքի մեծագույն մասին: 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի հետևանքով Ռուսաստանին անցան նաև Կարսի, Արդահանի, Արդվինի և Բաթումի շրջանները: 19-րդ դարի վերջին, 20-րդ դարի սկզբին գրավված տարածքները բաժանված էին Բաքվի, Ելիզավետպոլի, Երևանի, Թիֆլիսի ու Քութայիսի նահանգների և Կարսի ու Բաթումի մարզերի միջև: 

Ռուսաստանը և Թուրքիան կրկին բախվեցին 1914 թվականին սկսված Առաջին համաշխարհային պատերազմում: Պարտության մատնելով Էնվերի գլխավորած թուրքական բանակը Սարիղամիշի ճակատամարտում՝ ռուսները տիրեցին ռազմական նախաձեռնությանը: Էնվերն իր պարտության մեջ մեղադրեց հայերին, արդյունքում մերձճակատային գոտուց ռուսամետ հայերի հեռացման պատրվակով սկսվեց Հայոց ցեղասպանությունը՝ Մեծ եղեռնը: 1915-1916 թվականներին ռուսական զորքերը հայկական կամավորական ջոկատների աջակցությամբ ազատագրեցին Արևմտյան Հայաստանի տարածքի զգալի մասը: 

1917 թվականի փետրվարյան հեղափոխությունից հետո ռուսական զորքերը դադարեցրեցին ակտիվ գործողությունները, իսկ հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո սկսեցին լքել իրենց դիրքերը: 1917 թվականի դեկտեմբերի 5-ին ստորագրվեց Երզնկայի զինադադարով պատերազմական գործողությունները Ռուսաստանի և Օսմանյան Թուրքիայի միջև ավարտվեցին: Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Թիֆլիսում ստեղծվեց Անդրկովկասյան սեյմը, որը 1918 թվականի փետրվարի 24-ին հռչակեց անկախ Անդրկովկասյան Դեմոկրատական Ֆեդերատիվ Հանրապետության ստեղծումը: 

Օգտվելով ռուսական զորքերի հեռացումից՝ թուրքերը 1918 թվականի փետրվարին անցան հարձակման, գրավելով Արևմտյան Հայաստանի տարածքները: Ապրիլին թուրքերը ներխուժեցին նախկին ռուսական տարածք, գրավելով Կարսը և Ալեքսանդրոպոլը: Մարտի 3-ին ստորագրվեց Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը, որով բոլշևիկյան Ռուսաստանը ճանաչեց Կարսի, Արդահանի և Բաթումի անցումը Թուրքիային: Մայիսին թուրքական զորքերն անցան նոր հարձակման, սակայն հայկական զորքերը կանգնեցրին նրանց Սարդարապատի և Բաշ-Ապարանի ճակատամարտերում: Մայիսի 28-ին հռչակվեց Հայաստանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը, ստիպված կնքել Բաթումի պայմանագիրը, որով կորցրեց Կարսը, Արդահանը և այլ տարածքներ: 

1920 թվականին Մուստաֆա Քեմալի ղեկավարած Թուրքիան, օգտվելով բոլշևիկյան օգնությունից, հասավ Հայաստանի համար անբարենպաստ պայմանագրերի կնքման: 1921 թվականի մարտի 16-ին Մոսկվայի պայմանագրով Թուրքիան և Ռուսաստանը կիսեցին Հայաստանի տարածքը, իսկ Կարսի պայմանագիրը հաստատեց այդ դրույթները: 

**Պայմանագրի դրույթներ** 
Կարսի պայմանագիրը սահմանեց նոր սահման Հայաստանի և Թուրքիայի միջև, անցնող Ախուրյան և Արաքս գետերով: Թուրքիային անցան Կարսի մարզը (մոտ 18 հազար քառ. կմ) և Սուրմալուի գավառը (մոտ 3.2 հազար քառ. կմ), իսկ Նախիջևանը՝ Ադրբեջանին որպես ինքնավար մարզ: Բաթումի մարզը բաժանվեց Թուրքիայի և Վրաստանի միջև: 

**Պայմանագրի միջազգային իրավունքի տեսանկյունից** 
Կարսի պայմանագիրը համարվում է անօրինական, քանի որ կողմերը (Հայկական ՍՍՀ և Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողով) չէին միջազգային իրավունքի սուբյեկտներ: Հայաստանը այդ ժամանակ բռնազավթված տարածք էր, իսկ Թուրքիայի կառավարությունն ընդդիմադիր խումբ էր: 

### Русская версия

Карсский договор: История потерь Армении
Обмен документами по Карсскому договору состоялся 11 сентября 1922 года в Ереване. 

По договору Турции отошли область Карс почти полностью и уезд Сурмалу (который никогда ранее не входил в состав Турции), включая гору Арарат с прилегающими районами, а Азербайджану — Нахичеванский район, определённый как автономное образование. В результате Армения потеряла почти половину своей территории. Условия договора были навязаны побеждённой армянской стороне большевистским руководством и новообразованными турецкими властями. 

**Предыстория** 
В результате русско-персидских войн конца XVIII и начала XIX веков Российская империя захватила большую часть современного Закавказья. После русско-турецкой войны 1877-1878 годов к России отошли также районы Карса, Ардаhana, Артвина и Батуми. В конце XIX — начале XX века захваченные территории были разделены между губерниями Баку, Елизаветполя, Еревана, Тифлиса, Кутаиси, а также областями Карса и Батуми. 

Россия и Турция вновь столкнулись в Первой мировой войне, начавшейся в 1914 году. Победа русских в битве при Сарыкамыше над армией, возглавляемой Энвером, дала им военное преимущество. Энвер обвинил в поражении армян, что стало поводом для депортации прорусских армян из прифронтовой зоны и начала Геноцида армян — Великой резни. В 1915-1916 годах русские войска с поддержкой армянских добровольческих отрядов освободили значительную часть Западной Армении. 

После Февральской революции 1917 года русские войска прекратили активные действия, а после Октябрьской революции начали покидать позиции. 5 декабря 1917 года был подписан Эрзинджанское перемирие, завершившее военные действия между Россией и Османской Турцией. После Октябрьской революции в Тифлисе был создан Закавказский сейм, который 24 февраля 1918 года провозгласил создание независимой Закавказской Демократической Федеративной Республики. 

Используя уход русских войск, турки в феврале 1918 года перешли в наступление, захватив территории Западной Армении. В апреле они вторглись на бывшие русские земли, заняв Карс и Александрополь. 3 марта был подписан Брест-Литовский договор, которым большевистская Россия признала переход Карса, Ардаhana и Батуми Турции. В мае турецкие войска начали новое наступление, но были остановлены армянами в битвах при Сардарапате и Баше-Апаране. 28 мая была провозглашена Демократическая Республика Армения, вынужденная подписать унизительный Батумский договор, потеряв Карс, Ардахан и другие территории. 

В 1920 году, с поддержкой большевиков, возглавляемая Мустафой Кемалем Турция добилась заключения невыгодных для армян договоров. 16 марта 1921 года Московским договором Турция и Россия фактически поделили территорию Армении, а Карсский договор закрепил эти положения. 

**Условия договора** 
Карсский договор установил новый рубеж между Арменией и Турцией по рекам Ахурян и Аракс. Турции отошли область Карс (около 18 тысяч км²) и уезд Сурмалу (около 3.2 тысяч км²), включая гору Арарат, а Нахичеван — Азербайджану как автономный регион. Область Батуми была разделена между Турцией и Грузией. 

**С точки зрения международного права** 
Карсский договор считается незаконным, поскольку стороны (Армянская ССР и Национальное великое собрание Турции) не были субъектами международного права. Армения в то время была оккупированной территорией, а турецкое правительство представляло оппозиционную группу. 

### English Version

The Treaty of Kars: The History of Armenia’s Losses

The exchange of documents for the Treaty of Kars took place on September 11, 1922, in Yerevan. 

The treaty ceded to Turkey the region of Kars almost entirely and the Surmalu district (which had never previously been part of Turkey), including Mount Ararat with its surrounding areas, while Azerbaijan received the Nakhichevan region, designated as an autonomous entity. As a result, Armenia lost nearly half of its territory. The terms were imposed on the defeated Armenian side by the Bolshevik leadership and the newly formed Turkish authorities. 

**Background** 
As a result of the Russo-Persian wars at the end of the 18th and beginning of the 19th centuries, the Russian Empire seized the majority of modern Transcaucasia. Following the Russo-Turkish War of 1877-1878, Russia also gained the regions of Kars, Ardahan, Artvin, and Batum. By the late 19th and early 20th centuries, these territories were divided among the governorates of Baku, Elizavetpol, Yerevan, Tiflis, Kutaisi, and the regions of Kars and Batum. 

Russia and Turkey clashed again during the First World War, which began in 1914. The Russian victory over Enver’s Turkish army at the Battle of Sarikamish gave them the military initiative. Enver blamed the Armenians for his defeat, using it as a pretext to deport pro-Russian Armenians from the front line, triggering the Armenian Genocide—the Great Calamity. In 1915-1916, Russian troops, with the support of Armenian volunteer units, liberated significant parts of Western Armenia. 

After the February Revolution of 1917, Russian troops ceased active operations, and following the October Revolution, they began to abandon their positions. On December 5, 1917, the Erzincan Armistice was signed, ending hostilities between Russia and the Ottoman Turkey. After the October Revolution, the Transcaucasian Sejm was established in Tiflis, proclaiming the independent Transcaucasian Democratic Federative Republic on February 24, 1918. 

Taking advantage of the Russian withdrawal, the Turks launched an offensive in February 1918, recapturing territories of Western Armenia. In April, they invaded former Russian lands, seizing Kars and Alexandropol. On March 3, the Treaty of Brest-Litovsk was signed, by which Bolshevik Russia recognized the transfer of Kars, Ardahan, and Batum to Turkey. In May, Turkish troops launched a new offensive but were halted by Armenian forces at the Battles of Sardarapat and Bash-Aparan. On May 28, the Democratic Republic of Armenia was proclaimed, forced to sign the humiliating Treaty of Batum, losing Kars, Ardahan, and other territories. 

In 1920, with Bolshevik support, Mustafa Kemal’s Turkey achieved the signing of unfavorable treaties for Armenia. On March 16, 1921, the Treaty of Moscow divided Armenia’s territory between Turkey and Russia, with the Treaty of Kars confirming these terms. 

**Terms of the Treaty** 
The Treaty of Kars established a new border between Armenia and Turkey along the Akhurian and Aras rivers. Turkey received the Kars region (approximately 18,000 km²) and the Surmalu district (approximately 3,200 km²), including Mount Ararat, while Nakhichevan was given to Azerbaijan as an autonomous region. The Batum region was divided between Turkey and Georgia. 

**From the Perspective of International Law** 
The Treaty of Kars is considered illegal, as its signatories (the Armenian SSR and the Grand National Assembly of Turkey) were not subjects of international law. Armenia was an occupied territory at the time, and the Turkish government represented an opposition group. 

### Türkçe Versiyon

Kars Antlaşması: Ermenistan’ın Kayıplarının Tarihi

Kars Antlaşması belgelerinin değişimi 11 Eylül 1922 tarihinde Erivan’da gerçekleşti. 

Antlaşma ile Türkiye’ye Kars bölgesi neredeyse tamamen ve daha önce hiç Türkiye’nin bir parçası olmamış Surmalu ilçesi (Ararat Dağı ve çevresi dahil) bırakıldı, Azerbaycan’a ise Nahçıvan bölgesi, özerk bir birim olarak tanındı. Sonuç olarak Ermenistan topraklarının neredeyse yarısını kaybetti. Antlaşma şartları, yenilen Ermeni tarafına Bolşevik liderlik ve yeni kurulan Türk makamları tarafından dayatıldı. 

**Arka Plan** 
18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl başında gerçekleşen Rus-Fars savaşlarının sonucunda Rus İmparatorluğu, modern Transkafkasya’nın büyük bir kısmını ele geçirdi. 1877-1878 Rus-Türk Savaşı’nın ardından Rusya’ya Kars, Ardahan, Artvin ve Batum bölgeleri de geçti. 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında işgal edilen bu topraklar, Bakü, Elizavetpol, Erivan, Tiflis, Kutaisi valilikleri ile Kars ve Batum bölgeleri arasında paylaştırıldı. 

Rusya ve Türkiye, 1914’te başlayan Birinci Dünya Savaşı’nda yeniden karşı karşıya geldi. Enver’in komutasındaki Türk ordusunun Sarıkamış Muharebesi’nde yenilgiye uğraması, Ruslara askeri üstünlük sağladı. Enver, yenilgisinin sorumluluğunu Ermenilere yükledi ve bu, cephe hattındaki Rus yanlısı Ermenilerin deportasyonu için bahane olarak kullanıldı; böylece Ermeni Soykırımı, Büyük Felaket başladı. 1915-1916 yıllarında Rus birlikleri, Ermeni gönüllü birliklerinin desteğiyle Batı Ermenistan’ın büyük bir kısmını kurtardı. 

1917 Şubat Devrimi’nden sonra Rus birlikleri aktif operasyonlara son verdi, Ekim Devrimi’nden sonra ise pozisyonlarını terk etmeye başladı. 5 Aralık 1917’de imzalanan Erzincan Ateşkes Antlaşması ile Rusya ve Osmanlı Türkiye’si arasındaki savaş sona erdi. Ekim Devrimi’nden sonra Tiflis’te Transkafkasya Seymi kuruldu ve 24 Şubat 1918’de bağımsız Transkafkasya Demokratik Federal Cumhuriyeti’nin kuruluşu ilan edildi. 

Rus birliklerinin çekilmesinden faydalanan Türkler, Şubat 1918’de taarruza geçti ve Batı Ermenistan topraklarını geri aldı. Nisan’da eski Rus topraklarına girerek Kars ve Alexandropol’ü ele geçirdiler. 3 Mart’ta imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması ile Bolşevik Rusya, Kars, Ardahan ve Batum’un Türkiye’ye geçişini tanıdı. Mayıs’ta Türk birlikleri yeni bir taarruza geçti, ancak Sardarapat ve Baş-Aparan savaşlarında Ermeni kuvvetleri tarafından durduruldular. 28 Mayıs’ta Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti ilan edildi ve Batum Antlaşması’nı imzalamaya zorlandı; bu antlaşmayla Kars, Ardahan ve diğer topraklar kaybedildi. 

1920’de, Bolşevik desteğiyle Mustafa Kemal liderliğindeki Türkiye, Ermenistan için elverişsiz antlaşmaların imzalanmasını sağladı. 16 Mart 1921’de Moskova Antlaşması ile Türkiye ve Rusya, Ermenistan topraklarını fiilen paylaştı; Kars Antlaşması bu şartları teyit etti. 

**Antlaşma Şartları** 
Kars Antlaşması, Ermenistan ve Türkiye arasında Akhurian ve Aras nehirleri boyunca yeni bir sınır çizdi. Türkiye’ye Kars bölgesi (yaklaşık 18.000 km²) ve Surmalu ilçesi (yaklaşık 3.200 km², Ararat Dağı dahil) verildi, Nahçıvan ise Azerbaycan’a özerk bir bölge olarak bırakıldı. Batum bölgesi Türkiye ve Gürcistan arasında paylaştırıldı. 

**Uluslararası Hukuk Açısından** 
Kars Antlaşması, taraf olan Ermenistan SSR ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin uluslararası hukukun öznesi olmaması nedeniyle yasa dışı kabul edilir. Ermenistan o dönemde işgal altındaki bir bölgeydi ve Türk hükümeti bir muhalefet grubu tarafından temsil ediliyordu. 

4 սեպտեմբերի, 1781 թվականին, Կալիֆորնիայի ափին, որտեղ Պորցիունկուլա գետը հոսում է դեպի Խաղաղ օվկիանոս, մի փոքրիկ խումբ բնակիչներ՝ 44 հոգի, հիմնադրեցին մի բնակավայր, որը կդառնար աշխարհի ամենամեծ քաղաքներից մեկը՝ Լոս Անջելեսը:

Այս առաջին բնակիչները, որոնք կոչվում էին «Լոս Պոբլադորես», եկել էին Մեքսիկայից՝ իսպանական կայսրության հրամանով, որպեսզի ամրացնեն իրենց ներկայությունը Ամերիկյան մայրցամաքի արևմտյան ափին: Նրանք կառուցեցին փոքրիկ տներ, եկեղեցի և հրապարակ, որտեղ կյանքը սկսեց հոսել դանդաղ, բայց անկասելիորեն: Այս բնակավայրը, որը սկզբում կոչվում էր «El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles», դարձավ հիմքը մի քաղաքի, որը հետագայում կգրավի հազարավոր հայերի սրտերը:

Տարիներ անցան, և Լոս Անջելեսը վերածվեց հրաշալի մետրոպոլիսի՝ հոլիվուդյան աստղերով, անվերջանալի լողափերով և արևոտ երկնքով: Բայց հայերի համար այս քաղաքը դարձավ ավելին, քան պարզապես վայր: Առաջին հայերը եկան 19-րդ դարի վերջին, բայց մեծ հոսքը սկսվեց 20-րդ դարում՝ Օսմանյան կայսրության մեջ տեղի ունեցած հայոց ցեղասպանությունից հետո: Նրանք փախչում էին սարսափից, բայց գտան հույս այստեղ՝ Կալիֆորնիայի տաք արևի տակ, որը հիշեցնում էր իրենց հայրենիքի լեռները և հովիտները: Հայերը բերեցին իրենց ավանդույթները, խոհանոցը և անկոտրում ոգին: Նրանք բացեցին խանութներ, ռեստորաններ և բիզնեսներ, որոնք ծաղկեցին: Փոքրիկ Արմենիան Գոլիվուդում դարձավ հայկական կյանքի կենտրոնը՝ եկեղեցիներով, դպրոցներով և մշակութային կենտրոններով, որտեղ հնչում էին հայկական երգեր և հոտում էր լավաշի բույրը:

Գլենդեյլը, որը հաճախ կոչվում է «Ամերիկյան հայկական մայրաքաղաք», դարձավ հազարավոր հայերի տունը: Այստեղ ամեն օր տոն է՝ ազգային տոներով, պարերով և հիշողություններով: Հայերը ոչ միայն ինտեգրվեցին, այլև ազդեցին քաղաքի վրա՝ քաղաքականությունից մինչև կինոինդուստրիա: Այստեղ ծնվեցին աստղեր, ինչպես Սերժ Թանկյանը, ով իր երաժշտությամբ աշխարհին պատմեց հայերի պատմությունը: Լոս Անջելեսը դարձավ հայերի սիրելի քաղաքը, քանի որ այն առաջարկում էր ազատություն, հնարավորություններ և տուն, որտեղ կարող ես մնալ հայ՝ ապրելով ամերիկյան երազանքով:

Лос-Анджелес: Любимый Город Армян. От Основания к Армянской Мечте

4 сентября 1781 года, на побережье Калифорнии, где река Порсьюнкула впадает в Тихий океан, группа из 44 поселенцев основала небольшое поселение, которое со временем превратилось в один из величайших городов мира — Лос-Анджелес. Эти первые жители, известные как «Лос Побладорес», прибыли из Мексики по приказу испанской короны, чтобы укрепить влияние на западном побережье Америки. Они построили скромные дома, церковь и площадь, где жизнь потекла медленно, но неуклонно. Это поселение, изначально названное «El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles», стало фундаментом города, который позже завоюет сердца тысяч армян.

Прошли годы, и Лос-Анджелес расцвел в ослепительный мегаполис с голливудскими звездами, бесконечными пляжами и вечным солнцем. Но для армян этот город стал чем-то большим, чем просто местом. Первые армяне прибыли в конце XIX века, но настоящий приток начался в XX веке, после геноцида армян в Османской империи. Они бежали от ужаса, но нашли надежду под теплым калифорнийским солнцем, напоминающим горы и долины их родины. Армяне принесли с собой традиции, кухню и несломленный дух. Они открывали магазины, рестораны и бизнесы, которые расцветали. Маленькая Армения в Голливуде стала центром армянской жизни — с церквями, школами и культурными центрами, где звучали армянские песни и витал аромат лаваша.

Глендейл, часто называемый «армянской столицей Америки», стал домом для тысяч армян. Здесь каждый день — как праздник, с национальными фестивалями, танцами и воспоминаниями. Армяне не просто интегрировались, но и повлияли на город — от политики до киноиндустрии. Здесь родились звезды, как Серж Танкян, который своей музыкой рассказал миру об армянской истории. Лос-Анджелес стал любимым городом армян, потому что предлагал свободу, возможности и дом, где можно оставаться армянином, живя американской мечтой.

Los Angeles: The Beloved City of Armenians. From Founding to Armenian Dream

On September 4, 1781, along the coast of California, where the Porciúncula River flows into the Pacific Ocean, a group of 44 settlers established a small village that would grow into one of the world’s greatest cities—Los Angeles. These first inhabitants, known as “Los Pobladores,” arrived from Mexico under the orders of the Spanish crown to solidify their presence on America’s western shore. They built humble homes, a church, and a plaza, where life began to flow slowly but steadily. This settlement, originally named “El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles,” became the foundation of a city that would later capture the hearts of thousands of Armenians.

Years passed, and Los Angeles blossomed into a dazzling metropolis with Hollywood stars, endless beaches, and perpetual sunshine. But for Armenians, this city became more than just a place. The first Armenians arrived in the late 19th century, but the major influx began in the 20th century, following the Armenian Genocide in the Ottoman Empire. They fled from horror but found hope under the warm California sun, reminiscent of the mountains and valleys of their homeland. Armenians brought their traditions, cuisine, and unbreakable spirit. They opened shops, restaurants, and businesses that flourished. Little Armenia in Hollywood became the hub of Armenian life—with churches, schools, and cultural centers where Armenian songs echoed and the scent of lavash filled the air.

Glendale, often called the “Armenian capital of America,” became home to thousands of Armenians. Here, every day feels like a celebration, with national festivals, dances, and memories. Armenians didn’t just integrate; they shaped the city—from politics to the film industry. Stars like Serj Tankian were born here, using his music to tell the world about Armenian history. Los Angeles became the beloved city of Armenians because it offered freedom, opportunities, and a home where one could remain Armenian while living the American dream.

4 սեպտեմբերի 1991 թ.: Այդ օրը ՀՀ Գերագույն Խորհուրդը որոշում կայացրեց ազգայնացնել Խորհրդային Միության Կոմունիստական կուսակցության  գույքը:

1991 թվականի օգոստոսյան հեղաշրջման ձախողումից հետո, երբ ԿՊՍՍ-ը կորցրեց իր ազդեցությունը, Հայաստանը արագ արձագանքեց: Օրենսդրական այս քայլը նպատակ ուներ փոխանցել կուսակցությանը պատկանող գույքը՝ շենքեր, հողեր, տրանսպորտ և ֆինանսական միջոցներ, պետության վերահսկողությանը: Գույքի ազգայնացումը կարևոր էր անկախ պետության կայացման համար, քանի որ այդ ռեսուրսները դարձան նոր կառավարական կառույցների հիմք: Գործընթացը ներառում էր գույքի գույքագրում և դրա փոխանցում պետությանը, թեև այն բախվեց որոշակի դժվարությունների, ինչպիսիք էին նախկին կուսակցականների դիմադրությունն ու տնտեսական ճգնաժամը: Այս իրադարձությունը խզեց կապերը խորհրդային անցյալի հետ և նպաստեց Հայաստանի անկախության ամրապնդմանը, որն ավարտին հասավ սեպտեմբերի 21-ի հանրաքվեով:

### Русски

На пути к независимости Армении: Национализация имущества КПА

4 сентября 1991 года, Ереван, Армения. В этот день Верховный Совет Армении принял решение о национализации имущества Коммунистической партии Армении. После провала августовского путча 1991 года, когда КПСС утратила своё влияние, Армения оперативно отреагировала. Этот законодательный шаг был направлен на передачу имущества партии — зданий, земель, транспорта и финансовых средств — под контроль государства. Национализация имущества стала важным этапом для становления независимого государства, так как эти ресурсы легли в основу новых государственных структур. Процесс включал инвентаризацию активов и их передачу государству, хотя сопровождался трудностями, такими как сопротивление бывших партийных деятелей и экономический кризис. Это событие разорвало связи с советским прошлым и способствовало укреплению независимости Армении, завершившейся референдумом 21 сентября.

### English

On the Road to Armenia’s Independence: Nationalization of CPA Property

September 4, 1991, Yerevan, Armenia. On this day, the Supreme Council of Armenia decided to nationalize the property of the Communist Party of the Armenia. Following the failed August 1991 coup, which stripped the CPSU of its influence, Armenia acted swiftly. This legislative move aimed to transfer the party’s assets—buildings, lands, transport, and financial resources—to state control. The nationalization of property was a crucial step in building an independent state, as these resources formed the foundation for new governmental institutions. The process involved inventorying assets and transferring them to the state, though it faced challenges like resistance from former party members and an economic crisis. This event severed ties with the Soviet past and bolstered Armenia’s independence, finalized by the September 21 referendum.

Սեպտեմբերի 1. Հայ ժողովրդի մշակութային և քաղաքական ճանապարհի նշանակալի օր է, հայ ժողովրդի համար նշանավորվել է մի շարք կարևոր իրադարձություններով, որոնք արձագանքում են մեր մշակույթի, կրթության և ազգային գիտակցության մեջ: Եկեք ճանապարհորդենք ժամանակի միջով՝ վերապրելու այդ պահերը: 

**1850 թվական. «Արարատ» շաբաթաթերթի ծնունդը Թիֆլիսում** 
Հայ մշակույթի սրտում՝ Թիֆլիսում, 1850 թվականի սեպտեմբերի 1-ին լույս տեսավ «Արարատ» շաբաթաթերթը՝ Գաբրիել Պատկանյանի խմբագրությամբ: Այս պարբերականը դարձավ հայ մտավորականության ձայնը, մի լույս, որ ճեղքեց խավարը՝ լուսավորելով ազգային գիտակցության ճանապարհը: Պատկանյանը, երիտասարդ և կրակոտ հայրենասեր, իր խմբագրական սյունակներում քննարկում էր կրթության, մշակույթի և հասարակական կյանքի հարցեր: «Արարատը» ոչ միայն տեղեկատվության աղբյուր էր, այլև հայ ժողովրդի միասնության խորհրդանիշ՝ կամուրջ դեպի ազգային վերածնունդ: Թերթի էջերում ծնվում էին գաղափարներ, որոնք հետագայում ոգեշնչեցին հայ ազգային-ազատագրական շարժումը: 

**1860 թվական. «Համազգային ընկերություն» Կ. Պոլսում** 
Տասը տարի անց՝ 1860 թվականի սեպտեմբերի 1-ին, Կոստանդնուպոլսում հիմնվեց «Համազգային ընկերությունը»՝ հայ մեծ լուսավորիչ Միքայել Նալբանդյանի ակտիվ մասնակցությամբ: Այս կազմակերպությունը ծնվեց որպես հայ ժողովրդի կրթական և մշակութային առաջընթացի շարժիչ: Նալբանդյանը, ում սիրտը բաբախում էր ազատության և արդարության գաղափարներով, տեսնում էր հայ ժողովրդի վերածննդի բանալին կրթության և համախմբման մեջ: «Համազգային ընկերությունը» դարձավ մի հարթակ, որտեղ հայ մտավորականները միավորվեցին՝ քննարկելու ազգի ապագան, կրթական ծրագրեր մշակելու և հայկական դպրոցների հիմնումը խթանելու համար: Այս կազմակերպությունը նաև կարևոր դեր խաղաց հայ ազգային գիտակցության արթնացման գործում՝ սերմեր ցանելով ապագա պայքարի համար: 

**1861 թվական. «Քնար հայկական»՝ երաժշտության ձայնը Կ. Պոլսում** 
1861 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Կոստանդնուպոլսում լույս տեսավ «Քնար հայկական» երաժշտական կիսամսյա հանդեսը՝ Գ. Երանյանի, Ն. Թաշճյանի և Տ. Չուխաջյանի խմբագրությամբ: Այս պարբերականը նման էր մի մեղեդու, որն արձագանքում էր հայ ժողովրդի հոգում: «Քնար հայկականը» նվիրված էր հայ երաժշտությանը, մշակույթին և արվեստին՝ դառնալով կարևոր միջոց հայկական երաժշտական ժառանգության պահպանման և տարածման համար: Տիգրան Չուխաջյանը, ով հետագայում հայտնի դարձավ որպես հայ օպերայի հիմնադիր, այս հանդեսի միջոցով ներկայացնում էր իր գաղափարները՝ միավորելով հայ երաժիշտներին և խթանելով արվեստի զարգացումը: Այս պարբերականը հայ մշակույթի մի փոքրիկ, բայց վառ աստղ էր, որն օգնեց պահպանել ազգային երաժշտության հմայքը: 

**1868 թվական. Երևանի գիմնազիայի բացումը** 
1868 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Երևանում բացվեց գիմնազիան՝ մի հաստատություն, որը դարձավ հայ կրթության նոր էջ: Այս օրը հայ ժողովուրդը նշեց որպես գիտելիքի հաղթանակի օր: Գիմնազիան, որը հիմնվել էր ռուսական կայսրության աջակցությամբ, բացեց իր դռները հայ երիտասարդության առաջ՝ առաջարկելով ժամանակակից կրթություն: Այստեղ սովորողները ծանոթանում էին ոչ միայն գիտություններին, այլև հայոց պատմությանը, մշակույթին և լեզվին: Գիմնազիան դարձավ հայ մտավորականության կայացման օրրան՝ դաստիարակելով այնպիսի գործիչների, ովքեր հետագայում կերտեցին Հայաստանի ապագան: Դրա բացումը նշանակալի քայլ էր դեպի հայ ժողովրդի մտավոր վերածնունդ: 

**1886 թվական. Կենտրոնական վարժարանը Կ. Պոլսի Ղալաթիայում** 
1886 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Կոստանդնուպոլսի Ղալաթիա թաղամասում բացվեց Կենտրոնական վարժարանը՝ Մինաս Չերազի տեսչությամբ: Այս վարժարանը դարձավ հայ կրթության մի նոր բաստիոն՝ նպատակ ունենալով երիտասարդներին տալ ժամանակակից և ազգային կրթություն: Չերազը, հայտնի իր հայրենասիրությամբ և լուսավորիչ գործունեությամբ, ջանք չխնայեց վարժարանը դարձնելու մի վայր, որտեղ հայ երիտասարդները կարող էին ձեռք բերել գիտելիքներ և ամրապնդել իրենց ազգային ինքնությունը: Այս հաստատությունը խորհրդանշում էր հայ ժողովրդի ձգտումը դեպի կրթություն՝ նույնիսկ օտար կայսրությունում ապրելու պայմաններում: 

**1920 թվական. Արևելքի ժողովուրդների համագումարը Բաքվում** 
1920 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Բաքվում բացվեց Արևելքի ժողովուրդների առաջին համագումարը, որին մասնակցում էին նաև հայ ներկայացուցիչներ: Այս իրադարձությունը տեղի ունեցավ Խորհրդային Ռուսաստանի աջակցությամբ և նպատակ ուներ միավորել Արևելքի ժողովուրդներին՝ ընդդեմ գաղութային և կայսերապաշտական ճնշումների: Հայ ներկայացուցիչները, որոնք ներկա էին համագումարին, բարձրաձայնեցին հայ ժողովրդի խնդիրները՝ ներառյալ Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցած ցեղասպանության հետևանքները: Համագումարը դարձավ հայերի ձայնը միջազգային ասպարեզում հնչեցնելու հարթակ, թեև այն նաև արտացոլում էր խորհրդային քաղաքականության ազդեցությունը: 

Այս իրադարձությունները, որոնք նշանավորվել են սեպտեմբերի 1-ին, նման են հայ ժողովրդի սրտի բաբախյունների՝ յուրաքանչյուրը պատմում է կրթության, մշակույթի և ազգային ոգու պայքարի մասին: Դրանք հիշեցնում են մեզ, որ նույնիսկ ամենամութ ժամանակներում հայ ժողովուրդը գտել է ուժ՝ ստեղծելու, կրթվելու և առաջ գնալու համար: 

—

### Русский

**1 сентября: Памятные вехи армянской культуры и духа** 

История армянского народа — это река, что течет сквозь века, собирая по пути события, которые сформировали нашу идентичность. Первое сентября, казалось бы, обычный день, но для армян он отмечен яркими моментами, которые отозвались в культуре, образовании и национальном самосознании. Давайте отправимся в путешествие по этим страницам истории, чтобы ощутить их живую силу. 

**1850 год: Рождение газеты «Арарат» в Тифлисе** 
В сердце армянской культуры, в Тифлисе, 1 сентября 1850 года вышла в свет газета «Арарат» под редакцией Габриэла Патканяна. Это издание стало голосом армянской интеллигенции, лучом света, пробившим тьму. Молодой и пламенный патриот Патканян поднимал в своих статьях вопросы образования, культуры и общественной жизни. «Арарат» был не просто источником новостей — он стал символом единства армян, мостом к национальному возрождению. На его страницах рождались идеи, которые вдохновляли армянское национально-освободительное движение. 

**1860 год: Основание «Всеармянского общества» в Константинополе** 
Спустя десятилетие, 1 сентября 1860 года, в Константинополе было создано «Всеармянское общество» при активном участии великого просветителя Микаэла Налбандяна. Эта организация родилась как двигатель культурного и образовательного прогресса армян. Налбандян, чьё сердце билось идеями свободы и справедливости, видел в образовании и сплочённости ключ к возрождению нации. Общество стало платформой, где армянские интеллектуалы обсуждали будущее своего народа, разрабатывали образовательные программы и поддерживали создание армянских школ. Оно сыграло ключевую роль в пробуждении национального самосознания, заложив основы для будущей борьбы. 

**1861 год: «Армянская лира» — мелодия Константинополя** 
1 сентября 1861 года в Константинополе начал издаваться музыкальный журнал «Армянская лира» под редакцией Г. Ераняна, Н. Ташчяна и Т. Чухаджяна. Этот журнал был словно мелодия, отзывавшаяся в душе армянского народа. Посвящённый армянской музыке, культуре и искусству, «Армянская лира» стала важным инструментом сохранения и популяризации музыкального наследия. Тигран Чухаджян, будущий основатель армянской оперы, через страницы журнала делился своими идеями, объединяя музыкантов и способствуя развитию искусства. Это издание стало яркой звездой армянской культуры, сохранившей её очарование. 

**1868 год: Открытие гимназии в Ереване** 
1 сентября 1868 года в Ереване открылась гимназия — событие, ставшее триумфом знаний. Эта гимназия, созданная при поддержке Российской империи, распахнула двери для армянской молодёжи, предлагая современное образование. Здесь изучали не только науки, но и армянскую историю, культуру и язык. Гимназия стала колыбелью армянской интеллигенции, воспитавшей деятелей, которые в будущем формировали судьбу Армении. Её открытие стало важным шагом к интеллектуальному возрождению народа. 

**1886 год: Центральное училище в Галате, Константинополь** 
1 сентября 1886 года в районе Галата Константинополя открылось Центральное училище под руководством Минаса Чераза. Это учебное заведение стало новым бастионом армянского образования, нацеленным на воспитание молодёжи в духе национальной идентичности и современных знаний. Чераз, известный своим патриотизмом и просветительской деятельностью, вложил душу в создание училища, где армянская молодёжь могла учиться и укреплять связь со своим народом. Даже в условиях чужой империи это училище стало символом стремления армян к знаниям. 

**1920 год: Первый конгресс народов Востока в Баку** 
1 сентября 1920 года в Баку открылся Первый конгресс народов Востока, в котором участвовали и армянские представители. Поддержанный Советской Россией, конгресс стремился объединить народы Востока в борьбе против колониального и империалистического гнёта. Армянские делегаты подняли вопросы, связанные с трагическими последствиями геноцида в Османской империи. Конгресс стал платформой для армян, чтобы заявить о своих бедах на международной арене, хотя и отражал влияние советской политики. 

Эти события, случившиеся 1 сентября, словно биение сердца армянского народа, рассказывают о его борьбе за культуру, образование и национальный дух. Они напоминают, что даже в самые тёмные времена армяне находили силы творить, учиться и идти вперёд. 



—

### English

**September 1: Milestones of Armenian Culture and Spirit** 

The history of the Armenian people is like a river flowing through the ages, gathering moments that have shaped our identity. September 1, a seemingly ordinary day, is marked by significant events in Armenian culture, education, and national consciousness. Let us journey through time to relive these moments that continue to resonate in the Armenian soul. 

**1850: The Birth of the “Ararat” Newspaper in Tiflis** 
In the heart of Armenian culture, in Tiflis, on September 1, 1850, the newspaper “Ararat” was born under the editorship of Gabriel Patkanyan. This publication became the voice of the Armenian intelligentsia, a beacon piercing the darkness. Young and passionate, Patkanyan used its pages to discuss education, culture, and societal issues. “Ararat” was more than a newspaper—it was a symbol of Armenian unity, a bridge to national revival. Its columns birthed ideas that inspired the Armenian liberation movement. 

**1860: The Founding of the “All-Armenian Society” in Constantinople** 
A decade later, on September 1, 1860, the “All-Armenian Society” was established in Constantinople with the active participation of the great enlightener Mikayel Nalbandian. This organization emerged as a driving force for Armenian cultural and educational progress. Nalbandian, whose heart beat with ideas of freedom and justice, saw education and unity as the keys to national revival. The society became a platform where Armenian intellectuals gathered to discuss their people’s future, develop educational programs, and support the creation of Armenian schools. It played a pivotal role in awakening national consciousness, sowing seeds for future struggles. 

**1861: “Armenian Lyre” — The Melody of Constantinople** 
On September 1, 1861, the musical journal “Armenian Lyre” began publication in Constantinople, edited by G. Yeranyan, N. Tashchyan, and T. Chukhadjyan. Like a melody resonating in the Armenian soul, this journal was dedicated to Armenian music, culture, and art. It became a vital tool for preserving and promoting musical heritage. Tigran Chukhadjyan, later known as the founder of Armenian opera, shared his ideas through its pages, uniting musicians and fostering the development of art. The “Armenian Lyre” was a small but radiant star in Armenian culture, preserving its charm. 

**1868: The Opening of the Yerevan Gymnasium** 
On September 1, 1868, a gymnasium opened in Yerevan—a triumph of knowledge. Established with the support of the Russian Empire, this institution welcomed Armenian youth, offering modern education. Students studied not only sciences but also Armenian history, culture, and language. The gymnasium became a cradle for the Armenian intelligentsia, nurturing figures who would shape Armenia’s future. Its opening was a significant step toward the intellectual revival of the Armenian people. 

**1886: The Central School in Galata, Constantinople** 
On September 1, 1886, the Central School opened in Constantinople’s Galata district under the supervision of Minas Cheraz. This institution became a new bastion of Armenian education, aimed at providing modern and national education to the youth. Cheraz, known for his patriotism and enlightenment efforts, poured his heart into making the school a place where young Armenians could gain knowledge and strengthen their national identity. Even within a foreign empire, the school symbolized the Armenian pursuit of education. 

**1920: The First Congress of the Peoples of the East in Baku** 
On September 1, 1920, the First Congress of the Peoples of the East opened in Baku, with Armenian representatives in attendance. Supported by Soviet Russia, the congress aimed to unite Eastern peoples against colonial and imperialist oppression. Armenian delegates raised issues related to the consequences of the genocide in the Ottoman Empire. The congress provided a platform for Armenians to voice their struggles on the international stage, though it also reflected Soviet political influence. 

These events, marked on September 1, are like the heartbeat of the Armenian people, telling stories of their struggle for culture, education, and national spirit. They remind us that even in the darkest times, Armenians found the strength to create, learn, and move forward. 

—

1387 թվականի սեպտեմբերի  1-ը Հայաստում  նշանավորվեց մի խավար օրով, երբ Վանի բերդի ամուր պարիսպները, որոնք դարեր շարունակ պաշտպանել էին հայ ժողովրդին, ծնկի բերվեցին Լենկ Թեմուրի անողոք զորքերի կողմից:

Լճի ափին կանգնած այս հաստատուն բերդը, որը խորհրդանշում էր հայոց դիմադրության ոգին, ընկավ 20 օր տևած հերոսական պայքարից հետո՝ դառնալով Թեմուրի ավերիչ արշավանքների ևս մեկ զոհ: 

Լենկ Թեմուր՝ միջինասիական սարսափելի զորապետը, ում անունը դող էր առաջացնում ժողովուրդների սրտերում, 1386 թվականին սկսել էր իր արշավանքները Հայաստանում: Նա գրավել էր Նախիջևանը, Երևանը և Այրարատի այլ վայրեր՝ ամենուր թողնելով ավերածություններ և կոտորածներ: 1387 թվականի գարնանը նրա հայացքն ընկավ Վանի վրա: Բերդը, որի բնական պաշտպանությունը լրացվում էր հզոր պարիսպներով, հայտնի էր իր անառիկությամբ: Սակայն Թեմուրի բանակը, որը բաղկացած էր թյուրքական և մոնղոլական ցեղերից, անդադար հարվածներ էր հասցնում: 

Հայ պաշտպանները՝ տեղի բնակիչներն ու զինվորները, քաջությամբ դիմակայեցին: Իրենց հայրենիքի և սրբավայրերի համար նրանք 20 օր պայքարեցին՝ չնայելով սննդի սղությանն ու թշնամու ճնշող գերակայությանը: Բայց ճակատագիրը անողոք էր: Սեպտեմբերի 1-ին Թեմուրի զորքերը ճեղքեցին պաշտպանությունը: Բերդի անկումը բերեց սարսափելի հետևանքներ՝ բնակչության մեծ մասը կոտորվեց, իսկ կանայք և երեխաները գերեվարվեցին՝ տարվելով Միջին Ասիա: 

Վանի բերդի անկումը ոչ միայն ռազմական պարտություն էր, այլև հայ ժողովրդի համար խորը վերք: Լենկ Թեմուրի արշավանքները խաթարեցին Հայաստանի ժողովրդագրությունը, տեղահանելով հազարավոր հայերի և բնակեցնելով քոչվոր ցեղեր: Սակայն Վանի պաշտպանների սխրանքը մնաց հայ ժողովրդի հիշողության մեջ՝ որպես աննկուն ոգու և զոհաբերության խորհրդանիշ: 

—

### Русский

Ван под ударом: Триумф и трагедия под натиском Тимура»


В первый день сентября 1387 года над Ванской крепостью, что возвышалась на берегу озера Ван, нависла тень беды. Могучие стены, веками защищавшие армянский народ, пали под натиском безжалостных войск Ленк-Тимура, известного как Тамерлан. Двадцать дней отчаянного сопротивления не смогли остановить его армию, и этот день стал ещё одной трагической главой в истории Армении, полной мужества и жертв. 

Ленк-Тимур, грозный военачальник из Средней Азии, чьё имя наводило ужас на целые народы, начал свои опустошительные походы в Армению в 1386 году. Он захватил Нахичевань, Ереван и другие земли Айрарата, оставляя за собой разрушенные города и горы тел. Весной 1387 года его взор обратился к Вану. Крепость, окружённая водами озера и укреплённая мощными стенами, казалась неприступной. Но армия Тимура, состоявшая из тюркских и монгольских воинов, была неумолима. 

Местные защитники — армянские жители и воины — сражались с неукротимым мужеством. Двадцать дней они держали оборону, несмотря на нехватку продовольствия и подавляющее превосходство врага. Каждый камень крепости был пропитан их решимостью защитить родную землю. Но силы были неравны. 1 сентября войска Тимура ворвались в крепость, и началась бойня. Мужчин перебили, а женщин и детей угнали в плен, отправив в далёкую Среднюю Азию. 

Падение Ванской крепости стало не только военным поражением, но и глубокой раной для армянского народа. Походы Тимура разрушили демографию Армении, вынудив тысячи людей покинуть родные земли и заменив их кочевыми племенами. Однако подвиг защитников Вана остался в памяти народа как символ стойкости и самопожертвования, вдохновляющий поколения. 

—

### English

Van’s Last Stand: The Tragedy of Timur’s Conquest


On the first day of September 1387, the ancient Van Fortress, standing proudly on the shores of Lake Van, faced a dark fate. Its formidable walls, which had shielded the Armenian people for centuries, crumbled under the relentless assault of Timur’s merciless army. For twenty days, the defenders held their ground with unwavering courage, but the fortress fell, marking a sorrowful chapter in Armenia’s history—a tale of heroism drowned in tragedy. 

Timur, known as Tamerlane, was a fearsome Central Asian warlord whose name struck terror across continents. By the late 14th century, he had forged a vast empire centered in Samarkand, uniting Turkic and Mongol tribes. His campaigns swept through Central Asia, Persia, Azerbaijan, Georgia, and Armenia. In 1386, he first invaded Armenia, seizing Nakhchivan, Yerevan, and other regions of Ayrarat, leaving behind a trail of devastation and slaughter. By the spring of 1387, his sights were set on Van. 

The Van Fortress, with its natural defenses and sturdy fortifications, was a symbol of Armenian resilience. Yet, Timur’s army, vast and ruthless, surrounded it with unyielding determination. The Armenian defenders—local residents and soldiers—fought fiercely for twenty days, their spirits unbroken despite dwindling supplies and the enemy’s overwhelming numbers. But on September 1, the fortress fell. The aftermath was brutal: most men were killed, and women and children were taken captive, marched off to Central Asia as prisoners. 

The fall of Van was more than a military defeat; it was a wound to the heart of the Armenian people. Timur’s campaigns displaced thousands, reshaping the region’s demographics as nomadic tribes were settled in their place. Yet, the courage of Van’s defenders endures in Armenian memory, a testament to their unyielding spirit and sacrifice in the face of impossible odds. 

—