Վարարակից Ստեփանակերտ՝ Արցախի Մայրաքաղաքի Հիմնադրումը

1923 թվականի սեպտեմբերի 26-ին, Հայաստանի և Ադրբեջանի ԽՍՀ-ի սահմանամերձ գոտում՝ Ղարաբաղի տարածաշրջանում, պաշտոնապես հիմնադրվեց Ստեփանակերտը՝ որպես ժամանակակից քաղաք և Արցախի ապագա մայրաքաղաք:

Այս իրադարձությունը նշանակում էր Խորհրդային կառավարման տակ Ղարաբաղի վերակառուցման և վարչական կենտրոնի ստեղծման սկիզբը: Քաղաքը կառուցվեց հայկական պատմական բնակավայր Վարարակի (հետագայում Խանքենդ) հիմքերի վրա, որը գտնվում էր Ղարաբաղի լեռնային շրջանում՝ Վարարքար գետի ափին: Վարագը հայկական բնակավայր էր, որն ուներ հարուստ պատմություն, և նրա տեղում Խորհրդային իշխանությունները որոշեցին ստեղծել նոր քաղաք: Իր անվանումը՝ «Ստեփանակերտ», քաղաքը ստացավ Խորհրդային կոմունիստական գործիչ Ստեփան Շահումյանի պատվին, ով հայտնի էր Ղարաբաղի և Հայաստանի համար պայքարում: Գլխավոր պլանը մշակվեց հայ ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանի կողմից, ով հայտնի էր Երևանի վերակառուցմամբ և հայկական ճարտարապետության զարգացմամբ:

**Նախապատմություն** 
1920-ական թվականներին Ղարաբաղը գտնվում էր խառնակ բնակչության տարածքում, որտեղ հայերը և ադրբեջանցիները երկար ժամանակ ապրել էին միասին, սակայն տարածաշրջանում հաճախ էին տեղի ունենում էթնիկ բախումներ: 1920 թվականին՝ Խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո, Ղարաբաղը մտցվեց Ադրբեջանի ԽՍՀ կազմի մեջ՝ խորհրդային կառավարության կողմից ընդունված վարչական որոշմամբ, ինչը դարձավ հետագա բախումների և լարվածության պատճառ: Վարագը (Խանքենդ) որպես փոքր բնակավայր ուներ սակավ բնակչություն և պարզ կառույցներ, սակայն նրա ռազմավարական դիրքը՝ լեռնային շրջանում, դարձրեց այն կարևոր վարչական կենտրոնի համար: 1923 թվականին Խորհրդային կառավարությունը որոշեց ընդլայնել և վերակառուցել այն, ստեղծելով Ստեփանակերտը՝ Թամանյանի գլխավոր պլանի հիման վրա:

**Հիմնադրումը և կառուցումը** 
Հիմնադրումը սկիզբ առավ 1923 թվականի սեպտեմբերի 26-ին, երբ Խորհրդային իշխանությունները պաշտոնապես հայտարարեցին քաղաքի ստեղծման մասին: Պլանավորվեց, որ Ստեփանակերտը դառնա Ղարաբաղի մշակութային և տնտեսական կենտրոն: Թամանյանի մշակած գլխավոր պլանը ներառում էր նոր շենքերի, դպրոցների, հիվանդանոցների և արդյունաբերական օբյեկտների կառուցում՝ համադրելով հայկական ճարտարապետական ավանդույթներն ու խորհրդային պլանավորման սկզբունքները: Առաջին շենքերը կառուցվեցին հիմնականում ռուսական և հայկական ոճով, իսկ քաղաքի կենտրոնում ստեղծվեցին բաց հրապարակներ: 1920-ական և 1930-ական թվականներին Ստեփանակերտը դարձավ արդյունաբերական և կրթական կենտրոն, որտեղ բնակչությունը աճեց՝ հիմնականում հայերից, որոնք տեղափոխվեցին տարածաշրջան:

**Հետագա զարգացումը** 
Հիմնադրումից հետո Ստեփանակերտը աստիճանաբար դարձավ Արցախի ազգային և վարչական կենտրոն: 1923-1991 թվականներին, Խորհրդային ժամանակաշրջանում, քաղաքը զարգացրեց իր ենթակառուցվածքները՝ ճանապարհներ, էլեկտրականություն և ջրամատակարարում: 1991 թվականին, Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, Ստեփանակերտը դարձավ Արցախի Հանրապետության մայրաքաղաքը՝ դառնալով հայկական ինքնորոշման կարևոր կենտրոն: Այնուամենայնիվ, 20-րդ դարի վերջին և 21-րդ դարում քաղաքը ենթարկվեց ռազմական բախումների, ներառյալ 1990-ական թվականների պատերազմը և 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմը, որոնք խափանեցին նրա զարգացումը:

**Մշակութային և պատմական նշանակություն** 
Ստեփանակերտի հիմնադրումը խորհրդանշում էր հայկական ինքնությունը և դիմադրությունը տարածաշրջանում: Քաղաքը դարձավ հայկական մշակույթի, լեզվի և կրթության կենտրոն, որտեղ կառուցվեցին թանգարաններ, գրադարաններ և եկեղեցիներ: Այսօր՝ 2025 թվականի սեպտեմբերի 25-ին, Ստեփանակերտը շարունակում է մնալ հայկական պատմության և Արցախի պայքարի խորհրդանիշ, չնայած պատերազմների և տարածաշրջանում ընթացող մարտահրավերներին:

—

### Русская версия

От Варарака к Степанакерту: Основание Столицы Арцаха

26 сентября 1923 года в регионе Карабах, на приграничной территории между Советской Арменией и Азербайджанской ССР, был официально основан Степанакерт как современный город и будущая столица Арцаха. Это событие ознаменовало начало реконструкции Карабаха под советским управлением и создание административного центра. Город был построен на основе исторического армянского поселения Варарак (в дальнейшем Ханкенди), расположенного в горной местности Карабаха на берегу реки Варкар. Вараг имел богатую историю, и на его месте советские власти решили создать новый город. Название “Степанакерт” было дано в честь советского коммунистического деятеля Степана Шаумяна, известного борьбой за Карабах и Армению. Генеральный план города разработал армянский архитектор Александр Таманян, известный реконструкцией Еревана и развитием армянской архитектуры.

**Предыстория** 
В 1920-х годах Карабах был регионом с смешанным населением, где армяне и азербайджанцы долгое время жили вместе, но в регионе часто происходили этнические столкновения. После установления советской власти в 1920 году Карабах был включен в состав Азербайджанской ССР по административному решению советского правительства, что стало причиной последующих конфликтов и напряженности. Вараг (Ханкенди) как небольшое поселение имел скромное население и простые постройки, но его стратегическое положение в горной местности сделало его подходящим для административного центра. В 1923 году советское руководство решило расширить и перестроить его, создав Степанакерт на основе плана Таманяна.

**Основание и строительство** 
Основание началось 26 сентября 1923 года, когда советские власти официально объявили о создании города. Планировалось, что Степанакерт станет культурным и экономическим центром Карабаха. Генеральный план Таманяна предусматривал строительство новых зданий, школ, больниц и промышленных объектов, сочетая армянские архитектурные традиции с принципами советского планирования. Первые здания строились в основном в русском и армянском стиле, а в центре города были созданы открытые площади. В 1920-х и 1930-х годах Степанакерт превратился в промышленный и образовательный центр, где население росло, преимущественно за счет армян, переехавших в регион.

**Дальнейшее развитие** 
После основания Степанакерт постепенно стал национальным и административным центром Арцаха. В период с 1923 по 1991 год, в советское время, город развивал свою инфраструктуру — дороги, электричество и водоснабжение. После распада Советского Союза в 1991 году Степанакерт стал столицей Нагорно-Карабахской Республики, став важным центром армянской самоидентификации. Однако в конце XX и начале XXI века город подвергался военным конфликтам, включая войну 1990-х и 44-дневную войну 2020 года, которые затормозили его развитие.

**Культурное и историческое значение** 
Основание Степанакерта символизировало армянскую идентичность и сопротивление в регионе. Город стал центром армянской культуры, языка и образования, где были построены музеи, библиотеки и церкви. На сегодняшний день, 25 сентября 2025 года, Степанакерт остается символом армянской истории и борьбы Арцаха, несмотря на войны и вызовы в регионе.

—

### English Version

From Vararak to Stepanakert: The Foundation of Artsakh’s Capital

On September 26, 1923, Stepanakert was officially founded in the Karabakh region, near the border zone between Soviet Armenia and the Azerbaijan SSR, marking the beginning of a modern city and the future capital of Artsakh. This event signified the start of the Soviet-led reconstruction of Karabakh and the establishment of an administrative center. The city was built on the foundations of the historical Armenian settlement of Varag (Khankendi), located in the mountainous area of Karabakh along the Vararakn River. Varag had a rich history, and Soviet authorities chose this site to develop a new city. Its name, “Stepanakert,” was given in honor of Soviet communist leader Stepan Shahumyan, known for his struggle for Karabakh and Armenia. The master plan was designed by Armenian architect Alexander Tamanyan, renowned for the reconstruction of Yerevan and the development of Armenian architecture.

**Background** 
In the 1920s, Karabakh was a region with a mixed population where Armenians and Azerbaijanis had coexisted for centuries, though ethnic clashes were frequent. After the establishment of Soviet power in 1920, Karabakh was incorporated into the Azerbaijan SSR by an administrative decision of the Soviet government, a move that later fueled conflicts and tensions. Varag (Khankendi), as a small settlement, had a modest population and simple structures, but its strategic location in the mountainous terrain made it suitable for an administrative hub. In 1923, the Soviet authorities decided to expand and rebuild it into Stepanakert based on Tamanyan’s master plan.

**Foundation and Construction** 
The foundation began on September 26, 1923, when Soviet authorities officially announced the creation of the city. It was planned that Stepanakert would become a cultural and economic center for Karabakh. Tamanyan’s master plan included the construction of new buildings, schools, hospitals, and industrial facilities, blending Armenian architectural traditions with Soviet planning principles. The first buildings were constructed primarily in Russian and Armenian styles, with open squares developed in the city center. In the 1920s and 1930s, Stepanakert evolved into an industrial and educational hub, with its population growing, largely due to Armenians relocating to the region.

**Subsequent Development** 
After its foundation, Stepanakert gradually became the national and administrative center of Artsakh. From 1923 to 1991, during the Soviet era, the city developed its infrastructure—roads, electricity, and water supply. Following the collapse of the Soviet Union in 1991, Stepanakert became the capital of the Republic of Artsakh, emerging as a key center of Armenian self-identification. However, in the late 20th and early 21st centuries, the city faced military conflicts, including the war of the 1990s and the 44-day war of 2020, which disrupted its development.

**Cultural and Historical Significance** 
The foundation of Stepanakert symbolized Armenian identity and resistance in the region. The city became a center of Armenian culture, language, and education, with the construction of museums, libraries, and churches. Today, on September 25, 2025, Stepanakert remains a symbol of Armenian history and the struggle of Artsakh, despite wars and challenges in the region.

### Азәрбайҹан дилиндә версия (Латин алфавити)


2023-cü il sentyabrın 26-da, sovet Ermənistanı və Azərbaycan SSR-inə yaxın sərhəd zonasında, Qarabağ regionunda Stepanakert rəsmi olaraq yaradılıb. Bu hadisə Qarabağın sovet idarəsi altında rekonstruksiyası və inzibati mərkəzin yaradılmasının başlanğıcı olub. Şəhər, tarixi olaraq erməni yerli yaşayış məntəqəsi Vararak (Xankəndi) əsasında tikilib, bu Qarabağın dağlıq zonasında, Vararkən çayının kənarında yerləşir. Varaq erməni yaşayış məntəqəsi olub, böyük tarixi var, və sovet hakimiyyəti bu yerdə yeni şəhər qurmağa qərar verib. Şəhərin adı “Stepanakert” sovet kommunist dövlət işçisi Stepan Şaumyan şərəfinə hörmət olaraq seçilib, o, Qarabağ və Ermənistan üçün mübarizə ilə məşhur olub. Şəhərin ümumi planını erməni memar Aleksandr Tamanyan işlədib, o, Yerevanın rekonstruksiyası və erməni memarlıq sənətinin inkişafı ilə tanınır.

**Tarixi fon** 
1920-ci illərdə Qarabağ qarışıq əhalisi olan region olub, burada ermənilər və azərbaycanlılar uzun müddət bir-birləri ilə yaşayıb, amma regionda tez-tez etnik toqquşmalar yaşanırdı. 1920-ci ildə sovet hakimiyyətinin yaradılmasından sonra, Qarabağ Azərbaycan SSR-inin tərkibinə alınmışdı, bu sovet hökuməti tərəfindən qəbul edilən inzibati qərarla, bu gələkki toqquşmaların və gərginliyin səbəbi olub. Varaq (Xankəndi) kiçik yaşayış məntəqəsi olaraq az əhaliyə sahib olub və sadə binalar var idi, amma onun dağlıq zonada strategik vəziyyəti onu inzibati mərkəz üçün uyğun edirdi. 1923-cü ildə sovet idarəti ondan genişləndirib və yenidən qurmağa qərar verib, Stepanakert Tamanyan’ın ümumi planı əsasında yaradılıb.

**Əsaslandırma və inşa** 
Əsaslandırma 1923-cü il sentyabrın 26-da başlayıb, bu vaxtda sovet hakimiyyəti şəhərin yaradılmasını rəsmi olaraq elan edib. Planlaşdırılıb ki, Stepanakert Qarabağın mədəniyyət və iqtisadi mərkəzi olmalıdır. Tamanyan’ın işlədiyi ümumi plan yeni binaların, məktəblərin, xəstəxanaların və sənayi obyektlərinin inşaasını nəzərdə tutub, erməni memarlıq ənənələrini sovet planlaşdırma prinsimləri ilə birləşdirib. İlk binalar əsasən rus və erməni memarlıq üslubunda inşa edilib, şəhərin mərkəzində açiq meydanlar yaradılıb. 1920-ci və 1930-cu illərdə Stepanakert sənayi və təhsil mərkəzinə çevrilib, burada əhali artıb, əsasən ermənilər bu regione köçüb.

**Gələkki inkişaf** 
Əsaslandırmadan sonra Stepanakert ardıcıl olaraq Artahın milli və inzibati mərkəzinə çevrilib. 1923-cü ildən 1991-ci ilə qədər, sovet dövründə şəhər özünün infrastrukturunu inkişaf etdirib — yollar, elektrik və su təminatı. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra, 1991-ci ildə Stepanakert Dağlıq Qarabağ Respublikasının paytaxtı olub, erməni öz-özünü təyin etmə mərkəzi kimi payə qazanıb. Amma XX əsrin sonu və XXI əsrin əvvəllərində şəhər hərbi toqquşmalara məruz qalıb, o cümlədən 1990-cı illərin müharibəsi və 2020-ci il 44 günlük müharibəsi, bu da onun inkişafını dayandırıb.

**Mədəniyyət və tarixi əhəmiyyət** 
Stepanakertin əsaslandırması erməni identifikasiyasını və regiondakı mübarizəni simvoliz edib. Şəhər erməni mədəniyyəti, dili və təhsil mərkəzinə çevrilib, burada muzeylər, kitabxanalar və kilsələr inşa edilib. Bu gün, 2025-ci il sentyabrın 25-də, Stepanakert erməni tarixi və Artahın mübarizəsinin simvolu kimi qalır, hərbi toqquşmalar və regiondakı çağırışlara baxmayaraq.