Երևանի Անկումը՝ 1724-ի Օսմանյան “Հաղթանակը”

1724 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Օսմանյան կայսրության բանակը, Ահմեդ փաշայի հրամանատարությամբ, գրավեց Երևանը՝ Պարսկաստանի մայրաքաղաքը այդ ժամանակաշրջանում:

Այս իրադարձությունը տեղի ունեցավ Օսմանյան-Պարսկական պատերազմի (1723-1727) շրջանակներում, երբ Օսմանյան կայսրությունը օգտվեց Պարսկաստանի թուլացումից՝ Աֆղանական ապստամբության հետևանքով: Երևանի գրավումը դարձավ Օսմանյան կայսրության տարածքային ընդլայնման խորհրդանիշը Արևելքում և հանգեցրեց տարածաշրջանի վերաբաժանմանը, որը երկար ժամանակ ազդեց հայկական ժողովրդի ճակատագրի վրա: Պատերազմի այս փուլը նշանակում էր Պարսկաստանի Սեֆյան դինաստիայի անկումը և Օսմանյան կայսրության ժամանակավոր գերակայությունը Կովկասում:

**Նախապատմություն** 
18-րդ դարի սկզբին Պարսկաստանը գտնվում էր խոր ճգնաժամի մեջ՝ Սեֆյան շահերի թուլացման պատճառով: 1722 թվականին ապստամբ ազգերը, հատկապես աբղանները Մահմուդ խանի գլխավորությամբ, գրավեցին Իսֆահանը և տապալեցին Պարսկաստանի իշխանությունը: Այս թուլացումից օգտվելով՝ Օսմանյան կայսրությունը, որը երկար ժամանակ հակամարտություններ ուներ Պարսկաստանի հետ, սկսեց ռազմական արշավանք դեպի Արևելք: Միաժամանակ Ռուսական կայսրությունը, Պետրոս Մեծի գլխավորությամբ, նույնպես ներխուժեց Պարսկաստան՝ 1722-1723 թվականների պատերազմում, գրավելով Կասպից ծովի ափերը: Օսմանյան կայսրությունը, վախենալով ռուսական ընդլայնումից, 1723 թվականին պայմանագիր կնքեց Ռուսաստանի հետ՝ բաժանելով Պարսկաստանի տարածքները: Օսմանյան կայսրությունը ստացավ Արևմտյան Վրաստանը, Ադրբեջանը և Հայաստանը, ներառյալ Երևանը:

**Պատերազմի ընթացքը և Երևանի պաշարումը** 
1724 թվականի գարնան վերջին Օսմանյան բանակը, Ահմեդ փաշայի գլխավորությամբ, շարժվեց դեպի Երևան: Քաղաքը պաշտպանում էին պարսկական և հայկական ուժերը՝ Սաֆի-Ղուլի խանի հրամանատարությամբ: Պաշարումը սկսվեց հունիսին և տևեց ավելի քան երեք ամիս: Օսմանյան զորքերը, որոնք թվով գերազանցում էին պաշտպաններին, կիրառեցին հրետանային հարձակումներ և բազմաթիվ գրոհներ: Պաշտպանները դիմադրեցին դաժանորեն, սակայն սովը, հիվանդությունները և զորքերի պակասը թուլացրին նրանց: Սեպտեմբերի 26-ին օսմանյան զորքերը գրոհեցին քաղաքի պարիսպները և գրավեցին Երևանը: Գրավումը ուղեկցվեց կոտորածներով և թալանով, հազարավոր հայեր և պարսիկներ զոհվեցին կամ գերի ընկան:

**Հետևանքները** 
Երևանի գրավումը հանգեցրեց Օսմանյան կայսրության գերակայությանը տարածաշրջանում: Օսմանյան իշխանությունը տևեց մինչև 1735 թվականը, երբ Պարսկաստանը, Նադիր շահի գլխավորությամբ, վերադարձրեց քաղաքը: Այս ժամանակաշրջանը հայկական ժողովրդի համար դարձավ դժվարին, սակայն նաև խթանեց ազգային ինքնորոշման գաղափարները: Երևանը դարձավ Օսմանյան կայսրության վարչական կենտրոն, բայց հայկական մշակույթը և եկեղեցիները պահպանվեցին, չնայած ճնշումներին:

### Русская версия

Падение Еревана: Османская Победа 1724 года”

26 сентября 1724 года армия Османской империи под командованием Ахмеда-паши захватила Ереван, столицу Персии в тот период. Это событие произошло в рамках Османо-персидской войны (1723–1727 годов), когда Османская империя воспользовалась ослаблением Персии в результате афганского восстания. Захват Еревана стал символом территориального расширения Османской империи на Востоке и привел к переделу региона, который надолго повлиял на судьбу армянского народа. Эта фаза войны ознаменовала падение Сефевидской династии в Персии и временное доминирование Османской империи в Кавказе.

**Предыстория** 
В начале XVIII века Персия находилась в глубоком кризисе из-за ослабления шахов Сефевидов. В 1722 году восставшие афганцы под руководством Махмуда-хана захватили Исфахан и свергли персидскую власть. Османская империя, имевшая давние конфликты с Персией, воспользовалась этим ослаблением и начала военную кампанию на Восток. В то же время Российская империя под руководством Петра Великого также вторглась в Персию во время войны 1722–1723 годов, захватив прикаспийские земли. Османская империя, опасаясь русского расширения, в 1723 году заключила договор с Россией о разделе персидских территорий. Османская империя получила Западную Грузию, Азербайджан и Армению, включая Ереван.

**Ход войны и осада Еревана** 
В конце весны 1724 года османская армия под командованием Ахмеда-паши двинулась на Ереван. Город защищали персидские и армянские силы под командованием Сафи-Кули-хана. Осада началась в июне и длилась более трех месяцев. Османские войска, превосходившие числом защитников, применяли артиллерийские обстрелы и многочисленные штурмы. Защитники сопротивлялись упорно, но голод, болезни и нехватка войск ослабили их. 26 сентября османские войска штурмовали стены города и захватили Ереван. Захват сопровождался резней и грабежами, тысячи армян и персов погибли или попали в плен.

**Последствия** 
Захват Еревана привел к доминированию Османской империи в регионе. Османское правление длилось до 1735 года, когда Персия под руководством Надир-шаха вернула город. Этот период стал тяжелым для армянского народа, но также стимулировал идеи национального самоопределения. Ереван стал административным центром Османской империи, но армянская культура и церкви сохранились, несмотря на давление.

### English Version
The Fall of Yerevan: Ottoman Victory of 1724

On September 26, 1724, the army of the Ottoman Empire, under the command of Ahmed Pasha, captured Yerevan, the capital of Persia at that time. This event occurred during the Ottoman-Persian War (1723–1727), when the Ottoman Empire took advantage of Persia’s weakening due to the Afghan uprising. The capture of Yerevan became a symbol of the Ottoman Empire’s territorial expansion in the East and led to the region’s repartition, which long influenced the fate of the Armenian people. This phase of the war marked the fall of the Safavid dynasty in Persia and the temporary dominance of the Ottoman Empire in the Caucasus.

**Background** 
At the beginning of the 18th century, Persia was in a deep crisis due to the weakening of the Safavid shahs. In 1722, rebel Afghans led by Mahmud Khan captured Isfahan and overthrew Persian rule. The Ottoman Empire, with longstanding conflicts with Persia, exploited this weakening and began a military campaign to the East. Meanwhile, the Russian Empire under Peter the Great also invaded Persia during the 1722–1723 war, seizing the Caspian coastlands. The Ottoman Empire, fearing Russian expansion, concluded a treaty with Russia in 1723 to divide Persian territories. The Ottoman Empire received Western Georgia, Azerbaijan, and Armenia, including Yerevan.

**Course of the War and the Siege of Yerevan** 
In late spring 1724, the Ottoman army under Ahmed Pasha moved toward Yerevan. The city was defended by Persian and Armenian forces commanded by Safi-Quli Khan. The siege began in June and lasted over three months. Ottoman troops, outnumbering the defenders, used artillery bombardments and numerous assaults. The defenders resisted fiercely, but famine, diseases, and troop shortages weakened them. On September 26, Ottoman forces stormed the city walls and captured Yerevan. The capture was accompanied by massacres and looting, with thousands of Armenians and Persians killed or taken captive.

**Consequences** 
The capture of Yerevan led to Ottoman dominance in the region. Ottoman rule lasted until 1735, when Persia under Nadir Shah regained the city. This period was difficult for the Armenian people but also stimulated ideas of national self-determination. Yerevan became an administrative center of the Ottoman Empire, but Armenian culture and churches were preserved despite oppression.

### Türkçe Versiyon

Erivan’ın Düşüşü: 1724 Osmanlının Zaferi

26 Eylül 1724’te Osmanlı İmparatorluğu ordusu, Ahmed Paşa’nın komutasında, o dönem Pers’in başkenti Erivan’ı fethetti. Bu olay, Osmanlı-Pers Savaşı (1723–1727) kapsamında gerçekleşti ve Osmanlı İmparatorluğu, Afgan isyanı nedeniyle zayıflayan Pers’ten yararlanarak Doğu’da toprak genişlemesi yaptı. Erivan’ın fethi, Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğu’daki toprak genişlemesinin sembolü oldu ve bölgenin yeniden dağılımına yol açtı; bu, Ermeni halkının kaderini uzun süre etkiledi. Savaşın bu aşaması, Pers’teki Safevi hanedanının düşüşünü ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Kafkasya’daki geçici egemenliğini işaret etti.

**Arka Plan** 
18. yüzyılın başında Pers, Safevi şahlarının zayıflaması nedeniyle derin bir krizdeydi. 1722’de isyancı Afganlar, Mahmud Han’ın önderliğinde İsfahan’ı ele geçirdi ve Pers yönetimini devirdi. Osmanlı İmparatorluğu, Pers’le uzun süredir çatışmalar yaşayarak bu zayıflıktan yararlandı ve Doğu’ya askeri sefer başlattı. Aynı dönemde Rusya İmparatorluğu, Büyük Petro’nun önderliğinde 1722–1723 savaşında Pers’e saldırdı ve Hazar kıyılarını ele geçirdi. Osmanlı İmparatorluğu, Rus genişlemesinden korkarak 1723’te Rusya ile Pers topraklarını bölüşmek üzere anlaşma yaptı. Osmanlı İmparatorluğu, Batı Gürcistan, Azerbaycan ve Ermenistan’ı, Erivan dahil, aldı.

**Savaşın Seyri ve Erivan Kuşatması** 
1724 baharının sonunda Osmanlı ordusu, Ahmed Paşa’nın komutasında Erivan’a ilerledi. Şehir, Safi-Kuli Han komutasındaki Pers ve Ermeni güçleri tarafından savunuldu. Kuşatma Haziran’da başladı ve üç aydan fazla sürdü. Osmanlı birlikleri, sayısal üstünlükle top bombardımanları ve sayısız hücumlar kullandı. Savunucular sert direniş gösterdi, ancak kıtlık, hastalıklar ve asker eksikliği onları zayıflattı. 26 Eylül’de Osmanlı kuvvetleri şehir duvarlarını aşarak Erivan’ı fethetti. Fetih, katliamlar ve yağmalarla eşlik edildi; binlerce Ermeni ve Pers öldü veya esir alındı.

**Sonuçlar** 
Erivan’ın fethi, bölgede Osmanlı egemenliğine yol açtı. Osmanlı yönetimi 1735’e kadar sürdü, o yıl Pers, Nadir Şah önderliğinde şehri geri aldı. Bu dönem Ermeni halkı için zorlu geçti, ancak ulusal öz belirleme fikirlerini de teşvik etti. Erivan, Osmanlı İmparatorluğu’nun idari merkezi oldu, ancak baskılara rağmen Ermeni kültürü ve kiliseleri korundu.

### فارسی نسخه (Фарси)

**فتح ایروان توسط ارتش عثمانی: ۲۶ سپتامبر ۱۷۲۴**

در تاریخ ۲۶ سپتامبر ۱۷۲۴، ارتش امپراتوری عثمانی به فرماندهی احمد پاشا، ایروان، که در آن زمان پایتخت ایران بود، را فتح کرد. این رویداد در چارچوب جنگ عثمانی-فارسی (۱۷۲۳-۱۷۲۷) رخ داد، زمانی که امپراتوری عثمانی از ضعف ایران به دلیل قیام افغان‌ها بهره‌برداری کرد. فتح ایروان نمادی از گسترش قلمرو عثمانی در شرق شد و به بازتوزیع منطقه منجر گردید که برای مدت طولانی بر سرنوشت مردم ارمنی تأثیر گذاشت. این مرحله از جنگ، سقوط سلسله صفویه در ایران و سلطه موقت عثمانی در قفقاز را نشان داد.

**پیشینه تاریخی** 
در آغاز قرن هجدهم، ایران به دلیل ضعف شاهان صفوی در بحران عمیقی قرار داشت. در سال ۱۷۲۲، قوم‌های شورشی، به‌ویژه افغان‌ها به رهبری محمود خان، اصفهان را تصرف کردند و حکومت ایران را سرنگون ساختند. امپراتوری عثمانی که از دیرباز با ایران درگیری داشت، از این ضعف استفاده کرد و به سوی شرق کمپین نظامی آغاز نمود. در همین زمان، امپراتوری روسیه به فرماندهی پتر کبیر نیز در جنگ ۱۷۲۲-۱۷۲۳ به ایران حمله کرد و سواحل دریای خزر را تصرف نمود. امپراتوری عثمانی که از گسترش روسیه هراس داشت، در سال ۱۷۲۳ با روسیه پیمانی برای تقسیم قلمروهای ایران امضا کرد. عثمانی‌ها غرب گرجستان، آذربایجان و ارمنستان، از جمله ایروان، را به دست آوردند.

**سیر جنگ و محاصره ایروان** 
در اواخر بهار ۱۷۲۴، ارتش عثمانی به فرماندهی احمد پاشا به سوی ایروان حرکت کرد. شهر توسط نیروهای پارسی و ارمنی به فرماندهی صفی‌قلی خان دفاع می‌شد. محاصره در ماه ژوئن آغاز شد و بیش از سه ماه طول کشید. نیروهای عثمانی که از نظر تعداد بر مدافعان برتری داشتند، از بمباران توپخانه‌ای و حملات متعدد استفاده کردند. مدافعان با شجاعت مقاومت کردند، اما قحطی، بیماری‌ها و کمبود نیروها آن‌ها را تضعیف کرد. در ۲۶ سپتامبر، نیروهای عثمانی دیوارهای شهر را تسخیر کردند و ایروان را فتح نمودند. این فتح با کشتار و غارت همراه بود؛ هزاران ارمنی و پارسی کشته شدند یا به اسارت درآمدند.

**پیامدها** 
فتح ایروان به سلطه عثمانی در منطقه منجر شد. حکومت عثمانی تا سال ۱۷۳۵ ادامه داشت، زمانی که ایران به رهبری نادر شاه شهر را بازپس گرفت. این دوره برای مردم ارمنی سخت بود، اما همچنین ایده‌های خودمختاری ملی را تقویت کرد. ایروان به مرکز اداری امپراتوری عثمانی تبدیل شد، اما با وجود فشارها، فرهنگ و کلیساهای ارمنی حفظ شدند.

—